^. '. //;
ROMMISCHE FORSCHUNGEN
ORGAN
FÜR ROMMISCHE SPRACHEN UND MITTELLATEIN
HERAUSGEGEBEN
VON
KARL YOLLMÖLLER
YIII. BAND.
ERLANGEN
Verlag v u u Fr. Junge,
1896.
""c
3
RS
b. Hol- uiul Univ.Buclirtiuckerei von Fr. Juuge (Juuge & Sohn) in Erlangen.
Inhal tsverz ei chniss.
Seite
Decurtins, ür. C, Rätoromanische Chrestomathie I. Band 2. Lieferung 1 — 256a — f
Lang, Wilhelm, lieber die Gedichte Michelangelo'.s 257
Rohrs, Wilhelm, Sprachliche Untersuchung der üime de l'cnitance (1288) . . 283
Vollmöller, Karl, Seltene spanische Bücher 352
Peters, E., Zur Geschichte der lateinischen Visionslegenden 361
Vollmöller, Karl, Endgiltige Berichtigung 365
Keuffer, Max, Die Stadt-Metzer Kanzleien 369
Baist, G., Zum Jonasfragment 511
Decurtins, Dr. C, Rätoromanische ("hrestomathie I. Band 3. Lieferung . 513 — 907
CUORT ENTRUIDAMENT
DE CARMELO.
Cüort Eutruldainent dell' Obligatitiu, e dils Perduns de Carraelo, a Noffa Doniiaiiii,
de Crion Heinrich fibersbach. 1700.
[p. a.] I. 5
Dei in tal prender penitienzia, fe pervergiar, receiuer il S. Scapular,
e vcgnir fcritts ent'il Cudifch da qnefta S, Compagnia dil Pader Prsefideut
con las folitas beuedictiuns e ceremonias. Quel guadognia fin tal di Perdun
Compleirij ^ remifchun de tutts fes puccaus per la culpa, e per la peina,
6 daventa cau tras participeiuels da tutt bien, e da tuttas bunas (v)o[v]ras, che 10
di, e noigh per tutt il mund daventeu euten queft, e (p. b.) tutts auters
SS. Vordens, e Compagnias; gie dil fez Scazi della S. Mumma Bafelgia.
II.
Ei in tal obligaus da portar il S. Scapular beuediu devotiufameing
euten coliez di, e noigh tutts ils dis da fia vit' ora entocha la mort, et 15
enten la mort; e tgi, che falva bucca queft puug, fa bucca avonda a fia
obligatiun ; tgi che falva aber quel, fa avonda, & ei tier nuott auter cul-
ponz, tucchond tier T Obligatiun da quefta S. Compagnia. Per quei, fchi
gleitti , fco quel rumpa, dei ins ladiuameing far , u comprar in auter, il
quäl ei bucca debafengs d'effer (p. c.) benediüs, bein, che quei zun bien 20
per cagiun della vertit e puffonza gronda, che qnel ha euconter da tuttas
lorts mala gliaut, enconter Schoruamens, 6 tentames dil naufcha fpiert 6
tiitts prigels dell' Olma, e dil Chierp.
III.
Ei in tal culponz de minch' oiT veguir enten queft foing, e bendiu 25
liuc fin la Fiafta principala da quefta S. Compagnia (che croda adina fin
la 3. Domengia Fenedur) cau prender penitienzia, fe pervergiar, & effer
prefents alla Proceffiun urond per bein ftar della S. Mumma Bafelgia & c.
Romanische Forschungen VIII. -1
2 Ina Canzun da Malla Curada
Quel guadognia cau tras Pcrdun (p. d.) Complein, u chel pö fpindrar in'
Olma ord'il Purgatieri, (^uei aber s'entelli de quels, che fan e pon far,
& ban naginna ragiun da tralalcbiar quei, l'co fuff per exempel: memmia
gronda diftanza dil liuc, grond incommit, gliaut de furuetz, perfuuas
malzaunap, fomeilgs 6 fometgiafas etc., beiu aber een era quels obligai da
far auonda a quefta lur obligatiun ent'il liuc, uua cb'ei ftatten, vil'itont lur
aifiia Balelgia, c fagient fco ei ditg, e guadognien il Perduu adual ad auters.
INA CANZUN DA MALLA
CURADA.
Par araur Da la luorl Da BragaDier Herculaufs De Capanll.
(Ineditum
Schei croDa giu Dilg chau
aD ijn la fia Crunna,
Schi CroDa giu ilg Chau
Ad inna Cafsa Bunna,
5 Schi po la Bein Bargir
A mettar giu ilg rir
Malla CuraDa ver
A Sa vafchir an nir.
Ilg Cor fto Bein fchlupar,
10 fchin auDa quellaf novafs,
Chin fingur, Bab fchi char,
Ca faig fchi gronDafs provafs
Da Sia DapfFraDat
aD er fiDeivlaDat,
iö Eifs Bucc En vitta pli,
Da viver Hai Dau si.
In gronD hum ha la mort
raffau ord nofsa Terra,
En quei Ca vont ün fort
20 El Bein mana la guera,
Chi lefs Cou Bucc Bargir,
Cun nieBla Cafsa gir,
Nufs vein pilgau grond Don
En quel fchilgog Bien on.
25 0 Chei gronD vurigier
En Berrafs gronDafs guerafs
Fo ilg fingur BrigaDier;
En Bearafs Eftrafs Terrafs
nach Ms. Ca.)
GronD num a TapfraDat
30 A Cun fiDevlaDat
Hai gieu aven aver,
queft nieBel Hum pilgver,
Holant aD Engalant
par El han CarfchaDina,
35 Duvefs Bucc Er niefs ftanDe
par El veR CarfchaDina,
par giufs, fchei nufs Tucafse,
Chilg fenger Caftiafs
Cun guerra, lurra Berfe
40 vafefsan, Chei fufs pers.
mo Bein Cun El Ei ieufs,
El a finieu la guerra,
Sie Enten Tfcliiel Eil prieufs,
pli auD El Bucc canera
45 Da armafs fagitom;
fieu Chierp ruvaufsa lom,
orD temma prigel zunD,
er Dilg puccau Dilg munD.
agli lein nufs cuvir
50 la gronDa BeaDienfcha,
quel ha puDieu furvenfcher
Trafs Bunna fia CarDienfcha,
fia Hura a fieu term
fichaue erra ferai.
55 Nufs tuts ftuvein murir,
Mo cur nagin fagir.
L'Ujara de Sagoing
Cunzunt nufs raftiein, 65 Deufs fetz nuf ven manar
MiDein la malla vitta, afcharmiar, DefenDar,
En iefum Chrift Cartein, Nuf lein far tont urar
60 figein a Deuf Bucc grita aD En fieu moun nufs renDar,
Clin Efterf falamentf, fchi ngin nufs a far Bein;
Schei Deuf cun nuf Cuntenfs 70 Lur nufs Er vurigein,
aven nufs grazia far, CarDienfcha Bein falvein,
Baruns Er auterfs Dar, fagir En tschiel nus mein.
L'UIARA DE SAGOING.
Derirazinit et descriptiuu dell' ujara de Sagoing Auiio 1701.
(Ineditum nach Ms. Sa.)
[p. 13] 22^. Veguiend a Muster las novas de quel' irruptiun ha schi
bein il Oberkeit sco il pievel giu teraa e consternatiun, e zvar ton pli gronda, 5
essend che glei stau vegniu faitg or spargimen, che era ils Protestant« de
Glaruua segien vegni sul cuolm ad Andiast, e splundregien leu, [p. 14]
perquei vevau ei ferm suspect, ch'ils Protestants de nossa tiarra e quels
dil Schvizerland vessien seschau giu de metter sutsura ils Catholics. Aber
gleiti suenter eis ei constau , che quella canera seigi Stada faulsa, essend 10
che glei vegniu certas novas, ch'ils Glarones segien nuotta semuentai ord
il liucj e nuott el seu de far zitgei encunter ils Catholics. Nuottatonraeins
ei pilg entir cumin della Cadi rasau ora la canera ded' ujarra, e tuts
entras anetgiamein tuccar de stürm ij sut las armaS; e la noitg een ei
vegni a Muster promptamein avon la casa Cumin: e bein ch'ils de Trun 15
e Somvitg cun lur bandieras (tras Breil) fuvan [ira] armai tras Breil per ir
encunter la Foppa, hau tonaton ils de Mustör tras ordinatiun dilg Oberkeit
referiu lur partenza tocau sin glauter di. Et ils de Lugneza e de Sur-
soissa eran sut las armas e cun lur bandieras sur Gliont si.
23", Ils 8. d'October l'alva dil di vegnen brevs agli Oberkeit et 20
agli Avat de Muster scrittas a Ruaun dal Landricter de nossa Ligia, tras
las qualas ei vegniu admonieu, de senza targlianar prender las arraas: e
clie la baselgia de Sagoing, dedicada a la beatissima Muma de Dien segi
dals furibunds Protestants sacrilegiamein profanada; ei degien era doman-
dar dals auters lur truppa auxiliara de spertamein se unir cun la truppa 25
leu rimnada, (pertgiei ils de Trun, Breil e Somvitg, et autras confinontas
visclineuncas: Schlans Siath et Andiast fuvan leu a Ruaun schon serimuai,
ei muncava mo ils de Muster e Tujetsch): sinaquei che suenter aver giu
cumin cusseilg denter nus, saveien curaschusamein attacar il inimitg cun
esser prompt de sponder seung e dar la vita per l'onur de Dieu e sia30
divina Muma la Purschalla Maria.
1*
. L'Ujara de Sagoing
Tras la raadema Brev vegnev' ei era notificau, chei hagien era termes
tier comond agli Mistral della Vall Lugneza, de clomar en agid dils
CatholicB era quels de Misauc; er' il avat de Muster fuva adtnonius de
,„-nnar ladinamein ils confinonts Confederai (p. 15) ded Altorf, e lur subdits
r. della Vall Breng, de dar agid. Quei ba il Avat ensemblamem cun consen-
timen dils Gieraus presents punctualmein exequiu. Ad Altorf ei vegnm
termess cun brev Martin Riedi fumeilg en claustra. Ella Vall Bren tiel
Landvogt des Lutengia, e tiel Comissari de Bellinzuna ei staus termess
L Melcber Gagmet, il quäl de fria veglia ha seporscbiu ded ir senza esser
lOpagau., ma cb'el turnai' a ClaveiTa, et a quel ha gl'Avat culs gieraus leu
presents dau ina publica attestatiun; pertgiei il comond dil Landncter
stueva vegni exsequius. Denton een ils de Muster entuorn las sis della
dameun cun tutt la truppa compari arraai, et avend legiu ora lur Capitanis,
een ei seretraitgs dador Claustra, e leu stend en ina plauida elg ault en
15scbenuglia tutts cun la fatscha conter la baselgia della Claustra, han ei
serecomandau a Dieu, alla beada Purschala Muma de Dieu, et a nos
Soings Patruns S. Placi e S. Sigisbert, implorond cun larmas lur agid.
Havend giu faitg quella cumina devotiun, een ei suenter miez di vegni
cun lur bandieras a Ruaun. Bucca ditg suenter een era ils de Tujetsch
20eMedel vegni et arrivai a Ruaun cun lur Compognias, aschia che a
Ruaun fuv' in' armada de trei melli umens, senz quels de Lugneza, ils
quals vi de tscheu meun dil Rhein, culs de Sursaissa fuvan bucca de lunsch
de Gliont. Tutta la truppa ensemen de quest e de tgei meun il Rhein
fava circa trei milli umens.
25 24«. Denton ch'ils nos leu fuvan campai, een leu de Cuera a cavailg
cun speruns vegni termess da Monsignur Vestg de Cuera il Reverendissim
Vdalric Caduff Decan della Cathedrala de Cuera, et il Grof Vhsses de
Salis, per stabilir la paisch denter ils malperina, sehe fuss stau pusseivel,
era part per spargniar de sponder senng denter ils Patriots. Hs Deputai
30 de Priedi fuvan Gion Gudenz de Capaul staus Guvernatur u Landshaupt-
mann en Valtrina, Sgr. Stadtvogt Otto Svarz, e Sgr. Grof Gubert de
Salis, ils quals een ristai anavos a Sagoing e Gliont.
[p 16] Essend tras ils surcitai Deputai de Messa vegniu vi e neu
tractau bia, ha ei quei di saviu concludiu nuott. Pertgiei ils Protestants
ogstinadaraein pretendevan, che als Protestants de Sagoing vegniessi concedm
" de bagegiar ina baselgia nova, e ch'il Predicant Calvinian, en caschun
de bara dils lur, possi publicamein en Santeri (Sentelli dils de Messa) far
priedi u plaid sur fossa, encunter l'isonza tocan ussa practicada. Quei han
aber ils Catholics nin stailg voliu conceder, e schei possi buc esser antra
40 Visa, veglien ei far or la dispetta cun las armas. Zitgei fauls politikers
fuvan savens ellas ureglias dils Catholics, sehend: quella dispetta seigi
spiradamein mo politica, e mondi nuotta tier la Cardientscha u Religiun:
la stinadadat dils de Sagoing vegni bucca senza raschun dals Calvinists
L'Ujara de Sagoing 5
Clin armas tenida a tnistreiug; ei seigi bucca dueivel, che entirs Cuinius
uiurt zaconts Catholics veguien en prigels. Quei di ei passau via deuter
quella canera e malguissas novas, et ei vegniu termess ora glieut a Vorz
la Foppa, Euaun, Andiast et auters Vitgs coufinoutS; per procurar sin la
uoitg proviaut per la truppa. A quels de Muster ei dalla Claustra sin 5
supplica dil Oberkeit vegniu termess dus cavals cargai cun pauu e cascbiel
per dustar la fom. II plaz^ nua che la truppa veva il camp sut tschiel
aviert era a Ruaun sut la caplutta de S. Clau giu sper il Rhein, e leu
han ei quella noitg cun gronda incomoditat stoviu star sut la plievia e
fardaglia, nua che tras far si tscbeu e leu fiucs ei han tonaton podiu star 10
ora la malaura.
25». IIa 9. d'October 1701. che fuva Domengia, ha R. P. Carli,
Religius della Yen. Claustra de Muster e Feldprediger u Caplon de nossa
truppa e continuamein cun quella, suenter aver giu il di avont dau pene-
tienza a la pli part della Schuldada, celebravi avont la truppa leu rimuada 15
la S. Messa, e mussond la bandiera culg maleitg de nossa Duiia la Muma
de Dieu lient, ha'l quels seriusamein animau d'aver fidonza en Dieu tutt-
pussent e mussar tapfradat. Suenter Messa ei pustpei vegniu priu neuva-
vont de far in amicabla fpag. 17] Conventiun, e quell' ei vegnida zaco
Stabilida cun sequentas Conditiuns: 20
1. II Pfarrer Caspar Jagmet, che vidavont fuva Pfarrer a Sagoiug,
deigi tonpli gleiti s'absentar dalla Pervenda u Pfarria.
2. Ils de Messa, che fuvan se separai da la jurisdictiun dils de
Gliont, deigien puspei esser uni cun quels sco vidavont, e dal Obei'keit de
Gliont deigi senza nagin riguard de Religiun, senza partialitad vegnir ad- 25
rainistrau per tutts tuttina buna justia.
3. Deigi als Prostauts de Sagoing esser concediu, d'aver en casa
privata liber esercizi de lur Religiun, e de poder clomar leu lur Predicant
per battegiar ils affons, ils quals per munconza de sanadat possieu como-
deivlamein bucca vegnir portal en baselgia, e che possien el Santeri dils 30
Catholics sutterrar ils lur morts.
Quei tutt ei en furtina als nos vegnii; proponiu et acceptau, en part,
perquei ch'ei capevan bucca endreitg quels puings e paigs, en part perquei
ch'ei fuva la canera ch'ils de Lugneza avessen quels schon acceptau, en
part perquei che quels de Lugneza Mistral Gieli Arpagaus, e Mistral Gion 35
Schmidt surdaquei sointgiamein han empermess, che tutt quei, che als de
Sagoing seigi per forza vegniu priu e splundrergiau, deigi il raender stratsch
vegnir restituiu. Sin quei een dals nos vegni termess dus numnadamein
Sgr. Mistral Hercli Caprez de Thrun, e Sgr. Mistral Gion Schmidt de
Lugneza, per far trer ord Sagoing ils Protestants cun lur truppa. 40
26". Suenter een era nossa truppa pleun siu retraitgs ensi conter Thrun,
e la noitg han priu lur quartier eut il Hoff de Thrun et aiitras casas, nua
ch'ei een vegnii salvai bein. Ilg di suenter ch'ei stau ils 10. d'October
j» L'Ujara de Sagoing
ecn ei ii si Calginiliia ticr nossa Dunua della gliscb leu fagiend luv devo-
ziuu et ("ngraziament cim esser preseuts ad iua Messa solerana cantada, e
sueuter da quei een ei couter sera arrivai a Muster senza cun battaglia aver
stovi« sponder seung. Avend a Muster priu in refrestg een ils de leu mint-
5giu iu8 a casa sia, et ils de Tujetsch e Medel en lur Pfarnas.
[p 18]. In sa bucca dcscriver, cnn bia a diversamein en stai ils meims
sur quei tumult d'ujarra. Ina part fuvan de persuaschun, cb'ils Protestants
hagien giu sut en la mira, de ruinar totalmein e suppriraer dil tutt ils
Catholics; perquei bagien ils Protestants entuorn pertgirau or ils pass e
lOConfins conter l'Italia, Scbvaben e Scbwizerland; en consequenza de quei
bagien ei, tenor entelgientscba denter eis scbon faitgia, de tutts protestants
Cumins dellas treis ligias cun tala perina spertadat tutt anetgiamein saviu
rimnar ensemen sut las armas circa trei melli umens en spazi de ^pauc ph
cb'in di, senza cb'ils Catbolics da quei avessen sminau, sco scb'ei scbon
15 vidavont avessen premeditau, de sesurvir da quella cascbun, cb'ils Catbolics
de Sagoing sprezassen lur novaziuns, per poder allura exequir lur scbon
stabiliu complott; perquei bagien eis era treis dis senza nagina tema saviu
so teuer si a Sagoing cun leu splundergiar e mussar tutta liscbada libertad
scbi bein vid causas sointgias sco profanas, fagiend culs Catbolics de Sa-
20 going beffas e gomias, essend cb'els fuvan nuotta serestigiai tier ujarra e
defensiun e perquei tutt tementai, manegiont ils Protestants, cb'ei seigi uss
las uras de squitscbar e tener sutt tutts ils Catbolics Griscbuns, en quella
buna cascbun et en quei temps, cur cb'ils nos meins patertgiavan e mane-
giavan de desser segirs; era da quei temps fuvan biars ferms e valerus
25 umens della Cadi e de Lugneza absents della patria muort la fiera de Ligi-
eun, et era ils Potentats Catbolics denter eis disuni et en ujarra fuvan
bucca el cas de saver dar agid ails Catbolics Griscbuns conter ils de Priedi.
Tgiei speronza savevan ils nos Catbolics aver dal Kaiser, tgiei da Frontscha
e Spagna cbe fuveu en ujarra in conter l'auter muort il Ducat de Milen? —
30 Auters contercomi interpretavan pli migieivlamein ils attentats dils nos
Protestants cun dir: che lur mira seigi Stada mo quella, de turnar a restituir
u remetter pustpei l'entira Jurisdictiun della Foppa e cassar la separatiun
bucca deditg faitgia; de pustpei metter ils Catbolics de Sagoing et ils auters
leu entuorn alla Bitgieta u Tribunal de Gliont; quei cbe dal rest seigi
35vegniu domondau de bagegiar ina baselgia nova, e cb'il Predicant possi
far plaid u praedi de bara elg Sancteri dils Catbolics, bagi surviu mo per
pareta u cuviarta per facilitar la reuniun della Jurisdictiun.
Canzun de S. Martin
CANZUN S. MARTIN.
Triumph dell' Olina de S. Martiu €auzuu Secuuda.
(Ineditum nach Hs. Dm.)
[f. 1 a] 1.
Vegn del miind or tia uiarra
Che ti has finiu sin tearra,
Cun cumbatter generus;
Vegn en Ciel tier tiu Scafider
5 Sco in tafifer ver vencider
Tiu triumph ei glorius.
2.
Tiu manti ch'ei per charezzia
Daus agl pauper, ha bellezzia
Pretiusa senza fin,
10 Ei ornaus cun pedras biallaa
Cun lavurs las pli nuiallas,
Racamaus cun aur zun fin.
3.
Tuts ils scazzis chil mund carga,
Tiu vestgiu de uozzas varga
15 Ei custeiuels meruiglius,
[f.lb]
Las vertits en quel een tontas.
Sco las steilas terlischontas
Vid il Ciel cur Tel steilius.
4.
Tias ovras non dumbreiulas,
20 Tontas flurs semper cuzzeivlas
Tei compognan cun dulsch fried.
Da tei vegnen si unfridas
Charamein lou recieuidas
A fan scazzi cun gron ried.
5.
25 Tutta Cuort de Ciel beada
Ei cun uorden paregiada
De tei preseutar ä Diu,
Che ven dar gron benefici
Per hauer ti tui offici
30 Apostolic compleniu.
6.
Has termefs a meinas biaras
Tier ä Christo nuorsas charas
Enten benediu ruaus.
[f. 2 a]
A sco quellas een stinaadas
35 Cun siu aigen saung cumpradas,
Vens ti efser beiu pagaus.
7.
Tgei honur, ä tgei grondezzia
Tgei confiert, a tgei letezzia
Vens hauer o Soiug Martin!
40 Tuttas sorts divinas spisas
Flurs ä frigs de tuttas uisas
Egl Celestial Cortgin.
8.
Bein ina ventira buna,
Denter tonts Vuescs cun cruüa
45 Speciala vens ornaus
Sco il Solegl ei terlischenta.
Cuozza semper, a carschenta
Legarmen k tuts Beaus.
9.
Sin ault sefsel enten gloria
50 Eis cientaus per la victoria
Che ti has cieu gudognau,
[f. 2 b]
Tut il bien che Dieus empresta
En Paruis adina resta
Ven bundontamein tgi dau.
10.
55 Er da nus regordi pia,
Soing Martin enten la tia
Ventireiula beadad
Che nus dreig per via meinn
Tiu exempel suondeien
60 Muort la tia soingiadad.
11.
Ach che nus il schlacht vincieien
A cul teps er triumpheien
Enten gliez legreiuel liug,
A tier Diu cun tei vegnien
Semper mai cun tei viuien
Bein gidai da tiu gron riug.
3 Cvdesch Uolla Soiiigia MelTa — Carl de Ciutins
CVDESCH DELLA SOINGIA
MESSA.
Ciidescli della soingia Messa cou ina bialla e nlzeivla forma, per beiii fe recom-
meiidar a Diu la doiuaun, e la sera e per il gijora. ufs de uief fquicciau a Panadutz
5 de Peter Morou gFOno 1704:
[p. 64] Cura che ei dat las Vras.
0 Miu char 'i dulfcli Jefus, tutta quei che jou hai faig fin queft' hura
rccamond jau a tiu Divin Cor de quei far pli perfeig, ä de vnfrir fi agli
tili Bab per ina perpetiia honur. Tutta quei che jou vegn far queft' Vra,
lOfche vi jou far fpirameing per laud, & honur de Diu ä per il beiu ftar da
tut il Mund euten vertit della tia pitra Paffiun, Amen.
Recomendatiim agl Cor de Jefu.
O Ti zund dulfch migeivel Cor de miu Jefu, ä tgi recamond jou quefta
noig, il miu Cor e miu Chierp finaquei che ei ruauffien dulciameing euten
15tei. Afchinauauont che jou [p. 65] vegn vffa dormir, e pos bucca lodar
Diu, veglias ti far quei per mei, talmeing che tontas batidas che il miu
Cor ven dar quefta noig, tontas gadas veglies ti lodar la fanctiffima Trinitad
per mei, c tontas gadas che jou vegn trer flad, veglias quei tut recieiver
fi en tei, & ä gli Sanctiffima Trinitad vnfrir fi, fco vivas flamadas della
20 charezia, Amen.
Tier noffa Donna & tier ils SS. Patruns.
O Beada a dulcia Purfchialla Maria enten tia fideivla e fpeciala defen-
fiü a fchierm mi recamond jou quefta noig, fina quei che ti mei pertgires
avont ils enganaments digl Jnimig. 0 miu char bien Aungel pertgirader:
25 0 vus mees glorius [p. 66]'foings Patruns, ti bien S. Pieder, S. Paul, S. Placi,
S. Sigisbert, S. Jo'eph, S. Carli; SS. N. N. fchirmegeit mei con fanadat,
6 fertont che jou dorm, lodeit Dieus per mei, & k mi deit pb fco jou rog
con humilitonza, la voffa foingia Benedictiun, Amen.
CARL DE CURTINS.
SOSoingias Letanias della raisterivsa vila, dolorosa niort, glorivsa lavada, merviglivsa
anseinsa de N. S. Ufs de nief fquicciau a Panadutz de Peter Moroii gl'Oii 1704.
Jls Qiiindifch Mißeris de folng Jofeph.
fp.l25]
1 S. Jofeph il Vm de Maria, dalla quala, Jefus ei nafcius.
35 2 S. Jofeph nomnaus il gielt, cun la Bucca digl Spirt foing.
Soingias Letariias 9
3 S. Jol'eph figl de David, vifaus digl Auugel dad' elTer feuza temma
perqnei cha Maria fulTi portonza.
4 S. Jül'epli vil'aus, da metter num: Jel'us, k (juei figl, il (j^ual Maria veg-
niel's ä parturir.
5 S. Joseph, cha eis traigs cnteu [p. 126| Buthlehem, cuii Maria tia 5
Spufa cha fuva portonza, per dar en vies nuin.
6 S. Jofeph, che has bucea anflaii loi'chament enteii Bethlehem, iie per
tei, ne per tia Spufa portonza.
7 S. Jol'eph, che eis anflaus digls Palturs ciiii Maria, a gl'Affon eut' il
perl'epi, tras cantar digls Aungels. 10
8 S. Jol'eph, che has portau cua Maria Jel'um enl'il Tempel, a quel vnfriggi
fi k Diu.
9 S. Joleph, cha eis groiidameiug fefmervegliaus da quei cha Simeon
ha dig de Jefu, ent'il Tempel.
10 S. Jofeph, che has audiu ent'il fien, fuenter quei ch'els treis foings 15
Reigs en ftai tilai [p. 127] naveuda, fchend digl Auugel: ftai fi ä
prendi il Affon, ä fia Moma, a fui enten Egipta.
11 S. Jofeph, al quäl gl' Aungel ei comparius enten Egipta ä dig: cha el
doves pufpei turnar ä cafa fia.
12 S. Jofeph, cha eis jus fi ent'il Tempel, cun Jefus, ä Maria. 20
13 S. Jofeph, cha has cun dolür giu piars tiu Figl, a pufpei cuu legrameu
quel anflau cun Maria, ent'il Tempel denter ils Docturs.
14 S. Jofeph numnau il Bab de Jefus.
15 S. Jofeph, al quäl Jefus ei ftaus obiedis, crefcient fi enten vegliadegna,
fapienicha a gratia, avon Diu ad avont ils Chriftgiauns. 25
[p-128]
FInalmeiug deien nus haver ferma fperonza vid il riug ad agid de S.
Jofeph, da adina furvegnir quei cha nus domandein k rogein da Diu,
il da noffa chara Donna.
Francifcus Magius refda, che S. Jofeph, haigi ina gada portau giu da 30
Ciel in Vutt de noffa Donna, il quäl ven nomnaus : Maria della Provi-
denza; fia fiafta ven celebrada ils 18. d Gene.
Quel cha garegia da emprender la fuorma, u il Kunft, da taner bein
andreig char Mariam : Quel vommi bein preft tier S. Jofeph, ä. rogi
cun devotiun, ch'el gli vegli era portar gm da Ciel Maria della foingia 35
providenza Amen.
[Q Carl (lo Curtins
Claf (iil Piirgalierl, sijuifciau a Difeulis, 1712.
Oraziun
J'i r ina olma de tlii bleu amig, il quäl ei bucca de dig inorta.
[P. 89]
5 0 Ti biuitadciuel Jel'us, che lias dig tier tes giufnals: Tutt quei che
vus veguits a rogar, carteit she vegnifs vus ä I'uruegnir. Enten vertit de
quel'ts plaids, veu jou cuu gronda fperonza tier tei, c vi tei rogar tont
anauont, che [p. 90] ti l'toppias mei tedlai*. Ti, o min dulfch Jefus, Las
priu Tolma, de miu bien amig (ü amiggia) & has (juellas fco jou temel,
10 bandifshiau e lerrau enten la caulda preshun dil purgatieri, fuenter tia
ftrengia Jul'tia, & engirau, che ti veglias quella bucca shar larg, shi dig
e shi liung ch'ella haigi bucca pagau il mender haller. Tgei fnueiuels
torments, quefta paupr' olma ftoppl endirar enten quella preshun, po
nagin declarar e metter ora : Cun quell' olma bai jou ina cordiala com-
15pa(Tiun, cun tut vi jou me fliffiar de fpindrar quel't' olma ord les fias peinas.
Adeshia rog jou tei deuoziufameing , ö mifericordeiuel Jefus, per amur
de tia infinita bontad e mifericordia, e per amur de tia grouda compaffiun,
la quala ti portauas cau fin tiarra, enconter tuts trauagliaus, che ti veglias
po [p. 91] far grazia e mifericordia cun quell' olma, & ella fpindrar ord
20 de fias peinas. Jou rog tei, per amur de quella compaffiun, la quala ti
veuas dil temps de tia paffiun cun tia trauagliadada muma, e per amur de
quella gronda triftezia la quala ella veua cuu tei, che ti veglias prender
k pez la Inueivla raiferia de queft' olma, e prender puccau de quella.
Finalraeing rog jou tei per amur de quella infinita compaffiun, la quala
25 tiu char Bab veua cun tei, curch' eil' ha tei viu pendent vid la Crush,
combatter cun la nera dira mort, che ti veglias ä queft' olma shengiar
il foug Paruis. Per jna troft e confolaziun gli dai mo in fufpir de tiu cor,
mo ina larma de tes egls, mo in deguot de tiu faung, mo ina brinzla de
tia charezia, mo in graun de tes merits, gie mo la mendra part de [p. 92]
30 tia (atisfactiun, sehe ven fiu deiuet perfeggiameiug ad effer pagaus, & ella
libera de tuts torments. Sinaquei aber che tia Juftia vegni era contentada
& efshia de di : sforzada de shar larg e fpindrada queft olma, she jou
fco in member della foingia Bafelgia vnfrefsh a ti fi, tras, & enten vertit
de tiu dulsh cor, gl'eutir fcazi della foingia Bafelgia, tont fco jou fai e
35pos, & hai la vertit. Jou vnfrefh ä ti fi, la Ibingiadat dils Patriarchs,
il defideri dels Profets, igl iffer dels Apoftels, ils tormens dils Martirs, les
penetienzas dils Confelfurs, il purshalladi dellas purfialas, ils merits e
buuas ovras de tuts ils Soings. Jou vnfrefh a ti fi la carazia, che tei
ha faig vegnir giu de Ciel, e tei shentau ent'il purfepi, jou vnfrefh ä ti
40 fi, tia zarta iuventegna u virtuofa obediencia; Jou vnfrefh' ä ti fi, tia
Claf dil Purgatieri 11
[p. 93] breigia, ftcuta, ruclis viadis, zenurs, perfecuziiins, tias pitras larmas,
fufpirs, favurS; aiigufchas, e tiu foing faung, il quäl ti has fpons: Jou
vufrefli ä ti fi, tias dolurs, piagas, peiuas, tias geiflas fpiuas e guottas>
tiu martiri, pitra palTiun, e tia dira pitra mort. Quei tut o miu dulsh
Jefus, ei gic per biar cient railli gadas pli valeiuel, che il tut il deiuet de 5
queft' olma: ä tes infinits merits, hau gie pli biar pagau, che quell'
olma era culponza. She fto gie tia ftrenga Juftia effer contenza, ch'ella
feigi compleinameing pagada e contentada deuart quell' olma. E perfort
che quefta foletta vnfrenda fuff aunc bucca avunda de pagar e contentar
il deiuet de quell' olma, she garegel jou minggia vra de renouar, rogar, 10
& vnfrir fi ä ti, quefta mia vufreuda, gie jou vi bucca shar [p. 94] fuenter
de Ipluntar la porta de tia mifericordia, shi dig e shi liung, fco ti aruies
("i quella preshun, e laies ira eu Paruis quella char' olma: quella grazia
detti ä mi &, agli, la boutad dil S. Pader, la mifericordia dil S. Figl, e
la Charinadat dil S. Spirt, Amen. 15
12
II Viadi :i Jeiuaalouj
IL VIADI A
(Ineditiim nacli Ms. De.) (Ineditum nach Ms. De.)
Dil nies u(';,'iiir enli'ii Famo;;asla, et Igei IMIg nies vegiiir enten Famagosfa et
gl'el dauentau. tgei gl'ei lau daveiitau.
5 Ip. 96j Ciira cli'uus eisen nauigai tuta- [p. 74] Cura nus eisen navigai tuta-
via (labut encunter la Insula tier via dabot enco[n|ter la iusula tier
Salina et pi tier il Marcau et casti Solina et pi tier ilg marcau et casti
de P"'amogasta et manigiauen de de famagosta et manegiaven . . .
lü|p. 97|bucca ira ent Famogasta, fco ei en Famagosta, Sco ei
ueuau a nus dau Iperonza; per- vevan a nus dau Speronza; per
tgei en 5 ner 6 uras fufsen nus I'tai tgei ch' enten5ner6 urasfusennusltai
a Salina; Iclie preng mira! lenza a Solina; scha pren mira! senza
nies Sauer a il Navadur endri- nies saver La il uavadur endri-
15zau la naf encunter Famogasta, zau la naf enconter famagosta,
ual fco ei fus in port d'mar, val sco ei fus in port da mar,
nus nein el rogau, ch'el dcigi nus vein rugau el, chel deigi quei
nus manar uinauont, fco ei fei- bucca far, sunder dei nus mänar
vinavon,
20 gi marcadau et ftar en et far Sco ei Seigi marcadau a ftar en et far
auonda a fiu plait, ch'el aigi avonda a Sin plait, chel hagi
dau ; aber la fia ueglia ei dauen- dau ; aber Sia veglia ei daven-
tada; mo encunter tuta nofsa tada; mo encunter tuta nosa
ueglia; et nus a manau en, ch' veglia; et nus ha mauau en, ca
25 nus eran tutauia mal contenzi. nus cran tutavia mal contens.
Enten quei uein nus emparau enten quei vein nus enparau
il Patrun della naf, Sch'nus feigien il patrun della naf. Sehe nus seigien
I'agiri, d' comprar en fpisas, ner Sigiri da comprar en Spisa, ner
bucca; fcha ä el dau resposta, et bucca; Sehe ha el dau risposta ,
30^ dig enten fiu fchliet meini : enten Siu Slietmeini:
uus efses bein I'agirs; et ei deigi vus efses bein sagirs; et ei deigi
adcls nuota dauentar. daventar adels nagin mal.
Siuaquei uein nus cartiu et eisen Sinaquei vein nus cartiu et efsen ,
35 ftai fi della naf et efsen ij enten [P- 76] Ira enten
il Marcau, per comprar li fpisas; il marcau, per comprar Si Spisa;
iou et miu char Confrar, i'ur Donau, > • •
Ico nus mauan adina enfemel a sco nus maven adina ensemel et
comprar fi nofsas caufsas, las qualas comprar si nosas causas, las quallas
40 nus ueuan de basengs. Mo enten nus vevan da basens, mo enten
11 Viadi a Jerusalem
13
JERUSALEM.
(Ineditum nach Ms. Ct.)
Dil nies vignir eüleii Faiuagafta, a Igei
gl'ei leu (laveiitan.
[p. 171] Cur ch'nus efsen uavigai tuta-
via Dabot encunter Tlnzula de
Solina e pia tier ilg Marcau u Cafti
de famagofta e menigiavan, cb'
enten famagofta, Sco ei vevan
dau Spironza, cb' euten 5.
ne 6. uras fussen iius ftai
a Soliiia, cb' prein mira ! senza
nies faver ä ilg Navadur endri-
zau la Naf encunter famagofta,
val Sco ei fus in port de Mai-r;
nus vein Rogau el, chel deigi quei
buca far, fonder el deigi manar
vinavon,
Sco ei Seigi Marcadavi a ftar en ä fa
avunda ä fiu plaid, cb'el bagi emper-
mes; aber la fia veglia ei fta-
da* encunter la nofsa
a nus a manau en, cb'
nus eran tutta via malcuutens.
enten quei vein nus enperau
il Patrun della Naff, fcba nus feigian
figirs de Cunprar en Spifsa, ner
buc; fcba ba el dau per Rifpofta,
Cb'a nus feigian bein figirs enten il
fiu fcbliet meini; a deigi
daventar anus nagin mall nuetta.
finaquei vein nus Cartiu ad eisen
ftai fi Della Naff ad efsen I enten
il Marcau, per Cunprar si Spifsas,
(Ineditum nach Ms. Cfif.)
Digl yigiiir a Famagofta ä tgiei gliei
le« DaTanta«.
[p. 128J Cbur Cba Nufs Efsen Na- 5
vigai tuta-
via dabott Encunter la Inzula da
Solina a Tier igl marcau a Cbafti
da famagofta, .
Scbo ei vevan 10
dau Spironza; che enten 5.
ner 6. Uras fufsan Nufs ftai
a Solina ; Sehe perein mira ! Senza
Niefs Saver ba igl Navadur endri-
zau .... Encunter Famagofta, 15
val Scbo ei fufs in Port da mar.
Nufs vein Rogau el, Cb'el deigi quei
bucca farr, Sunder el deigi manar
vinavout,
a Scbo ei Seigi Marcadaua ftar enafar 20
Avunda a Siu plaitt
. Aber Sia veglia ei daven
tada; tutt Encunter la Nofsa
veglia; et Nufs ba manau en, Che
Nufs fuvan tuttavia mal Contenz. 25
Enten quei vein Nufs emparau
igl Pattrun della Naff, Scba nufs Seigen
Sagirs da Comprar en Spifsa, Ner
buca; . . . . ba el dau Rifpofta,
Cba Nufs Sei gien bein Sagirs, Entten 30
igl Siu Scbliett meini ; a deigi
[p. 129] a Nufs Davantar nagin
mal Nuett.
Sin quei vein Nufs Cartiu ad efsen
ftai Si dela Naff ad efsen yra Enten 35
igl marcau, per Comprar Si Spifsa,
Sconusmavanadina[p. 112] enfemen a Scbo Nuss mavan adina Enzemen a
Cunpravan fi nofsas Caufsas,Ias quallas Comprar Si Nofsas Caufsas, las qualas
nus vevan da baseings. Mo enten Nufs vevan da Bafsegns. mo Entten 40
14
II Viadi a Jerusalem
(Ineditum nach Ms. De.)
quei Marcau era tutauia bien
Marcau. Cura ch' nus nein giu
[p. 981 coinprau quei, ch' nus ueuan de
r)baseiigs^ Sch'a il ftatlialter dil
Tirg terrnes les Trabans, Sonza
eil' nus Sauefsen enzatgei lun-
drora, ils quals nus an priu, nus pau-
pers Pelegrins, et au manau
10 nus auout il ftatbalter, a nus
uein faig obedienza; mo aunealura
nuidas. Elsen afchia uegni ma-
uai tuts auteis, ch' nies Confrar
Joannes Liam de Tuietsch, il quäl
lÖfchefcheva enten la naf mal raal-
zauns. Lau era quei ftatbalter u
Guueruatur cun tnta Ha fchenti-
lezia et Officials, ils quals nus an
emperau et examinau da biaras
2ücaufsas, danunder nus feigien et
(Ineditum nach Ms. De.)
quei marcau era tutavia bien
marcau. cura nus vein giu
comprau quei , che nus vevan da
basens, Scha ha il Statalter dilg
tirg tarmes Ses Trabans, Senza
cha nus Savevan ensatgei lunder
ora, ils quals nus han priu, nus pau-
pers pellegrins, et han manau
avon il I'tatalter, nus
vein faig obadieuscha; mo aunea-
lura nuidas. efsen aschi vegni ma-
nai tuts auters, che nies car confrar,
Joanes Liam de tuesch , il quäl
Schascheva enten la naf mal mal-
sauns. lau era quei Statalter u
guvernatur, cun tuta Sia Sabien-
scha et Officials, ils quals nus han
anparau et examinau da biarras
causas, nunder nus Seigien et
natiun et tgei lungaig : tgei naziun et tgei lungaig : . . .
et pi an dig : Uns efses fpiuns et et pi nus han deig : vus efses fpiuns,
25Tarditurs, uus efses cau termefsi trad'turs, vus efses cau tarmesi
de grons Signiurs, finaquei ch'
uus podeias furuegnir et mirar
giu il Marcau; uus Bestias !
30 Tgei Keig ueis uus et fut tgei fürft
u Signiur efses? Enten quei efsen
nus Itai enten gronda miseria et
quitau, tgei et co responder; per-
da grons Signurs, Sinaquei cha
vus podeies Suvegnir et mirar
giu il marcau 5 vus bestias !
tgei Reig veis vus a sut tgei First
u Signiur efsess? enten quei efsen
nus ftai enten gronda miseria et
quitau, . . . tgei rispunder; per-
35 tgei che gl'ei bueca de henligiar, tgei che gl'ei bueea de hanliar.
fco deuter ils Christgiauns , et
perquei ch' nus podeian uegnir
libers de eis, Seh' k nies Sigr. a
40 nus dau en , et ai respondiu enten
Sco denter ils [p. 76] Christgiauns, et
per quei che nus podevan vegni
libers dad eis, seh' a nies Segner
dau en, et ha respondiu enten
questa uifa et fuorma: Nus efsen
Grifchuus et udin Sut quei, ch' ei
quella visa a fuorma : Nus efsen
Grischiuns et udin Sut quei, ch'ei
II Viadi a Jerusalem
15
(Ineditum nach Ms. Ct.)
quei Marcau era tuta via bieu
Marcau. mo Cur ch'nns vein giu
Cuuprau quei , ch'nns vein giu da
baseing, fcha ha il Statalter dils
Tercks tarmes ora Ses tarbans, lenza
che nus favefseu enzatgei Lunder
ora, ils quals an priu nus pau-
pers pellagrins , et an nus ma-
nau avon lur ftatalter, a nus
vein faig obedienfcha; mo euncalura
uuidas. et efsan afchia . . . ma-
nai tuts ils auters, chanies char Oonfrar
Johaiies Liem du Tuvietfch, il quäl
fchafcheva enten la Naf mal-
zeuns. ieu era quei Statalter ü
Guvernatur , Cun tuta fia fchen-
tilezia et ofticials, ils quals nus an
enparau ad examinau da bia
Caufsas, danunder nus figian a da
tgei natiuu a tgei lungaig nus pli-
deigien,
api nus an ei geg: vus efses Spiuns at
terditurs, vus efses ceu tarmes
de grous lignurs, sinaguei . . . ch' vus
podeigias Survignir a mirar
eu il Marcau ; vus beiftgies !
tgei Reig veis vus a sutt tgei Fürft
a Signur el'ses vus. Eiiaquei efsen
nus ftai enten gronda miferia ä
quitau, co ü tgei nus duefsen
risponder ;
pertgei gl'ei buc de handliar denter
ils tercks
SCO cou ils chriftgieuns, a
per quei clia nus podeigien viguir
libers da dels, fche ha Nies Seguer
dau enten il seu [p. 73] a nii, & haiRe-
spoudiu enten
quella vifsa ä fnerraa: nus efsen
Grifchuns et udin futt a la
(Ineditum nach Ms. Cff)
quei marcau Era Tuttavia bien
marchau. mo Chur cha Nufs vein giu
Comprau quei, Cha nufs vevan da
bafsengs, Scha ilg ftattalter digls 5
Tergs Termefs ora Sefs Terbans, Senza
Che Nufs Savevan Euzagiei Lunder
ora, igls quals han Priu Nufs pau-
pers Pallagrins et han mauau
Nufs avont igl ftattalter, a Nufs 10
vein fag Obedienscba; mo Euncalura
Nuidas. ad aschia Efsen Nufs ma-
nai tuts autters, Che Niefs Char Confrar
Johanes Liem da Tuietscb, igl quäl
Schascheva Entten la Naff mal Mal- 15
zeuns. Ieu era quei Stattalter u
Guvernatur Cun Tutta Sia Schanti-
lezia et oficials, igls quals Nufs han
Emparau ad Exeminau bia
Chaufsas, [p. 130] a danunder Nufs 20
Seigien a
da Tgei naziuns a Tgiei Lungag
Nufs plideigien,
api Nufs han ei geg: vufs Efses Spiuns
a Terditturs, vufs Efses Cheu Ter- 25
mefsi da
gvons Siugnurs, Siuaquei Che
pudeiges Sur vignir a mirar
en igl marcau; vufs Beftgias!
Tgiei Reg veifs vufs a Tgiei FerftSO
a Signur efses vufs Sutt ? Enaquei efsen
Nufs ftai Entten gronda mifseria a
quittau , co u tgei Nufs deigen
Refponder;
Pertgiei gliei bucca da handliar, 85
dentter ils Tergs
Scho dentter igls Chriftgieuns , ä
per quei Cha Nufs Pudeigen vignir
Libers da eis, Scha ha Niefs Segner
dau eigl Sen a mi , Jacobo Bundio40
ett hai Refpondiu Entten
quela vifsa e fuerma: Nufs Efsen
Grifchuns ad udin Sutt a quei da
16
11 Viadi a Jerusalem
(Ineditum nach Ma. De.)
[99] d' FronCcha; quel ei nies Patrun
et Signiur; et quei ei (tau ina
tutauia buna resposta ; et efseu
5 ftai ienn l'iu quei; aber Ich' nus
uelsen uoliu dir, eh' nus uelseu
nagin Reg et fufsen fris , ner eh'
nus fufsen Tudeschs, nev della
lOSpauia, feb' fufsen nus bucca
uegni dauenda, fonder ecadanai
uit lar Galeas et ucfsen afcbia
ftouiu finir nofsa uita enten
miseria et paupradat.
15 Aber il Tirg a bucca uoliu crer,
cb' nus feigien Sut il Franzos,
fonder a dig: ei gl'ei il conda-
ment dil gron Tirg, cb' tuts
20Pelegrins, cb' uegnien encunter
nos Coufins, deigen ^ uegnir
pigliai et encadanai i;it la
Galea, quels ils quals an bucca
il pasporta dil gron Tirg. Giu
25 da quei plidar dil Tirg efsen
fig feftermentai ; mo bucca Senza
rafchun ; mo auncalura nein
nus mul'sau nos pasportas , cli'
30 nus uc'in giu reciert a Veniescba
dil Empafsadur de Fronscba,
il quäl fteua a Veniescba et era
dil Signiur de Florin, Tolmetscher
dil reg de Fronscba, et fuenter
35 quei cb' nus uein giu raufsau
nos pasportas, Scb' nus an ei
mefs enten prefcbun entocban
il di Suenter, entocban miez di,
[100] Sin il quäl di fuua la fiasta de
40 S. Maurezi, ner ils 22. de September.
Diaus Tulpufsent! quel fa, tgei
miseria et tribulatiun et qui-
(Ineditum nach Ms. De.)
de Fronscba; quel ei nies Signiur
u patrun ; quei ei ftau ina
tutavia buna risposta; et efsen
ftai ferm Sin quei; aber fclia nus
vesen voliu dir, cb'a nus ....
. fusen Tugesti , ner della
Spagnia, sc[b]a fusen nus buca
vegni davenda, Sunder encadanai
vit las galias et vesen ascbi
stoviu finir nosa veta enten
miseria a paupradat.
aber il Tirg ha buca voliu crer,
cba nus Seigen Sut il Fronscba,
Sunder a dig : ai gl'ei il conda-
men dil gron tirg, che tuts
pellegrins, cba veguieu enconter
nos confins, deigien vegnir
pigliai et encadanai vit nosas
galias, quels ils quals han bucca
il Pasporta dilg gron tirg
efsen
fig Sesta[r]mentai ; mo bucca
senza riscbun; mo auncalura vein
nus musau nos pasportas, cba
nus vein giu retscb[i]ert a vaniescha
dil enpasadur de fronscba,
il quäl l'teva a Vaniescha et era
dilg Signur de Florin, tal meipter
dilg Reig de Fronscba, et suenter
ver mufai;
nos pasportas , Sehe nus bau ei
mes en perscbiun entocbeu
il Di Suenter, entocban mietz di,
sin il quäl di fuva [p. 77] La fiasta de
S, Murezi, che era ils 22 dis de
Septembris. Diaus feigi lodaus
Diaus tut pusent fa, tgei
miseria ner tribulaziun a qui-
II V'iadi a Jerusalem
17
(Ineditum nach Ms. Ct.)
frontfcba; qiiel ei nies Patrun
e Signur; e quei ei ftau iiia
tuta via buna Eisposta , et efsen
ftai ferms fin quei; aber fche nus
vefsen voliu gir, che nus vefsen
nagin Reig a fufsen libers , ner
. fufsen tudetfch, ner della
Spagnia, fcha fufsen nus buca
vigni naven, mo ftuevan vignir en
cadenai vid las gallias et vefsen afchia
ftuviu finir La nofsa vetta enten
mifseria a paupradat.
aber ilg Terck ha buca voliu crer,
che nus feigien fut il Reigt de
fronfcha,
fonder ageg; Gl'ei in Condam-
men dil gron Terck, che tutts
pellagrins, cha vegnien encunter
nos Confins, deigien vignir
pigliai ä Cadauai vid las
gallias, quels ils quals an .
ils pas porta dilg gron Terck. Giu
da quei efsen
nus vegni feg ftermentai ; mo bucca
fenza
Rafchun; mo Euncallura vein
nus mufsau nos pasporta , cha
nus vein giu Refchiert a Vauiefcha
dil
(Ineditum nach Ms. Cff.)
Fronfcha; queil ei Niefs Pattrun
a Signur; et quei ei ftau ina
Tuttavia Buna Rifpofta; ad efsen
ferm ftai Sin quei 5 aber Scha Nufs 5
vefsen Uvaliu gir, Ca nus [p. 131]
vefsen
Nagin Reg a fufsen libers, Na Er,
cba Nufs fufsen Tudeschs, ner da
Spagna, . . . fufsen Nufs bucca 10
vegni daventt; mo ftuevan vignir
Cadanai vid lafs galias ett vefsen afchia
ftueu finir Nofsa vetta enten
mifseria a paupradatt.
aber igl Terg ha Buca volliu Obrer, 15
cha Nufs Seigen Sutt igl Regg da
Frontfcba ;
Suentter ha gieg feg: ei gliei igl Comon-
damen digl gron Terg, Cha Tutts
Palagrins^ Che vegnen en 20
Nofs Confins, deigen vignir
pigliai et Cadanai vid las
galias, qu9ls igls quals han buca
igl Pafs Portta digl grond Terg. giu
da quei efsen 25
Nufs feg ftermantai; . . mo bucca fenza
Rascbun ; mo euncalura vein
Nufs mufsau Nofs pafs portta, Cha
Nufs vein giu Ratfchiert a vaniescha 30
. . . . Sigf- Florin, Tolmatsch
dilg Reig de Frontfcba, fuenter
quei, ch anus vein giu mufsau
nos pasporta, fcha hau ei nus
mes en parfchun entocen ilg
gi fuenter raiez gi,
fin il quäl gi erra la fiasta de
Siong Murezi, [p. 74] ils 22 gis de
Cetember.
a Dieus tut Pufsent faviu, tgei
mafseria ner tribulatiun, a qui-
Romauische Forschungen VIII.
digl Signur Floriu, Empafsadur
u Tolmatsch
dilg Reg da fronscha, ett Suenter
quei , Che Nufs vein giu mufsau 35
Nofs Pafs-Porta, Scha Nufs han ei
mefs[p. 132] En perfcbun entochen igl
Autter gi Suentter mietz gi,
Sin igl quäl gi fuva La fiafta da
Soing Murettzi, igls 22 da Sattember, 40
ha Dieus Tuttpufsen saviu Tgiei
mifserias a Tribulaziuns a quit_
18
II Viadi a Jerusalem
(Ineditum nach Ms. De.)
tau luis ueuan. 0, co ueiu nus
(Ineditum nach Ms. De.)
tau nus vcvan
quella cutira noig ruafsau ; ui quella noig ruesau ; vi
öfchar considerar ti , che legas, u Schar considerar, tgi che legia, ner
audas legen : d'efser enten in auda ligent : da efser enten il
liug, ch' nus faueveu bucca, nua liug, cha nus savevan buca, nua
nus eran; .... mo buca den- nus eran; buca den-
ter la gliaut, ner Chriftgiauns, ter la gliaut, ner christgiauns,
10 funder denter quels ruchs et cru- Sunder denter quels ruschs a cru-
dels Tirgs, ord dils mauns dils dels tirgs, ord ils mauns dils
quals era nagina Speronza de quals era nagina Speronza de
ueguir; Sonder d' ftuer finir mitschar; Sunder de finir
nosa uita ton miserablaraeing. nosa vitta ton miserablameing.
15 Suenter haver uisitau la l'iarra Suenter haver visitau la tiarra
S., Ich' cura, ch' nus efsen ftai S., fcha cura nus efsen ftai
bunameing or da tuts prigels, bunameing ord ils prigels,
fcha pir Iura uegni enten mauns fcha per Iura vagni entamaun
d' quels et lau efsent ftai da quels et lau efsen ftai ban-
2Q bandonai de tut; Nagin a nus donai da tuts;
ves dig mo in plait de' Couso-
latiun, or eifer ch' nus ueuan oreifer che nus vevan
nofsa fperonza tier Diaus et nosa Speronza tier Diaus et
Maria. Nus uein era fapater- Maria. nus vein giu Sapater-
25 tgiau d' quels nos Vifchins de tgiau da quels nos vaschins de
Lumnezia, ils quals fan lumueza, ils quals fan
mintg' on fin quei di ina Pro- miutgia on Sin quei di ina pro-
cefsiun, ch' deriua d" uegl eu- sesiuu, cha dariva da velg en-
neu, enten la Baselgia de nau, et enten la baselgia de
30 S. Murezi et feremnen Soing Murezi et Seremuan
enfemel lauj et lau ei uegniu faig lau ensemel; et lau ei vegniu faig
in Comin riug per quels, Ch' eran -in comin riug per quels, che eran
fin il uia di de S. fofa, fco nus fin viadi da S. fosa, Sco nus
flOl] uevan giu rugau per tuta nos- vein giu rugau per tut no-
g- sa liga, nua ch' ei era Catholics, sa ligia, nua cha ei era catolig,
de rogar per nus, fco ei an era de rugar per nus, fco ei han era
i'aig. Preiu mira, miu Char faig. pren mira, miu car
Christgiauu ! gradt fin quella christgiaun! grat Sin quella
ura, ch' enten quei liug de ura, che enten il liug de
^Q Lomneza ei uegniu faig ils lumueza ei vegniu faig ils
Officis de Diu, et era faig per Officis divins, et era faig per
nus in riug, Seh' gradt d' quellas nus in riug. Sehe grad da quellas
uras ei uegniu las nouas dil [78j Uras ei vegniu las novas dilg
II Viadi a Jerusalem
19
(Ineditum nach Ms. Ct.)
tau nus vevan a Co nus vein
leza .... noig Ruefsau, vi jeu
fchar Considerar, tgi ca Legia, ne tgi
cL'auda ligien: da defser enten il
Liug, cha nus favafsevan buca, nua
nus erau; nus fuvan buca den-
ter la glieut, ne Chi-il'tgieuns,
fonder denter quels ßuchs e Cru-
dels Tercks, et enten ils meuns dils
quals era nagiiia Spironza da
vegnir navenda; fonder de ftuer finir
la nofsa vetta ton mifserablameing,
fuenter haver vifsitau tiarra
Sointgia, ch'nus fuven
buuaineing ord da tuts prigels,
fcha pir Iura vignir enten meun
da quels tercks a Leu efsen nus ftai ban-
dunai da tuts. nagin ch' a Nufs
ves gieg in plaid de Conzola-
tiun, oreifFer che nus vevan
nofsa Spironza tier Diu ä
Maria. nus vein era Sapeter-
tgiau da quels nos vifchius de
Lonneza , ils quals fan
mintgion fin quei sez di iiTa Pro-
cefsiun, a quei ei daventau da velg en-
neu enten La Beseilgia de
Song Morezi, et Saremnan
Leu enfemen; et leu ei vigniu faig
in Cumin Riug a quels, cb' eran
Sin il viadi de Siontgia fofsa, Sco nus
veing era giu Rogau eis, ch'ei dei-
gien far
.... per nus, [p. 75] Sco ei an era
giu faig. perneit mira , mes cbars
chriftgieuns ! grad fin quella
ura, che enten quei Liug da
LuiTeza ei vigniu faig ils
ofizis da Den, ad ei an era faig per
nus in Riug, fche grad de quellas
uras eis ei vigniu las Novas dil
(Ineditum nach Ms. CfF.)
taufs Nufs veigen giu, a Cho Nufs
veigen
Ruafsau leza . . . Nog, vi Jeu
fcbar Confiderar quei, cha lega, u5
Auda Ligient: dad efser in
Tal liu, Cha Nufs Savevan buca, Nua
Nufs eran; Nufs fuvann mo Buca den-
ter la g(r)lieut, ner Cbristgieun,
Sunder dentter quels griscli Rucbs, Cru- \Q
dels Tergs, ad Entten igls meuns digls
quals Era(n) Nagina Spironza da
vignir daventt; Sunder da ftuer tinir
la Nofsa vetta Ton mil'serablameing.
Suenter ver vifsitau La Tiara 15
Soingia, Scha Chur Clia Nufs efsen Bu-
nameing ftai ord Da tutts prigels,
Scha per Iura vignir Entten
meuns da quels Tergs ett leu Efsen nus
ftai bandunai da Tutts. Nagin Nufs 20
vefs gieg in Plait da Conlolaziun
[133]; OreiflPer Che Nufs vevan
Nofsa Speronza l'ier Diu a
Maria. Nufs vein Erra Sapater-
gia(ia)u da quels Nofs vaschins da 25
Lomueza, igl quals fan
mingia onn Sin quei gi ina Pro-
zefsiun, a quei ei daventau da vegl
Eneu Enten la bafselgia da
Soing murezi a SaremNen 30
leu Enzemen ; leu Ei vegniu fag
in Comin Riug per quels, che Eran
Siu igl viadi da Soingia fofsa, Scho Nufs
vein giu Rugau, . . . Che ei dei-
gen era far 35
. per Nufs, SCho ei hau era
giu fag. Perneitt mira; mes Chars
Chriftgieuns! grad Sin quella
ura, che enten
Lomueza ei vigniu faig igls 40
Oficis da Diu, et Ei han Era fag per
Nufs igl Riug, Scha grad da quelas
uras ei vigniu Novas digl
2'^
20
II Viadi a Jerusalem
(rneditum nach Me. De.)
l'irg, ner Patrun de quei liug,
ch'el nu8 uegli Ichar larg. 0,
tgei grond legerment cau era
5 denter nus al'chi bandonai
Confrars, pos ti tez patertgiar!
Cura ch'el a nus fchau larg,
Ich' a el dig, Seh' nus uefsen
pasporta, fch'
bucca giu quei
10 uognieuen nus
Tonder ftuevan
uid las Gal6as.
ch' nus ueigen
Reg de Fronscha, fch' laschi el
15 nus ledigs; et l'in quei a el
domendau de uus 44. iingers,
ils quals nein dau de bien cor
et Iura nein nus ludau Diu et
bucca largi ;
uegni rentai
Mo fehinauont
liga cun il
(Ineditum nach Ms. De.)
tirg, ner patrun da quei liug,
Chel vegli Schar larg. O,
tgei grond legermen cau era
denter nus aschia bandonai
confras, pos ti tezs patertgiar!
cura cha el nus ha schau larg,
Sehe ha el dig, Sehe nus vesen
buca giu quei pasporta, Sehe
vegneivan nus bucca lairgs ;
Sunder ftuevan vegnir ran tai
vit las galias. mo schinavon
che nus veigien ligia cun il
reg de Fronscha, Sehe laschi el
nus larg, et sin quei ha el
domandau 44 ungers,
ils quals nus vein dau da bien cor
et Iura vein nus lodau Diu et
Maria et era il bien 3. Murezi Maria et era il bien Soing Murezi
de corameing della gratia, da cormeing engraziau della gratia,
ch' nus neuen reciert. che nus vevan retschiert.
II Viadi a Jerusalem
21
(Ineditum nach Ms. Ct.)
Terck, ner Patrun de quei Luig,
ch'el nus vegli fchar larg. 0,
tgei gron Legarment Ceu era
denter nus afchi bandunai
Confrars , po ti tez patertgia!
Cur che el nus ha fchau larg,
fche ha el geg anus, fche nus vefsen
bucca giu quei pasporta, fche
vignievan nus buca Largs;
fonder ftueran vignir Rentai
vid lur gallias. Mo fchi aiiavon
Ca nus veigien Ligia con ilg
Reig de Frontfcha, sehe lafchi el
nus larg; afinaquei ha el
Domendau da nus 44. ungers,
ils quals nus vein dau da bien Cor
et era vein nus Ludau Diu a Sia
Siontgia Muma
Maria et era il bien Soing Morezi
de Cormeing della gratia,
ch' nus vein Retfchiert.
(Ineditum nach Ms. Cflf.)
Te(g)rg, ne pattrun da quei Liug,
Che el Nufs vegli Schar larg. 0,
Tgiei legerraent Cheu, Era
denter Nufs, aschi Bandunai, 5
Confrars, Pofs Ti tez pattergiar!
Chur Cha el Nufs ha Schau larg,
Scha ha el gieg, Scha Nufs vefsen
bucca giu quei Pafs porta Scha
vignievan Nufs bucca largs;10
Sunder ftuevan vignir Rantai
vid las galias. mo schi navont
Cha veigien Ligia Cun igl
Reg da Fronscha, [134] Sehe lafchi el
Nufs larg; a Sin quei ha el 15
dumendau da nufs 44. Zakins,
ä quels Nufs vein dau da bien Corr
et vein Ludau Diu a Sia
S. Muma et era igl bien Soing Murezi
da Chormeing Della grazia,
che Nufs vevan Ratfchiert lau.
22 Gion Christ Caduflf
GION CHRIST CADUFF.
Te Flamen dell' oliua, Paiiadnz, de Peter Noron. 1705.
fpag. 91] Davart las obligaziuns, che lia in Vifchinadi.
Nizeivels muffamens i^ter in Vifchin, ])er puder far hunas Vi/chneuncas.
5 1. RVgar igl S. Spert per grazia, che el vegli terglilchar nos cors,
che ei poffi daventar quei che feigi per la pli gronda gloria da Diu per
Salit dellas Olraas, ä per puder teuer fut ils puccaus.
2. Enten tuttas Vifchineuncas dei ei adina vegniu eucuriu da crefchen-
tar igl bien dad' in Vifchinadi, ton fco dreig ei, ä bucca dar a daig mai
lOtghei ei vegni bien ä fefez, ii ad enqual enten particular.
3. Sin Vifchneuncas cura in ven dumandau, dei in gijr fiu meini,
[p. 92] ä lur ftar fco ei ven igl pli, bein che ei fus eucunter fiu meini,
gie fche igl ei era bucca encunter tutta rifchiun.
4. Enten lavurs cuminas adina luvrar fideivlamcing, pertghei quei ei
15 ina ovra k Diu fig emparneivla, ad ha era gronda pagaglia; biaras gadas
eifei ton fco da veer luvraü vid ina Bafelgia.
5. Bucca effer memgia enguors enten tuttas cauffas cuminas, pertghei
tras in enguort ä fcandalus Vifchin ven ei favens grond fcandel, ad auter
bia mal denter in Vifchinadi, ä murt quei puccau ven in tal feg caftiaus
20 da Diu.
6. Pifturs ad auters luvrers, [pag. 93] ii fumelgs dei in falvar a pagar
fco ei auda, pertghei tras bein falvar ä pagar tals che fedigien ha in Vi-
fchinadi bugien ventira da furvignir biins a fideivels Survies ü Pifturs.
Tras igl mal falvar ä pagar aber da tuts, ne enqualtghin ven in Vifchinadi
25 bugien fchventiraus da bucca puder iurvignir buns Pifturs ner Fumegls,
7. Rugar Diu per tuts benefactus digl Vifchinadi, vifs ä morts, ad ils
quals ils Vifchins en obligai feg, cunzun tfcheu denter nus, nua ei han
digls vegls artau quella niebla libertad.
Sumigliontameing dei ei era vigniu faig enten cauffas da Cumin.
30 Pertghei quels, ils quals regien en fumiglontas fitfchieutas, [pag. 94] lebe
ei fefliffegien ceu lundervi, che furvegnien ei da Diu gronda pagaglia fco
ha ritfcliiert quei fabi Reig Salamon, fco in affla enten igl 3. Codifch
digls Reigs. c, 3. Igl quäl tras quei, che el ha gariau da Diu da puder
fiu Rigiuavel bein regier, ceu ha Dieus el benediu cun gronda Sabieufcha,
35 ventira, pafch, ä richezia : Quels aber che tegnieu nigin quen da bein
regier cauffas fumigliontas, nua tier ei han gronda obligaziun, vegnien da
Diu feg ftrufiai.
Teftamen dell' olma 23
[pag. 542] Muffamens da diu Signiur malfeun ad ils auters da fiu par
per igl fuenter pietigot.
1, LAi favens vignir endameu igl Seraraen, a tgliiei quel munti.
Declaraziun, tghiei ä co fei igl Seramen?
IN ä mintghin, che vul ritfcheiver igl Seramen, fto taner fi treis dets5
digl meun dreig, ad entras igl emprem det, che ei igl polifch, ven ei
entilgiu Dieus igl Bab ; ad entras igl auter det ven ei entilgiu Dieus igl
Figl; ad entras igl tierz det ven ei entilgiu Dieus igl Spert Soing: Ils
auters dus dets, vegnien teni clauffi, munten, igl emprem numnadameing,
munta l'Olma , che ei zupada [pag. 543] enten igl Tghierp ; Igl quint 10
aber, ne gl'auter da quels dus clauffi en, niunta igl Tghierp. Tras igl
meun entir ven ei entilgiu in Diu tut puffen, igl quäl ha fcafiu igl Chrift-
ghieun ä tnttas Creiatiras, che en fin Tfchiel ne fin Tiarra. Igl effer claus
da quels dus fuenters dets munta, che igl Tghierp ä l'Olma feien ferton
enten perfchun; vffa pia, in che falva igl Serameu, fcha ven el äfpindrarl5
cura el miera ord quella perfchun: in aber che falva bucca, fche ven bucca
mai lunder ora bucca fpindrar, fonder cun melgsanavon fara en enten ina
pigiura perfchun dellas perpetnas flommas digl Vffiern.
[pag. 544.] 2. Lai vignir endamen che in Signiur che falva bucca
igl Seramen, ad ingira faulz, fetfchi ton, fco da gir: Sco jeu engir faulz, 20
era afchia rog jeu la S. nunfpartchida Trinitat, che jeu feigi privaus della
Cuminonza ä digl bien della S. Balelgia, a che tut quei bien feigi ä mi
ina fchmaledictiun da mia vetta, digl Tghierp ä dell' Olma, ä da tut min
vignir fuenter.
3. Quei Chriftghieun, che engira faulz fa ton fco el fches : fco jeu 25
engir faulz, afchia rog jeu Dieus igl Bab, Dieus igl Figl, Dieus igl Spert
Soing, ad era la benedida Purfchalla M. Maria, ä tuts Soings ä Sointgias,
che ei veglitn ä mi bucca vignir anigit fin Iura della mia mort.
[pag. 545.] 4. Quel che engira faulz fa ton, fco el fclies: Sco jeu
engir faulz, afchia rog jeu la S. Trinitat, ad igl prezius Tgierp ä Seung 30
da miu char Salvader Jefus Chriftus, la fia infinita mifericordia, las fias
anguofchas ä dolurs, ad igl fiu petter Marteri fei gi pers a mi pauper
puccon.
5. In che engira faulz fa ton, fco el fches: Sco jeu engir faulz,
afchia dei mia Olma, la quala ven rauntada tras igl quart det, ad era miu 35
Tghierp, che ei muntaus igl quint det, enfemlameing vignir condemnai fin
igl Gijadeffen, cura jeu pauper miferabel puccon vegn ä ftuer comparer
avon quei ftreing Derfchader, ä dei leu vignir privaus [pag. 546] della
fatfcha da Diu. Or da quei p6 mintghia fideivel prender, tghiei in faulz
ä malverdeivel Seramen cun fez porti, ä che in tal latras fchnegi Diu, 40
Noffa Donna, cun tuts ils Soings ä Sointgias, che el fefez condemni : Da
quei dei fcadin fideivel Chriftgieun bein fepertghirar cun haver bien adaig
24 Gion Chrift Caduflf
da flu Salit, pertghici quei Chriftgieun, che quetta effer perderts enten
caulTas da quel't Mund, ad ha raai fiu meitii a garegiaraen, co far gronda
fia Cala, co vignir enten pli grouda anur, che fiu ftan da fees vegls poffi
purtar, co vignir rechs fenza ver adaig, I'che quei daventig gieft ü mal-
5 gieltameing; In tal ei feg mal [pag. 547] perderts, fco gi Nies Segner tier
Soing Math. cap. 16. v. 26. 'J'ghei nezcgei h gli Chriftgieun , fchi gi^ che
el gudignias tut igl Mund, fia Olma aber met el ä perder? Dei pia bien
adaig fin quels pungs, che veguen cheu fuenter, ä fuondei eis.
Co dei in Oberkeit fedepurtar encunter lur Subiets?
10 1. DEieu eis la Sointgia Catholica Cardienfcha, k fias Sointghias
jfonzas cun gron iflPer carfchentar, confervar k defender.
2. Tuts mals lafters ä malas jfonzas regifchadas en da tenips, cun
ferm meun encunterftar a metter giu.
3. Ira avon ad igl pievel cun bien [pag. 548] exempel, ä terglifchar
15 avon eis fco igl Solegl cun bunas ovras. Pertghiei, fco ei igl Rigenter
afchia ei era fiu pievel ordinariameing.
4. Deien ei ils lur fubiets bucca engreviar pli che ei fei dreig, fonder
eis tener char, fco lur agiens AfFons.
Clin tghiei vertits dei in Oberkeit principalmeing effer ornaus, ä fitaus.
20 1. CVn la devoziun ä gron ifFer tier la oraziun, ä digl furvetfch
da Diu.
2. Cun fabientfcha da bein regier a ftar avon, fco Salamon, la quala
cauffa ven vrbida tras la oraziun.
3. Sefliffiar entuorn Vmmens perderts ad era enten las Scolas, ton
25 fco igl ei puffeivel.
[pag. 549.] 4. Giuftizia, che eis a Rechs, ä Paupers, Vieuas ad
Orfens adualmeing lafchen fatiuer lur dreig.
5. La tempronza, ent igl beiver ä migliar, pertghiei la eivradat defcha
ad eis zun mal, ad ei gron don da lur Olmas.
30 6. La mifericordia, che eis hendlegien bucca raemgnia ftang, ftreig,
II fcharf, cunzun tras häfs ä fcuidonza, ei feigi cun dar Kiftigs, ü enten
autras vifas.
7. La humilitonza, pertghiei la lufchezia ha difchmes in Nabuccado-
noCor, ad ha quel privau digl Rigenavcl ; Igl germadi Herodes aber ei
35 murt quella germifchia daventaus vifs ina fpifa digls plulgs ä digls viarras.
[pag. 550.] 8. Mo für tut deien ils Signurs Catholigs enten tuttas
cauffas della Sointgia Cardienfcha, i'i che een per bein ftar dils Cumins
Catholigs. vignir bein perina eis in cungliauter, & haver buna entilgienfcha
ä, cufeigl cun igl Oberkeit Spiritual, ä quels fuendar, taner enfemen fco
40ver8 Frars, giadar in gliauter, ad era vurdar, che la Tiarra feigi adina
bein reftiada cun ils lur Uaffens, Muniziuns fco ei auda la tier, ad ina
Unna Canznn 25
gada igl Onn figl meins far far la Muol'tra, perfort che ei defs ora enqual
laventada für vra encunter fperonza, fine quei che ei poffen fedefender
gienerufameing Ico nos buns vegls hau ledefendiu, cunzun bucca gir [p. 551]
ora ils lur buns cufeigis ä meinis, fco igl Sarament cumporta, bucca tad-
lar quels che vulten metter in davos gliauter ils Catholigs, bucca fchiar furpren- 5
der igl rifpet human, u interefs, ne Vffecis tondanavon, che ei vegni
la tras difpettas denter ils Catholigs, pertghiei cura ils Signurs Catholigs
een bucca perina, ü ei fectiuns denter eis, fche ven la tras la S. Cardien-
fcha feig fminuida, ad ils dreigs dils Catholigs van feig anavos, perquei
puccau vegnien ils Signiurs ad haver de dar in ftametus ftreing quen ä Diu 10
da tut quei mal, che ven tras lur mal cuvignir ä regier, encunter comi
aber quels Signurs che fuonden quels rauffamens ven Dieus k benedir eis
[pag, 552] mervigliufameing fin queft Mund, ä cun igl temps dar la gloria
digl Tfchiel, fco el ha dau ad ils SS. Marters,
UNNA CANZUN,
Faichia par Gaschun da la Sciiridinna digl Solelg, davanfada Ao 1706. Sin
calonda luaigia; Tiers cuniiiina Edificatiiin inefsa gm tras: Banadictiirs de
Cafsut V. D. M. a PItafch.
(Ineditum nach Ms. As.)
[f. 99^*] 1. Sin quei partut ei stau anguscha;
Steit si, gizeit tuta las urelgiafs; letz eifs je staufs in ver profet.
Figeit par sen ; vofs cheaufs alzeit! portut stau guerra; mo nofsa terra
Anfsenas grondas a marvelgiafs 20 ha gieu grond, bien ruvaufs;
La Deus nufs mufsa, tuts mireits, molg mund ei durmantaufs.
5 je großdafs novafs, grondas provafs,
Da sieu gift Truvament,
nufs Dat ilg Tutpuifsent. ^»'" »'«^« Spindrader andirava,
da bi meitz gi ei noig vangieu;
2. quei tut hir era davantava,
Lur Deus ha gig vifsau, ad era 25 Sco geig da gig, amefs vet gieu,
Ha gig ratraig da caftiar; Antrouqua ufs tut ca cunfefsa,
10 mo ils puccaufs er' cun canera Co bagig ilg Solelg mei vieu
Da crescher meina fan callar. Antirameng Sciirieu.
pargvifs eifs Iura datiers quell' ura,
Ca Deus ven ulg castig, ^*
Ch'el fchmanatschau ha gig. ^" ^'^S amprim da maig eifs ufsa
30 Midi Settschient, a Sifs Dumbrau
[f. lOQa] 3. qyei q^,^ gjg qmj| ^^^^■^ „^-^ gamufsa,
15 Veng-a-tschunc onts vorgai een ufsa, Sco Amofs ha profetizau;
Ca nufs vein vieu ilg grond Comet ; A lafs Diesch, ei fova miezgi pareva,
26
Unna Canzun
La noig fov nechiameng
35 Zund stormantufsameng.
[f. 100 b] 6.
Zund saznpau gie tutavia
ha ilg Solalg elg fürmament;
fo scüra noig, fo freid afchia,
Cliin ha vieii Stellas clarameng.
40 er quella gada fo Rugadada,
partut SCO Igei udieu
ha ping a grond plonschieu.
7.
Er sazupau ge tuta via
ha ilg Solelg elg fürmament;
45 Bers han tarchiau, ufs eifs quel ura,
Ca ven vangir quel grond Singiur,
Silg gi adefsa, sco tut cunfefsa,
Ch'el creigig fermameng;
lur seig ilg truament.
8.
50 Mo tgeifs bein beult vangieu fter-
gura,
Chilg dar Solelg ha sa schou ver;
Sin quei han gig: Igeifs la natira,
Ca fa aschia cumparer.
Calau gual ufsa fo tut anguscha;
55 Igeifs schon tut amblidau ;
ilg mund eifs, scoleis stau.
[f. 101 a] 9.
Mo pir steit si, aeor parneiafs
ils mufsaments dilg Tutpufsent;
figeit par Sen andreg pafseiafs;
60 da tiers fortz eifs ilg Truament!
Zund grefs eis Iura, cur ven quel ura
ilg mund da caftiar;
quei bucc ven a muncar!
10.
Anfsenas, Truvaments ad ovrafs;
65 dilg Tutpufsent buc observar,
Cel mufs anufs cnn grondas provas
da Sieu rugelg par nnfs vifsar,
pucau fa Sgrischei vels, fig lamentei vels
Da bucca far par Sen,
70 Sin quei Siu vifsament.
11
Ilg mund, quel chei elg mal ä loza
Da tuts puccaus o naufchadads;
ei crescha pli a pH malizia,
loschezia, muma da tut mal;
75 La malgistia va zund par via;
ilg mal ha zund Surmaun ;
Prudienscha Stat giun plaun.
[f. 101b] 12.
Niefs Deus tum er enten basezia,
A vier era prufsameng;
80 en devotiun ad en basezia,
Alg mund eifs quei zund novameng,
grondas mansegnias, gir malplu-
triergias
eifs leider denter nufs,
Scolg fariseer prufs.
13.
85 Jou vi buc gir, scodina prufsa
Olma mira giu par setz-,
Ufs inna gada par adina,
Chi fa par Sen, sagirafs tetz;
Vufs starmanteias, vont Deus tu-
meiafs
90 Fidonza, bafsameng
Cun Soing milgiurament.
14.
Ach partarcheit, chei Starmantufsa
Schürezia Seigig stou Igez gi ;
mo sch'el eifs oung pli Starman-
tufsa,
95 Cur Deus sia vifta zupa vi.
Iura ven disgrazia, dolur, tristezia
all' olma dilg corstioon
Ciintiert nagin par mann.
[f. 102*] 15.
Savents, Savents, mo er adinna
100 eis Scür, eifs gref, je tut ilg mall
Da buc la vifta ver adinna;
quei bla verdad ei senza fal.
Deus dai grazia, algi Spiert latezia
Da prender quei a cor,
105 Adinna er dador!
16.
gnir Sapig Deus Sur nofsa Terra,
Chei Scürüdiengia po oung ngir,
Schei SCO ad auters vangifsen guerra,
ad outers Strofs, chin sa ca gir,
Adelbert de Funs 27
HO Sur nufs vangifsen, maritau vefsan; Nufs laschig tarlgischar
liir ngls ei vangir Scür Sia Vifta clara!
a greva noig Sagir. .g
120 0, Senger, ti Solelg, gistia;
17_ 0, Jefsu, niefs Spindrader char!
Nufs milgiurein da nofsas mendas Stei po tiers nufs cun la Igisch tia;
ad en la Igisch tuts vandligein; Nufs velgiafs po tuts banadir!
115 Rugein niefs Deus, chel schanigiar En tut anguscha, troccen la fofsa,
Nufs vilgig gig graziafsameng, 125 Chei Scür po oung ngirl
Po en l'anguscba, tribulaziun Nufs lafchig buc pirir!
ADELBERT, DE FUNS.
Noua Steilla dell [a] [Mar] a NoITa Doiinaiin d'Adain Rapert Schädler. 1712.
Capitel IV.
Oratiun
Tier il Grond e Glorius Patriarcha S. BENEDEIG, la quala ils Frars e 5
Sorurs deien orar minchla dl ^jer urhir da Dieu ina buna fin.
0 Ti Glorius Patriacha S. BENEDEIG, ch'eis ftaus benedius da Dleu
col Num, e con la Gratia, & bas dau fi tiu Spiert Angelic cols mauns al-
zaus enconter Ciel, ftend fin peis, e fagiend Oratiun, e quel uentireiüla-
meing racomraaudau ent' ils noauns da Tiu Schaffider, & bas fuenter quei 10
empromefs, che Ti ueglies tutts quels, che uegnioffen mincbia di fe rogor-
dar da tia gloriufa Mort e letezia celeftiala, partgirar e defender auont
tutta forza dil naufcba fpiert : Jan rog Tai, 0 Glorius Patriarcha, partgira
mei boz, e per adina, tras tia S. Beiiedictun, che nagin mal poffi mei fparter
ord il miu dulfcb e Benediu Saluader JEfus, ner da tia beada e bencdida 15
Compagnia. Tras Chriftum, nies Signur & Saluader. Amen!
Tgiei forza queft' Oratiun baigi per urbir da Dieu ina buna Mort,
fe uei dar ord las Rouelatiuus da S. Gertruda, ina da Dieu aultameing
fauorida S. Abbadeffa Benedictina, lib. 4. Infinuat. c. II. Nua S. BENE-
DEIG ha empermes ina beada S. Fin ä tutts quels, che ueffen memoria 20
da fia S. Ueutireiula fpartida da queft Mund, con quefts plaids:
Quel, che uen fliffiameing ä mi far endaraent quella grond' Honur e
Dignitat, tras la quala Dieus mei ha bondrau, e fauoriu con ina fchi
Gloriufa Mort, a quel tal ui iou lln l'hura da fia Mort ftar tier e gidar
con tonta fideiuladat, che iau ui fin tutts mauns ten6r nauenda ils engan- 25
nameuts digl enemig, e ui quel fchirmegiar con mia prefchiencia, e tras
ils latfcbß e fallas digl enemig menar fagirameing tier la Uita, e letiziaperpetna.
23 Adelbert de Funs
Qualmeiiig aber S. BENEDEIG haigi falnau con l'oiira quefta fia
emprornirchiun, podcfs da quella uard uegiiir Icrit in grond Cudifch da
biars e maruiglius Exempels & Iliftorias : e quei dei effer in grond e
fpecial confiert e Motif a tutts Frars e Soriirs da quefta Compagnia, ch'ei
5 deien fauenz, e dcuotiulanieing, ton per fe fczi, fco per auters clamar fura,
c fe racommendar ;i quei Grond c Maruiglius S. Patrun dils Moribunde,
che ftatten cnten angufchas fil puing della Mort.
Quei feigi tutt fcritt per crefciament della Gloria da Dieu, h per Con-
folatiun e Confiert da tutts Moribund«. Arncn.
10 Difertinae Cal. Oct. 1712.
Adalb. Abb.
DILG SUONDAR CHRISTUM.
Quater Cudishs digl Suondar €hrirtiiin. Panaduz 1716.
5 Capitel I.
Dell Suondar Chriftum : e dil fprefiar tuttes vanadats dil mund.
QUel che fuonda mei, va bucc' en fgiradigna: di il Signer. Quefts een
plaids de Chriftus, cun ils quals nus vegnin vifai de fuondar fia vita, k
demanonza, she nus lein veramein effer terlishai, ä de tutta cioccadat
10 dil cor librai. Cun tut dei nies pli grond flis effer, il patertgiar vid la
vita de Chriftus.
2. La Doctrina de Chriftus varga [pag. 2] tuttes doctrinas dils Soings,
a quei che havefs il fpirt de Chriftus, afflafs ina Manna zuppada. Aber
ei daventa che biars cun saveus vdir l'Evangeli, senten pauc gargiament,
löpertgei ch' ei hau bucca il fpirt de Chriftus. Quei aber che vul complei-
nameng ä deleggeivlamein entellir la viarua de Chriftus, fto fliffiar de con-
formar cun el tutta la fia vita.
3. Tgei nizegia difpitar ault della S. Trinitad, she ti has bucca la
humilitonza nunder ti difplais alla S. Trinitad ? Veramein : aults plaids
20fan bucca foing a gjift, fonder la vita virtuufa fa daventar chars a Diu.
Jou vi pli bugien fentier il rcmiers dil cor, che faver fia definiziun; She
ti faveffes gic tutta la Bibla ordedb, e tuttes fentenzas dils Filofofs, she
tgei niziafs tut quei a ti fenza la charezia e [pag. 3] grazia de Diu?
Vanadad delies vanadads, a tuttas cavffas een vanadads, oreifer furuir a Diu.
25 Quefta ei la pli aulta fabiencia, cun sbittar il mund, fe enviar tier
il Reginavel de Ciel.
Dilg Siiondar Chriftum 29
4. Vanadat ei pia eacurir rihezias non cuzeivles, & haver fperonza
enten quelles. Vanadad ei era haver ambiziun de d'honurs, e fe alzar
enten ault ftand.
Vanedat ei ire fuenter volufts della carn, e garegiar quei, murt il quäl
in fto bauld sharfamein vegnir ftroffegiaus, Vanadat ei garegiar liunga vita, 5
& haver pauc quittau della buna vita. Vauadad ei, d' haver quittau mo
della vita prefente, e nuota proveder quei cb'ha de vegnir. Vanedat ei
teuer char quei ch' alla cuorfa paffa navent: e bucca feftginar lou nua
che ftat perpetten legrament.
Regorde [pag. 4] favens de gliez fprihvort: Igl Oßgl ven bucca con- 10
tentaus cun ver: ni l'orelgia emplenida cun vdir. Hagies flis pia de trer
naven tiu cor dalla charezia delles cauffas vefeivles, e portar quei tier les
non vefeivles. Pertgei quels che van fueter il plasher dils fens, patihen la
confcienzia, e perden la grazia de Diu.
Cap. II. 15
Dil Jcheziar pmic fefez.
SCadin Chriftiaun garegia natiralmein de faver, mo tgei emporta la fcien-
zia fenza la temma de Diu ? Meglier ei in humiliteivel purett, che furvefhe
a Diu, che in losh Filofof, che confiderefhe il cuo dil Ciel, e bucca fefez.
Quei che enconnofshe fefez, fe ten per fliats e fe deletgia bucca de lauds 20
humans. She jou favefs gie tut quei, che fil mund [pag. 5] ei : tgei gidafs
ei mei avon Diu, il quäl ven a truar mei dils faigs?
2. Lai ire quei memgna grond gargiament de faver, pertgei che lau
ei grbnda diftractiun, & engannament. Quels che fan vulten bugien effer
vefy, e nomnai Sabis. Bia cauffas en, che de faver elles nizegia all' Olma 25
pauc e nuot. A fig malperderts ei quei, ch'ha la mira tier auter che quei
che furveshe tier il falitt. Bia cioncia dat bucca contentiencia all' Olma,
fonder la buna vita rellegra il cor, e la shubra confcienzia porta gronda
fidonza tier Diu.
3. Con pli bia e pli bein ti fas, ton pH greuameing vens ti per quei 30
a vegnir truaus, she ti viues buca ton pli foingiemeing. Veglies pia bucca
shar dar ent loshezia, murt negin kunft, ii fcienzia, mo bein oif teraer murt
V a ti dada [pag. 6] connofciencia. She ti pare che ti fapies bia, & in-
telligies avunda bein, she fappies oncalura, che bia pli biares cauffas een
che ti fas buc. Bucca veglies faver aultas caufas, mo pli preft coufeffi tia 35
ignorauza. Tgei vol effer, auont in auter, cura pli biars fe afflen pli per-
derts, h pli bein ftudiai che ti? She ti vol faver & emprender enzetgei
nizeivlamein, she hagies de char che ti feies nuota vefius, e nuota sheziaus,
4. Quefta ei la pli aulta e pli nizeivla lectiun : enconnofsher h sbittar
fefez. Tener nuot (in fefez, & als auters adina dar bien, e teuer ault, ei 40
30 Adelbert de Funs
gronda labiencia e perfectiun. She ti vefeffes in auter aviartemein far
poccau, 11 cauffas greves, dueffes ti oncalura nuota te shezegiar meglier,
pertgoi che ti fas buca con dig ti pos I'tar ent il bien. [pag. 7] Nus
eflen tuts fleivels, mo ti deis tener, che ncgin feigi pli fleivels che ti.
5 Cap. III.
Dalla Doctrina della Verdat.
VEntireiuel quel al quäl la Verdat muffa feza, bucca tras figuras, e vushs
che palTen tras, I'onder fco ella ei en fereza. II nies meini e nies feiT nus
engonnen favens e vefen pauc. Tgei nizegia gronda cioncia de cauffas
lOzupades, e ftgires, delies quales nus vegnin bucca tgifai ent il truament,
per non haver faviü quelles ? Gronda raalperdertadat ei , che nus entar-
dein les cauffas nizeivles e bafegneivles, e fe voluein tier les curiofes e
donneivles : veiu Oßlgs, e vefein bucca.
2. Tgei monglein nus haver merveglias de Doctrinas della Filofofia?
15 Quel agi qual il perpete [pag. 8] Vierf plaida ven de biars meinis fpedius.
Or de d'in Vierf ven tut, e tut plaida mo de d'in: e quel ei 1' Enciatta,
che plaida era a nus. Negin intelli, ü trova endreig fenz' el. AgI qual
tut ei In, e trai tut tier In, e vefe tut enten In, quel po effer ftateivels
de cor^ e ftar cun pash enten Diu. 0 Dens ti feza Verdat, fai che jou
20 feigi In cun tei enten perpetna charezia. Jou vegn favens enfifa de leger
& dir biä : enten tei ei tut quei che jou vi, e gareg. Quefshien tuts
Docturs, quefshien tuttes creatiras enten tia preshiencia : ti folett plaidi a mi.
3. Con pli ch'in ei cun fefez vnius, & ei endedens tier fei retraigs,
ton pli biares & aultes caufas entelli el fenza fedigla, il qual receive la
25 glish della intelgiencia furengiu. In ferein fembel e [pag. 9] ftateivel fpirt
ven enten las ovras biares bucca fpartius, pertgei ch' el fa tut enten honur
de Diu, & emprova de d'ir lishens del encurir fefez. Tgei impedefsh tei,
e molefta pli che tia non-mortificada aflectiun dil tiu cor? In bien e de-
vozius Chriltiaun difpone endedens avoii fias ovras, les quales el dei far
30ordedora. A quelles train era buc' el tier gargiaments de vezufa incli-
naziun, fonder el ftorcia elles fuenter il voler della dreggia rashun. Tgi
ha pli ferm combatt, che quel, che sforza de vencer fefez? E quei doefs
effer nies faig, vencer fefez, de dy a dy vegnir pli ferms che fefez, e
vegnir pli e pli buns.
35 4. Minchia perfectiun enten quefta vita ei compognada cun enqual
menda, e tutta noffa conoshiencia ei bucca fenza qualche fcbirezia. [p. 10]
La humiliteivla conoshiencia de tetez ei pli gviffa via tier Diu, che gl' en-
curir aulta fcienzia. Ei buca de culpar la fcienzia, u fcadina conoshiencia
d' enqual caufa ch' ei buna per fefeza, et ordinada de Diu: mo la buna
40confienzia, e virtuofa vita dei adina vegnir teuida pli ault. Perquei aber
Alexius Camen 31
che biars garegen pli de faver, che de viuer bein: fallen ei favens, e
porten negin u pauc frig.
5. 0 sh'ei haveffen ton öifs de frafishar ora ils vez, e flanziar ent
les vertits, fco de moentar queftiuus, daventafs ei bucca tont biä mal e
fcandel denter il pievel, ni tons ftrafuordens enten Clauftras. Pelver, cur 5
ch'il Giuveneffen dy ven a vegnir, ven ei bucca vegnir damondau quint
de nus, tgei nus haveien legiu, fonder tgei nus haveien faig: ni con
bein nus haveien [pag. 11] empriu, fouder con religiufamein nus
effen viui? Di mi empau nua en tuts quels docturs, ils quals ti has bein
enconofciu^ toccan ei viveuan e florevan enten ils fiudis? Ufla pofleden 10
auters lur pervendas: e na fai she quefts regorden de d'els. En vita pa-
revan ei de d'effer enzetgei, & vffa plaida negin de d'els.
6. 0 con glei ti paffa la gloria dil muud. Lefs Dieus che lur vita
havefs concordau cun lur fienzia : Iura haveffen ei bein ftudiau, e bein
legiu. Con biars van a perder murt la vaua fienzia dil mund, ils quals 15
han pauc quitau dil furvetsh de Diu ? E per quei ch' ei prenden oiT leggia
de d'effer gronds che humiliteivels, fefpiarden ei enten lur patertgiaments.
Veramein gronds ei quel ch' ei en fefez picceus e ten per nuot tutta
[pag. 12] altezia d'honur. Veramein fabis ei quel che ten tuttas caufas
terrenas per malmundegn, finaquei che el gudogni Chriftum. E veramein 20
bein ftudiaus ei quel che fa la veglia de Diu e bucca la fia.
ALEXIUS CAMEN.
II penitent bein mossays de confessar a Pauadnz de Peter Moron. 1713.
Ski bault che VOlma ei/partgida digl Chierp, Ja po in gir que/ta Oraziun,
0 vus Soings digl Ciel vegni enagit, vegni encuuter o vus Aungels
da Diu, peruei fia Olma, e purtei avont la faccia da Diu ; Chriftus vus, 25
che veis ella clamau, pernei fi ella, e dei il perpetten ruaus. Kyrie elei-
fon, Chrifte eleifon, Kyrie eleifon. Pater nofter, Ave Maria. De profund :
Per far ina buna mort, fto effer ftau menau ina buna vitta, fco la
vitta afchia la mort, la temma da Diu, la devotiun, & effect tier la S.
Passiun da N. Segner, tier N. Donna chara dell' Imaculata Conceptiun 30
dellas fias fiat Dolurs ; Da S. Joseph, & auters Soings. NB. Bucca em-
blidar da rogar per ils morts.
In Exempel refda il Difcipel, Fra da S. Domenic, ch'in cert Fader
udit ina gada N. Segner, che domandava alla fia S. Muma, contas fuffen
las Dolurs, ch'ella hagi endirau en queft Mund, ha ella refpondiu : tfchiung35
en tronter las autras ftai las pli grondas. L'emprima cura Siraeon ha a
32 Alexius Camen
mi gig vidavout, che vus char S. Figl vignigies ä vegnir mazaus. La
2. Cur jou liai vus giu pers, e cercau per treis gis. La 3. Cura jou hai
enteiUig, che vus feiges dils Giedius pigliaus, e ligaus. La 4. Cura jou
hai vus viu vid-la Crufch. La 5. Cura jou hai viu vus metter enten la
5 Foffa. N. Segner ha gig allura, fapias, o Muma chara, che quel, che ha
memoria dell'emprima & enten anur da quella gi in Pater nies & Ave
Maria, ven cuntonfcher da mei conol'chiencia, 6 riglalait dils fees puccaus.
A quel, che fa il fimigliont enten honur della. 2. Dolur, vi jou perdunar
ils fees puccaus. Quel, che aschia fa enten memoria della 3. Dolur, ven
10 ä furvegnir pufpei damei quella vertit, ch' el veva piars tras il puccau.
A quel, che fa il medem enten anur della 4. Dolur, vi jou fchenchigiar
la grazia de recieiver avon morir il miu S. Chierp. A quel, che fa me-
moria della 5. Dolur con il Bab nos, & Ave Maria, vi jou comparer en
fia mort, & il recieiver enten la vitta perpetna. R. P. J. Carnagr. fem. 71.
15 Prenda fi da gir fliffiameing mingia gi quefts 5. Bab nos, & Aves
Marias, enten anur da queftas 5. pli grondas Dolurs; las Dolurs da Nofla
Donna en ftai biaras, aber particularmeing fiat.
Sa po gii\ il Stabat Maler fco fou fueuter.
Canzim de N. Donna.
Steva la Miimma dolorufa,
Sper la crufch dil fiu Figl char,
Da fertont ch'el endiront,
2. Sia Olma tutta pleina
5 Da dolurs ad era peinas
Ina Spada tras paffava,
3. 0, cont trifta k kombriada.
Fova la Mumma dil Salvader,
Per il quäl la lameutava.
10 4. 0 tgei barglr ad era tremblar,
Tgei plonfcher cun guardar
Las Dolurs da iiu Segnur.
5. Qual Chriftiaun les buc bargir
Cun Maria lou pitir,
15 Ent grondas pitradats.
6. Tgi vult lou mai felegrar,
De quella Mumma fe regordar,
Endiront cun fiu Figl Soing.
7. Pels puccaus de nus sbittaus,
20 La viu Jefum lou ligiaus,
Con las Geisias ei pitgiaus.
8. La viu Jefum fiu nafchiu.
Bundanau digl Mund tardiu,
Recomandont il Spirt ä Diu
II penitent bein mvsavs 33
25 9. 0 ti Mumma della amur,
Fai ch' jou fenti las dolurs,
eil' ha endirau il nies Signur.
10. Fai ch' ardig il Cor miu,
Per ia amur digl Segner Diu,
30 Ch' jou poffig ä gli plafcher.
11. Soingia Maria Muma chara,
Cun las Piagas digl Salvader.
II miu Cor feies piagar,
12. II tiu Figl fchi furvengiau,
35 Per mei puccont ha endirau,
Cun mei compartgi las dolurs.
13. Fai ch' jou poffig regordar,
Della Crufch de pitradats,
La quala jou gareig de cor bugient:
40 14. Sper Ia Crufch cun tei ftar,
Tei bugient compagniar,
A da plonfcher gareg jou.
15. Purfchella Ibingia ad era clara,
Leies mei bucca sbitar.
45 Lai mei cun tei er lamentar.
16. Cun Chrifto portar Ia mort,
Dai k ml quella fort,
A las Piagas bein patertgiar.
17. Fai ch' jou fenti quellas piagas
50 Per Ia mur digl tiu Figl char
Cha vid Ia Crufch ftoviu endirar.
18. Da carezgia fei envidaus,
Da tei Purfchella pertgiraus
Sin il Gy adeffeu Gy.
55 19. La pitra mort ad era Crufch,
Ch' ha furventfchiu il miu Signur,
Ent' il miu Cor feies plantar.
20. Cur miu Chierp fto morir,
Mia vitta fto finir,
60 Dai all' Olma il Soing Parvis. Amen.
Oratiun tier S. Barbla, Purfcliella; e Martira; per urbir grazia da
puder prender penetienzia, e Ia pervergiar avont che morir.
0 Vus perpeten, e tut puffent Dieus^ jou vus rog, che vus leiges mei
po adina gidar tras il riug, & interceffiun della gloriul'a Purfchella e Mar-
tira, S. Barbla, finaquei, che jou ftopi bucca morir della mort aueggia, e 5
fenza effer bein paregiaus, fonder che jou poffi avont l'Ura della mia
mort vegnir provedius con ils SS. Sacraments, e vegnir pertgiraus da tuts
mees Inimigs vifeivels, e nou vifeivels, fco da tuts naufcha Spirts, e poffi
tras quei contonfcher Ia
vitta perpetna. Amen. 10
Romanische Forschungen VIII. Q
34 Pungs Creminals
A tiits quels, che legen queft Cudefch miu Salit,
6 rog da rogar per mei pauper Puccont, vifs, u morts.
P. A. C.
TIN IS.
5 PUNGS CREMINALS.
Piiugs Creminals Äncunter Catriua de Gary f.
(Ineditum nach Ms. Ma.)
A. 1715 d. 30. JuDJ.
Pungs Creminals Äncunter Catrina de Caryf, ufsa da questa vitta, Tenor
10 da Seia Confafieun ad er auters fallameints, Ca en Ancconter da ella vangi
pruvaus, Scho Schau Suenter en mefs per Schrits.
1. ha ella Cunfafau, Ca Cur ilgs Sefs vilgs la hagian varnigau enten
bien, Scha Seigig ella Stada malubiedia.
2. ha ella Cunfafau, Ca ella hagig adt ilgs Sefs vilgs salafchau da-
lölagiar dad angular Mobillien a Cun Mangir ad angouar eis, Savens ils
Cunbriau.
3. Cunfes ella da ver angulau a Sieu bab barmier ord da la Meifsa
4. oder 5. filiopfs od. tallers a quels daners anpundeu viet lufcheizia.
4. ha ella a Seia Moma barmierra angulau ina tfchinta dargient Cun
20 6nfelben ina Conteiera dargient a quei lur vandeu algi goldfchmcit, ilg
quäl fova da lez temps a tufauu, per R. 15. ad. 20. , que daner anpundeu
vidt lufcheizia.
5. ha ella Cunfafau, cha ella hagig ilg S. pleidt da Deufs Savenz
liederlich ancureu a quel Cun Currer veia no mancantau.
25 6. ha ella Confafau, Ca ella hagig ad Unna quefsa fontfchella anridau
dad anguUar vigtuallia a Sieu patreun ad dar ad ella, la velgig Igi dar
lanziel, ala pagar.
7. ha in bein fabi oberkeit Catau iiia bref Sagillada da ilg laut Vogt
da Reineg, Ca erra atrafada algi oberkeit da Moutongia, la qualla ha mei
30 lalchau vangir Naunavont ilg inhalt da quella.
8. ha ella Cunfafau, ca ella hagig ataczau undreivla Igieut vidt la lur
haiiur a Raputazieun.
9. ha ella cunfafau, ca ella hagig grondameing faig pucau Cun far
fauls Sarameiuts.
35 10. ha ella dilg tempfs da feya parfcheun, Scha gie Ca ella ha Sa
mufau, ca ella pofig Naguta ir. od. fagidar, vulieu fa abfantar a far la fugia.
11. ha ella Cun ilgs Gaumerfs wullieu Acordar, Car eis la deigen la
Sa Schar far flüchtig at er gig ils umbltaudtfs.
Pungs Creminals 35
12. ha ella ad in gaumrer Cumendau, Ca el deig Clumar ein dilg
oberkeit, Gel deig wangir. Ella wilgig tut ils Sefs fallameints Cunfafar,
ei Seig bault ohr Cun ella.
13. Pufpej ha ella garagiau dad in gaumer, Gel deig ilg fingur Dar-
fchader ad ilg antier oberkeit, ella wilgig Gunfafer. Mo Cur el faleu 5
Clumar, ha ella beig wullieu lafchar Clumar; mogig, Ca ella fagig bic, gei
Calla hagig plidau.
14. eis lij vangieu pruvau, Ca ella hagig duwrau ancunt. fieu hum
faulfafs fchartirafs ad. Pardi(gi)gas, Par fa far fpargir dad el.
15. eifs ella Stada Guntienta tenor ilg Procefs, Ca ella hagig algi 10
fcharfricht saracumendan, Gel deig Cun ella biga efer memia grob, Scha in
bein Sabi oberkeit da mantoina la wangis a trer eint ad ella awangir
enten fefs maunfs, Scha vilgig ella Parfuent. pagar ; er en trim da las tar-
turafs eifs ei wangieu mufsau, Ca ella hagig a Igi fumelg dilg fcharfricht.
piert ina Reunscha. 15
16. Cur leifs ftada Gumteinfcha, Ca ina quefa Parfunna feig wangida
tierfs ella a la Guufertau, Ca la tortura feigfchig bigga fig mal, Ca la
Pofig quella maneiwal Star ora,
17. ha ella ent. tuttafs torturrafs , Ca ein ad ella Cun la Corda, fin
quellafs fa durmantau, a mingia Gada, Cur ilg oberkeit fowa Pafau dawent, 20
fcha wagiewa dalunga pli bein a Sawewa lur fchon Plidar, ilg quäl ei
bein dacumprend, Chie ella feig ftada; er eifs ella Cun lafs tortas tarbulada,
o bein fcharff, ad ha mey Pudieu Ruraper fy la piel ä pruir nagin Saung,
il quäl Pulpei ei da Curaprend , Ca ei feig mal Natirewal da Carftiaun.
18. hagian ilgs Parreindtfs einten ils gis davofs bicca la Pudieu far urar. 25
19. eifs ei dilg fcharfricht. wird la Seia wita, Sin ilg diefs, Seut la
Spatla Saneftra, Catau la Noda dilg giawel od. ilg bul.
20. 2. ha ella Gunfarfau, Ca ella hagig ad in quefs hum Pagau 2. hol-
lendisch taller, Par furwangir mittelfs dad el; Par Chei Ca ella ftewa ente.
tema, C'in bein Sabei oberkeit da Montoina la wangis a la trer eint a far 30
nosch Cun ella, Scha wingig ella trafs quelfs mittelfs ilgs Singurs dilg ober-
keit, alfs qualfs Cella managafs, Ca fufsen amigfs, far Reftar tierfs araigfs,
ad ilfs annamigfs, far wangir amigfs. alfs mittelfs, Ca ella ha gieu Ratfchiert,
fowa ina fchartira Sagilada, la qualla SChartira era ad ella Gumandau da
bicca Rumper Sei antroca quel, Ca wewa dau, wangis aturnar. 35
21. ha ella Gunfosau enten lafs davofs tarturrafs a Suent deplorau
tut ils Puingfs, Ca ein Ploöfchy tenor ilg Procefs, Ca ei ftau furmau an-
lunter d'ella tanor ilgs pungs da Starian. Partanaunta tierfs Puingfs da
Starian ha ella garagiau Plaz tierfs in quefs Singur Spirtual ad er in
auter wilgia offiguar ad ilg lur Cunfelg tadlar , Suenter er a in undrewel 40
oberkeit ils fefs fallameintss Gunfaffar. Mo fueint da quej ei ella la noig
fparchida Navent da queft mundt.
3*
36 La Tenima da Deus
LA TEMMA DA DEUS.
La fcmnia da Deus. iiicffa avont Iras occafiiiii da la Sulterada da Juncker Chrifioffel
[Gabriel]. Squitschau a Cuera da Andrea Pfefler; Äiiuo MLCCXV.
Chars FideivelS; a Ligieus d'ilg Senger Jefus!
5 Nies Spindrader nus metta avont una fumelgia d'un Mafser, uer Bab
de Cafa ; ilg quäl ha tarmefs ora Luvrfers en fia Vingia: (Matth. 20. 1)
anchins la Damaun marvelg; auters ä las treis, auters a las
fis, auters a las nof, auters a las undifch. Silg fuenter ha el
dau ä tuts un daner, Unna pagaglia adual. 11g Mafser eis Dieus,
10 ilg Patrun da la Vingia, ä Bab da fes Cartents. La Vingia [p 4] ei la
Bafelgia da Dieus fiu tearra, la quala el ha (Act. 20. 28) cum-
prau äpflanziau cun ilg fauug da fieu parful nafchieu Füg
Jefu Chrifti. Ils Luvrers ean tuts clumai cba vivan en la Bafelgia
tfchou enten queft Mund,
15 (Rom. 13. 14) Regents, adOberkeits, als quals ilg Senger ha
dau la Spada par fcharmiar ädefender fia Vingia: Survients
da fieu (Eph. 4. 11. 12) S. Plaid, ils quals fton Vilgiar ä luvrar
enten quellapar radir an f em bei ils f oings ti er s il g f urve tsch,
par bagegiar il Chierp da Chrift. Je er tuts ligieus ä Cartents
201avuren en quella (Hebr. 10.25) Vingia, cun muffar ad exhortar l'ün
l'auter tiers bunnas ovras da Carezia a Pietad. Ilg Temps ä
l'hura, en la quala ilg Senger tarmetta ä clomma fes Luvrers, ei bucca adual.
Anahins clomma ilg Senger, ils volva tiers el ä las undifch, quei ei, en la
(Luc. 23.44) fparchida da queftaVitta: Sco ilgSchecher va dalaCrufch.
25 Auters en lur Velgiadinna, fco Manafles. Bears cur eis ean carfchi fi, ä
vangi tiers ils 0ns da lur antalleg. Anquals clomma a tarmetta ilg Senger
en fia Vingia, cur eis ean ounc Ufionts ladinnameng ch'els ean Vangi fin
queft Mund ; Sco Jofias, S. Jon Battifta, Timotheus ad auters.
Damai cha Deus ha er faig Unna tala grazia ä niefs Char Frar b. m.
30 ilg quäl nus uffa havein cumpangiau tiers la Foffa da fieu ruvauf, tlg quäl
en fes Juvens gis da fia Vitta iia giu nagln auter daleg cha dad anqurir
ilg Senger ilg Deus da fes Pardavonts: Scha Lein nus cun agid d'ilg Spirt
S. tiers laud hanur da Deus : beada ragurdonza da niefs Char Frar bar-
mier, Cunfiert ad antruvidament da quefta S. Rafpada, confiderar ils plaids
35 da niefs Text, a quei cuortameng enten duas parts. Numnadameng
L La Declaronza dilg Text.
IL La Doctrina ad Applicatium da quella.
[p, 5] L Stuvein nus Saver (A.) Chi Jofias feigig Staus, (B.) Co el
bagig anqurieu ilg Senger; (C.) Cura.
La Temma da Deus 37
(A.) Jofias ei ftaus un Reg da Juda, vin füg <3ad Ammon,
Biadi da Manaffes. Cur el ha gieu Oig Ons, ha el antfchiet ä regier.
Ha rigieu für Juda trent ün On. Ei vangieus antuorn enten la guearra
ancunter Pharo Necho, Reg da la Syria, cur el veva cumplanieu quronta
nn On, Ei davantau A. 3308. fuenter la fcaffida dilg Mund. Las Canzuns 5
da lamantafchuns für la mort da Josias, affleinfa tiers Jeremia. Cap. 22. 15.
(B.) Co Jofias hagig ancurieu ilg Senger? Text. Jofias ha
antfchiet ad ancurir ilg Deus da fieu Bab David. Jofias era ilg fedifchavel
Reg da Juda fuenter David, da fia Schiatta. Ilg Spirt S. gi : Deus da
Sieu Bab David. Pararaur da la Ligia da la Grazia drizada fi cun 10
Abraham, enten la quala ilg Senger ha amparmefs, dad efserDeus dad
Abraham, a da fieu Sem, quei ei, da fes fuenter Vangionts. Quella
ha Deus renovau er cun David, fco da leger 2. Sara. 7. 14. a 2. Chron. 7. 18.
ad auters bears logs ; nua cha Deus amparmateva ä David dad effer a
rumaner fes Deus ad era da fes Uffonts : ad en vartid da quella ampar- 15
mafchun da cunfalvar ilg Raginavel da Juda enten fia cafa : a für tut, dils
Spindrar tras la mort k Paffiun da Jefu Chrifti, da tuts lur anaraigs. Cou
nou ven quella amparmafc(a)hun da S. Paul numnada, ilsFideivel bene-
ficis, amparmeffis a David Actor. Cap. 13. 34. Quel Deus da
fieu Bab David ha Jofias ancurrieu cun ilg ancanufcher er da fieu S, Plaid, 20
ilg tumer, teuer char, crer enten el , tfchantar fia fidonza fin el parful,
ubadir ä fes S. Cummondaments fco nus quei ligin enten queft antir Capitel
da niefs Text, Co Jofias fuenter ch'ilg Cudifch dilg Tfchantament ei ftaus
afflaus, hagig el reformau tuts Stands, fcatfchau ils Prers, k Sacerdoto da
Baal, reformau ils Levits, cummandau da far quella Feafta da Pafcas, ad 25
auters buns uordens drizau fi. Par quei ilg lauda er Syrach, a gi : Tuts
Regs, rafalvont David, Hiskias k Jofias, han faig puccau.
[p. 11] RAGURDONZA DA LA PARSUNNA MORTA.
Nies Char Confrar b. m. ; ilg quäl nus uffa vein cumpangiau tiers la
foffa da fieu ruvaus, ei nafchie(n)us Ao. 1703. ils 29. d'Avril, da Bab, ä 30
Mumma k V. C. bein cunafchents, ent'ilg S. Battem , ei el numnaus
CHRISTOFFEL: un purtadader da Chrifti; parchei ch'el dueva purtar en
fieu Cor Jefura Chriftum [p. 12] da giuven anfi tras la Cardienfcha. Sco
quei ei er davantau: (2. Tim. 2. 22) parchei ch'afchi bault, ch'el ei vangieus
tiers fieu antalleg, es el fugieus, ad ha fcivieu ils griaments della Inuven- 35
tengia : ä gieu fieu daleg enten ilg plaid da Dieus , k cauffas fpiritualas,
cha teccan tiers ilg Salid da l'olma: Cou nou ei davantau, ch'el hk gieu
eunafchienfcha da Deus a da la S. Scartira, la quala furpaffava fia Veglia-
dengia dad Uffout : la quala (2. Tim. 1. 5) fco ilg Giuven Timotheus veva
araprit u da fia Tatta Loide a fchia er queft niefs Cunfrar da fia dunna Tatta, 40
la quala Deus, Sco er tuts fes cumbriaus, velgig ilg Senger confortar cun
38 -Ton Linard
ilg S. Spirt. Mo damai cha el er lou fperas era un uffont dad Adam, ün
puccont: fch'ilg hä, ilg Senger er lafcliau curdar enten malfongias, ä bears
prigels; or d'ilg quals el ilg ha marva(va)gliu'fameDg fpindrau, a liberau,
antroqua ilg temps ei vangieus, d'ilg prender fi enten Tfchiel, parch' el
5 afflig ilg fenger parfecchiameng, il quäl el anquriva. Avont quindifeh gis
ilg ha ilg Senger vifitan cun quefta malfoingia mortala. Cou ha el d'ant-
fchatta fa randieu enten la velgia d'ilg Senger; Cunfefrau ch'el feigig ün
pauper puccont, mo tras grazia un uffont da Dens; Schantau fia fpronza
parfulmeng fin ilg merit, a mort da Jefu Chrifti, rugau ilg Senger ch'el
10 ilg velgig bauld fpindrar or da la dalur, ad ilg prender fi ea fieu S. ßa-
ginavel. A mi ha el rafpondieu, Dieus ilg Bab Celeftial caftigig fes uffonts,
parch' eis vommian bucc' a perder cun ilg mund, el velgig bugient purtar
quei caftig, feigig fagiraus, cha Dens ilg vengig bault a fpindrar da quella.
Cun tals ad auters beals plaids, ils quals ilg Spirt S. plidava tras fieu Cor,
15 a Bucca ; cha tutt ftueva fa fmarvilgiar, ha el continuau, antroqua, ch'ilg
Senger ha gieu cuntentienfcha dad el, ad hier andamaun ils 15. d'Avril
fartont cha nus uräven avont el ; ilg fpindrau or da quefta Vall da larmas,
ad ilg prieu fi enten fieu S. Raginavel, velgs da Oig ons, a quronta üs
Eamnas. üffa ha el afflau ilg Senger, ilg Deus viveunt, fuenter ilg quäl
20 fia Olma veva feid, Uffa ha el faig quella bunna guerra, cumplanieu fia
(Pfal.42.1.2) cuorfa, falvau fia cardieufcha. Uffa ei ä Igi meffafi la Crunna
(2. Tim. 4. 7.8) da la giftia! La quala quel grond Deus velgig er a nus tuts
k fieu temps tras ünna beada k Vantireivla mort fchantar fi ; k quei tutt
tras ä peramur da la mort a paffium da Chrifti, en vartid d'ilg Spirt. S.
25 Amen!
30
JON LINARD.
llna curla a clara Iiiformatiun , Cuera tiers Andrea Pfeffer. 1717.
[p. 3] Unna curta Defcriptiim davart ilg niz da queft Cudifchet, ad
imna cordiala congratulatiun d Igi Aiithur,
SCha jou cun mia plimma duefs andreg numnar
Queft Cudifchet prefent d'ilg Reverend fer Frar
Ser JON LINARD mefs giu, zunt buns a fich nizeivels
Davart ilg Plaid da Deus, ch'ei vers, foings a cufteivels,
5 Sch'ilg pudefs jou numnar, andreg a cun vardat
Ün Antruvidament, tiers tutta prufadad:
Uu Sprun da muventar la Igeut bein tiers charezia
[pag. 4] Ad er da furvangir, la drechia pardertezia:
Curta a clara Informatiim 39
Ün porta vaffens bein, da puder vurregiar
10 Ancuntr' ils aaamigs quels venfcher a mazar:
Unna maneivla fprüza, da ftizar or ilg fieuc
D' la ftarmantufa gritta, da Dens ca arda fich.
Ün Cudifch da Cunfiert, doctrin' a mildrament
Ün Cudifcliet da Cafa, ad er par minchia ftand :
15 Ün Schilt a capelginna, ancunter ilg curdar
Giu d'la vera doctrinna d'ilg plaid da Dens zund dar.
Üuna Olaf zund maneivla, dad arver bein andreg
Ilg Scazi zund cufteivels, d'ilg plaid da Dens parfeg.
In fumma en qiieft Cudifch, ven ounc pli bear afflau
20 Ca quei ch'jou hai tfchou gig a cun vardat plidau.
Cuntut fcha legie quel andreg a cun tut flifs
Sch'has ti fchon ün grond fortel t'ilg tfchiel a paradis.
Amblide bucca vi, da dar laud ad hanur
A Deus bein ilg amprim, a Iura alg Authur.
25 Ilg quäl lavura bear, cun brei'a cun quittau
Par ilg falid da tuts cuntut Igi fapchias grau.
Deus velgig benedir, a pagar richameng
Quefta bunna lavur, en tfchiel perpetnameng,
Afchia metta ad ura Peter Saluz, V. D. M.
a Trin.
[pag. 18] PART n.
Ca la S. Scartira poffig a cleigig* da fcadin vangir fliffiameng ligida,
udida &c. ent ilg languaig chel antalli. a Iura parcliei.
Tuts Carftiauns, da chei Stand ch'els fejan, richs a paupers, juvens
a velgs, maskels a femnas, dein legier quella; rao cunzunt ils Spirituals 5
(ils lefs d'ils quals dein cunfalvar la cunafchienfcha ner Doctrina Malach.2, 7)
ca dein muffar auters or da quella: quels fton ver Unna drechia cunafchien-
fcha da quella, fco da la Paftira d'ilg Senger, fch'els vulten fideivlameng
pafchantar las nurfas ad ils tfchuts da JESU Chrifti fin quella.
Mo fchilgiog dein er auters, chi ch'els fejan, legier, udir, a confiderar 10
quella, fch'els ean je bucca Theologs, ftudiaus, ner Spirituals; fco han faig
Nehemias Nehem. 8, 13. ils Beroenfers Act. 17, 2. Apollo Aquila, a Prifcilla
Act. 18, 24. 26. ils Coriuthers, als quals ils Apoftels han dau üuna herlia
pardichia da quei 1. Cor. 14, 31. ils Philippenfers, Philip. 2, 12. Timotheus
ha da pitfchen anfi favieu la S. Scartira 2. Timoth. 3, 15. la quäl, el 15
vev'amprieu da fia Tatta Loide, a da fia Mumma Eunica; fco ün po ver
2. Timoth. 1, 5.
Ils Apoftels han par quei fcrit lur Epiftlas par part ad antiras
Bafelgias, a par part ä particularas parfunas, k maskels ad a femnas:
Parchei ca Deus mira bucca fin la qualitad da la parfuna; mo20
40 J<>" Linard
tenter minchiaPievel; ch'ilgtemma, adoperefchagiftialgiei
cb ars Act. 10, 34. 35. jeDeusha or da labuccad'ilsnffonts, a da
quels ca tettan andrizaulaud. Pfalm 8, 3. Matth. Matt. 21, 16. cli'ün
pauper ad einfalti Carftiaun, ün hum da Miftreng, ün fumelg, Paftur da
6 biefca, po alcbi bein, tras ilg S. Spirt, furvangir clarezia tiers ilg falid, i'co
ün mulTau, pardert a grond Singiur; parchei ca or da la S. Scartira po
fcadin daventar [pag. 19] fieu iniedi iieu Muffader, Cunfelgier, a Cunfortader.
Dein Pafturs da las Olmas bein pafchantar ilg triep d'ilg Senger, fcba
fton eh plidar Plaids daDeus. 1, Petr. 4,2. Act. 4, 29. fco quei ei ilg
10 cummondament d'ilg Senger Jeremi« 1, 7. Jon. 3, 2. Mattb. 28, 20. lur prie-
dis fton eis prender or d'ilg Plaid da Dens, a cun ilg plaid da Deus cun-
fermar.
Vulten Regents ad Oberkeits bein regier ilg Pievel, fcba fton eis lafchar
elfer ilg Plaid d'ilg Senger lur Cuflelgi er s. Pf. 119,24. ilg fchentament
löd'ilgSengerlafcbar effer tiers eis, a legier lient tut lurvitta
Deut. 17, 19. Quel gi a noig confiderar, a fuenter quel vandliar Jofuae 1, 8.
Dein Profeffurs a Schulmeifters bein muffar la juvantengia, a la juvan-
tengia bein amprender, fcba fton eis muffar a ftudiar or d'ilg Plaid da
Deus lafcbubraSabienfcha ca venfurangiu Jac. 3, 17. fcba vengian
20 eis a daventar pli parderts colurmuffaders, apliSabiscb'ils
velgs. Pfal. 119,99. 10.
Dei l'ceconomia (ner ilg Stand da Cafa) vantireivlameng vangir regida,
fcba fto ilg Plaid d'ilg Senger effer la Canzun en cafa. Pf. 119, 54. ün
fto da quel plidar cu'lg Pievel d'cafa, cur ün va or d'cafa, a
25cur'ün turn en cafa, cur ün fa metta giu a dorrair, a cur ün le
va fi, Deut. 6, 7. Quei ei traig fi ils Uffonts enten la Doctrina
ad antruvi dament d'ilg Senger Ephes. 6,4.
Dein Uffonts, fubiets, auditurs, ricbs, paupers, juvens, velgs, legers,
traurigs, fauns a malfauns, Efters a dumeftis , a cbi cb'effer poffig, viver
30 cbriftianeivelmeng a morir beadameng, fcba fton eis vandligiar fuenter ilg
Plaid d'ilg Senger; fcba je la gronda part d'ils Carftiauns, laider nagutta
fa partracbian da quei.
Cuntut fa lafcbig nagin handriar da legier la S. Scartira, ne fieu ault
Stand a bearas fatfcbendas, ne fia baffezia a pupira! Parcbei cb'ilg ei
35 grond befengs dad effer bein Provedieus cun ilg Plaid da Deus ancunter
ils [pag. 20] tentaments d'ilg Satan, d'ilg Mund a da la carn : Ils ricbs a
pufents, par cb'els fchentan bucca la fpronza fiu vanitads d'ilg mund; ad
er par cb'els furdovrian buc ils duns da Deus, rao ils ampundian fco ilg
Plaid da Deus cummonda: Ad ils bafs a paupers; par cb'els afflan enten
40 quel informatiun a cunfiert ancunter la nunpatieutia, ancunter la dubitonza,
nuncardienfcba, ad ancunter da tutta fort fcblecbts mittels da 1er vangir
nounavont; a par cb'els poffian cufcbentar a dar ruvaus ä lur cors tras
las fagiras amparmafcbuns da la grazia da Deus, a d'ils perpettens fcazis.
Curta a clara Informatiun 41
Je nus pudein bucca mai, mo duein er tuts legier ad udir ilg Plaid
da Deus. Ei ftat bucca tiers nus, fcha nus leian quei far ner bucca, mo nus
effen culponts da far quei; a J'cha nus figein quei bucca, fch'effen nus
malubiedis anciiuter ilg Senger, a vein da fpecbier ils ftrofs als malubiedis
fchmanatfcbaus. 5
Clars cummondaraents a datfchertas exhortatiuns, da legier, dad udir,
a da favundar ilg Plaid da Deus, ean par part fcbon mutivadas plat 4. a
par part po ün antallir or da quefts logs. Deut. 6, 7. 8, 9. Jof. 1, 8. Pf. 1, 2.
Coloff. 3, 16. ils quals fcadin velgig fez anqurir f i , legier, a confiderar.
Gratiufa ricba pagalgia amparmetta a dat Deus ä quels ca favundan 10
fieu plaid; a ftruffegia er zunt grevameng quels ca vulten buc ubadir ä
fieu plaid; fco ei fa po ver Levit. 26, a Deutern. 28, en General j ad en
fpecial Ef. 6, 9. 28, 11. 29, 10. 11, 14. 30, 19. 42, 20. 53, 1. 63, 7.
Ezecb. 12, 2, cunzund Job. 10, 27. 28, parchei ca quels ca fan quei bucca
(c'audan a favundan bucca la vufcb da Chrifti) quels pon er bucca vangir 15
falvai par nurfas da Jefu Chrifti, ne par uffonts da Deus, mo par bucks ca
vengian a v^angir catfchai ent ilg perpetten fieuc : Percbei ca lur malitiufa
ignorautia a nuufaver da cauffas Divinas, Soincbias, a falideivlas (las qnalas
eis [pag. 21] pudeffan amprender or d'ilg Plaid da Deus) fa ca tals da-
ventan fcürs d'antalleg, a gunchefchan navend da la vitta da 20
Deus, paramur d'ilg nunfavercb'ei entenels, tras ilg andirir
da lur Cors Ephef. 4, 18. tals vengian mefs vi d'ils Ca v als ad ils
mils Pfalm 32, 19. a sbittar la fabienfcha ei Unna gronda gott-
lofiadad Prov. 1, 7. 21. ün tal malitius niinfaver da la S, Scartira ei
la principala cafcbun da tuts puccaus a ftrofs; fco l'ancunter Unna drechia 25
cunafchienfcba, ftimraa, ad obfervatiun, ner exequixtiun d'ilg Plaid da Deus,
ei (tiers l'uraziun) la principala a la pli bunn'ovra, tras la quala ven gur-
bieu a drizau ora quei cb'ei dau d'antallir enten la prefatiun.
Cuntut fa vez' ei clarameng or da quei c'antroquan ufs' ei vangieu
mefs avont, bucca mai quont niebla a cufteivla, quont bafngius' a nizeivla, 30
la Bibla, ner la S. Scartira feigig, a parchei quella poffig a deigig da
fcadin fliffiameng vangir ligida, udida, tadlada, duvrada, a favundada ; mo
er quont grondameng fallefchan bucca mai quels ca fcummondan ä Igi
cumin Pievel la Bibla, mo er bears tcnter nus d'ilg Evangeli, ils quals hau
afchi pauc daleg vi d'ilg Plaid d'il^ Senger; ca fa Provedan bucca cun la 35
fpada d'ilg Spirt, cun ilg cunfiert a madafchina da l'olma, a cun la Regia
a Cazola da la cardienfch' a da la vitta, fcha je ch'els vengian favents
ad ifriameng la tiers exhortai.
0 pauper a miferabel faig! A bears einfaltis cli'ean buc en antra guifa
muffai, CO ch'els dein crer a la Bafelgia, ven Deus buc a mettar ora fcbi 40
gref fco ä bears d'ilg Evangeli, ils quals han favieu la velgia da niefs
Senger, mo han bucca fa raftiau, ad er bucca faig fuenter fia velgia; quels
vengian a vangir pichiai cun bearas fridas, Luc. 12, 47.
42 La Bibla
Ah, f'ch'iulin pia, ligin, conl'iderein, a favimdein po tuts fliffiameng ilg
Plaid da Deus! Lalchein po adinna tunar enten noffas orelgias, je enten
nols cors, quei [pag. 22] ca Paulus ha fcrit als Coloffenfers Cap. 3, 6. ilg
plaid da Chrifti avdig enten vus ricliiameng, cun tutta fa-
öbienfcha &c. Cunzund ils Plaids da Chrifti fez Joh. 5, 39. Anqurir
enten las fcartiras! Ad er ils plaids da David ent' ilg Pf. 1, nua ch'el
numa Beaus quel hum, ilg quäl metta tut ilg fieu daleg s'ilg
plaid d'ilg Senger bein andreg, a quel gi a noig partrachia;
a milfanavont metta quel ca fa quei vi d'iin pumer tiers l'aua pflan-
lOziaus, ca porta fieu bien frig, a ven bucca feccantaus; a gi
ch'ün tal vengig a ver vantira en tut quei ch'el pelg'a
mauns &c. rao l'ancunter vengig quel ca fa bucca quei, ad elfer
fco palgia ca ven fufflada via, vengig buc a puder ftar avont
la fupchia d'ilg Senger, a cu'ls gifts buc hartar la vitta, mo
löftopchig tilar navent: Parchei ca la principala cafchun ca bears
crodan giu afchia chiunfch enten las tribulatiuns a tentaments, ei quella,
ch'els han bucca la drechia cunafchienfcba d'ilg Plaid da Deus, fco ei pudeffen
ver, a ch'els crein ad obedefchen buc ä quel, fco ei dueffen crer ad ubadir.
LA BIBLA.
20 La S. Bibla Iras aiichins furvieutg d'ilg plaid da Dens d'ils venerauds Colloqnis
Sur-a Snt ilg Guaiilt; Coira tras Andrea Pfeffer. 1778.
AncMnas Obfervatiuns für queft' Ovra al Lectur.
[p. G] I. Davart la Verßun 7ier midar en queft Languaig.
Scha deis ti, b char Lectur fa ver, ca nus enten metter giu en Ru-
25monfch la Bibla, vein bucca fa vundau da plaid en plaid a la Verfiun dad
auchinas, je da las bearas Biblas Tudefcas, las qualas han la Verfiun da
Doctor Martin Luther, ilg quäl fcha je ch'el ei ftaus ün pardert a tapfer
muffader, ouncalura ha buc adinna fa fliffigiau da metter da plaid en plaid
fuenter ilg Text original, mo mai da dar ilg meiuig ad antalleg cunplaids
30 ä Igi cumin hum pli maneivels dad antallir a da capir. Mo nus vein bear
ampruvau da favundar a la Verfiun da la Bibla da Turig, d'Engadina a
dad autras, las qualas ean bein afclii bein fuenter ils Languaigs Originals,
fco bearas Tudefcas. Cuntut dei nagin prender fcaudel, fco nus veffen
midau la Bibla. Tiers quei damai, ch'ilg Languaig Hebreifch a Griechifch
35 ean curts, afchia ch'ün plaid fuenter fia natirala proprietad dat d'antallir
plis : A fch'ün mettefs par Rumoufch da plaid en plaid , fco ent' ilg He-
breifch a Griechifch, fcha fufs' ei pli gref dad antallir; parquei vein nus
mefs tenter ent anqual plaid, per ch'ün poffig antellir ton pli bein : Mo par
Deuteronomium 43
ca nagin nus chifig, ca nus veian niefs vi tiers a Igi Text, fch'ean quels
plaids fquitfchai cun Caracters ner Buftabs pli pitfchens. —
[pag. 182] Deuteronomium.
Cap. XXXII.
La Canzun da Moifes. Lauda Deus a ses beneficis. Struifegia la5
malracunafchienfcha d'ilg pievel. Deus cumouda ä Moifes dad ir s'ilg
ciüm Nebo. Ad el mieu loii.
1. OBferveit vus tfchiels, jou vi plidar, a la terra audig ils plaids da
mia bucca.
2. Mia doctrina daguttig fco la plievgia, a mes plaids fluffegian fco 10
la rugada, a fco la plievgia fin l'erva, a fco ils daguts s'ilg urteis.
3. Parcbei jou vi ludar ilg Num d'ilg Senger, deit la gliergia d niefs Deus.
4. El ei ün f grip, fias ovras ean perfecbias : Percbei tut quei ch'el fa,
quei ei dreg. Deus ei fideivels, a nagin mal ei enten el, el ei gift a fi dreg.
•j-. Deus ei ün grip par part paramur da fia fermezia, a ftateivladad, 15
par part paramur da fia vardat en fias amparmafcbuns.
5. Quella fcblatta fanaftrada, a mala croda giu dad el , eis ean tur-
piufas maclas, a bucca ses uffonts.
6. Angrazcbias ti afcbia ilg Senger tes Deus, ti narr a malpardert
pievel V Eis el bucca tieu Bab a tieu Senger? Eis el bucca parfuls, quei 20
ca t'ha faig, a formau?
7. Ta ragorde d'ilg temps paffaus antroquan uffa, ad hagias adaig fin
quei ch'el ha faig, cu'ls velgs pardavonts, dumonde tieu Bab, quei ven, a
far a faver a chi, tes velgs vengiau a gir d chi.
8. Cur ilg aultifchem fparche ils pievels, a fpatatfchä ils filgs dils 25
carftiauns , fcha mettet el ils terms d'ils pievels fuenter ilg diember d'ils
uffonts dad Israel.
9. Parchei ca la part d'ilg Senger ei fieu pievel, Jacob ei la corda
da fi'hierta.
10. El ilg afflä enten la terra daferta, ent ilg dafiert fecc, nu' ch'el 30
urlava, el ilg manä anturn, a Igi det ilg fchentament, el ilg parchirä, fco
la poppa da fieu Oßlg.
11. Sco ün adler mein'ora ses giuvens, a fchai fin quels: El rasa ora
fias alas, ilg parnet ad ilg portä fin fias alas.
12. Ilg Senger parful ilg manä ora, ad ei fova nagin efter Deus cun el. 35
13. El ilg manä für l'altezia da la terra, ad ilg fpifigiä cu'ls frigs
d'ilg feld, ad ilg lafchä tettar mel or da la grippa, ad ieli or da la dira
crappa.
14. Pieung da las vaccas, a laic da las nurfas, cu'lg grafs d'ils tfchuts,
a grafs anoilgs, a bucs cun grafs narunchels, a falin, ad ilg buvrantä cun 40
bien f. faung dad euas.
f, q. e. Cun bien vin chietfchen.
44 La Bibla
[pag. 183J 15. Mo cur -j- jcfchurun fo grafs, fch'ha'l dau cu'ls peis
davos fi: Ei ei vangeus grals, grofs a ferms, ad ha lafchau ir Deiis^ ilg
quäl ilg ha faig grouds, el ha schaziau Icf ilg grip da fieu falid :
•j-. Al'chia vangiva numnaus ilg pievel dad Ifrael.
5 16. Ad ilg ha anridau tiers l'chilgiufia tras efters dieus a tras queftas
sgril'churs ilg ha'l faig vangir grits.
17. Eis hau unfrieu als f dimunis, a buc k lur Dens, als dieus ils
quals eis han buc aiicunalchieu, als nofs dieus, ils quals ean bucca ftai
vivont^ ils quals vol's Babs han bucca tumieu.
10 f. q. e. Als vuts tras ils quals ils dimunis vengian adurai.
18. Tieu grip, ilg quäl t'ha generau , has ti frieu or d'fen ad has
amblidau Deus, ilg quäl t'ha fcaftieu.
19. A cur' ilg Senger vafet quei, fcha fö el grits fin ses n\ga, a filgias.
20. A sehet: Jou vi zuppar mia vifta avont eis, jou vi mirar co ei
15ven s'ilg fuenter ad ir cun eis: Parchei ch'ilg ei Unna fchlatta fanestrada,
eis ean malfideivels ufFonts.
21. Eis mi han anridau tier fchilgiufia , cun quei ch'ei bucca Deus,
eis mi han faig vangir grits cun lur Idolatria, a [Rom. 10. 19] jou ils vi
er anridar tiers Ichilginfia, tras quei ch'ei buc ün pievel, tras im narr
20 pievel ils vi jou far vangir grits.
22. Parchei ilg [Jer. 15. 14] fleug ei anvidaus tras mia gritta, a ven
ad arder autroqua giu dim ilg uffiern, a ven a brischar la terra cun ses
frigs, a ven ad anvidar ils fuudaments d'ils culms.
23. Jou vi raetter fin eis tut mal, jou vi fagittar fin eis tut mos piliets.
25 24. Eis dein pirir da la fom, a vangir consumai da la fevra a da la
mort nechia, jou vi tarmetter tenter eis ils dents d'ils Igimaris, a tiffi da
ferps.
25. Or dadora ils ven la fpada a malgiar, ad en dadens la temma,
amadus juvnals, a juventfchellas, quels ca tetten, ad ilg hum velg.
30 26. Jou vi gir: N'u ean eis? Jou veng a caffar or lur ragurdonza
tenter ils carftiauns.
27. Sch'jou turnefs bucca la gritta dilg anamig, a ca lur anamigs da-
ventaffen lofchs, afcheffen: Noffa puffonz'ei gronda, ad ilg Senger ha bucca
faig tut quei.
35 28. Parchei ch'ilg ei ün pievel fenza cuffelg, ad enten eis ei nagin
antalleg.
29. 0 ch'els ful'sen parderts, ad antalgiflen quei ca ven a curdar ad
eis tiers s'ilg suenter.
30. Co va quei tiers, ch'ün ven a catfchar milli, a dus vengian a
40 fugiantar diefch milli? Eis ei bucafchia, lur grip ils ha vandieu, ad ilg
Seiiger ils ha furdau.
31. Parchei ca niefs grip ei bucca fco lur grip, da quei ean nofs ana-
migs fezs derfchaders.
II Cudisch da Ruth 45
32. Parchei ca lur vingia ei da la vingia da Sodoma, a d'ilg er da
Gomorrha, lur euas ean tiffi, ellas haa piters madariigiuns.
33. Lur vin ei tiffi da dracs, a fei rabius da vivras.
34. Ei quei bucca zuppaii tiers mei, a fagellau en mes fcazis?
35. Mia ei la Vendetta, a la pagalgia, a fieu temps dei lur pei fear- 5
pitfcliar. Parchei cli'ilg gi da lur perditiun ei da tiers, a las cauffas ca
[Rom. 12 19) vengian a curdar tiers ad eis faftchiuan uou tiers.
36. [Heb. 10. 30] Parchei ch'ilg Senger ven a truvar fieu pievel, a
da ses fumelgs ven el a fa prender puccau: Parchei el ven a ver ca lur
puffonza ei navend, amadus quei ca fova ferrau ent, a rafidau. 10
37. Ad ün ven a gir: Nu ean lur dieus? Lur grip, d'ilg quäl eis fa
fidaneu?
38. Eis mangiaven ilg grafs da las unfarendas, a buevan d'ilg vin da
lur unfarendas da buvronda, ei levian fi a vus gidian, a vus fcharmegian.
39. Vafeits vus uffa, ch'jou funt parfuls , ad ei nagin Deus [Deut. 15
4. 36. Efa. 45. 5] oreifer mei. Jou fai mazar a far vif, jou fai pichiar a
madagar, ad ei nagin ca fpindrig or da mieu maun.
40. Parchei ch'jou vi alzar mieu maun fin tfchiel , a vi gir: Jou vif
a femper.
41. Cur jou veng a mular ilg fil da mia fpada, a mieu maun ven a 20
caftiar : Scha vi jou pufchpei far Vendetta vi da mes anamigs, a render a
quels ca mi haffegian.
42. Jou vi far vangir eivers mes piliets cun faung, a mia fpada dei
mangiar carn, d'ilg faung d'ils mazaus, a d'ils pilgiaus, a d'ilg cheau
fcarpau d'ilg anamig. 25
43. Canteit vus tuts ch'effes fieu pievel : Parchei el ven a far Ven-
detta p'ilg faung da ses fumelgs, a ven a fa rachingiar vi da ses anamigs,
ad effer grazius 4 la terra da fieu pievel.
Ilg Cudisch da Ruth.
Cap. I. 30
[p. 229] Elimelec par cafchim d'ün fumaz va naveud da Bethlehem
en la terra da Moab cun fia dunna Naemi, a dus filgs ; miera lou cu'ls
filgs. Naemi turna cun Ruth fia brid pufchpei en Bethlehem. L'autra
brid rumongia davos. Co Naemi a Ruth feigian vangidas ent ilg
marcau da Bethlehem, a chei fin lur vangida feigig davantau: 35
1. Mo ei daventä d'ilg temps ch'üs Derfchaders rcgiven, ch'ei fo ün
grond fumaz enten la terra: Ad ün hum da Bethlehem da Juda ma par
effer efters enten la terra da Moab, el a fia dunna, a ses dus filgs.
2. Ad ilg num da quei hum fov' Elimelec, mo ilg num da fia dunna
fova Naemi, ad ilg num da ses dus filgs fova, Mahlon a Chilion, quels40
fovan Ephratiters da Bethlehem daJudaj A vanginen en la terra da Moab,
a ftenan lou.
46 La Bibla
3. Mo Elimelec marieu da Naemi more, ad ella rumanet davos cun
ses das filgs.
4. [Ruth. 4. 5] A quels parnenan ad eis dunaus Moabitas, ilg num
da l'ünna fova Orpa, ad ilg num da l'autraRuth: ad avdanen lou anturn
5 diel'ch ons.
5. Lura moriuen er amadus Mahlon a Chilion, a quella dunna rumanet
davos da ses dus filgs, a da fieu marieu.
6. Mo ella lava fi cun fias duas brids, a turna da la terra da Moab,
parchei ch'ella veva udieu enten la terra da Moab, ch'ilg Senger vefs vifi-
10 tau fieu pievel cun dar paun ad eis.
7. Ad ella mä navend da quei lieuc, nu' ch'ella fova ftada, a fias
duas brids cun ella, a manen fin la via par turnar en la terra da Juda.
8. Mo Naemi fchet a fias duas brids: Meit, turneit mincV Unna en la
cafa da fia mumma; Ilg Senger fetfehig mifericorgia vi da vus, fco vus
15veits faig vi d'ils morts, a vi da mei.
9. Ilg Senger dettig a vus ca vus affleias minch' Unna ruvaus enten
la cafa da fieu marieu : Ad ella las bitfchä, ad ellas alzanen lur vufchs a
barginen.
10. A fchenan ad ella; Na parchei ca nus lein turnar cun tei tiers
20 tieu pievel.
11. Mo Naemi fchet: Turneit mias filgias, parchei leffas vus vangir
cun meiV Hai jou forfa ounc pli filgs enten mia parfunna^ ca fejan a vus
par marieus V
12. Turneit mias filgias, meit, parchei ch'jou funt memma velgia da
25 mi maridar. Scha je ch'jou fchefs: jou hai fpronza, ch'jou mi maridafs
er quefta noig, a parturifs er filgs.
13. Leffas vus parquei fpechiar antroqua ch'els vangiffen gronds?
duelfas vus parquei futtrer da bucca vus maridar? Bucca mias filgias,
perchei quei ei a mi bear pli -f. bitter ca k vus, parchei ch'ilg maun d'ilg
30 Senger ei ieus or für mei.
f. q. e. Scha je ch'ei mi fa mal da vus bandunar fch'eis ei ouncalura
ounc pli gref ä mi da vangir tuttavia privada da vus.
14. Lura alzanen ellas lur vufchs , k barginen pufchpei : Ad Orpa
bitfcha fia fira, mo Ruth rumanet tiers ella.
35 15. Ad ella fchet: Mire, tia quinada eis turnada tiers fieu pievel, a
tiers ses Dens, turne ti er fuenter a tia quinada.
16. Mo Ruth fchet: Bucca mi rogar, ch'jou ta bandunig a turnig na-
vend da tei: parchei nu' ca ti vens ad ir, vi jou ir, a nu' ca ti vens a
volver ent vi er jou volver ent, tieu pievel ei mieu pievel, a tieu Deus ei
40 mieu Deus.
17. [2. Sam. 15. 21] Nu' ca ti vens a morir, vi jou morir, lou vangir
futterrada ; Afchi mi fetfehig ilg Senger, ad ounc pli, parchei m a i la mort
dei fparchir tenter mei a tenter tei.
II Cudisch da Ruth 47
18. Cuntut cur ella vafet ch'ella fova ftateivla [pag. 230] dad ir cun
ella, fcha calä ella da plidar cun ella da quellas varts.
19. Cuntut raanen amaduas, antroqua ch'ellas vanginen a Bethlehem;
ad ei daventa cur alias vanginen a Bethlehem, ca tut il marcau vangit mu-
ventauS; par cafchun dad ellas, a las dunauns fehevan : Ei quei Naerai?5
20. Mo ella fchet ad ellas: Bucca mi numneit Naemi, mo mi numneit
Mara; parchei ch'ilg Tutpuffent mi ha dau f beara bittradad.
■f. q. e. mi ha fig cumbrigiau, cun quei ch'el mi ha privau da mieu
marieu a da mes dus filgs.
21. Jou fov'ida navend cun bundonza^ mo ilg Senger mi ha faig tur- 10
nar vida , parchei mi duelTas vus numnar Naemi, damai ch'ilg Senger ha
dau pardichia ancunter mei, ad ilg Tutpuffent mi ha -|- faig d'ilg mal.
•j-. q. e. mi ha tarmefs tiers gronda miferia, crufch a tribulatiun.
22. Cuntut turnä Naemi, a Ruth la Moabita fia brid cun ella, ca tur-
nava da la terra da Moab, ad ellas vanginen a Bethlehem enten l'atitfchetta 15
da la meafs d'ilg Dumieg.
Cap. n.
Ruth anqiiera fi fpias ent ig-1 er da Booz parent da fieii marieu; Quei
fa muffa buntadeivels cim ella: Naemi lauda la Providentia da Deus.
1. Mo Naemi veva ün parent da fieu marieu^ ün hum puffents da 20
rauba, da la fchlatta dad Elimelec, a fieu num fova *. Booz.
*. Ent ilg register d'ils pardavonts da niefs Senger, ven el numnaus
Boas, Matth. 1. 5.
2. A Ruth la Moabita fchet a Naemi: Mi lai ir, jou rog, s'ilg feld,
ad anqurir fi fpias fuenter quei, avont ils oelgs d'ilg quäl jou veng ad 25
afflar grazia. Ad ella fchet: va mia tilgia.
3. Ad ella mä, a vangit, ad anqure fi fpias en ün er, fuenter als
meduuz, ad ei gartigiä gual ilg er da Booz, ca fova da la fchlatta dad
Elimelec.
4. A mire Booz vangit da Bethlehem, a fchet als medunz: Ilg Senger 30
feig cuu vus; mo eis fchenan a Igi : Ilg Senger banadefchig tei.
5. Lura fchet Booz a fieu juvual ca fova fchentaus für ils medunz:
Da cui ei quefta juvna?
6. Mo ilg juvnal, ca fova fchentaus für ils medunz, figet rafpofta a
fchet: Quefta ei Unna juvna Moabita, ch'ei turnada cun Naemi da la terra35
da Moab.
7. Ad ella ha gig: Char ti mi lai anqurir fi a rafpar anfemel fpias
tenter las monnas, fuenter als medunz: Ad ei afchia vangida, a ftada da
la damaun antroquan uffa -j- pir uffa eis ella fafida ampau en cafa.
■\. Auters mettan: Ella se pauc en cafa, q. e. ei pauc lufchenza. 40
48 La Bibla
8. Mo Booz fchet aRutb: Audas bucca mia filgia? buc ir ad anqurir
fi fpias en ün auter er, a va er bucca navend da quou, mo rumonge quou
cun mias fantlchellas.
9. TSs celgs bagian adaig s'ilg er cb'ellas vengian a meder, a va
5 fuenter ellas, bai jou bucca cummandau a quefts juvnals da bucca ta -j-.
tuccar? a fcha ti has feid, Icha va tiers quel'ta vafcbella, a beive da quei
ca quefts juvnals veugian a prender si.
■j-. q. e. Ch'els deigian nagutta t'ar dalaid k cbi.
10. Lura curdä ella giu fin fia vifta, a s'anclinä. ancunter la terra, a
10 fcbet ä Igi : Cun cbei bai jou afflau grazia avont tes Oßlgs ca ti mi au-
canufchas, a jou funt eftra?
11. Mo Booz figet rafpofta a fcbet ad ella: Tut quei ca ti bas faig
cun tia fira, fuenter la mort da tieu marieu, ei tuttavia faig a faver ä mi ;
CO ti bas bandunau tieu bab , a tia mumma, a tia patria, ad eis vangida
15 tiers ün pievel, ca ti vevas vidavont buc ancunafchieu.
12. 11g Senger cbi rendig ti' ovra, a tia pagalgia feigig cumpleina,
d'ilg Senger, ilg Deus dad Ifrael, ca ti eis vangida par ta f. curclar fut
Iias alas.
-j-. q. e. Par effer fut fieu fcbuz, fcbirm a protectiun.
20 13. Ad ella fcbet: Pir ob' jou afflig grazia avont ils Oßlgs da mieu
Senger , parcbei ca ti mi has confortau , ad bas plidau fuenter ilg cor da
tia fantfcbella, cunbein cb'jou funt bucca fco Unna da tias fantfcbellas.
14. Mo Booz fcbet ad ella: D'ilg temps da mangiar veng nou tfchou,
a mange da queft jtaun, a boinge tia buccada ent ilg afcbieu, ad ella fa
25 fchenta d'ünna vart d'ils medunz, ad el Igi porfcbet fpias braffadas cb'ella
mangiä a vangit fadulada, a lafcbä vanzar.
15. Lura lavä ella fi par auqurir fi fpias: Mo Booz cummandä a
663 juvnals, a fchet: scb'ella anquer' er fi fpias tenter las monnas, fcha
la metteit buc a turp.
30 16. Lafcheit davos ad ella cun flis da las monnas, a lafcbeit cb'ella
prendig fi, a bucca la ringelt.
17. Ad ella auqure fi fpias en quei er aiitroqua lo fera, a pichiä
or quei cb'ella veva prieu fi, a fo anturn ün Epha d'dumieg.
18. Lura purtä ella, a vangit ent ilg marcau, a fia fira vafet quei
35 cb'ella veva prieu fi, a parnet er or, a det ad ella quei cb'ella fova fadulada.
19. Mo fia fira fcbet ad ella: Nu' bas ti oz anqurieu fpias, a nu' haa
luvrau? banadeus feig quei ca t'ha ancunafchieu, ad ella figet a faver a
fia fira, tiers cbi ella veva luvrau, a fchet: Ilg num da quei hum tiers ilg
quäl jou bai luvrau oz; ei Booz.
40 20. Lura fchet Naemi a fia brid: Banadeus feig ig el a Igi Senger,
ch'el ha bucca bandunau fia mifericorgia vi d'ils vifs a vi d'ils morts. A
Naemi fchet ad ella: Quei hum ei niefs tier par ent [Lev. 25. 25.
Deut. 25. 5. Ruth. 3. 9] quei ha ils dregs da fpindrar vi da nus.
II Cudisch da Job 49
21. A Ruth la Moabita Ichet: El fchet er quei a mi : Ti deis rumaner
tiers mes juvnals, antroqua ch'els ban finieu tut mia meals.
22. Lura fchet Naemi a Ruth fia brid : 'Lg ei pli bien, mi filgia ca
ti vomraias or cun fias fautfchellas, a ca auters fa -|- mettian buc ancunter
a chi, en ün auter er. 5
[p.23l] -f. q. e. Par ca nagiu auter chi dettig ampaich, ner doftig dad
anqurir.
23. Cuntut rumanet ella cun las fantfchellas da Booz par anqurir fpias
autroqua las meafs d'ilg dumieg, a las meafs da la falin fö linida, lura
rumanet ella tiers fia fira. 10
l\g Cudisch da Job.
[p. 438] Cap. XIV.
Job defcriva la miferia da la vitta d'ilg carftiauu. El roga DEUS
par furlevgiameut da fias daliirs.
1. Ilg carftiauu nafchieus da la duuna viv' ün [Job. 8. 9. Pf. 90. 56. 10
Pf, 102. 12] pitfchen temps, ad ei pleins da malruvaus.
2. El va fi, a ven talgiaus giu fco Unna flur, [Jef. 40. 6] a va vi fco
l'umbriva, a ftat bucca ferms.
3. Ad ounc fch'arvas ti tes celgs für ün tal : A fas mei vangir a dreg
cun tei. 15
4. [Gen. 5. 3. Pf. 51. 7] Chi vult far fchuber, quei ca ven dad Unna
cauffa malfchubra? Nagiu.
5. Ilg carftiauu ha fieu temps urdanau, ad ilg diember da ses meius
ei tiers tei, ti has fchentau ä Igi ün tierm ilg quäl el fa bucca vargar.
6. Scha [Job. 7. 16. cap. 10. 10] ta volve naveud dad el, par ch'el hagig 20
ruaus antroqua fieu gi [Job. 7. 1] ven, s'ilg qual el fpechia fco ün luvrer.
7. ün pumer, cumbeiu ch'el ven talgiaus giu, fcha fa ün ounc ver
fpronza, ch'el catfchig ounc Unna gada nounavont, a ca fias fadengias ftettan
bucca giu.
8. Parchei, cumbeiu ca fia ragifch ei vangida velgia en la terra, a25
fieu bift fchon morts en la pulvra,
9. Scha uagutta tont meius, cur ch'el fenta l'aua^ fcha veng el nouua-
vont, a catfch'ora fia fadengia, fco d'antfchetta, cur el fova plautaus.
10. Mo ilg hum prenda giu a fparchia, ad ilg carftiauu miera, a nu'
eis el lura? 30
11. Sco las auas curren or da la mar, mo ilg Aus fund afchigia fi.
12. Afchia fa durment' ilg carftiauu, a ven buc a fa daftadar a lavar
fi pli, antroqu' ilg tfchiel [Pet. 3.7. 10] ven buc ad effer pli, eis vengiau
[Job. 19. 26] buc a vangir daftadai, ne lavar fi or da lur fien.
13. Ah! Ca ti mi curclaffes en la foffa, a mi zuppaffes, [Ef. 26. 10] 35
antroqua ca tia gritta fa lafchafs giu, ca ti I'chantaffes ä mi ün tierm, a fa
ragurdafas da mei.
Komanisclie Foi-schungeu Vlll. A
50 I^a Bibla
14. Cur ilg carftiaun miera, ven el pufchpei a turnar en vitta? Jou
[Gen. 47. 9] Ipech luinchia gi (in mieu viadi antroqua mia midada ven.
15. Scha ti mi vens pia a clumar, fcba veng jou a ral'punder, a ti
vens a ver ün daleg vid' la laviir da tes mauns.
5 16. Parchei mire, tuts mes pafs ean [Job. 31. 4. Pf. 56. 9] dumbrai
tiers tei, fiu mes puccaus velgias ti bucca ver adaig.
17. Mes fallaments ean fagillai [Deut. 32. 34. Hof. 18. 12] en ün fafchet:
Mi vol ti ounc metter pH vi tiers ä mes puccaus?
18. Sagirameng, ils culms ca vulten curdar van giu bafs, a la grippa
10 ven ruckiada or da lur logs.
19. L'aua ifa giu la crappa, a ses daguts laven navend la pulvra da
la terra: Afchi fas ti pirir la fpronza d'ilg carftiaun.
20. Ti Igi has tuttavia furaraaun, cb'el vavi: Ti midas fia vifta, ad
ilg ftaufchas da tei.
15 21. Ses uffonts vengian tiers grond' banur, ad el fa buc. Vengian eis
lur' en sbittameut, fcb'ha el er buc adaig da quei.
22. Mo antroqua fia carn ei vid'el fto'l ver dalur [p. 439] : Ad antro-
qua fi' Olma ei tiers el, fto ella purtar malacurada.
La Prophetia Jefaia.
20 [P* ^] Capitel I.
Da clii filg Jefaja feig ftaus, a da chei temps el haig Propbetizau.
Trai fi als Judeus lur bears a gronds puccaus. Cummonda la peni-
tenzia. Aparmetta grazia als ubiedis. Smanatfch'als malubiediS; caftigs
a ftrofs.
25 1. La vifiun da Jefaja tilg dad Arnos, la quala el ba vieu davart
Juda a Jerufalem, d'ils temps dad Uzzia, da Jotbam, dad Acbaz, a dad
Ezecbia, ils Regs da Juda.
2. [Deut. 32. 1] Tadleit vus tfchiels, a ti terra prend'ad orelgias; par-
chei ch'ilg Senger plaida. Jou bai traig fi, ad alzau uffonts: Mo eis ean
30 [Deut. 32. 6] curdai giu damai, ad ban fa rebellau ancunter mei.
3. ün bof ancanufcba fieu Poffeffur, ad ün Afen ilg purfepi da fieu
Patrun. Mo Ifrael ancanufcba buc, a mieu pievel antalli buc.
4. Vaj k quella natiun pucconta, k quei pievel cargau cun malgiftia,
k quei [Pf. 78. 8. Jef. 57. 3] fem da malizia. a. quels uffonts pardeus, c'ban
35 baudunau ilg Senger, sbittau ilg foing dad Ifrael, ad ean guncbi anavos.
5. [2. Cbro. 28. 10. Jer. 2. 30] Parcbei leits effer piccbiai ounc pH ?
Parquei ca vus curdeits pH apli? Tut ilg cheau ei malfauus, ad ilg cor
ei fleivels.
Da la plonta d'pei antroqua fi'lg cheau, ei naginna fanadat vid'el, m o
40fpir piagas, a nodas, a burfcbeals, cb'ean ne fquitfcbai ora, ne ligiai fura,
ne lomgiai cun jeli.
La Prophetia Jefaia 51
7. [Deut. 28. 51, 52. Jef. 5. 5] Voffa terra ei deferta, vofs marcaus ean
brifchai cun fieuc. Ils eafters malgian voffa terra avont vofs celgs, ad ell'ei
dfertada, fco la fufs ruiuada tras anamigs eafters.
8. A la filgia da Sion, ch'ei rumanida davos, ei fc'ünua camonna en
üuna vingia, fc'üuna fufta en ün iert da zicbias, fc'ün marcau ch'ei blagriaus. 5
9. [Jef. 17. 6 cap. 2. 4. 6. Lara. 3. 22] Scb'ilg Senger Zebaoth vefs bucca
lafchau vanzar quefts paucs, fcbi fiiffen uus fco Sodoma, fumlgionts ä Go-
morrba.
10. Udit ilg p(i)[l]aid d'ilg Senger vus Priuzis, porfcbe tias orelgias k Igi
fcbeutament d'ilg Seuger niefs DEus, ti pievel da [Gen. 19 24] Gomorrba. 10
11. Chei va ä mi tiers la bearezia da vofs SacrificisV Gi ilg Senger.
Jon funt faduls da las unfareudas dad arder [P[. 50. 8. Pro. 15. 8 cap. 21. 27]
d'ils anuilgs, a d'ilg grafs da la biefca d'angrafcb, ad bai nagin daleg d'ilg
faung da taurs, ue d'ils tfcbuts, ne d'ils bucs,
12. Cur vus vangits par cumparer avont mei, cbi duraonda quei da 15
vofs mauns, ca vus paffegias enten mias curts?
13. Mi portegias bucca pli unfareudas da la vanitad. Ils fimients ean
k mi Unna fgrifcbur : Jou pofs bucca vartir pli voffas calondas, a vofs
Sabbaths, fin ils quals vus vangits anferael, a veits fteuta ad an-
gufcha. 20
14. Mi' olma baffegia voffas calondas, a feftas da mincb'on, las ean
a mi grevas, jou funt ftaunchels da las purtar pli.
15. [Pro. 1, 28j A fcba je vus ftandeits ora vofs mauns, Icba zup'jou
ouncalura mes Cßlgs avont vus, a fcba vus je ureits bear, fcba vus aud'jou
buc: Parcbei ca vofs mauns ean pleins d'faung. 25
16. Vus laveit, vus fcbubrieit, metteit navend or da mes oelgs la
naulcbadad da voffas actiuus. Calleit da far ilg mal.
17. [Pf. 34. 15. a. 37. 27. Amos. 5. 15] Amparneit da far ilg bien, an-
qurit ilg dreg. Gideit quel ca ven fquitfcbaus fut, taueit la rafcbun d'ilg
ierfan, a defendeit la veua. 30
18. Lura vangit a difpitein ün cun 'lg auter, gi ilg Seuger. Scba vofs
puccaus fuffen cotfchens fco faung, fcba dein eis daventar alvs fco la neif :
A fch'els fuffen fco fcarlatta, fcba dein eis effer fco launa alva.
19. [p. 7] Leits vus ubadir A mi, fcba duveits vus guder ilg bien da
la terra: 35
20. Mo fcba vus vus dufteits, ad effes malubiedis, fcba duveits vus
vangir malgiai da la fpada; Parcbei ca la bucca d'ilg SENGER gi quei.
21. Co raai ei quei bien marcau daventaus Unna pitauna ? El era
pleins da dreg, giftia maneva lient, mo uffa ftatten morders lient.
22. [Ez. 22. 18. 19] Tieu argient ei daventaus fpimraa, [Hof. 4 18] a 40
tieu vin fpir ei mafchadaus cun aua.
23. Tes Princis ean rebells, a cumpoings da laders, fcadin ten cbar
ils duns, a lagegian ch'ei vengig randieu anqual prefent. [Jer. 5. 18.
4*
52 Canzun digl Vuefch S. Valentin
Zach. 7, 10] Als orfans tengian eis bucca dreg, a la rafchun da las vieuas
ven buc avont eis.
24. Parquei gi ilg Senger, Senger Zebaoth , iJg puffent enten Ifrael:
Vae, jou mi vi cunfortar ancunter mes contraris, a vi far vandetta vi da
5 mes anamigs.
25. A vi volver mieu maun ancunter tei, a fchubriar lur ora tia fpima:
A metter navend tieu zin :
26. A vi turnar k chi Uerlchaders, fco ei fovan vidavont, a cunfilgiers
fco ei fovan d'antfchetta: Lura vens ti^ 6 Jerufalem, a vangir numnaus ün
lOmarcau gift, ün fideivel marcau.
27. Sion fto vangir fpindraus cun dreg a ses prifcbuniers ca turnan,
cun giftia:
28. [Job. 31.3. Pf. 1.6] Mo ils furpaffaders a pucconts dein aufem-
laraeng ir a frufta, a quels c'ban bandunau ilg SENGER dein vangir
15 confummai.
29. Parcbei ca vus ftueits ftar cun turp cun vofs f ruvers, tiers ils
quals vus veits viefs daleg, a cun zanur cun vos orts, ca vus veits ligieu ora.
■f. q. e, Cun vofsjdolatria, ca vus figeits fut ils ruvers.
30. Parcbei ca vus vangits ad effer fc' ün ruver ca perda fia felgia,
20 a fc' üuna fantauna fenz' aua.
31. Cura cb'ilg pli ferm ven ad effer fco ftuppa, a fia lavur fc'ünua
brinzla: C'ammadus s'anvidian, ca nagin poifig ftizzar.
CANZUN DIGL VUESCH S. VA-
LENTIN.
Cauziin Digl glorius Vuefch S. Valeutiii; a Paüadnz da Peter Moroii, gl'On 1720
[f. 1»] NIefs Soing Vuefch Soing Valentin Tfcheu en Pigniu han er gudiu
Patrun, ä Troftiader, Sia Soingia prefchienfcha.
Ha cultivau tocca la fin 15 Nu' l'ha muffau, bein declarau
La Veigna digl Salvader La glifch della Cardienfcha.
5 Enten Paffau in grond Marchau
Hai faig la fia enciatta, Pli lonfch ei el jus ä pardagar
Mo gliez fchorvau Pievel ftinau [f. Ib] Sia Soingia Doctrina,
Enconter el rebatta. Vefs al caflau, ä flanziau
20 Vertits per tut adina,
El bandifchaus muort la verdad Siu converlar, fiu demanar
10 Patientamein comporta Terlifcha fenza maclas,
Quella cun tutta Soingiadad Sia buntad, ä Soingiadat
En autras Tiarras porta, Emprova'el cun Miraclas.
Canzim digl Vuefch S. Valentin
53
25 Sia Vra della mort k gli
Ei ftada revelada
Ch'el quefta vitta detti fi
Cun ina fin beada:
Ha fadigiau, bein merittau
30 Sia lavur friggeivla
In bien maus, ä fin tuts graus
Ver vitta ventireivla.
Sia apoftolica lavur
Biä Olmas gudognava;
35 Agli porfchevan gro[n]d' honur
Per tut nua ch'el mava
Spendend fees gijs per il Parvijs
Quels eigl Tirol finefche
Bein paregiaus, bein troftiaus
40 Siu Spirt ä Diu unfrefche.
El ha ä uns per Scazzi fchau
Sia Capluta faiggia
En quella nus il temps paffau
[f. 2*] Ven giu ina grond'nrbida
45 De puder ver, k poffeder
Sehe giö fin el miravan
Crudeivels Egls de lur tfchiogs vegls
Ch'en vitta il bandefchavan.
üffa quei liug per fiu Patrun
50 Soing Valentin honura
Cuorre tier el cun devotiun,
El biä favurs procura,
En temporals, k Spirituals
Bafengs tonts, che fufpiran
55 Per ils gidar, k troftiar
Sees Egls mieivels miran.
Della malfogna de quei mal
In mal non medegeivel
Siu riug fco Miedi principal
60 Sä raedegar maneivel
Sin auters graus ven el ciamaus
Per troft, agit, ä fpunda
See glorius, miraculus
Soing, cb'als bafegns refpunda.
65 Sia fpendida en tont amur
Ludeivia Soingia vita
Sin Tfchiel, Sil Mund, zun grond'honnr
Vengonzamein merita
Tuts pon ludar, ad engratiar
70 Las gratias recievidas
[f. 2b] Nizeivlaraein, buldonzamein
Tras el da Diu urbidas.
Negina dei fe ftermentar
De far enqual viadi
75 Sch'in giö ftuefs bein lunfch paffar
Enten quei Salvadi,
L'hä meritau, chei vegni dau
Honur cun liunga ftenta
Siu devotius, fchel ei mendüs
80 Megliura, ä fauns daventa.
0 glorius Soing Valentin,
Sin Tfchiel en aulta gloria
Nus te ludein a benedin,
Schein tei mai ord memoria:
85 En muncaments ä maunglaments
Vivin nus tfchou adina
Veglias udir, ä nus urbir
Gratia, ä vertit Divina.
Che nus enten furvetfch de Diu
90 Fideivlamein vivien
Cur igl Solegl nus va rendiu
Er nus tier tei vegnien
Per felegrar, ä Dieus ludar
En fia Cuort beada
95 Perpetnamein, ä dulciamein
0 vitta confolada!
Amen.
54
Hißtoria da Barlaain et Giosafat
HISTORIA DA BARLAAM
(Ineditum nach Ms. Pb.)
[p. 66] alura in Demuni, pli fchentilDe
5
tuts igls auters, ei l'ames, ü Jus
enten glienteleig de Dina De quellas
Dunichallas, la qualla Giofafat
teneva igl pli Gar, che tutas las
10
autras, ad enl'cheiva a rolchanar
Con Giofafat, a di:
„Ti eis Giuvens, ad iou fun Giufna :
ti eis bials, ad iou fun bialla;
15 ti eis purfchals, ad iou fon era
purfchalla; ti eis fchentels, ad iou
fon fchentela; ti eis Chriftgiaun,
ad iou fon Pagauua; pero ti mi
vens ä Convertir tier la chardien-
20fcba Chriftiaua, ä vengns a gudi-
niar ina Olma a tiu Seg'. Diu,
fche ti prendes Deleig Della mia
perfunaj finaquei che iou pofsi
efser tia Dona, che nus podeigien
25 goder la leig;
30
ä fapis era
che foing pieder
35— — -
H era giu Doiia a feglielonza;
ad afchia podeiu nus era far, nus per
II.
(Ineditum nach Ms. Q.)
[f. 45a| Mo fin quei ha in Demuni, pli
fchen-
til, che igls auters .... bein
obfervau , che Giofafat haveva pli
de char inna de quellas Dunfchallas,
[f. 45^] che tuttas las autras, el ei
afchia a
quellajus enten igl Spert, et enciet ä
rafchunar Cun Giofafat; fchent: — •
„Ti eis Giuvens, et jeu fun giufna;
ti eis bials, et jeu fun bialla;
ti eis Purfchals, et jeu fun Purfchala;
ti eis fcheitils, et jeu fun
fcbentila; ti eis Chriftgiaun,
et jeu fun Pagauna; e perquei pia
vegnes ti mei Converter tier la Cardien-
fcha Chrift[i]ana e vegnies a gudi-
guiar ina Olma a tiu figr. Diu
e fche ti prendes Deleitg da mei,
— ■ — — ; fche pofs jeu efer
la tia Conforta, e nus podein viver
enfemen enten igl Matrim[o]nio
fenza Puccau. Vefas bucca ti, co
jeu fun bialla ! perquei fche pren De-
leitg da mia Perfuna, [sjche forfa, che
nus podein haver Figlialonza en-
femen;
igls quals podelfen daventar Amitgfs]
de Diu. E ti fas bein, che igl tiu Sig'.
Jesu Chriftus ha ordinau igl fointg
Matrimoni ; e fapias aung,
Giofafat, che foing Pieder
ha . . giu Duna et affons;
et afchia podein nus — far, per
emplenir igls fefels Dil Parvis; emplanir igls fefsels digl S: Parvis.
40 — ti ^»8 fchon, che chu[r]ce in E ti fas zun bein, che Cura in
puccont Tuorna a peuetienzia, Pucont feconverta e fa Penetienzia,
Historia da Barlaam et Giosafat
55
ET GIOSAFAT.
III. IV.
(Ineditum nach Ms. Cp.) (Ineditum nach Ms. C.)
[p. 155] alura in demuni, Pli schentil [p. 75]Lura hainDeraunif'accorfchiu,
de tuts ig] auters, ei semes, u ius quala de quellas Giiifnas Gio- 5
enten igl enteleig ded ina de quellas lafat teneva pli char, — —
dunschallas, la qualla Giosafath
teneva igl Pli car, che tuttas las ad ella a enciet a rafchunar
autras, ad entscheiva a roschanar cun Giol'afat^ ichend : 10
cun Giosafath, a gi:
„ti eis giuveus, ad ieu sun giufna; ,,ti eis bials, ed jau Sun bialla;
ti eis bials, ad ieu sun bialla;
ti eis Purschals, ad ieu sun era ti eis Purfchals, ed jau Sun Purfchalla
Purscballa; ti eis schentils, ad ieu . • . . • 15
sun era schentilla; ti eis Christgiaun ; ti eis Chriftgiaun,
ad ieu sun Pagailna; Pero ti mi ed jau Sun Pagauna; afchia mi
vens a convertir tier la cardien- vegnes ti a convertaer tier tia car-
scha chriftiana, [p. 156] avens agudi- dieulcha . . a vegnes guda-
gniar ina olma a tiu Signur Diu ; gnar in Olma a — — — Diu ; 20
fchetiPrendes[deleigJdelleigdellamia Iche ti confentes a mi . .
Persuua; sinaquei che icuPoffi effer • • • Sinaquei che jau pofsi
tia duna; che nus Podeigien ^^sfi* tia Duna , a podein femari-
guderlaleig; <^ar enfemen; vefas bucca, co
jau Sun bialla? — — — — 25
— — — — . . nus vegnm
forfa a Survegnir affons — —
a Sapes,
Pieder
figlionza ;
— — — che pon el'ser amigs 30
de Diu. ti Sas bein, che Segnier
— — — ha fchentau Si il S.
Sacrament dellaleig; aSapiesGiofafat
— — — — che era S. Pieder
ha giu fe niaridau ,35
ed afchia pudein nus
era che soing
ha era giu duiia a
ad aschia Podein nus era far nus,
Per en Plenir
igls selTels digl Parvis; [p. 76] emplani ils fefsels dil Parvis;
. ti sas schon, che churche in a ti Sas bein, che cura che il
Puceont tuerna a Penetienzia, puccout turna a far penetienzia, 40
56
Historia da Barlaam et Giosafat
cbe tuts ils Aungels del parvis
fan . . gronda fial'ta enten
tfchiel i\ von la fatfcha De Diu."
Set Curclie Giofafat a giu luliu
afchi fabiameing tfchintfchar quel'ta
Donfchalla; cli' ella vegli De-
ventar Chriftgiaun; sehe Teva, della
leig fo9 fehl foingia
10 a buiia Caufsa; a Kartent De
gudiniar ina olma — a
Diu; et era [p. 67] che la Cham gU
moleftava per la tentatziun
digl Derauni, a per la beletzia
löDella Giufna, fchei lel buna-
meing ftaus Convertius, a per Curdar
enten igl puccaü: mo ladinameing
igl fpert foing ei vegnius enten
el ; ad el ei era fernes enfchanu-
20glias, ad a entfchiet a Tar orat-
ziun a Diu, fchent: „o, fegner
Jesu chrifti! veigies mifericordia
de mei , pauper puecon ; pertgei
jou Ton fper la mort, ad iou pos
25 pucca pli nai fedefender de quefta
con cupltza carnala! mo mi
veng enagit , miu fegniur!"
et ften Giofafat enten la oratziun,
fche Dat el a tiara a fedormenta;
30 et ladinamei[u]g fiu fpert fova
portaus entfchiel, a von la fatfcha
De Diu ; agli fova mufsau la
Gloria del parvis, al gliorden digls
35
Aungels et Digls Patriarxs, adels
profets, ä ver igls Apostels adina
gronda guänditta de Cavaliers, de
40 purfchals a purfchallas ; a quels, che
portaven Giofafat, Cantaven a
figieven fiafta a fcheven: „quefts
IT.
che tuts igls Aungels digl Parvis
fan zun gronda fiafta enten
tfchiel, avon la fatfcha de Diu."
E Cura che Giofafat haveva udiu,
afchi fabiamein plidar quella
Dunfchalla; ech'ella volefsi[f.46»] da-
ventar Chriftgiaun , e che igl
Matrimoni, ner Leig fufsi ina Cauf-
sa foiutgia, e buna; Cartent de
Gudigniar inna Olma a
Diu ; et era perquei che la Carn
Eel ftimulava per las 1'entaziuns
digl Demuni, e per la Bellezia
della Giufna, fche era El buna-
mein fco viuls, per Confeutir
tier igl Puccau; Mo ladinamein
ei igl Spert S . . viguius enten
Eel; et Eel ei pufpei fenfchunu-
gliaus , et ha entfchiet a far Ora-
ziun tier Diu, fchent: „0, Sig*".
Jefus Chriftus! hagies po Mifericordia
de raei, pauper Puccont; pertgei
jeu fun de tier della Mort, e pos
mei nuot pli fedefender de queft
Defideri Carnal; fche ti o miu
Signiur e Diu, mei gidas bucca!"
e fteut Giofafat enten la Oraziun,
eis Eel curdaus per tiarra, dormentaus.
Ei aber ladinamein enten igl fpert ftaus
portaus enten tfchiel e prefenta[u]s
avon Diu; et ei glei a gli vigniu
mufsau tut-
ta la Gloria digl Parvis ; igls Chors
digls
Aungels, tuts igls Patriarchs e
Profets, et era vefsa El igls Apoftels,
et ina
gronda quantitat de Cavaliers, e
Purfchalls e Purfchallas. E quels
Aungels,
che Cantont e figent Fiafta porta-
ven Giofafat, fchevan: „quels
Historia da Barlaam et Giosafat
57
in.
che tutts igls aungels digl Parvis
fan gronda fiafta enten
tschiel , aA^on la fatscha de Diu.
et curche Giosafath a giu i;diu,
aschi sabiameing tschiutschon quefta
duuschalla; chella vegli deven-
tar chrif'tgiauna, a sclieva, che la
la leig fus schi sointgia a
buna causa ; a cartent de
gudigniar ina olrna — a
Diu; et era — che la carn
gli moleftava Per la tentaziun
digl demuui; a Per la Bellezia
della ginfna, Sch'eis el bunameing
ftaus convertius ^ a Per curdar
enteil igl Puccau ; mo ladinameiug
igl SPirt Soing ei vignius enten
el, ad el ei era semes enschauuiglias^
ad a eutschiet a far ora-
ziun , a Diu nchent: „o, Segnier,
Jesu Chril'ti! veigies misericordia
de mei, PauPer Pucont; Pertgei
ieu sun sPer la mort, ad ieu Pus
bucca pli mi sedefender de quefta
concuPisieuzia carnala; mo mi
vegn an figit, min signiur!^'
et fteut Giosafath enten la oratiun,
sehe dat el a tiarra a sedormenta ;
et ladinameing siu Spirt fuva
Portaus entschiel avon la fatscha
de Diu ; agli fuva mnffau la
IV.
che tutts ils Aungels dil Parvis
fan — — fiasta en — —
Ciel , avon la fatfcha da Diu.
Cura che Giofafat ha udiu 5
difcurer afchia perdertameing de
quella Dunfchalla ; a che ella vegli da-
ventar Chriftgiaun , a fcheva che
la leig fufsi afchi Sointgia —
— — — — — cartend de 10
gudagnar in olma a Diu;
ad era pertgiei la carn
ftimulava el per las tentatiuns
dils Demunis ; a per la bellezia
della Giufna voleva el buna- 15
meing fevolver a confentir
— • — al puccau; mo ladinameing
ei il Spirt Soing vegnius Sur el,
ad ha femefs enfchaniiglias
ad ha enciet a far oraziun 20
tier Diu fchend: „o, Segner,
Jesus Chriftus ! agies raifericordia
de mei, — puccont; pertgiei
jau Sun vi tier la mort, a mi pofs
bucca — — defender da questa 25
tentaziun carnala! — — —
fche ti mi vegnes bucca enagit."'
e ftend afchia Giofafat cn l'oraziun,
eis el dauf a tiarra dormentaus via;
ad ei ladinameing vegnius retraigs 30
en Spirt Sin Ciel — — —
— — , a gli ei ("tau mufsau la
Gloria digl Parvis, a igl ucrden digls Gloria dil Parvis, ed ils Uordeus dils
aungels , et digls Patriarcs a digls
Profets; a vei igls Apoftels ad ina
gronda quantitat de Cavaliers, de
Purschals e Purschallas ; a quels
che Por-
taven Giosafath, cantaven a fi-
gievan fiafta, a schevan: „quefts
35
Aungels, dils Patriarchs, — —
Profets; e ha viu ils Apoftels, [p.77]
ed in
gron diember — — — de
Soings ePurfchallas; a quels Aungels, 40
che portaven Giofafat, cantond e le-
legrond — — fchevan: „Quests
bS
Histuria da Barlaam et Giosafat
I.
en igls marters, ch'en mortzs per
amur de Jesu Cbrifti!" ä pi vei
ina claretzia de umens a feranas,
che eran ton bials ad alf's, che Gio-
l'afat podeva bucca l'etzigiar de
urdar auonda, a di agli Anngel:
„tgei gliaut ei queft chi, afchi bia(b)la?
10 et gliaungel di : „quelt en
purl'challi, che au obl'ervau lur
purfcheladi a diu, ad en bucca
Curdai eunegin puceau Della
Carn, adan conpatiu feg eucun-
15ter igl munt; ad en Gunter la
Garn, a ad Gonlervau fchiuber
lur virginitat; a fche ti con-
l'ervas l'chiuber tiu purfchiladi
20a diu, fche eis ti mes con quefta
Bialla gliaut!" a pi gli porta El
liufiern, a lau vei el il Luccifer, k
tuts auters Üemuuis ; ä pi vei
25 las peinas dels puccons a Gon-
demnaus ad auda [p.68] iglGarir a Bar-
' gir Grudeivels de quels, che eran
en quei liug; a vei turmenton;
30 et ladinameing entfcheiv' el a
bargir, ä veva gronda tema.
alura glaungel gli di: „sehe ti
as viu las peinas dels puccons,
fche vi iüu turnar tiu fpert en
35 tiu tgirp el mont; api Gonferva
bein tiu purfchaladi; a te pertgi-
ri bein. De far puceau; k l'eigies
40
niifsericordeivels Guls paupers!
fche vegü8 ti ä furvegnir quella
II.
een Martirs, e quefts een morts per
Amur de J esus Ghrifto !" alura vefseve
el inna gronda Quantität de Gliaut,
[f. 46''] fco uraens a femnas che
eran ton bials et alfs, che Gio-
fafat podeva bucca fefatziar de
urdar quels, e gi ad fees Aungels:
„Tgei Pievel ei quei, chei afchi bials?"
et igl Aungels gin: „Quelts een tuts
Purichals, igls quals han falvau igl
Purfchaladi a Diu, ed han bucca
Gorompiula lur Garn entrasiglsDeleigs
Garnais ; e fche ti
vegnes generufa e taflframein enten
igl Mund encun-
ter la Garn, vegniefs igl tiu Pufchala-
di adin falvar fchubers, — —
fche vegnies ti ina gada enten
efser dumbraus denter quei
Diember!" Alura han ei manau El
enten igl Uffiern; et Eel ha leu viu
Lucifer
e tuts igl auters Demunis, et alura
las Peinas digls Pucons — — ,
et ha udiu il gron grarir e crudeivel
plidar, che quels figeven en-
ten quei Liug 5 el ha viu co quels
vignevan tormentai;
e ladinamein ha El entfchiet a
bargir, et ha giu zun gronda Tema;
et igls Aungels gin a gli: „ti has
ufsa viu las Peinas digls Pucconts ;
et afchia lein nus Tei pufpei tornar fin
igl Mund tei enten igl tiu Tgierp ; et
alura lau
Gonferva bein tiu Purfchalladi; e te
pertgi-
ra bein, che fetl'chies nagin [p. 47]
Puceau, e
feigies Mifericurdeivels Gun igls
paupers !
fche vegnies ti a Gontofch[e]r quella
Historia da Barlaam et Giosafat
59
III.
en igls marters, ch'en morts Per
amur de Jesu Chrifti." a Pi vei
ina clarezia de umens a femnas^
che eran ton bials ad alfs, che Gio-
safath Pudeva bucca schezigiar de
urdar avunda gi agli aungel:
„tgei gliaut ei queft, chei aschi bialla '?
[p. 157] et igl aungel gi: quefts en Pur-
schals, che an observau lur —
Purschalladi a Diu , ad en bucca
curdai en nagin Puccau della
carn, ad an conbatiu fig encun-
ter igl mund, ad eucuuter la
carn, ad ä couservau schubers,
lur virginitat ; a scha ti con-
servas schuber tiu Purschalladi
a Diu, sehe eis ti mes cun quel'ta
bialla gliaut!" aPi gli porta el
eigl uffieru, a leu vei el igl luzif'er
a tuts auters deraunis; a Pi vei
las Peinas digls Pucons — —
— — , ad auda a garir a bargir
crudeivel de quels, che eran en
quei
liu{
vei turmenton ;
et ladinamein entscheiva el a
bargir, a veva gronda tema.
alura igl aungel agli gi: „sehe ti
as viu las Peinas digls Pucons,
sehe vi ieu turnar tiu SPirt euten
tiu tgierP, eigl muud ; a Pi couserv:
bein tiu Purschalladi ; a te Pertgi-
ri bein^ de far Puccau; a seigies
misiricordeivels culs PauPers !
sehe vens ti a survignir quella
IV.
en ils Martirs, che en morts per
amur de Diu." Suenter ha el viu
ina compagnia de Umens, e Femnas,
5
che eran ton bials, ed alfs, che el
pudeva bucca avunda mirar;
ed ha emparau ils Aungels:
„tgiei gliaut ei qaesta, afchia bialla?"
Ils Aungels han refpondiu: „quests 10
en Purfchals, ils quals han Salvau la
Purfchalladat a Diu, ed han bucca
tartau lur carn con deleigs
carnals ; — — — a fche ti
vegnies ad iirigiar conter la carn lo
Sin il mund, a vegnies a mantener
fchubers — — — — — —
vegnes ti era mefs denter quest 20
diember!" Suenter han ei manau el
en il uffiern, nua che el ha viu lucifer
a tuts ils auters Demunis; fco era
las peinas dils pucconts — — 25
ne ha udiu il grir e bargir
che figeven quels , che eran en
quei liug; a vafeva tormcntar;
ha el enciet
e bargir. — —
30
fche
temer
Iura han ils aungels deg: „Ufsa has
tiera viu las peinas dils pucconts;
afchia lein nus turnentar en tiu
tgierp Sin il mund; a fche ti 35
vegnies a ie[p. 78] mantener Pur-
fchals, a
bein fepertgirar dils puccaus, a vegnies
40
ad e(ser mifericordeivels cun paupers,
vegnies ti haver quella — —
6U
La Veta da Sointgia Genoveva
I.
Gloria, la qualln ti as viu enten
ilg l'oing parvis, a vou la fatfcha
De Diu; a (che ti fas autra vifsa,
bk fas, u vivaa fuenter la volentat
de queft fault'/s munt, a Della Carn,
l'cli'eis ti mes En , Deuter quel'ts
Demunis , ad ardtr a bargir enten
perpetten!" Cnrelie Gliaungel a
lOgiu deg quelt, fchal portau
l'olraa de Giol'afat enten queft
mont, el fiu tgierp.
II.
Gloria, la qualla ti has viu enten
igl foing Parvis, avon la Fatfcha
de Diu ; e fche ti vegns far Contrari,
e vegns a far fuenter la voluntat
de queft faulfs Mund, e della Carn,
fche vegnies ti a vegnir mezs enten
quella gronda Calira e felamentar
et arder Cun igl Deraunis!" E
gietg quei, han igls Aungels portau
L' Olma de Giofafat fin igl Mund,
enten fiu Tgierp.
LA VETA DA SOINTGIA
I.
15 (Ineditum nach Ms. f.)
[f. 9^] ilgs treis gis eis ella ida
aung
plinauon enten ilg dasiertt, et ha
filg fuentter enflau ina Russr.a
20 u tauna enten in grep, et leu
speras ina fauttanna Cun auua ;
quest liug ha ella cun grond
engratiament retschiert , Vall
SCO dius a gli ues quei dau, et
25 ha priu auoiit Seseza, de Cum-
planir — — — — ils gis da
sia uetta cau entten questta tauna.
enten quefta — ha ella pinau
tier in leig Cun dafcha e roma
SOpieng; auter — haueua ella
nuot cau cun ella, che las iaruas,
che leu carscheuan, e las ragis,
U.
(Ineditum nach Ms. Ga.)
[f. 10 b] il tiertz de ei fella puspei ida
aung
plinavout enten il defiert, et ha
fil fuenter enflau ina rusna
u tauna enten in grepp , e
fperas ina fantauna — — ;
quefr liug ha ella cun —
engratiament reicert , quäl
fcho Diaus aves agli quei dau , et
ha priu vou fefeza, de com-
plenir — — — ils dys de
fia veta cau enten quefta tauna ;
enten quella — ha ella pinau
tier in legett cun dailcha a roma
de pi'ug; auter aber haveva —
uuotta — — che las jarvas,
che lau carfcheva , e las ragifch.
che leu secataven, per sustaner che lau fecatava, per fuftentar
35 e trer uia tras quei pia, che ella a trer via tras quei pia che ella
manaua (ven)ina vetta Streingia, mauava ina veta ftrengia,
ton pleinna d Cumber , — ton pleiua de Kumber, —
munglame[n]s. [f. 9^] Ella pardeua ä munglamens. fe fefperdeva
La Veta da Sointgia Genoveva
61
m.
gloria, la qualla ti has viu enten
igl foing Parvis , avon la Fatscha
de Diu; a sehe ti fas autra viffa,
a fas , u vivas suenter la voluntat
de queft faulz mund , a della carn,
sch'eis ti mes en, denter quefts
Demunis, ad arder a bargir enten
PerPeten!" a curca igl Aungel a
giu gig queft, schal Purtau
la olma de Giosafath enten queft
mund, en siu tgierP.
IV.
gloria, che ti has viu en
il Soing Parvis , avon la fatfcha
de Diu; mo sehe ti vegues a far autra
visa Suenter il voler — ■ — — 5
de quest fauls mund a della carn,
vegnies ti betts en quei fiug,
a — bargir ed arder cun ils
Demunis !" — — — — a
deg quei, ban ils Aungels por- 10
tau Sia olma en il tgierp , Sin
quest mund.
GENOVEVA.
UI.
(Ineditum nach Ms. Fg.)
[p. 361 ilg tiertz di eis ella puspei ida
aunc[a] biar
pliuavont enten ilg Defiert, et ä
filg fuenter enflau ina Rufsna
ü tauna enten in grib , et
fperas ina fontauna — — ;
Gueft liug ha ella Con —
engraziament Retfchiert , val
fcho Diaus agli ves quei dau, et
ha priu avout fafeza, de C(l)om-
plauir, — — — — ils gis da
fia vytta cau enten quefta touua.
Enten quella — ä ella pinau
tier in liget cun dafcha ü Roma
de plng; auter aber haveva ella
nuotta cun Ella, las earvas
che cou cha[r]sevan ^ e las Ragis,
che lau fakatavan, per fe fustentar,
ä trer via tras quei pia, che ella
manava ina vyta ftreingia,
ton pleina da Curaber —
a munglamens, ses parteva [p. 37j
IV.
(Ineditum nach Ms. Cff.) 15
[p. 66] igl Tie|r|z gi eifs ella ida
eung biar
pliAnavon Entten igl Dafiertt, ett ha
Sigl Suentter Enflau ina Ruefna
u teuna entten in grep , ad 20
ina fantteuna fperas — — ;
queft l^iug ha ella Cun —
Engraziammen Ratschiertt , val
Scho Dieufs agli vefs — dau, ad
ha priu avon Safseza, da Com- 25
planir la Sia vetta , u igls gifs da
Sia vetta Ceu — — — — .
entten quefta Teuna ha ella pinau
tier in leg Cun daseha a Roma
pegn ; autter — haveva ella 30
Nuotta Cun ella, las jarvas,
Che lau Carseheva, [p. 67j a las
Ragisch[s],
Che leu Cattavan, per — — —
Sattrer via, tras quei pia. Che Ella 35
manava ina vetta ftrengna,
ton pleina da Cumber, a triftezia
a munglamens. Safpardeva
62
La Veta da Sointgia Genoveva
I.
ilg laig de siu sein tallmeing che
ella lia bucc pli tazar Siu
car affon; ilg affon aber^ quei
5 inocentt tschut, pleins de fom,
tschischaua ton gig ilg Sein
de Sia cara, ä da tut ilg raun
bandunada muma, che ilg
Saung en[staigl] dilg laig ei curius
10 ora ; et schinauont, che quei
Carin aungel haueua zun nuotta
per sustenner, entscheueua ä pi-
giura e secai- uia della fom;
ilg — — — bargir de quest mi-
löserabell nierm impetraua ilg
Cor de Sia(c) muma tal uissa,
che ellä Steua per morir; zun
nuota pudeua ella far, per veguir
a gli en agitt^ et tras quei stueua
20 ella uer quei pauper — ierffen
miser|a|blameing pirir und sterben
von dem Todte. schinauont aber,
che ella quei dollorus spectachel
stues bucca pli mirar tier, ha
25 ella mess igl affon sut ina
plontta ü pomer, et ei ida ton
lunsch — dad eil, che ella
podesi bucca uer quellas pet-
tras larmas ä zun doUorurs
30 bargir ä dar iss de siu aschi
n.
il lag de fiu fein talmein, che
ella ha bucca pli faviu tazar fiu
car Affon; — — — aber quei
innocent zuz, pleins de fom
ciciava ton (<3)[f|eg il fein
de fia Ohara, e de tut il mund
bundanada Muma , che il
faung en ftailg dil lag ei curius
ora , e fchinavon , che quei
Charin Aungel el pigiarar a fekar
via della fom haveva zun nuotta
per fefusteutar — — — —
[f. 10*] II dolorus bargir de queft mi-
ferabel vierm [penetrava elg]
cor de fia Ohara Muma tal vifa,
che ella fteva per murir;
nuotta podeva ella far, per vegnir
a gl[i] en agit, e tras quei fto[veva]
ella ver quei pauper Affon, orfenet
miferablamein [perir] via e
morir della fom. fchinauon —
che ella quei dolorus fpectachel
ftoves (morir) bucca pli mirar tier, ha
ella mes il Affon fut in
pomer, et ei ida ton
ded
ver
e
lungs — —
pofsi bucca
tras larmas
bargir — —
el , che ella
quellas pe-
zun dolorus
de fiu afchi
carr, bandunau affon. lau
ä ella sames eushanoglias
et clomau sura ilg agit da il
35 buntadeiuell deiu, che ell(a) ha
stauiu udir : — — — — — —
— — — „0 miu diu! scheua ella,
eis ei pusseiuell , che tia diuina
40maiestatt, o dulsch Spindrader,
Ohar e bundanau Affon. lau
ha ella fernes enfanuglias
a Clamau — anagit il
buntadeivel Diu, che el ha sto-
viu ella
— — „0 miu Diu, fcheva ella,
ei fei pofseivel, che tia divina
Majeftat, 0 dulfch fpindrader
posi mirar tier Senza Oompasiun pofseis guardar tier feuza compofsiun
La Veta da Sointgia Genoveva
63
ni.
ilg laig de fiu fein talmeing, che
ella ha bucca pli faviu tazar fiu
char Affon; ilg Affon aber quei
inozent zufch — de fom
tfchitfch[ajva ton dig ilg fein
de fia chara, e [da] tutt ilg mnnd
bandunada numa, che ilg
loing enftailg dilgs laig ei Curius
ora, et fchinavont che quei
Carin aungel haveva zun nuotta
per fefustentar, Enfchaveva el k pi-
girar e fechar via della fom,
ilg Dolorus bargir de queft mi-
ferabel viermet penetrava ilg
cor de fia chara muma talvisa
(che) che ella fteva per morir ; zun
nuotta pudeva ella far per vegnir
a gli enagit; et tras quei ftueva
ella ver quei pauper — orfenet
miserablameing pirir via a
murir della fom. fchinavont aber
ch' ella quei Dolorus fpectakel
ftoves bucca pli mirar tier, ha
ella mes ilg Affon fut in
. . . pomer, et ei ida ton
lunfch . . ded el , ch' ella
podefsi bucca ver quellas pi-
tras larmettas k zun dolorus
bargir, e darys de fiu aschi
char ä bundanau Affon. lou
ha ella fames Enfchianuglias
et Claraont fura ilg agit dilgs
Bontadeivel Diu, ch'et ha ftoviu ella
IV.
igl laig da Siu Sein Talmeing, Che
ella ha buca pli Saviu Tazar Siu
Car Afon; ilg Afon Aber, quei
Inozen Cutt, pleins da fom 5
Tschi[s]chava ton gig igl Sein
da Sia Cara numa a da tutt
ilg mund bandunada, che ei
Seung, enftaigl lag Kureva
ora; ad aschi auavoii, Che quei 10
Carin Eungell haveva zun Nuott
per Suftaner, ad Enttschaveva a pi-
giarar a Secar via della fom;
ilg Dolorufs bargir de queft —
— viermett Empettrava ilg 15
Cor de Sia — muma tal vifsa,
Che ela fteva [p.68] Per murir; zun
Nuotta pudeva Ella far per vignir
agli Enagitt, ett tras quei ftueva
Ela ver quei pauper — jerfen20
mifserablameing pirir via a
murir dela fom. Aschi anavon abei',
che ela quei dolorufs fpecttacell
ftuefs Buca pli mirar tier, ha
ella mefs igl Afon Suntt igl 25
pumer , ad ei Ida ton
Lunsch ord dad eil. Che ella
ftuefsi bucca ver pli quelas pet-
tras larmasettas a zun dolorufs
— — — a dar ifs de quei pauper 30
ett Siu aschi pauper a Car aff"on
pauper e da tutts bandunaus. Leu
eifs ella Samefsa Enschnuglias et
Clamau [Entten] Sura igl agitt da
— — Diu, che ha ftuviu Ella 35
— — „o miu Diu ! fcheva ella
ei fei pusfeivel , che tia Divina
meieftat, o dulfch fpindrader,
poses urdar tier fenza Compasiun,
udir; ad ha gieg en quefta vifsa:
„Ach miu Diu! — —
eifs ei pufseivell, Che la divina
[p. 69] Majeftatt, A, dulsch fpin-40
drader,
pofsi vurdar tier Senza Compafsiun,
64
La Veta da Sointgia Genoveva
I.
quallmeing quei inocent, char
affüu sto asclii inocentameiiig
pirir a sacar uia murt ils mun-
5 glameuss de Spissa a bubroufla :
uarda po, o misericordeiuell
diu, uarda po sin quei pauper
uierm et; co eil stat a schi mi-
lOserablameing a uont tes eilgs, et
cun siu schnueiuel bargir a
dollorus Suspirs tei Cloma en
agit, che ti ueglias po tribu(i)r
encual(s)cha spisa u buvronda.
15 ach preing po erbarm de quest
pauper a bandunau affon,
a gli il quell [f. 10 *J a liu bab Samussa
20 ton dirss e Rushs e sia itiuma sa
bucca po gidar. iau
vai nagina trost cau sin quest
mund auter Che quei miu Car
affon. Sehe ti pia quell ami
25 preudas nauen, sehe fto iau
pirir, et era miserablamtiug
caü en quest desiert morir
Per charschadeitgna , e dollur.
Con tut pia dai a mi per
30ina trost; lebe ui iau quell
trer sii tier tiu Suruetfch ;
ues a la dollorusa groua
ha Cumplaniu Sia oratiun , Sehe
perneit mira, ueng in stharua, a
35 la qualla samusaua tut du-
miastta; Sestr(i)chaua eutuoru
ella; ual sco ella les dar d'en-
telir, cl)[e] Diaus ella uessi cau
termes, sinaquei che ella cun
40 quei metell pudesi sustauer
ilg affon. geuoueua ha la-
dinaraeing enschonischiu , che
IL
qualmein quei innocent a Char
Affun fto afchia inocentameing
perir, fecar via murt ils mun-
glamens de fpifa a bubronda:
guarda po, o mifericordeivel
Diu ; guardi — — quei pauper
vierm; co el afchi miferabla-
mein ftar avont tes elgs , e
cun siu fleivel bargir e
dolorus fuspirar tei clamar en
agit, che ti veglias po tribuir
enqualche Spifa u bubronda.
Ach prein po erbarm da queft
Affon , 0 Buntadeivel Bab veng
po enagit a quest
pauper e bundanau — orfenet,
a gli quäl fiu Bab . . fe muofsa
ton ruchs^ e la fia Muma —
— — po bucca gidar. iau
hai gie nagina trost cua fin tiar-
ra — — auter che quei miu Char
Affon. fche ti pia quei ä mi
prendas — , Iche fto iau
— — era mifera(l)b[l]ameing
cau enten queft defiert murir
per carfchadegna , e dolur.
cun tut [f. 11»] pia [quei dai| a mi per
in troft; fche vi iau trer fi
quei tier |tiu] lurvefch;
vcs ha la dolorufa Grova
compleniu fia oraziun , [fche]
perneit mira, veng ina fcharfva,
la qualla femufsava tut du-
miafta, e feftrihiava entuorn
Ella; quäl fchoellacun quei dar [d']en-
talir, che Diaus havefsi ella cau
termes, finaquei che ella [cun]
quei mettel podefsi fuftentar
il Affon. Gienoveva ha la-
dinamein encouafchu , che
La Veta da Sointgia Genoveva
Ü5
ni.
qualmeing quei inozentt ä, car
Affon fto afschia inozentameing
pirir a fakar via murt ilgs mun-
glaments de fpifa, ä buvronda'
varda po , o mifericordeivel
Diu, vardi po — qxiei pauper
[p. 38] Viermett; Co el afchi
miferabla-
meing ftat auont tes Elgs, et
Cun flu fleivel bargir a
dolorus Suspirar tei clomar en
agit, cha ti veglias po tribuir
Enqualche fpifa ü buvronda.
ah pring po arbarm da queft
AflFon, ä buntadeivel bab veng
po En agit a quest
pauper ä bundunau Jierfenet,
ä gli quäl flu bab fa muosa
ton Ruchts, et fia muma sa
bucca, et po bucca gidar. Jou
hai gie nagina troft cou fin tiara
— — auter che quei miu char
Affon. fche ti pia quei ä mi
prentas — , fche fto jou
— — era miferablameing
cou enten queft Defsiert murir
per Charfhadegna , ä Dolur.
Cun tut pia dei quei ä mi per
ina troft, fcha vi iau quei
trer fy tier tiu furvetfchi;
vesf a la Dolorusa Grova
Complaniu fia Oraztiun , che
perneid mira, veng ei ina tschiar-
va, la qualla femufsava tut du-
miastia, et fe ftrihava Entuorn
ella, Tai fcho ella les dar d'en-
talir, che Diaus ella havesi cou
termes , finaquei , ch' ella cun
quei mitel pudesi fustentar
ilg Affon. Gienoveva ha la-
dinameing Enconoschiu , che
Romanische Forschungen VIII.
IV.
Qualmeing quei Inozentt Car
Afon fto Aschi inocenttameing
pirir a Secar via muertt ilgs Mun-
glameus da fpifsa a buvronda: 5
vurday po, 0 mifsericordeivell
Diu — — — quei Pauper
viermett, Cho eil aschia niifserabla-
meing fto avont tefs eigls, ett IQ
Cun Siu fleivell bargir a
Dolorufs Supirar tei Cloma En-
agitt. Che ti veglias po tribuir
en quall Che fpifsa u buvronda.
Ach prein po Erbarm da queft 15
Pauper a bandunau Jerfen,
agli quall Siu babb Samuefsa
ton Ruchs , ett Sia muma po 20
Buca a Sa buca gidar. Jeu
vai — Nag[ijna troft Cheu Sigl —
mund — autter [p. 70] Che — miu Car
Afon. Scha ti pia quell mi
preudas , — - — fto jeu 25
— — era mifsarablameing
Cheu Entten queft dafsiertt murir,
per Carfchadegna, a dalur.
Cun ttut pia dai quell a mi per
ina Troft; Sehe vi jeu quei 30
trer Si tier tiu Schurvetts;
vefs ha la dolorufa grova
ComplaNiu Sia oraziun, Sehe
pe[r]ueitt mira, vegn ina Tscharfa,
la quala Samufsava ton u tutta do- 35
miaftia, a Seftrichava
ela*, val Scho ela lefs dar de Ent-
talir, che Dieufs ella havefsi Cheu
termefs, Sinaquei Che ela Cun
quei mettell pudefsi Suftenttar40
igl Afon. Genoeva ha La-
dinameing Enconischiu , Che
5
66
La Veta da Sointgia Genoveva
I.
quei seigi ina prouidentia —
— a particulara fauur de
diu ; et tras quei ha ella
5 portau nautier ilg affon , et
mes las tetas della Scharua
en bucca; a ilg Affon a leu
ton gi"g tatau, che eil a Sur-
uigniu enpau craft a uetta,
10 muort questa gronda gratia,
particulara fauur de diu ei
genoueua tallmeing Selegra-
da, che ella cun dulschas lar-
mas de legerment engratia-
15 ua diu cun tut Siu cor , et
quei
n.
feigi ina providenza —
— e particulara favur de
Diu; e tras quei ha ella
purtau iiau tier il Affon,
mes vid la[s] tetas della fcharfva;
— — — il quäl Affon lau
ton deg tetau , che el ha fur-
vegniu enpaug de craft e vetta,
murt quefta gronda grazia
a particulara favur de Diu ei
Gie[ne]veva talmein felegra-
da, che ella cun dulfchas lar-
mas de legerment engrazia-
va Diu cun tut fiu cor , e
rugaua era Diu, che el dues
Continuar Continuameing
questa sia niebla prouidentia-
20 fcho ei era quei era deuenttau ;
pertgiei che fchi gig, che gieno-
ueua ei ftada enten ilg desiert,
ei quella tscharua mingia di
uignida duos gadas per fpis-
25 gientar cun ilg — —
rogava era Diu, che el duves
continuar continuamein
quelta fia niebla providenza ;
Icho ei quei era daventau,
pertgei — fchi dig, che Giene
veva ei ftada enten quei defiert
ei quella ciarva mintga di
vegnida duas gadas il di
per fpifentar cun il lag
queft Affon.
La Veta da Sointgia Genoveva
67
UI.
quei feigi ina providentia —
— ä particulara favork de
Diu ; et tras quei ba ella
purtau nou tier ilg Aflfon , et
mes vid las tettas Della Ciarva,
— — — ilg quäl Affon a lou
ton dig tetau ch' el ha fur-
vagniu enpau Kraft a vytta^
muort quefta grouda Gratia
ä particulara favur de Diu ei
Gienoveva talmeing felegra-
da, che ella cun dulschias lar-
mas de legrament Engratia-
va Diu, Cun tutt igl fiu
Cor, et
rogava era [p. 39] Diu, che el Doves
Continuar a Continuameing
quefta fia niebla provide|n]tia;
fcho ei quei era daventau,
pergiei che fchi dig che Gieno-
veva ei ftada Enten ilg Defiert
ei quella Cia[r]va mintgia dy
vegnida duos gadas^ per
fpisgientar Cun ilg laig
IV.
ei Seigi ina providenzia da
Diu a partticu[p. 71]lara favur Da
Diu , ett tras quei ha ela
purtau Neu tier igl Afon, — 5
— — — — — — a leu
ha '1 ton gig tatau, Che eil ha Sur-
vigniu — — —
— — — Empau Chraftt a vetta;
a muertt quefta gronda gracia, 10
e perticulara favur da Diu ei
genoeva talmeing Salagra-
da^ Che ela Cun dulschas lar-
mas de legermen Engraziau
Diu Cun tutt — Siu Corr, ett 15
Rugava era Diu, Che el duefs
Continuar Conttinuameing
quella Sia Niebla providenzia;
Cho quei ei Era davanttau;20
pertgei Che aschi gig Sehe
gnoeva Ei ftada entten
igl defiertt ei quela Tscharfa
mingia gi vignida duefs
gadas igl gi per fpisgenttar 25
Cun igll laig [p. 72] Quei
pauper Afon. —
r.*
68
In Paatur, clie prenda comgnau
IN PASSTUR DE D'OLMAS.
Che prenda c|om|giiau dellas uurfsas de Christus a gli recomeodadas.
(Ineditum nach Ms. Cd.)
[f. 20 a] Mi ven dad' in si sura
Per miez d'in iester pot,
Avis, Ch'iou dei queft'ura
Er prender pietigot;
5 Renunciar il uflfeci,
Reciert, mo pauc fritgiau;
Mi ven fil benafeci
II pli quallificau.
[f. 20b] Nun hai manau bein tutas;
Ne sai, nua biaras uan
35 Per uias ftreig' o rutaf,
Zun mallas sendas fan;
II glei bein de dar rischposchta;
In lai las nuorsas ir,
Cun la cumina rosta,
40 Ach mallamein pirir.
2.
Jou US da cormeing pia
10 Rend'ault engratiament,
A tuta la pleif luia,
Aunca tilar nauend;
Rog, che Schadin furfreschi
Faigs, plaids, entardimens;
15 Perduni, cunpateschi
A mi tuts muncamens!
6.
Vasent ieu quest gron prigel,
Rest'ieu tut tumentaus;
Munglas cun pli ferm[s] rigiels
Ellas taner en claus.
45 Ju tem, che biaras uegnen
Scarpadas bault dil luf:
Nins cundaments las tegnen
Tier Christo fut fiu giuf.
A tuts auunda clara
Resta perpetnadat,
Gig US, aunc esser bara
20 Per mia fleiuadat.
Ach bault la mort ua runda,
Enquera tuts uiglions,
Vult biar de far auunda
Nies quen da gis ad ons.
Ad autras eh' an la mira
50 En ciel po de riuar,
ür' iou tutta uentira,
Gareig lur urigar!
Dieus, uegli er da tshellas
Ina rimnada far;
55 Aunca ceurar de quellas,
A tuttas po Salua[r]!
4.
25 Sai bein, che iou dueua
En Ciel ad er fauur
Da gi a noig cun greua
Trauaiglia de pastur,
Recomandadas nursas
30 Ir auon a pertgirar
En tutas Vias, cuersas
Endretg per ellas [far].
8.
La uita bault ftulescha,
Reschta perpetnadad;
A quei, che mai finescha,
60 Oapenda mai d'in äad.
Bucca fauer, nuoa ira,
Ei bein da suspirar;
A dar Chaschun, tgi plira:
Mai pH pude turnarl
Canzun da Soiog Antoni
69
65 Sauend, cha iou ueing pia
Or Ulis nauen tilar,
Ei gronda tutta uia
Rischun da uns urar,
[f. 21^] Lagreiula, liunga uetta
70 In uer deleig dil fpiert,
Giest Viuer, che mareta
Ruaus ä foing cunfie[rt]l
10.
Ilg temps Dieus benedeschi
A deti sanadat,
75 A fetktsi, che tut chreschi
Grond freg sil feld la statl
Da tuts laschi ädina
II muuel proua far;
A tuttas Chafsas ina
80 Pasch nera uegli dar.
11.
Del' olmä, ä il tgierp uentira,
In bien, ch'iou t'dei cuir;
Ei, en carezzia spira
Ensemel cuuignir,
85 Perderta figlelonza
Tut tempo(l)[i]al bein star;
Ludeiula demanonza;
In leger conuerfar.
12.
En questa Vita neies
90 Grazzia abuldonzameing;
Ilg Ciel beau enfleies;
Ord quel uus dulschameing;
Fenteuna d'aua uiua
Tutta perpetnadat
95 Flesegi, che dariua
Tras Chr[i]sto Soingiadat! .
Amen!
CANZUN DA SOING ANTONI.
CanzuD de Soiiig Antoni.
(Ineditum nach M8. Cd.)
[f. 33 a] Laudeien foing Antoni,
In um miraculus!
Gl quäl enten Ij^bone
Ei soingiamein neschus:
5 marcau de portagall.
la sia soingia uita,
Sco nus afflein descritta
Ha nin Soing aduall.
En sia giuuentegna
10 er' el surdaus a diu;
mai nin mal ni menzegna
enn sia bocca giu.
per ina foingia fin
Eis el jus ent' il vorden,
15 viuius, fc'in pauper bruoder
dil bien foing auguftin.
3.
[f.33i>] Ell ha giu defidiri
per gronda mur de diu
de surfrir il murteri,
20 a fponder il saung fiu.
a con in iflfer fresc, .
tras deuoziun diuina
fe mess sut disciplina
dil bien, grond soing francesc.
4.
25 Zun strengias el tieua
giginas a lauurs;
a tuts el si furueua
con breigias a fauurs.
ault er' el studiaus;
30 mo zuppa la doctrina;
suruefcha si en cufchina,
E fa lauurs sbittaus.
70
Canzun da Soing Antoni
[f. 34 a] Mo quella lifh zuppada
Ha mes sil caodelier
35 Soing Frances enuidada
de Diu fco tgietlchen Her,
cun la charezia zun
tras la gronda doctrrina
Et uita zun diuiaa
40 Sclarescha el tut il mundt,
6.
Sil feit el perdagaua,
She gie plueua fig;
La plieuia nin bugnaua,
quels che tedlauan teir.
45 En tuta sorts lungaigs,
Mintgin el entelgeua,
quei ch'el a uont teneaa
per meglierar lur faigs.
[f. 34 b] Tier gronda penitienzia
50 II pieuel mouentau8,
a uera encognolhiencia '
de lur zunt gronds pocaus.
Scurclauen or deuiert,
E streng (l)[f]egesliauen,
55 lur uita meglierauen
Cun in propiest deciert.
Heretis biars el uolua
tras bia miraclaa far,
In stinau se resolua,
60 fiu feler bandunar ;
flu afen ch'el uefent,
che aueina non magliaua ;
Pli prest diu adoraua
Ent' il foing facrament.
9.
65 [f. 35*] fees priedis biars sbittauen
Heretis fig stinai
Val lau ils pefcs telauan
gron diember lau rimnai;
lur tgiaus für mar alzont
70 Entocan el finefcha
fiu priedi, e benedeffha,
lur tgiaus gli inclinot.
10.
Vefent tras profeziaj
Co malgiest ei tgifaus,
75 fiu bab de malgiustia
Shon tier la mort tr[u]au8;
Cein meglias uen portaus,
Ent' il cofeigl compara
Con prouas tutt declara,
80 Ch'el bab uegn iust anfflaus.
11.
[f. 35 b] In' autra ga tgifauen
fiu bab d'in mazament,
E tier la mort truauen
perquei maliustamentt.
85 11 Soing puspei uegnitt,
II miert el fi lauenta»
alg bab uen en agitt.
12.
Rogein, 0 foing antoni !
tier diu nus ueglias trer.
90 Ach, prend gli naufh il moni,
Ch'el possi nuot nofher!
fco te has fauens cantau:
0, gloriofa domina!
E fchi tras nofsa donna
95 II naufcha spirt fcaciau !
13.
[f. 36 a] la faccia digl Saluader
0, cont sauens has viu !
Igl figlett dilg foing pader,
quei dulsh Jesus, tiu diu,
100 a quei bicciau fauens,
0, cont ha giu dulcezia
digl duls afifont letezia
tiu cor leth endedens;
14.
Anus perdun urbefsi
105 de quei dulsha uflfonnet,
Jefus, ch'el nus fclarefshi
fco ti dar comparett!
nus dett' il foing ruaus.
Che nus lau diu uefeien,
E tei en diu lodeien
Cun tuts ils foings beaus!
La Bref d' la Terra 71
LA BREF D'LA TERRA.
La bref d'la Terra,
(Ineditum nach Ms. Scha.)
[fol. 65 a] La bref d'la Terra mefsa giu En Kumonsch or da Saffiment,
d'ttn antir' Ludeivel Cumin da Sclions enten ilg* on da Chrift 1724. 5
dilg meins April; tras Johan Marchion de Nicka da quei temps Schri-
vont dala terra.
Enten num da la Suletta Aulta Banadida Perpettna Trinitad Amen.
Suenter quei ca tras la ordinatiun a soinchia Benediction dilg Senger Dens,
ilg nies Cumin Pofsidescha la libertad Corporala a Spirituala, mo tras ilg 10
fal dilgs nos amparmers vilgs , eis ei da tal guifsa lavagau a corrupt, ca
Scha quei vangifs bucca Tras ilg flisig Exerzici da minchia gi lavantaus
Si a Puschpei Cuvidau, Scha vangifsen Senza Zviffel buns urdes a Schen-
taments ad ir a t'ruSta Cuntut eis ei tutta via bafsingius da metter pa
Schrit buns Schentaments Par üna Perpetua memoria, ne ragurdonza Als 15
Suenters vangionts, mo par Ca buns urdens a Schentaments aSchigig See
mund Stat nun Corrupt a nunlavagai ReSten, Scha lein nus Surdar a Igi
vardat dala Scartira cuntut Cunfefsein nus, Landa. Culselg ad Antiera
terra da Schons, en Sagirezia a vardat da quefta Prefsenta bref a tuts
quels, ca quests nos Schantaments ligian, vezeu , ner auden ligint, ca nus 20
lantira Terra generalmeng a nun Sparcheivlameng la Mantongia ad er
ilg Plaun da qucSta a na lautra vart dilg Rein [fol. 65 b] Santali bein
parina Cun ün Sen, ner meinig tiers nitz a bein Star dils nos Suenter van-
gionts, veigian faig ün Cunaschent Schantament ad urden, Sco tschou Suenter
Stat Schrit tras quels Prus a Sabis, da nus Cumplein gault vangis tarmes 25
Cun Amparmaschun, Ca quei, cha eis fetschian, urdeinian a drizien, du-
veian a leian nus ad ils nos Suenters vangints fideivlameng vangir Suenter,
viver a Salva(l)[r] ver ferm a Stateivlameng, ufsa ad aSchi gig Sco munt Stat
a cau Ancunter Sin uagina guifsa a furma Sa Patarcbiar, ner far, er
bucca dar tiers, Ch'ei vengig faig Sin nagina guifsa, ner furma. Numna-30
dameng Nicolaus Path March., da quei temps LandA. ; Jeri Panadurer da
Runcalgia; Johan Calinart da Reischeu; Jan Rus da Ziraun; Veibel Pieder
Basorgia da Pingieu; LandA. Christ Mazolt da Dander, Chan or da nies
Saffiment Scrit questa Bref, Jacob Girschot da fareira; Mastral Jon Muzezi
da Clugin; Mastral Clo Michel da Vergenstein; Mastral Jon Pravost da 35
Matten; Scrivont Path Clopat da Lon; Jon Fimian da Fardin; LandA.
Johan Prevost da Donath , Sco er eis Staus tiers questa Fatschenda ilg
Scrivont Jon Pravost ad aschia Savunden ils Pungs ad artickels. —
72 La Bref d' la Terra
[fol. 66»]
1. Cur ilg Plaid da Dens ven Faig a Saver a Pa[r]dagau en nofsas Ba-
selgias, ner Pleifs ; Scha dei Scadin , Refelvont or Forza da Deus a d'ilg
Siugurs, a cau Sa Prelentar a Sa Schicken, mo nua Clianqual Parfunna
5Senza gronda Sulfieienta Raschun vangis ad antarlascLar dus Priedis, dei
Senza grazia a Schi Savents Sco ei ven Surpal'sau tont Sco vangonts da
Strof, vangir Planschieu a castiau.
2. Dei nagin en Sia Drusch ad andirar, Scha Deus tarmetes tiers, ir
Par Cunselg tiers nagin Sjcujngirader, ei dei er tut Sinnar, ei Seigig vi da
lOLgieut ner Biesca, tuttavia a Sut aulta peina efser Scumandai.
3. chi ca Saschas Cunpilgiar cun girar a Schmaladir, ner Schlamar
dei Unna talla felhbarhe Persunna vangir Chifsada tiers ilg Surviend d'ilg
plaid da Deus, la qualla, Suenter quei Ch'el ha antalleg verameng Ad ei
Sagiraus, ch'ella haigig Faig quei puccau, dei quella avertaraeng, Suenter
15 quei ch'ilg Priedi ei Salvaus, vangir ligida giu da la Canzla a, Sch'ella
bucca Sa milgiura, Scha dei quella Persunna Suenter CunaSchienscha dilg
Obrigkeit vangir Struffiada.
4. Quella Persunna, ca Sapatichias Cun pittaning, dei Senza grazia
L'amprimma gada efser Curdada peina [fol. 66^] a Igi Cumin 20. Crunas,
20Schei daventas la Segunda gada 50. ^. Sch'ella persevaras La Terzia
gada, dei quella Sper la Peinna dilg danner Efser Privada da Sia hanur,
mo quella Persunna, Ca ves bucca Rauba da pagar, dei Par cunaschienscha
dilg Obrigkeit Sin üiia autra Furma vangir Procedieus.
5. Quella Persunna, ca vangis catada entten ilg Rumper la leg, ner
25pude8 vangir mufsau Si, dei Lamprima gada Sper la peiiia dilg daner
vangir Sclaus ora da tuts Faigs a cufselgs, Sch'ei daventas la Segunda
gada, dei La efser Privada dad hanur, Schella Persevarescha la terza gada,
dei Ella vangir Castigiada Suenter ilg Schentament da Deus.
6. Ilg puccau dilg blutschand dei vangir Castiau Suenter ilg Schanta-
30inent da Deus a Furma dilg Faig.
7. Ilg Band da nofsa darchira eis dantont, Ch'ilg DerSchader Se par
derscher, ad ils giraus par truvar, dei munch' un dilg dreg Sa Cuntentar,
dreg dar a dreg prender, a nagin aueunter I^a hanur da lauter ne plidar,
ne gir, ne Far Chi ca quei vangis a Surpesar, Igi dai Senza grazia vangir
35talgiau3 ora la Sia Lieunga a Struffigiaus Suenter Sco ilg don eis daventaus
par CunaSchienscha dilg dreg, a tuts quels, Ca [fol. 67 ^] Fuffeu, ne Pudefs-
en vangir Cautiers.
8. Chi ca vangis ad udir tuccont Sturnas, ner Priugel da la Terra, ei
Seigig da guerras, ne autras Furtingias a Svantiras, a vangis a Sa demufsar
4Uantardonts, ner mal ubiedis a Suenter ilg Sieu Puder a Flis vangis bucca
par gidar a Duftar ilg don, dei efser Curdaus Falonza ün Marck, Santali
ün Rensch a mietz a mils anavont Par CunaschienScha dilg dreg vangir
Castiaus,
La Bref d' la Terra 73
9. Nua ca Spans a dabats CarScbeschan , dein Tuts quels, Cha ean
Cautiei-s, ner Pudefsan vangir danturn intimar la Pasch, ner dar Freid a
gidar dustar ilg don Pilg Lur Sarament a cau mufsar nagina Partascbon-
tadad enten (Enten) ilg Sparcbir, Snt peina da 5, Crunas a milgsanavont ,
Suenter la Furma dilg Faig vangir Castiaus, Mo quel Ca Fus malubiedis 5
entten ilg dar Freid a Sa lascbas varnigiar Unna gada eis Cnrdaus Falonza
ün Rensch a la Segunda gada Dus Renscbs , la Terza gada Treis Ren.,
quels ca Surpafsen quei, dein tuts quels, cb'en quatiers ad Als malubiedis
Metter Mann, a Far, cb'el Seigig ubiedis a Igi dreg, quel ca Figes quei
bucca, dei vangir Castigiaus Suenter Cunascbienpcba dilg dreg, Milgsana- 10
vont eis ei urdanau, ch'ün deig clumar Freid cun [fol. 67*'] Plaids a cun
Faigs, quel ca Rumpa Freid cun Plaids, dei vangir castiaus vi d'la Sia
banur, quel ca Figes Soung Sur Freid, dei vangir Truvau cun la Spada
Queel ca Mazas ün Sur Freid, dei vangir truvaus, ner dert Sco ün Morder.
Item dein ils beins da Cafsa vanigr Claus a bunna Fei Sin ilg gi da 15
S. Grierii, quäl ca ves Iura bucca Claus, quel dei Purtar ilg Cuft, ner don
da lauter, a Igi quäl eis davantaus ilg denn. —
Milfanavont dein ils beins da Culm efser übers Sur tut on, a dei
vangir Catschaus lient naginna biefca, Mo Scb'ei vangifs Pindrau Biefsca
entten ilgs beins da Culm, Scba Crod ei algi migur quatter Piaparts minchia 20
Piapart da quinta quatter blutzeers, algi Salter dus Creuzers par minchia
Chiau da biefsca Gronda, par biefsca pinchia Croda a Igi Migur dufs K.',
adus dauers a Igi Salter. Cur la biefsca J'a don enten ils beins da Cafsa,
Scha Crod ei par Minchia Chiau da biefsca gronda a Igi migur dus Pla-
partp, a Igi Salter dus daners; par biefsca pinchia crod ei a Igi migur ün25
K.»^, a Igi Salter ün daner. po Minchin trer ent cur ün catt ilg biefsc, ilg
quäl Igi ves Faig don, a dei vangir dau tenur da quels Schantai Puings,
ner vangir traig ent par dubels pents.
[fol. 68*] Item Sch'ün Rumpa giu la SeifF d'üu auter a la Fa bucca
ladinameng Pufchpei Si, quel croda quatter Piaparts a quel, ca ratscheiva .30
ilg don; quel, ca la Porta Navent, croda er quatter Piaparts; quel, ca
veza quei a Fa bucca a Saver, quel Croda er quatter Piaparts a quel, ca
ha Ratschiert ilg don, ouncalura ha ilg migur adinna las lechias da prender
Suenter quefts Schantaments, ner aber laschar, ei Seigig Par Beins da Culm,
ner Funs da Casaun. 35
Eifs ei urdanau, Sch'ei Lavafs Si Spans a Dabats tenter Lgieut Eftra,
ner Efters cun niefPievel, Scha dein Quels ca ean Prefents ils Far Sagirar,
Mo Sch'els lefsen Sa demufsar Cuntrarifs, ean ils prefsents Befüegts a ca-
pabels dilgs taner Si antroca Sin la vangida dilgs mef Singurs.
Quelt tut tiers vera Sagirezia a Cunfermatiun dilgs Schentaments Sifura 40
Scha ha ilg bein numnau LandA. enten nies num cun ilg nies honerau
Secret Sagi[l] da Cumin Cunfii-maus ad avertameng mes vi da questa breff,
la qualla eis dada Suenter la Salideivla naschienscha dilg nies Sulet Spin-
74 Da Caufsas da Dergira
drader, Cunfalvader Jefsu Chrifti enten ilg on Giset Tschient a tschungkonta
Tschung Sin ils 26. gis dilg Meins da Maig.
Quel'ta breff eis par Part Scritta da plaid en plaid giu dilgs nofs velgs
Schentaments, ils qiials ils nofs [fol. 68 ^^j Velgs Pardavonts lian Schantau
5Si, la qualla eis Scritta Sin ilg 26. da Janner Ao. 1549. Mo Damai Ca
Quella eis Stada bunna Fig vedra, Scha vein nus Catau par bien azaqnonts
puings da metter vitiers, par ca buns urdens a Schantaments Da la Terra,
ilgs Quais tras agit dilg tutpnCsent Dens ean vangi Scbantai Si dils nos
Fideivels velgs, Stetten enten bunua Memorgia ufsa ad antroca la Fin dilg
lOmund a bunna Fei a Senza Mallart. &.
DA CAUSSAS DA DERGIRA,
Gei sai la Dergira.
(Ineditum nach Ms. Ath.)
[pag. Ij La Dergira ei inna Caufsa zun bialla e Bunna neibia, che
15veng mauada a duvrada da treis persunas, numnadameing tras igl Der-
schader e de quell che metta igl ploing a da quell della Risposta.
De Contas Vifsas ei sei Dergira?
Da Duos Sorts : Inna veng noranada Civilla; La qualla ei. cha ha
nuotta da far Cun Caulsas de mallefizis, ne de sekelmeister, sonder Cun
20 Caufsa ne Facientas da Raubas e Damondas per dregs e marchaus, ne
funs, nua chei veng dau igl dreg e Raschiun mo adinna part.
[p. 2] Lautra Criminalla, ne de Sekelmeister ei, Curche Las Caufsas
en de Maleficisz, ne de gronds frust dels Condaments de Diu, a che veng
portau e dau en La gisa, tras la qualla in tall ai vengonz ee Meriteivels
25 de in Castig, ne vit igl gierp, ne vit La rouba, ne vit La honnur.
Per Contas Caufsas po il Dreg
Vegnir surmanaus et impedius dalla Raschun?
Per quatter Caufsas principalmeiug: scbo
Tras la Cuida, tras schengeigs, tras schuidonza ne malvelgia, tras
30 temma.
Gtei eei sai in derschaderV
Derschader ai quel, il quäl duei sigl ploing a Risposta truar e Sen-
tentiar at arver orra aigl dreig. II Offici de in bien si dreig Derschader
Consiste Enten sis poungs:
35 [P- ^] Efser prompts.
1. Efser si dreigs enten tuttas Caufsas;
2. fervens e flifsis enten La giustia,
J
Da Caufsas da Dergira 75
3. Comparteivels Enten igl murmignar,
4. petergiar bein cul Cinziar, .
5. Truar eudreig,
6. Misericordeivels Col Castigiar.
Plinavont: 5
1. Petergiar anavos vitt las Caufsas pafsadas; Sinaquei che in pofsi Las
prefsentas ton pli bein Eutalir ad Encanoscher.
2. Saver, Co mirar e prender a mauns La Caufsas prefsentas, sco da
zavrar orra il dreig dal tiert, il Bien dal sehliett, La honnur ort igl
schandt e zanur. Sinna quei che el vegni bucca Enganaus a faleschi. 10
3. Petergiar Las Caufsas, che han da daventar, e Las Consequenzas,
per quellas poder parvigni a proveder.
Contas perfsunnas audai tier inna
schentada DergiraV - — principalraeing 3. —
[p. 4] In derschader; In cha metti igl ploing; In che [metti] La Risposta ; 15
sehe Era Lau speras ils Advocats n6 Vgaus; Schrivons eprocoraturs ad in Salter.
Gei norden ne diever a dammanar della
dergira veng ei Salvau Comminameing?
1. Veng ai Salidau e Reveriu il Derschader e rogau per igl dreig En-
conter il tall per talla Caufsa. 20
2. Veng il tall schon il Di vidavon aun cha Ave maria Cumandaus
a Responder igl Dreig Lau Clumaus en avon igl derschader e lau
Avisaus digl ploing e Lamenthasun enconter Ell da quell, cha
plonscha ; nua cha eil po nunc patergiar, sehe el vegli cul plon-
schadur se schar Eudreig, ne Logar e Convegnir, ner bucca pafsar giu 25
e Se Cousegliar [Consegleir].
3. Suenter enpau tembs sto eil tornnar avon dergira a dir gei el vol far,
e sehe el ha sgisa Encunt[er] il derschader, ne I^ncuntter igl ploing,
ne per buca efser prevedius de inna Caufsa u lauttra sehe po: —
4. [p. 5] El insinuar e schar Encouoscher Culpeivels u non Culpeivels. 30
11g ploing po era far Si Su Sias Rispostas, Replicas, duplicas e
triplicas, a dual La Risposta.
5. sehe aber La Risposta ha naginas sgisas, ne Contradictiuns, ne exep-
tiuns de metter en, tras las quallas igl dreig podess vegni schau
suenter e treleschau, sehe ai Sai il tal Culpons cun di „gie" ner „nach", 35
de efser Cuutens da quella damonda, ne Culpons da Risponder il
dreig.
6. Suenter aber sehe inna part u lautra fus bucca digl Cumin, sehe ai
Sai igl urden da dar Sagironza per il dreig e ton scho per quella
Caufsa, che veng Lau presentada avon quei per La summa ne dam- 40
monda auter nuott. In affon digl Comin, quei ai mai Culpons da dar
ne per igl Dreig ne per Deivets, ne per schminazeas, ne per mall
sedeportar, gir En siu Comin.
76 ^^ Caufsas da Dergira
7. Suenter igl ploing u la Risposta veng ai da mufsar Si a empruar
dallas partidas cun raetter nannavon igls |p.6| documents e schartiras e
perdegias, sclio ei manegiaii da enpruar il pi-im tras il ploing, Sias
Caufsas tuttas, clie el ha, lau suenter La Risposta era ascbiaj a pi
^ veng Lura nomnadas Las perfsunas, che dueien dar perdegia; a pi
dau il Saramendt e f'aig endamendt, per gtei Caufsa ella Saigi Co-
mendada per perdegia, Cun sias Circumstanzias; a pi tettlau e scbrit
si a Lagiu giu avon Las parts.
8. Ei veng Lura dumandau La sgisa dellas perdeggias, ei seigi per
1*J perentella ne per autras Caufsas, che podes vegni impediu, sehe era
allegau da bucca dar Enconter documendts e scbartiras u simiglioutas
exeptiuns; a veng lurra sisu Faig per quei Replic, e daplic Triplic ton
dal ploing scho dalla Risposta, a erra bij Urtbels u gcbantau a dreig
sin tettlar inna perdegia u Lautra u enconoscher sgisa u valeivla inna
15 schartira ne marcbau, e pafsau giu e clamau en u orra.
9. a pi Suenter Sil davos veng ai faig e truau Cun Sentenzia quellas
Caufsas meuadas enten dreig, Suenter perdegias e schartiras, e Legiu
si e aviert orra tras igl scbrivon, [p. 7] taxau igl don dreig avon Las
parts; giu Laqualla Sentenzias, sehe inna part u Lautra fus agre-
20 viada, sehe po ella enten cutordiscb disch appellar Ladinnameing, ne
schar La Sentenzia en Kraft ad efser.
Gei in, cha ha igl ploing, bagi
da far, avon dreig ne per dergira.
Che el setz u tras in procuratur Sappi meter avon Sin papir ne per
25 bocca Clarameing sia facinda, ei Seigi en Civill u en Criminall.
gtei dei vegnir perscchrit digl ploing.
1. il derscbader a da quell digl ploing, a La Risposta Cun La Lur
schlateina, scho era ilgs num digl mufsaders.
2. La Caufsa ne La Ein, per qualla ai veng Dumendau il dreig;
30 3. igl Recontar e La Casun e damonda en quantitatt digl prezi, u en
gei vifsa quei Cousista.
po ins era turnar a Midar igl ploing, cburcba el ai mes
avon e proticbolaus.
[p. 8] Suenter tuts dreigs ei Sai vigniu schau tier per quella fin , che
35 sehe in haves nuranau ne dig meramia pauc el ploing, scho ai ves udiu, ne
surfaliu cun haver dig inna Caufsa per Lautra, ne inna Caufsa, che haves
buca udiu Chau tier : Suenter quei duei el erra Sepreveder della Sigronza,
sehe el ai iasters , ne de ses documendts ne perdegias per efser Lau
prefsentas.
4Q En gtei uifsa duei efser inna talla
Sigronza avon il dreig.
Ella dei Eser nev Realla ner Verballa. Realla ei quella Sigronza, che
daventa e veng fagia cul seetz faig, a veng numnada Sactisfaction.
Da Caufsas da Dergira 77
Qaella che veng nomnada Verbalis Ei quella, che daventa orda igls
pleits ne soleta Empermischiun, senza dear per Sigireza negina persuna ne
Caufsas, che Lau tias che nagin Sa Lura Encurir ne per dreig ne Rischiuu. —
[p. 9] de Contas vifsas ei Sei quella Sagironza
Cun ig] faig numnada Satisfatiun. 5
De duos Modas, ne Pignoratitia, ne fide iufsoria.
Pignoratitia ei quella, che daventta Cun Metter inpens, ne davos
dreig inna Caufsa a Bien Valzen de quei Dreig u per La damonda, che
in ha.
Fide iufsoria ei quella^ cha daventa Cun Meter Suficienta Sigironza 10
Cun haver havunda Raubba per meuns a Era perfsunnas, che Saigien en inna
qualitatt ne en in Liug, che Churche ei fales, in maneivlameing pofsi En-
curir ne dumendar La Sigronza.
Qualla ei aber Enten dreig La pli bunna Sufficienta
Sigronza? 15
Quella La qualla ha inna Sigira bunna Sigronza de inna perfsuna
quefsa, ne inna Caufa mefsa inpeins.
[p. 10] E glei aung da Inna autra Sort da Sigronza, nomnada-
meing Cautio de uon ofendendo.
La qualla ei e veng dada ne gariada da Inna parfs-una, La qualla fa 20
smenazias ne temraas, ne Ehquera da fa den, cha ella sto afsia Cun dar
Sagirezia, Eupermeter bucca far don ne vit La perfsuna ne La Raubba.
Scho Era de in, che sto Conparer avon Dreig e fus bucca Sagirs della
Vita, ei Era vegniu dau Sagironza ne Salfeconduct de irra e vegnir Libararaeing.
Era veng ei dau Sigironza Enten Dreig ne handtliar u 25
Surdar inna Certa Rauba, per bucca poder Magliar via quai
da in auter.
Scho chur che ei vegnies dergiau per inna Caufsa, che in haves temma,
che in tall Meglias via, ne che igls deivets gli pernefsen auncha ai fus venziu
il dreg, u igl tembs della Empermischiun fus bucca orra da pagar, ne per 30
via de inna Schumandada Enten Tembs.
[p. 11] Era plinavondt veng ei dumendau Sigironza da in, che
ei pigliaus dall Obercheit ne ei enfermonza, a garegia
de efser Libers, ne de in che fui Sur Schumandada, ne
orda mann, nuache el era Sut. 35
78 Fuorma dilg Dreig Criminal
FUORMA DILG DREIG CRIMINAL
DA LGIONT.
Faorma dilg dreig ciyil a criminal da Lgiout a da la Foppa, sco era enten ilg lud.
Siugiuradi da Sax, tras J. de Cafull a Sagoing, l'quitfchaa a Cuera, tras ils har-
5 tavels dad Andrea Pfeflfer. 1731.
[p. 32] MÜSSADUR dilg Ploing, Jou gareg Cunfelg da vus, fer
Derfcliader, cun viefs [p.33] Hundr. tierz ad era quels mes Hundr. Singiurs,
da faciar ilg Truvament fin ilg Caftig^ fuenter ilg Schentament dilg
Kay fer lieh Recht.
10 DERSCHADER, cun fieu Hundr. tierz. Cunfelg feigig a vus
lubieu fuenter ilg Schentament dilg Kay fer lieh Recht.
Lurapaflan nounavonttutsq(n)[u]els, ca roganpargraziaa
Mifericorgia ; Ei feigig Spirituals ner Seculars; Dunauns ner
filgias| Jaftres ner Dumiaftis, fco era ils vugaus, Byftands
15ad amigs, a la parfunna f eza, ca roga, ftend fin la fchanulgia.
Lou fuenter van Iura ils Singiurs a Cunfelg, ilg Muffadur
dilg Ploing avont, a quel da la Rafpofta fuenter, ad era tuts
ils auters mesSigniurs entenqueiEmbonieu lieug daCunfelg,
a tarmetan Iura pilg Derfchader cun fieu Hundr. tierz, tutt
20enten fuorma fco vivont fchon ei mefs par fcritt, antroccan
ca eis tuts ean pufpei turnai enteu lur lieug, te. Iura gi ilg
MÜSSADUR dilg Ploing. Sabi fer Derfchader cun viefs Hundr. tierz,
ad era vus auters, mes Hundr. Singiurs, vus faveits, ca jou hai schentau
a Dreig, quont anavont ilg Seckelmeifter dilg Cumin fuenter ilg Ploing,
25 ch'el ha cou ancuuter quefta parfunna plonfchieu, fuenter Uordan a Schen-
tament dilg Kayferlich Recht hagig fuvatieu, ad era, co deigig vangir
dau ilg fieu meriteivel Caftig, fuenter ilg merit da fieu falament, fcha veits
vus, fer Derfchader cun viefs Hundr. tierz, a mi cumondau dad ün Truva-
ment, ilg quäl jou hai da mamez bucca favieu, mo grigiau viefs fabi Cun-
30 feig da mes Hundr. Singiurs, ilg quäl ei a mi vangieus lubieus fuenter
Uordan a Schentament da niefs Lud. Cumin, ad era dilg Kayferlich
Recht. Afchia damai ca ilg Truvament eis dad ilg Scrivont dilg Cumin
vangieus mes euten Plimma, fcha fcheut jou a Dreig, fcha bein quel deig
(f)[f]angir ligieus fi, ner chei ei veig Dreig.
35 DERSCHADER. Jou cun mieu Hundreivel tierz, vus cumond da
Truvar quei ca vus fumelgia Dreig, fuenter ilg Schentament dilg Kayfer-
lich Recht.
MÜSSADUR dilg Ploing. Jou funt bein da q(n)[u]ei fenn, ca ilg
Truvament deigig tras ilg Scrivont dilg Cumin dadaultameng vangir ligieus fi,
Fuorma dilg Dreig Criminal 79
a quei fuenter Uordan a Schentament da niefs Ludeivel Cumin, ad era dilg
Kayferlich Reell t.
DERSCHADER fa ilg Um frag fin tuts mes Singiurs, ils quals fa-
vundan quei Truvament.
SCRIVONT dilg Cumin. Logia fi ilg Truvament dadaultaraeng. ^
MUSSADUR dilg Ploing. Sabi Ter Derfcbader cun viefs Hundr.
tierz, afchinavont fco quefta parfunna ei Truvada a la Mort, fcha fchent
jou milfanavo(u)[n]t a Dreig, En chei fuorma ei deigig vangir prieu la fia vitta.
A chei feig dreig, fuenter ilg Schentament dilg Kayferl. Recht,
[p. 34] DERSCHADER. Jou cun mieu Hundr. tierz, vus cumond da 10
Truvar quei ca vus fumelgia Dreig.
MUSSADUR dilg Ploing. Jou funt da quei fenn, ca quefta par-
funna deig vangir largada da la forza da vus fer Derfchader, cun viefs
Hundr. tierz, ad era Unna Cumiiia Hundreivla Darchira , a cou ngir dada
enten moun dilg Na ch- Rieht er, ilg quäl hagig da la prender entenl5
fes mouns, ad er enten fia vartid , cun la ligiar fuenter ilg fieu maftreng.
A cura ca e'i fumelgia Dreig a vus, fer Derfchader, cun viefs Hundr. tierz ad
Unna Cumina Darchira, dad ira cun ils gaumers anfembel, cun pu(ff')[ff]onza
a va(t)[r]tid or da queft Embonieu lieug, tras la aviarta a Cumina ftrada,
antroccan fin ilg Wahlftatt, a lou deig Uura ilg Nach-Riehter a quella 20
parfunna, cun la fpada tilgiar ilg chiau giu da fia parfunna, tontanavont,
ca denter ilg chiau a la parfunna poffig ira Unna Roda denter tras, fuenter
ilg Truvament daus, fuenter Uordan a Schentament dilg Kay fer lieh
Recht.
DERSCHADER fa ilg „Umfrag" filg M(n)[u]ffadur da la Rafpofta a25
tuts autres mes Singiurs, ils quals favundan quei Truvament fuenter Schen-
tament dilg Kay fer lieh Recht.
Sinfura ven ei pufpei faig I(u)[n]ftanza s a Rieugs da cum-
parchir grazia, afchankigiar la vitta, (a)[e]un amparmafchun
da milgiur ament, ner da dar ad ella ün auter Caftig, fuenterSO
la cunaf chienf cha dad ün fer Derfchader cun fieu Hundr.
tierz, ad era dad Unna Honorata Darchira &c. — Sin q(n)[u]ei
Rieug fan mes Singiurs pufpei Cun feig, fcha eis vultan Cum-
parchir grazia, ner aber ir vinavont, fuenter gig dilg Tru-
vament. &c. 35
Seha igei ferrau giu dad ir vinavont, fcha Rumpa ilg
DERSCHADER la Bichetta, a fierra quella avont la parfunna
malfiehionta a gi a Igi Naeh-Richt er:
Meifter N, N. Jou ehi cumond da prender quefta parfunna enten tes
mouns, da la ligiar, a manar ora fin ilg lieug da Derfcher ner Wahlftat, 40
a lou tilgiar ad ella ilg chiau giu da fia parfunna, tontanavont ca denter
ilg chiau a la parfunna poffig ir Unna Roda par miez tras, fuenter gig
30 Fuorma dilg Dreig Criminal
dilg Truvament. A quei fuenter ilg Schentament dilg Kayferlich
Recht. M
DERSCHADER, Jou cuu mieu Hundreivel tierz, duraond vus Singiur ^
Muffadur dilg Seckelmeifter, fcha beinjou cun mieu Hu(u)[n]dr. tierz, ad Unna
5 Cumina Hundreivla Darchira, pudein prender la Bichetta , ad ira da queft
lieug, antroccan ilg lieng dilg Wahlftatt, par far la finn a quefta Darcliira,
fuenter Uordan a Schentament da niefs Ludeivel Cumin, ad era dilg
Kayferlich Recht.
MUSSADUR dilg Ploiog. Sabi fer Derfchader cun viefs Hundr.
10 tierz, jou funt bein da quei fenn, ca vus fer Derfchader cun viefs Hundr.
tierz a Cumina Darchira, pudeigias ftar fi cun cumpleina Darchira, ad eut
ilg Numm da Dieu [p. 35] prender la Bichetta, ad ira da queft lieug Em-
boni(c)[e]u antroccan ilg Wahlftatt, a lou far la finn da queft Dreig, fuenter
Uordan a Schentament da niefs Lud. Cumin, ad era dilg Kayferlich
löRecht.
DERSCHADER cun fieu Hundr. tierz fa ilg Um frag fin tuts
mes Hundr. Singiurs, ils quals favundan quei Truvament. &c. Lura
levan fi ils Singiurs Derfchaders cun tutt la Darchira a van, Ig'amprim ils
Derfchaders ad ils Muffadurs , a lura ilg Nach -Richter cun la paupra
20 parfunna, a fper quella ils Singiurs Spirituals, a lou fuenter ils Gaumers,
cun tutt la Darch(t)[i]ra; sin ilg Wahlftatt ven ei faig im Ring, ent ilg
quäl ilg Nach-Richter va a Derfcha quella paupra parfunna, a cur ch'el
ha dert quella, fcha va ilg Nach-Richter c(n)|u]n la Spada enten moun
avont ilg Derfchader, a gi: Ser Derfchader, jou ampiar vus, fcha jou hai -
25 dert quefta parfunna, fuenter ilg Schentament dilg Kayferlich Recht? ■
DERSCHADER. Jou fai buc auter, mo ca ti haigias fuenter tieu
Ufficj, dert, fuenter ilg Schentament dilg Kaiferlich Recht.
Lura turnan ils Singiurs Derfchaders anfembel cun tut
la Hundreivla Darchira pufpei ent ilg Uordan fco vidavont
BOantroccan füg lieug da Dreig, a lou gi ilg. -
MUSSADUR da la Rafpofta. Sabi fer Derfchader, cun viefs Hun- ^
dreivel tierz, ad era vus, mes Hundraus Singiurs; Afchinavont fco quella
parfunna ha giu faig ilg mal, fchi ha ella cun la l'ia parfunna faig la Peni-
tenzia, cuntutt fcha funt jou da quei fenn, Ca chi ca lefs trer fi, ner fierer
35 da quei en Oßlgs als Amigs, deigian tals vengir Caftigiai vid bein ad Hanur,
fuenter Cunafchienfcha dilg Dreig.
DERSCHADER fa er finfura ilg Um frag, ilg quäl cunferman tuts
mes Singiurs.
A lura paffan giu.
I
Dreg da Malafizi
81
DREG DA MALAFIZI.
(Ineditum nach Ms. Sehe.)
ff. 160 «^] CUR LGEI DREG DA
MALAFIZI
Scha g'il ilg- darfcliader.
Wol an a nura da Dieus damenaChi
a fa prafantau queft Caf da malla-
fizi, fcba anparri vus Sgr. : N. N.,
Icha beiü jou Cun mes undreivel
tartz a dilg vazaraen dilg dreg, pu-
deian rafcheiver la fpada a la
bacheita a fa prafantar fin ilg lie a
platz , par taner dreg für faig da
mallafizi tanur da la furma , a da-
manar dils buns prus vils, Ca vus
duveias ancunufcher fin fur^ quei Ca
vus fumelgia dreg pilg farament —
WoU an a num da dieus
Silg frag, Ca vus mi deis, mi fu-
melgia queft dreg, Ca vus Sabi Ser
darfchader Cun vos undreivel tertz a
vanzamen dilg dreg Ca vus duveias
racheiver la fpada a la bacheita a
fa prafantar filg lie a platz, par
derfcher für faig da mallafizi, tanur
da la furma a damanar dils nof buns
prus vils a quei mi vult afchia fu-
magler dreg a pilg Sarament
[f. 160 b] 3
Wol an a num da Dens
Cuntut fcha anparri vus Sgr. : n n,
fcha bein jou Cun mes undreivel
tertz a dilg vazament dilg dreg feian
Romanische Forschungen VIII.
(Ineditum nach Ms. Schb.)
[f. 107 a] Furma da Jlalafici —
Enten ilg Num d'ilg Senger ilg 5
nofs Agit Stat Enten ilg Sef Moun.
1. Dumonda cL'ilg Derfchader fa
Cur ei ean Sin ilg Plaz —
Damena Ch'ilg ei Curdau tiers qu[e]-it
trurj Cafs, Schj Anpear Jou vus N., 10
Seh bein Jou Cuo mes Huudreivel
Tierz Avanzament d'ilg Dreig Seian
Sin ilg undiar Lieug a Plaz, nua Ca
nofs prufs velgs vevan par Isonza
da proceder Sura da dreig da Malificj 15
1. ßasp. —
Bein Sabi Sigr. Derfchader Cun
Vos llundreivel tierz ! Sin la Vufsa
Amparada, Scha Saj Jou buc auter,
Ca vufs Sejas Sin ilg Ordinau Lieug 20
a Plaz, nua Ca nofs prufs velgs
vevan par Isonza Da tauer Dreig
Sura da Malificj, a quej mi vult Su-
miligiar Dreig, bein Sabj Sigr. D.
Cun vofs H. T. Aavanzament d'ilg 25
Dreig a pilg Serameut. —
[f.l09b] 2^» Dumonda
Cuntut anpear Jou vus S'. N.
fcha bein Jou Cun mef H. T. Avan-
zament Dilg Dreig pudegau pafsarSO
6
82
Dreg da Malafizi
fin ilg lie a platz par taner dreig
fiir faig da uiallafizi, tanur da la
furnia da nos buns prus vilfl, ca vus
leias ancanufcher fin für quei , Ca
5 viis fiimelgia dreg a pilg Saramen
Wol an a num da Dens fabi Ser
darfchaderl Cun vos undreivel tertz!
füg frag, Ca vus mi deis, fai jou
10 buc auter, Ca vus feias (in ilg lie
a platz tanur da la furma a d«ma-
nar dils nos prus Vils, par taner
dreg für faig da mallafizi , a quei
mi vult afchia fumagiar dreg a
15 pilg farament
WoU an a num da Deus! Cuntut
fcha anparri vus Sg: n n fcba bein
jou Cun mes undreivel tertz ad ilg
20vanzament dilg dreig pudeian pafar
ent einfer las fcbraucas, fer a der-
fcher für faig da mallafitzi, Ca vus
leias ancanufcber fin für quei, Ca
vus fumelgia dreg a pilg Sarrament
25 "?
Wol an a num da Deus bein Sabi
ferdarfcbader Cun Vos undreivel tertz
a dilg vanzameut dilg dretg! fin ilg
frag, Ca vus mi deis, mi fumelgia
30 queft dreg, Ca vus fabi fer darfchader
[f. 161a] Cun vos undreivel tertz
a dilg vanzament dilg dreg pudeias
pafar nnt einfar las fchracas, fer a
derfcher für faig da mallafitzi tanur
35 da la furma a damanar dils nos
prus vils, a quei mi vult afchia fn-
malgiar dreg a pilg Sarament
Woll an a num da Deus ! Cuntut
40 fcha anparri vus Sgr n, Scha bein
ent las Scbrancas, Sco nofs Prufs
velgs vevan par Isonza da Derscher
sar Mallificj. —
2 Rasposta.
Bein Sabi Sr. D. C. V. H. T. Sin la
vofsa Amparada mj Sumelgia quest
Dreg, Ca Ca Vuf pudejas pafsar
enteifer las Scbrancas tanur Isonza
a Damanar da nofs prufs velgs a
Derscher Sur ilg Malifirj : a quei mj
vult Sumlgiar Dreig, bein Sabj S"".
D. C. V. H. T. Avanzamcnt d'ilg
Dreig a p'ilg Sarament. —
3. Dumonda
Cuntut Ampear Jou vufs S"". N,
Cun mefs H. T. Avanzament dilg
Dreig pudejan nufs Schantar a Der-
scher Sur quest Dreig da Malaficj
tenur Dreigs da nofs prufs Velgs. —
[f. 110»] 3 Rasp —
Bein Sabj Sigr D. C. V. H. T. Sin
ilg vofs Frag, mi vult Sumilgiar quest
Dreig, Ca vufs pudejas, vufs Schantar
a Derscher Sur ilg Dreig da Mallificj,
a quej mj vult Sumilgiar Dreig bein
Sabi Sgr. D. C. V. H. T. Avan-
zament d'ilg Dreig, tenur Damanar
da nofs Prufs velgs a pilg Sara-
ment. —
(
4. Domonda.
Cuntut Scha Ampear Jou vus
Sigr N., enten Chej Furma quest
Dreg da Malafizi
83
i dei vangir tanieu dreg cun la
fpada, ner Cun la baclieta a Ca vus
duveias aneanufcher fin für, quei
Ca vus fumelgia dreg a pilg Sa-
rameut
Dreig da Mallificj dej vangir mano,
Cun La Bachetta, ner Cun la
Spada. —
8
Woll an a num da Dens, bein
Sabi Ser darfcbader Cun Vos un-
dreivel tertz a vanzament dilg dreg!
ilg frag Ca vus mi deis, mi fumelgia
queft dreg, Ca vus duveias dar la
bacbeta a Igi veibel a la fcbar pur-
tar elg Ses urdinau lieng, a vus fer
darfcbader cun la fpada für faig da
mallafitzi tanur da la furma a da-
manar dilgs uos prus Vils, a qnei
mi vult afcbia fumalgiar dreg a
pilg farament. —
4 RaspoBta
Bein Sabj Sigr. D. C. V. H. T. 5
Sin la vofsa Amparada mi Sumelgia
quest Dreig, Ca vufs legas Spada
meter a Mouns a Igi nofs Landveibel
far portar enten ilg Ses Lieug a
Dersclier Cun la Bacbetta Suenter 10
ilg Damanar da nofs pruls Velgs, a
quej mj vult Suniilgiar Dreig , bein
Sabj S«-. D. C. V. H, T. avanza-
ment dilg Dreig, a pilg Sarament —
Woll an a num da Dens! Cuntut
fcba anparri vus Sg: n., Sin Chei
furma ilg dreg dei vangir aubanieu,
Ca vus leias aneanufcher fin für
quei, Ca vus fumelgia dreg a pilg
Sarament
[f. 110^] Dumonda 5 15
Scba ampear Jou vufs S'. N.,
enten chei Furma Chilg Dreig Dej
vangir Ambanieu. —
10
Woll an a num da Deus! bein fabi
Ser derfchader Cun vos undreivel
tertz. Sin ilg frag Ca vus mi deis
mi Sumelgia queft dreg, Chilg
fcrivont dei zapar lin las fchron-
cas a liger ilg band da la terra,
fuenter quei dei ilg veibel er za-
par fin las fchroncas a Clumar or
ilg band da la darCbirra, fin quella
furma dei ilg dreg effer anbanieu,
a quei rai vult afchia fumalgiar dreg
a pilg farament
5 Rasposta.
Bein Sabj Sr. D. C. V. H. T. Sin 20
quefta vofsa Amparada mi Sumelgia
quest Dreig: ilg Landscbreiber dei
pafsar enten las Schrancas Legier
ilg Band da la Tera, Suenter quej
dej ilg landveibel paf-ar Sin la 25
Scbranca a Clumar or ilg Band da
nofsa Terra, a Iura dej ilg Dreig
efser Ambanieu. Quei mi vult aschja
Samilgiar Dreig, bein Sabj Sig»",
D. C. V. H. T. avauzament dilg 30
Dreig, a pilg Sararament. —
6*
84
Dreg da Malafizi
11
WoU an a num da Deus! Cuntut
fcha anparri vus Sgr, n n., fcha bein
Chi vangis furtina da fleug ad da
5dauas, guaras oder auters fgurdins
da la terra, Deus vilgig graziufa-
meng parChirrar ad efer avont, fcha
bein jou Cun mes undreivel tertz ad
ilg vanzament dilg dreg pudeian
10 laver fi pafar or einfer las Schron-
cas, ir or a gidar duftar a vardagar
quei don, fuenter Ca quei ei duftau
a vadau, pudeian turnar a pafar en
einfar las fchroncas a derscber für
l5faig da mallafizi Sentza auter apurar
tanur da la furma a damanar dils
nos prus vils, Ca vus leias anca-
nufcher fin für, quei Ca vus fumelgia
dreg a pilg fajrament
20 12
WoU an a num da Deus, bein fabi
fer derfchader Cun Vos undreivel
tertz, ad ilg vanzament dilg dreg!
filg frag, Ca vus mi deis, nii fumel-
25 gia queft dreg, Deus vilgig graziu-
fameng [f. 162*1 ^'^^^ avont; fcha
bein Chi vangis furtina da fleug
a da dauar, guaras, oder auters
Sgurdins da la terra, Scha pudeias
30 vus fabi fer darfchader Cun vos
undreivell tertz a vanzament dilg
dreg lavar fi, a pafar or einfar las
Schroncas, ir a gidar duftar a vadar
quei don, fuenter Ca quei ei duftau,
35 pudeian turnar a pafa en einfar las
fchroncas, fer a derfcher für faig da
mallafizi fenza auter anparar tenur
da la furma a damanar da nos prus
vils, a quei mi vult afchia fumalgiar
40 dreg a pilg Sarament
Dumonda 6, —
Cuntut ampear Jou vufs S'. N.J
Schfj Curdas ent anqual Sgurdin^
Furtina da Fieug, ner Guerra, ner'
otras Desgrazias, Ca Deus velgig
volver navend, a nufs Parchirrar,
Scha bein Jou Cun mef.6 H. T. avan-
zaraent d'ilg Dreig pudefsan Lavar,
ir a Gidar vadar quei Mal a, Suen-
ter quej Ca quej Fufs Dustau, puspei
turnar a nufs Sa Schentar Enten
quest prefsent Lieug Senza auter
amparar Anturn a proceder Sur quest
Dreig da Mallifici, Suenter ilg Da-
manar da nofs prus velgs. —
[f. 111»] Rasposta 6
Bein Sabj Sig'. D. C. V. H. T.!
Sin la vofsa Amparada, mj Sumelgia
quest Dreig, nua ca ei Curdas ent
äqual Sgurdin, Furtina da Fieug,
Gueras, ner autras Disgrazias, Ca
Deus nufs parchirig, Seigig lavont;
Ca vufs pudeijas lavar Sj , ir a
Gidar vadar quej Mal, a Suenter
quej puspej turnar a vufs Schen-
tar enten quest prefsent Lieug
Senza auter amparar anturn, a
taner Dreig Sura da quest Malla-
flcj Suenter Dammanar da nofs
prufs velgs, a quei mj Samelgia
Dreig, bein Sabj Sig'. D. C. V. H. T.
Avanzament dilg Dreig! a pilg
Sarament
I
Dreg da Malaflzi
85
13
WoU an a num da Dens! Cuntut
Icha anparri vus Sg: n., Icha bein
ilg dreg feige par Cumplein ner
bucca, Ca vus duveias ancanufcber
fin für, quei Ca vus fumelgia dreg
a pilg Sarament
14
Woll an a num da Deus, bein
fabi fer darfchader cun Vos un-
dreivel tertz! füg frag Ca vus mi
deis, fei jou bncc auter, Cilg dreig
feige par Cunplein a bucca fei tanur
da furma a damanar dils nos prus
vils, a quei mi vult afchia Su-
malgiar dreig a pilg Sarament
Dumonda 7
Cuntut, ampear Jou vuss S'. N.
Scbilg Dreig seigig par Cumplein
Rasposta 7
Bein Sabj Sg'. D. C. V. H. T.! Sin 5
la vofsa Amparada, Saj Jou buc
auter, Cb'ilg Dreig Seigig par Cum-
plein a bunna Fei Suenter La
Isouza a Damanar da nofs prufs
velgs da proceder Sura da Malli- 10
ficj, a quei mi vult Sumilgiar Dreig,
bein Sabj Sg'. D. C. V. H. Avan-
zameut d'ilg Dreig ! a pilg Sarament.
Finis.
[t. 162'»] Lura garegia ilg veibel mafadurr- 15
Bein fabi Ser derfchader Cun vos undreivel tertz mi leis lubir maSadur!
Vus fei lubieu, cbi garigeis.
Cumanda a Igi Sgr : n u
Veis antaleig Sgr nn: fteit fi a figeit plaid adreig a numa da Cumin a
Igi Sgr. n n. — — 20
Scha vus veis anzachei da darcbiar en numa da Cumin, fcha parnei in
auter, Ca fapi vies faig taner enten dreig, Vus faveis, Ca vi da mei ei
antardau, vus pudefas tras mieu nun faver vangir enten Cuft
25
Cumanda vus fabi fer darfcader, Cell prendi in auter.
Scha prandei ilg lieug!
Sabi fer darfchader, Chei mi Cumandaf?
jou vus C\imond, Ca vus duveias far pleid a dreig a Igi landveibel a numa
da Cumin, a vus Cumond ilg dreig a fcumond ilg antiert a quei pilg fara-
ment, Ca vus veis faig a Igi dreig
[t. 163*] Bein fabi fer derlchader Cun vos undreivell tertz! fin vos Cu-30
mandar via jou a gli Landveibel a numa da Cumin far fes plaid a dreig,
tond anavont fco jou fei a mi pli difch tiers tut quei, Ca partingia tiers a
86
Raschieni denter
Igi dreig, a quei pilg Sarament, Ca jou vei faig a Igi dreig, a quei Cun
Clarra Cundizion nua Ca jou faves l'es faig bueca drizar, Cell pofsig ftar
giu da mei a prender in auter, a quei a gli avont Cuft ad ami avont turp
Fin dilg Faig Da Mallafizi: Aiio MDCCXXXIX
RASCHIENI DENTER ILG RICH
HUM, A LA MORT.
Canzun, oer Raschieni denler ilg Rieh hnni, a !a JHorl.
(Ineditum nach Ms. Sg.)
1.
[f. 53b] Rieh Um: Ch'ei ei silg Mund pli
plascheivel,
Ca bera ranba bein guder!
Mort: Bein moiir ei pli Nizeivel,
Ciiüz a semper, deis saver.
5 Rieb: Jou Sunt en grond Hanur;
Mort: Jou ilg Schlemer fier' eutsur;
Rieb: Jou gaud' vantira, Richezia,
nou jou mufa a chi basezia.
2.
Rieb: Mia vascbkadira ei Seida,
10 Lanziel tin a bi valli.
Mort: Bauld iis verms da tei han
Ciieida,
tia Peal a Carn ruin si.
Rieb: B»-iber a mangiar jou pos;
Mort: Questa noig morir ti stos.
15 Rieh: Juu pflageg mieu Chierp ad
ofsa;
Mort: Jou tei fier giu eo la fofsa.
25 Rieh: MI Samebeit la gastaria,
Mufsicants, figeit tunar!
Mort: Cur la meldr' eis Legeria,
Lur er' jou oii lasch afflar.
Rieb: Kontas, Kruogs a Glafs pur-
teit!
30 Mort: Lura da Sablun guardeit.
Rieb: Miedis beals Sunar figeine;
Mort: Cun mei Sault' in balia Beine.
5.
Rieb: Tut Dalpg dilg Mund, ch'arida
ti miu Cor, chi lai piascher.
35 Mort: Par pagailgia dunt la fnda;
L' olma ent' ilg uffiern sto
Scher.
Rieh: Ufa jou beif sin Sanadad
Mort : Ilg uffiern aviert chi Stad.
Rieh: giugs da Cartas deit a nufse.
40 [f. 54^] Mort: par la vitt' jou giog'
par vufae.
Rieb: Mieu most, jelj a garnezi Rieb:
da biindanza ei gartigiau.
[f. 54»] Mort: Mo ti'olm'ha bueca scazi, Mort:
20 cada frig da Spir puccau.
Rieb: Jou lasch raub' ä, Igi amig; 45 Rieh:
Mort: L'olma lais aig ananiig. Mort:
Rieb: mes uflfonts pon divertire; Rieh:
Mort: Mo ti' olma fto pirire. Mort:
Rumbligein, ligein las provas,
da bien Scheiver nus Survin.
Tut las vofsas malas ovras
vus Savundan sin la fin.
Cur iou velgs veng a vangir;
ti aung juvans stos morir.
Lur vi iou taner dieta.
Miafaulscb tei tschunc'en grita.
igl rieh hum a la njort
87
Rieh: 7.
Damauu vi jou partarchiare
5U vi dad ilg migliuraiDent.
Mort: Ti vcds fig a t'ariglare
par amur dilg retardament;
Rieb : d' oz' anvi vi jou Calar,
Mort: Sco ilg Gas ven presentar.
55 Rieh: Lur sin Deus iou schent ia
Spronza ;
Mort: Quei Statt buc en ti[a] pufsonza.
11.
Rieh: Ei scba Suspir' iou ufs pia;
Suspirs vengian ord mieu cor.
Mort: Cor suspire, ti stos via;
Mieu piliet iou Sagit' or.
85 Rieh: 0 Dieus! grazia fai danton!
Mort: Jou stund sut ilg Sieu Ca-
mond.
Rieh: dilg puceau mi dai pardune;
Mort : Jou maz' senza compafsiune.
[f. 55*] Rieh: Lur vi iou honorar Dieue,
Savundar Sieu piaid andreg.
Mort : Cur da tei ei gunchieue
60 Plaid', udid' ad antallt^g.
Rieb : peuitenzia fetsch iou lur;
Mort: Cur ti Sentas la dalur.
Rieh: Lur partraig iou la Cardien-
scha;
Mort : Scha Dieufs defs' graz'a riglie-
scha.
65 Rieh: Stai pir vi, o mort macorta-
tei vi jou bucc dumondar.
Mort: Jou splunt' vi 'da tia porta,
Veng gual ufstiers mieu saltar.
Rieb: 0, qiiont pitra eis ti mort!
70 Mort: Gl' uffiern bear pli dira sort.
Rieh: 0, ch'ei plaid, ea giu starmenta
Mort: Tiers 1' olma nunpenitenta.
12. (La Mort gi)
Quel hai jou ufs vi strunglaue.
90 Sch'el Cartieu vefs verameng,
Seha vefs el aung grazg'afflaue,
A Rigl'a laid sincerameng.
Sch'ilg Carstgiaun bein sa-
migliura
ont ca Seig Curdada l'ura;
95 Scha po el sin mei speebiar,
Sc'in bien mefs anturn pil-
giare.
13.
[f. 56 a] Chi vult gudangiar la Sehonza,
buc franceschig da ngir velgs;
mo cun mai haig Cuminonza;
100 Semper haig mei avont celgs;
Scha moungl'ell nagutatumer;
L'autra Mort po buc nuscher;
mo tal ei sin bunna strada;
La si' olma parchirada.
10.
Rieh: Jou Protest par quellaneehia. 105
Mort: hagias pir buec andamentl
75 Rieh: Lai ami aung inna lechia;
Nort: Na, ti stos tilg Truvament,
[f. 55b] Rieh: üna uretta rog'iou tei.
Mort: tieu rieug sttad buc vi da mei. 110
Rieh: aung dus plaids mi lai la
viarva!
80 Mort: En mieu jert ei buc tal'jarva.
14.
Chi Surtrai la penitenzia,
buc Savolva d'ilg mal far,
fa perpetna penitenzia
elg fieug d'ilg uffiern sto star.
0, CarstiauD, partraieh'andreg!
Ch' ei seig quest mandeun
Dalleg;
Quel ch'anquira ilg Temporal,
Lur' perda ilg Celestial.
gg Bref d' amur
BREF D AMUR.
[Bref d' amnr.J
(Ineditum nach Ms. Cal.)
[fol. 1*1 MTEU AMIGEIVEL, A CORDTAL SALID SEIGIG dau a vus,
5mia La pli Carra dunschella, ansemel Cun Far a Saver tut Bien
Enten Hanur.
Mieu Survetsch a Cordial Salid da Tut Temps ERA Cun ADURAR Tut
Bien A Car Enten Vies Cor!
Jou Vai Bucca Vulleu Schar Muncatar da Scriver: mia Bnna Sanadad,
10 Era da metter giu mia obligaziun Enten qnefta Bretetta, parchei Ca la gronda
Carezia Squitscha mei zunt fig; raai fcha iou Saves vangir Tiers vus, a
mieu Cor portar tier vus, vus efsas a [Schi] Cara, Sco in oungel ; vus Schischeis
gi a Noig Enten mieu Cor; Scba iou vus Dalunsch vafses mont, Scha legra
mi mieu Cor da Carezia -Enten Latezia; vus parsula vai iou Ligieu ora,
15 buc üna pli Bialla, Ca vus play Enten mieu Cor; vus Efsas mia La Pli
Bialla, a lagreivla Carezia; parquei Serif jou a vias questa Brefetta.
Sgola vi, Ti piuchia BrefEtta Tiers mia La pli Cara Dunschellätta ; Sgola
vi Enten Sieu Cor; a porta a mi Raspofta! Scha legra a mi mieu Cor da
Carezia. Suenter quei Salveigias par bien a mia fideivladad; patarchei
20 quei ad ura! Vies ilg pli Car, [f. l*»] ün bi utscbi bein Cunaschent, Ca
Sgola or da mia patria; mo Igetz utschi Rugavel Jon, or da funs ilg mieu
Cor, Seh' el mieu fideivel pot les Efser, Sgular tiers mia la pli Carra Dun-
schellEtta: Seigias fideivla a veigias Carezia; vus ilg Mieu Ligen ufFont'
A vus vai jou mufsau Carezia; parquei Seigias fideivla a mi! parchei vus
25 duveits Efser enten Carezia mia latezia. Vufs Efsas plantada Enten mieu
Cor. Efsas vus truria, fcha vai jou dolur; Scha vus Rieis, Scha Sunt jou
pleins latezia, mia la pli Cara antroc enten perpetten.
Jou, Cur jou fetsch salidar, plaid' el Cor alleluya, mei Cun mei pos
mai anblidar, Schi gig Sco mieu Cor ven a fladar. Cun in Cor Riit fig a
30Schmacau, vai jou bia mi patarchiau. Jou Salits< ves bia da dar; mo jou
vai buc Comoditad. Jou vi mieu Scriver us finir, a vi quei Sarar Cun in
Suspir. Camont ch'el deig tier vus vangir.
Kombt Einer zu Euch, ist feiner alß ich
Ach hertzige fchätz , Vergiis mich doch Nicht!
35 ich Sol doch haben dein Treüw Vnd Dein Eidt,
Biß Vns der Todt Kombt, Von Einander hin fcheid !
Daniel de Bagnolo 89
Rest adina Cun Salidar Cun ilg pli fondato Spirito, e confefso quei,
ilg quäl iou mi Sondel Schon vidavont Sadeclaraus.
Jou vus fetsch a Saver, Ca jou Sunt Souns a frescks a Casa Rivaus.
[f.2*] ILG Dato Et ils 5*. Aprill Ao. 1741. — in Sagens.
Ulrich Coray 5
P. S. : Resta a la mia Consolaziun Sulettameng Cun Salidar Cun ilg
intimo d' ilg Cor, e Spechiel Sin quella vantireivla ura, Ca jou pofsig ver
ela [a] Sagoing, Sco la giu mutivau. Jou Creig, Ca las marvelgias da quels
da Sagoing, d' ina part, ch' ei Sapiau bucca vangi fig velgs, ch' ei San
bucca Tut ilgs faigs d'ilg mundt, ii)
A Sco Era mieu Respective A Rest Vies Fideivel
Saud alla Duna Muma: Spus antroca Enten la mort.
Risch de Coray
Der Nam, fo dife Biuome hat, gar fein in diefer Ordnung Staht
Erünnert Uns die Wahre buss^ Wie man sich darin fchücken, 15
Muß daß Beyfpiel nemen am Weiblein zart, die inß Pharüferß Haul'e wart.
A Mademoiselle
Madamoiselle Margretta de Capoll
Presentament
A Flem. 20
DANIEL DE BAGNOLO,
DEFENSIUN.
della Vera, catfolica Romaua Gardienscha. Squicciaa a Bauaduz tras Mathias
Moron. 1746.
CAP. III. 25
[p. 9] Encunter ils Türcks.
ILS Türcks vegnien nau de Machomet, il quäl tegnien ad honur buna-
meing fco Dieus, per effer Auctur della lur Cardienfcha. Quel't ei ftaus
in pur della Tiarra della Arabia; il l'iu Bab fuva Pagaun, fia Mumma
fuva Giudiua; & ei vivius Pagaun per in temps, alura ha priu fi de pertgirar oO
ils Cameis d' ina Vieua, la quala cul temps ha priu per fia Donna. Quefta
fuva bein richa; & afchia cou quellas richezias, e con biars lifts tardi-
ment, ladernitfchs garegiava de vegnir Reig de quella Glieut; veft-nt aber,
che cun quei el podeva uauta fcafir, ei fa faig numnar Profet Divin, & ha
priu per compoing de fias fchelmarias in, che fa numnava Sergio, igl quäl 35
fuva ftaus Munig, e fugius ord della Clauftra veva priu fi la Herefia dils
Neftor[i]aners ; [p. 10] cun tut er Machomet ei daventau Neftorianer. Udent
90 OefensiuD dulla Cardienscha
quei ils Giudius, ban tenaiu, che el pernes fi la Cardienfcb[a] dils Chriftgiauns ;
entras quei el ha I'crit giu in Cudilch della f'ia Cardienlcha, il quäl fe num-
nava Alcorano, il quäl el Icheva ch' el fus l'tau dau en ä gli digl Auugel
Gabriel, queft Cudifch ei tut pleiu d' Herefias, faulzadatS; a Cchelmarias
tut per coinplein. Dals Giudius ha priu fi , che in poffi haver biaras
5 Duuauus, e che da q[ujellas in poITi vegnir larg, cur che in vult. Dals
Arianers, che il Vierf de Diu feigi bucca d' ina feza fubftanza fco igl Bab.
Dels Neftorianers, che Chriftus feigi nafchius de Maria Purfchialla, mo fpir
Chriftgiaun. Dels Manicheiers, che Chriftus hagi ni endirau, ni morts per
nus. Dels Epicoreiers, che tutta la beadienfcha della gliaut feigi enten
10 ils deleigs digl Tgierp , bucca mai enten quefta vita, funder era enten
l'autra.
Machomet ei nafchius fin in Vendergis; e per quefta rafcbun ils Türcks
fin quei gii fau firau, ä bucca fin la Domengia. Ha entfchiet ä rafar or
fia Hercfia gl' onn 630. enten igl temps che fuva Keifer Heraclio, & en
löcuort temps ei fa faig patrun d'ina gronda part digl Mund ; perquei che el
ha pudiu dar de crer ch' el fus termes da Diu per moderar quellas dues
Cardienfchas, quei ei dils Giudius [p. 11] e dils Chriftgiauns; & afchiÄ ha
lubiu igl pitinegn fco per privilegi, igl engolar fauls facraments. Ils Türck[s]
gin che Chriftus feigi ftau g^rond Profet, a foing, ch' el haigi mai faig puccau,
20 ch' el haigi faig biaras miraclas, ch' el feigi ins k Tfchiel ; aber ca en
Tfchiel ftetti fper ils peis de Machomet. Jeu met bucca ora las fablas,
las tfchuff'adats turpigiufas, che een enten quei Cudifch, per bucca tartar
ils pertratgiaments gie quels, ca ligien; fche gie ei fus fin in grau bein
faig, per far ver, che ina afchi tfchuflFa Cardienfcha po bucca vegnir
25 da Diu.
Sehe gie ei fus bucca de bafeigns de refpnnder a tuttas cauffas, las
qualas in po tucar cun maun, ch' ei han negina fumeglia de verdat; auzi
che perfuna d' honur feturpegia da ligier, nun gir da crer auncalura vi
refponder tont pli cuortameing.
30 Ei cauffa mal defchenta per fef(d)[e]z da gir, che Gliaut rafchuneivla feigi
fcafida de Diu per cuntonfcher, fco fia fin, cauffas ä dalegs corporals, dils
quals undreivla Gliaut fa turpegia. A Iura mi refponden ils Türcks, fche
enten lur Parvis vegnien d catar fom a feit; fche gien, che fch'jau refpond,
pauper Parvis! fche gien, canun , jau refpond, fchuach legerment, migliar
35 fenza apetit! alura pufpei, quella fpifa ä buvronda ha de paffar per igl
gang natiral [p. 12] oder bucV fche buc eis vegnien a vegnir tont fmifirei-
vels, che igl parvis ils vegn bucca k puder capir; fche ha de paffar, quei
vegn ad effer in tfchuff Parvis! tal ä quäl merita la vita, che meinen de
S. V. Porgs.
Descriptiuu d'ilg Boiug da d'Alvegny 91
DESCRIPTIUN D'ILG BOIGN DA
D'ALVEGNY.
Cnerta Defcripliuu d'ilg ßoigu da d'Akeguy eu SurfailTa Romaucia, & iuforiiiatiuu
de fias verlids. Chur, 1747.
[p. 122J QUelt Boign (I'ituaus denter Siar-Ava, e Filil'ur, ina bun'hura luni'ch 5
da Cafty; treis hurettas lunfch da Vazie fiatt liuras für Cuera) ei ent' igl
Cummin da Bellfort, de la Ligia de las Diefch Driggiras; in quart, ü mez'
hura fut la Vifchnaunca da d' Alvegny, en uua planira da d' una bein
liuDga, e friggieivla Vall. El era fchion da dyg ennau avon biarl'cient
onns euconnüfcius, renumnaus, e dovraus en [p. 123j Sur-Saifi'a Romancia, 10
per via de fiu bien fuolfer ed auters buns minerals ch' el ha. Bein enze-
contö auturs, e velgs fcribents fan mentiun de qnep(l)[r]' aua en lur cudischs:
Igl vegl, e renumnau Seignur AEgidius Tfchudi da Claruna, en fia biall'
oura cb' El a fcritt de la vera alta Retia, dada or' en ftampa, e fquiuiada
r empriraa gada ä Bafel, en l'Elvetia, gl' Onn 1530. Joannes Stumphius 15
da Turig, en fes annals de 1' Elvetia, gl' Onu 1546. Wilbelmus Grattarolus,
da Bergamo üu fig renumnau Docter, e Profeffur de Medifcina, en fia ovra
Latina, eh' Ell ha dau or (de Therrais Rhaeticis) d' ilgs megliers Boigns de
la Noffa Retia, fquiuiada ä Veniefcia , avon var duecient Onns. Jacob
Scheüchzer da Turig, Profeffur de Medifcina, e de Mathematica, en fia 20
Hydrographia Helvetia gl' onn 1717. Et aunc auters. &c. — Igl Boign
udeva avon temps algs Seignurs de cafa Gualthieri (ü Walthieri) ed uffa
aud' El ä gli Sr. Miftral Steaflfan Simeu da d' Alvegny; igl quäl ha alzau,
e faitg pli larg, e pli grond igl Bagheigg de l'ufteria d' igl Boign; e re-
nuvau bunamein tutt, con gronds cufts avon var veintg onns. EI tratta25
bein igls yefters che vegnen, a bien marcau, cun buna carnfrefca pulleria,
pefgs frefcs, bien paun, e vin; per fis bazs, ü raiez Reinfeh (muneida da
Cuera) ha in cau tocchen ufs' adinna pudiu auer üna buna tfcheuera, da
bein enzecontes troggies, ü fpifasj tut rauba freftgia. Igl Boign [p. 124] ei
fig frequentaus, e dovraus, en temps da ftad da feigneria & autra glieut, 30
da Cuera, da Gliont, da Tufaun, da Tumliafca, da tutta furfaiffa Romancia,
e da d' auters logs ; ed han biars faltg cau bialles Curas, per malfoignes
che naginas autras medifcinas, ner cufeigls de Miedis, pudevan gidar, fco
l'experiencia muoffa mintg' onn. Biars beiven cau l'aua forte (u cotfchna)
da S. Murezzi de 1' Engiadiua, effend igl Boign mö oigg ner nof huras da 35
lunlch da la fontauna de 1' aua de S. Murezzi : e pbiu cau beinmaneivel
aver quella mintg' auter dy pufpei frefca, fch' in vul, d' igls Cavallants, n
Berniers che la meinan, e paffan cau tras bunamein mintgiady. Quei che
92 Deacriptian d'ilg Boing da d'Avegny
cau fuenter l'tatt per fcritt, e veen digg de 1' ava, e fanadeivlee vertita de
queft Boign, ei tut bein fundau, e futteriu da l'experientia, (la quäl' en
tuttas cauffas ei adinna la raeglra Muffadura) & era da l'autoritad, e per-
diggia de biars c hau experimentau; cun zun, & oravon de quefts quater
5 cau fuenter numnai perderts Seignurs Docters, e Miedis; d' igls quals gl' am-
prim ei igl vegl Sr. (Tit.) Doct. e Burgmr. Gion Bavier da Cuera, de lu-
deivla recordiencia; igl quäl ha teniu ault, fig ludau, favenz freqnentau, e
fez dovrau quei boign • & er' ordinau ad auters feignurs, fes patients, d' igl
dovrar eu differentes mallbignies : El veva er' (igls pli fuenter Onns de fia
KJvita) r intentiun de raetter per fcritt, e dar or üna [p. 125] defcriptiun de
las vertids de queft' aua, per ittel de la Patria, & agid d' igls malfauns,
fco el a dau d' entellir a gli Sr. Meinrad Schvarz da Tauau, fiu confident
amig, e bein entelligent de Medifcinas; mä la mort V ha impediu. 2. Igl
aune ufs vivent Seignur (Tit:) D. Gion Antoni Grafs, da Porteins, für
löTufaun; igl quäl ha quadortifch onns fez vifitau, dovrau, & er' ad auters
fes patients ordinau queft boign. & aunc lau tier, mefs fez per fcritt las
vertids de queft' aua, en Latin. — 3. Igl Sr. Meinrad Schvarz da Tavau,
ün vegl & experimentau Miedi ; igl quäl (fuenter auer furviu enzeconts
onns fco Barbier, e Ghyrurg d'ün Regiment enten Italia) ha pli ca trent'
20 onns adinna furviu queft Boign fco Miedi, cun bien laud; & entras fehl
liunga experiencia buca mo obfervau & empriu d' enconofcher las proprie-
tads, e vertits de 1' aua; mä era fez 1' empruau, e cnn fiu ittel differentes
gadas dovrau, per igl mal d' igls (ßigls, e de las ureiglies; hauend El ün
temps agiu piars l'udida, e ftaus furd , 1' ha El en temps da ciunq dys
25pufpei furuegniu entras queft' aua. &c. 4. Igl Sr. David Hemy da Cur-
valda, er' ün vegl prattic de Medifcinas, c' ha pli ca trent' onns en differents
Regiments practieau la Chirurgia enten Italia, Spagna, e Corfica: ed üna
ftad or empriu d' enconofcher quefta fanadeivla aua, cun dourar fez ella,
e furvir ä biars fes patients en quei Boign. &c.
30 [p. 126] 1. Suenter igl parer, meiui, e giudizi de quels val cau numnai
Seignurs Docters, e Miedis, ha 1' aua de queft Boign biar, e fig bien Suülfcr;
cun empau de Salpeter, Alum, e Vitriol; & afchia, per confequenza, ed
experiencia, eis ella propriamein buna, fanadeivla, e zun nizzeivla.
2. Per tuttas forts de malloignies, affects, ed indifpofitiuns, che veguen
35 da fredurs, flufs, e defluxiuns; humiditats, e fuperfluitats freidas, d' igl
Tgiau, e Ciurvi; che croden giu ent' igls Ceigls, ureiglies, dents, bucca, e
culliez; fin igl pez, ftommi, ü magun ; fplen , u lef; dir, e lomm. &c. &c.
3. Confequentemein gida quelV aua (fco l'experiencia muoffa mintg'
onn) fig bein per igl magun, ü ftommi, cur ch'el ei sfredentaus, e lava-
40gaus; & ha nogin appetit da migliar, e lai vargar ii paffar tras la fpifa
nuudigerida, fenza la puder Tugheggiar. Per catarrs, e tuof.s; ftrenfcia-
deguia, u ftreggiadat d'ilg pez, e flad. Ella fchiggienta las defluxiuns,
flufs, 0 memmia biara fpida, u humiditat de la bucca, liunga, culliez <S:c. &c.
Descriptiun d'ilg Öoing da d'AIvegny 98
Per igl mal d' igls ceiglsj de las ureiglies; e d' igls dents; fche la cafciun
d' igl mal uegu da defluxiuns freidas. Ell' arva las obftructiuns d' igl fplen^
ü lef; d'igl Dir, e Lomm; fche mö quellas parts (cun zun igl Lomm) een
aunc entiras, buc' infectadas d' enqual unfladira marcia, & enceiven annc
buc k fmarcir. Per las [p. 127] dulurs de las reins; e vefchigia; cur ca 5
1' Urina arde, brifchia, e paffa cua dulur. Per la Colica, mal d'igl venter;
flads, e ventofitats Zuppadas; e conftipatiun d'igl Tgiirp; fco era per
fcacciar igls viarms. Per tutts cau numnai affects, indispofitiuns, e mal-
fognes, gida queft'aua, cun beiver ella caulda, ü tievia: gl' emprim dy
ün quart, ü (s' igl pli) üna meaa ; gl' auter dy üna mefira entira; igl tierz JO
ina mefira e meza; igl quart dy, dues bunas mefiras; e dues mefiras een
avunda pertgi che feigi ; quei che dues mefiras pon buc' eflPectuar, vegnen
^ra buea puder far treis n quater. Cun beiver quella portiun de dues
mefiras, deyn continuar var quater, u ciunq dys; & allura calar plaun fiu,
cun prender mintgia dy pli paucca, en quella proportiun, fco in ha enciettlo
a beiver ella. Per defluxiuns d' igls Cßigls, deien quels effer lavai cun
1' aua caulda d'igl boign; per igl mal de las ureiglies che vegn da de-
fluxiuns, dei 1' aua effer buvida caulda; ü ch' in la p6 er prender tievia
en las ureiglies. Per igls deuts, p6 ün beiuer alla caulda; (fch' igl
mal vegn da defluxiuns) & er' enfemen lavar or la bucca, e las fchin- 20
icivas bein fauenz cun quell' aua caulda, u tievia &c. — 4. Igl bugnar
igl tgierp en queft'aua, gida fig bein per la rugnia, e defects de la
piall; e per tuttas fuperfluitats nofcheivlas denter carn e piall. Per
piagas aviartas, bleffuras, fiftulas. Per 1' arthetica; chyragra ; podagra,
(cun zun la nun-ftateivla) Sciatica; per tutta [p. 128] fchiradegnia, ü para- 25
lifia; per tuttas ftroppiaturas, che fuonden fin enqual accident apopletic de
la daguotta, ö Ichilioc; per contracturas, ü mal d' igls mauns, artuigls, ü
glaihs; per igl mal d' igls peis, & fchenuglia; per igl mal d'igl Diefs, e
cueiffes. Glieut ch'eran fin faigg fchi(v)[r]ai, e ftorpiai, ch'els na pudeuan ny
ftar, ny feer, ny ir; touauavont, ch' in igls ha ftoviu menartier fin caris, 30
han en zun pauc temps furuegniu fchi bein la fanadat en tras bugnar, e
dovrar queft' aua, ch' eis een turnai a cafa a pei, fenza negin auter agid,
fauns, e ferms. Per pitfchens affons, che pon buca crefcer, 11 han enqual
member fchirau, ü ftroppiau, ch' ei pon buca ftar fin peis, ny encejuer ad
ir: ei gida val a lau, ch' ei pon crefcer, ed enceiver ad ir. Per confortar35
igls niarfs, e confolidar tutt Lur fiftenia, per tutt igl tgierp. Per dolurs
de members, ch'en ftai ruts ina gada, 11 flugai; & een bucca bein mefs en
u lugai, niiglierantai, e fcampentai. Per fevras freidas, intermittentes, che
veguen mintg' auter dy, terzana, quartana etc. etc. Sco 1' experiencia ha
cau da vegl en uau adina continuamein muffau , cha queft aua feigi zun 40
buna per veeglias fevras etc. —
5. Cun zun ei queft boign bun, e fanadeivel ä las femnas, per tuttas
forts d' indifpofitiuns, affects, malfoignes, e defects, che vegnen da fredurs;
94 Informatiun della Exeinpsiun et Immunitat
per igl mal madrnn, ü raal de la Mumma, da tgei fort ch' igl mal feigi,
fch' el vegn da fuperftuitats freidas nofcheivlas e [p. 129] memmia biaras
humiditats. Per remetter en Uerden lur meins, ü fliirs, cur ch' Ellas las
han bucca mintgia meius en temps duviu ; u cur Ellas las han memia fig.
5 Per render friggieivlas quellas clie porten bucc' affonts en lur Itand de la
leigg, fch' igl impediment, e cafciun vegn da fredurs, ü fuperfluitas freidas
d' igl tgierp : mä fch' igl temperament fchigg, coleric, bilius, e cauld d' üna
perfuna magra e fecca, fuff la fuletta cafciun d'igl tal impediment, fche
fulfei allura meglier duvrar l'aua forte de 1' Eugiadina da S. Murrezzi (ü
10 enqual antra bun' aua cotschna da Vitriol) e beiver quella reguladaraeing
var 14. ü 15. dys; fco igls megliers Docters, e Miedis (ch' an fcritt de las
auas minerales) datten d' entellir. Era femnas groffas, aftgien e pon niz-
zeivlemein, e fanadeivlemein duvrar quei boign cur Ellas een portanzas da
fchion var quater, ner ciunq meins, ü fin igl miez temps de lur groffezzia;
15mc\ bucca biar pli bauld, u pli tard; e zun bucca ent igls emprims, ner
pli davos meins, ch' Ellas een enquei ftand. Ellas dein aver adeig de
dovrar moderatamein igl boing, e bucca bugnar u ftar fchi dyg en 1' aua,
fco auters malfauns, ü fauns. Biaras, ch' eran en quei ftand, han cau fur-
vegniu agid fuenter lur bafegns. Ellas deien oravon dumander per cunfeigl
20 ün bien Miedi, avon ca epQeiver ad ir ent' igl Boign. etc.
INFORMATIUN DELLA EXEM-
P(L)[S]IUN ET IMMUNITAT.
Ina cnorta. ino fidelyla Informatiun della exemp(l)[slinn, et Imninnilat della venerahla
casa de Diu dal foro, e Iribunal secular. 1748.
25
[p. 2] 1. Per entellir pli bein la Cauffa, fche eis fei dabafegns, che in
confiderefchi empau a navos il temps paffau , e tgei ei feigi da temps ent
temps paffau denter la Cafa de Diu, e queft Ludeivel Cumin da Difeutis.
Bucca ditg fuenter quei pia, che la pli part de Noffas Ludeivlas treis Ligias
:lOei fe freg ora dilg ruolg della S. Bafeilgia; midau Cardieutfeha, e foendau
la Doctrina, e Reformatiun de Ulrich Zvvingli, e Gion Calvin, paucs 0ns
fuenter, nomnadameing ilg On 1526. han las treis Ligias eufemlameing faig,
6 fchentau fi certs pungs, & Articheis enconter 1' Immunitat, e dreigs della
S. Bafeilgia. Schi bein che quels Articuls eran directameing encunter 1' Im-
35 munitat Ecclefiaftica , e nagin bien Catholic podeva quels engirar, aunc
meins dovrar fenza far in puccau mortal, fche ha tonatont il Oberkeit da
Informatiun della Exempsiiin et Iminunitat 95
gliez temps da quels feferviu, e fuenter la mort dil Avat Anfelm Kreyer
ent' ilg On 1538. da propria authoritat fchentau, e legiu ora a lur bien
plafcber j)er Avat della Clauftra de Muft^r in Canonic da Cuera col Num
Leonard Feürer, encunter tutta rafchun, eucunter ils Scbentaments della
S. Bafeilgia, encunter la Regia de S. Benedeig, e encunter tutts Privilegis T»
della Clauftra, e dels Religius, ils quals Privüegis [p. 3] eran fchon dig
vidavont da biars Papas concedi, particolarmeing aber dal Papa Honorio,
Lucio, Gregorio, Innocentio, e da auters aunc biars: gie quella Exemptiun
han era ils Keifers fezi confermau, Carolus Magnus, Otto L e auters biars.
II furnomnau Canonic Leonard Feürer fchentaus dal Oberkeit fecular per 10
Avat de Mufter vefend el, che fia electiuu fufs bucca valeivla, ha fuenter
fiat ineins dau fi la Abbatia, e ha bucca voliu pli effer Avat de Mufter,
per bucca effer pli dig en prigel della perpetna condemnatiun. Ladina-
meing ha il Obrigkeit fecular cou il Cumin enfemen elegiu ora per Avat
de Mufter Paul Nicolai, che era Plevaun de funvig, in Prer fecular. Ei aber l-")
mai ftau poffeivel da poder fuivegnir la Confirmatiuu, e la Benedictiun ni dal
Uefg, ni dal Papa; quefta moda da leger ora ils Avats della Clauftra ha il Cumin
furdovrau per cient 0ns. Suenter la mort d' il Avat Paulus Nicolai ha il Cumin
fchentau per Avat Luci Anrieh Religius da S. Lezi. Suenter quel ei vegnius
legius ora dal Cumin per Avat il für Chriftian Castelberg. Quel era in 20
Um da gronda Sabienfcba, da gronda Prudienfcha, e da fig buna Confcienza.
Vefend el aber che fia Electiun fufs encunter la Immunitat Ecclefiaftica,
enconter ils dreigs, e fchentaments della S. Bafeilgia, fcbe ha el fez fcrit
la cauffa a Roma, e dau part al Papa, con refignar la Abbatia en mauns
de fia Sointgiadat Papa pio il Ciun de queft Num. II Papa bavend el 25
entelleig, che für Chriftian fufs in Perdert, e Sabi Spiritual, da buna
Exemplara vita, fche ha el abfolviu, e slargau el da tuttas cenfuras; u
peinas Ecclefiafticas, e fuenter legitimau, e confermau per Avat della
Clauftra de Mufter. 11 Avat Chriftian ei ftaus, quel, che ha mameniu la
S. Cardieutfcha en nies Cumin. Ei fe legia, che quel haigi faig ciun Prie- 30
dis en in di per nies Curain eutuorn per mantener la vera Cardientfcha.
El ha era bagegiau fi, e ornau las Bafeilgias per tut il Cumin, fco aunc
oz il di muüffen fes Voppens per las Bafeilgias Veglias entuorn. Suenter
quel ei ftaus centaus Avat il Sur Nicolaus Tyron da gliez temps Plevaun
da Trun. Suenter quel ei ftaus cernius ora per Avat Sur Jacob Bundi ;)',
Farer da Sonvig.
2. Suenter la mort de quel ha ladinameing anciet a garegiar, e do-
mandar dal Senat, e dal Cumin 1' Abbazia della Clauftra [p. 4] il Sur Se-
baftian de Caftelberg, che era Iura Farer a Tuiefch, e velend el, che fiu
faig leva bucca ira fco el leva, fche ha el termefs giu Flera in UmCafpar40
de Platta, e faig empreftar dal Illuftriffim Signiur Jofeph Capol trei cieut
Rifculdis, de parter ora als Signurs Giraus dil Cumin , per comprar 1' Ab-
bazia de Mufter. Sin quei ei in Ludeivel Obrikeit vegnius eufemen, per
96 Informatiun della Exempsiun et Immunitat
lau pufpei centar il Avat fuenter lur fchliatta ifonza, ch'ei vevan uffa fchon
vi tier cient Ons furdovrau. Lau ei era vegnius il Sur Sebastian Caftel-
berg con fes amigs, e Parens pei* folicitar, e domandar la vivont noranada
Abbazia. II Oberkeit moentaus dals trei cient Rifculdis ha unitameing legiu
5ora, e nuranau per Avat della Clauftra il nomnau Signur Sur Sebaftian
Cal'telberg, e quei fin ils treis dis de März dilg On 1614. II di fuenter
ei il Oberkeit pufpei ftaus rimnaus enfemen enten la Clauftra, & ha faig
fuenter lur fchliata ifonza in Inventar! da tut las cauffas della Clauftra, e
fin quei fez di, ch'era ils 4. de März, entuorn mefa noig hau ei derfchiu
10 fi, e faig quella afchi turpigiufa Conventiun enconter tuts dreigs, e J'chen-
taments della S. Bafeilgia, da la quala ei ftau il On 1716. & ei era uffa
I'ifteffa difpitta. Vefend aber il Oberkeit, che quella Conventiun fufs bucca
valeivla, e fuffizienta avunda per eis fenza il Confentiment, e fenza veglia
d'in Venerabel Convent, fche han ei, fuenter quei ch'ei han giu fcbau giu
15 con il Avad nief tuttas cauffas, finaquei che lur bref, accord, e Conven-
tiun fufs ton pli ferma, e ftateivia, termefs da mefa noig lur Scrivont tier
il Pader Prior, che era en fiu ruaus, e faig doraaudar da el il Sigil dil
Conveut, con dar de crer, che il Avat, e il Oberkeit haigien faig ina bref,
che concerni la dignitat, e l'honur della Clauftra, e dil Cumin ; fin quei
20 ha il Pader Prior, in Um veilg, einfelti, e aunc miez da fien , nuotta pa-
tertgiond de fchliet, refpondiu, e dig al Scrivont, ch'ei deigi arver fi tala
trucca e prender ora il Sigil, cura ch'ei aber hagi quei dovrau, fche deigi
el pufpei tornar. 11 Sur Sebaftian, ch'era nomnaus Avat d'in Oberkeit
fecular, era aber vid fafez bucca Avat, fonder mb Prer, ne fil pli Plevaiin
25 da Tuietfch, pertgei ch'ei era aunc bucca confirmaus da nagin Oberkeit
Spiritual, e haveva aunc bucca habit, e toufura Monaftica de Religius,
fonder haveva mb fia raffa de Prer; per effer ton pli fagirs de fia Ab-
bazia, fche ei el ord dem il Agoft jus a Nt)ffa Donaun [p. 5| per far lau
Profeffiun, e domendar dal Nuuzi Apoftolic la Contirmatiun e Benedictiun
30 Soleraua. II Monfignor Nunzi ha aber el ni voliu conft'rroar, ni benedir,
effend che Sur Sebaftian feigi bucca vegnius legius ora legitimameing,
fonder hagi la Abbazia della Clauftra con daners enconter tuttas Leges, e
Decrets della S. Bafeilgia comprau, per quei poffi ni el, ni in auter el Con-
fermar, e Benedir. II Sur Sebaftian vefend el, ch'ei fufs en prigel da
35piarder l'Abbazia, ha agli Monfignor enpermefs cuolms d'aur, el ha garegiau
da far lau en fia prcfenzia la Profeffiun fuenter la Regia de S. Benedeig,
e da daventar in v^r Religius Benedictiner, con far quels treis Solemns
Vuts de Paupradat, Caftiadat, e Obedientfcha. El ha era empermefs, ch'ei
vegli fia entochen uffa fehl fchliatta, e fchi fcandalufa manada vita total-
40rneing midar, e vegli viver, e morir fco in ver Religius Benedictiner en
tuttas cauffas con falvar con tut flis la Regia de S. Benedeig. Vefend il
Monfignor Nunzi, che Sur Sebaftian a gli empermetteva da vegnir fuenter,
e far tutta quei, ch'ei agli vegniefs commandar, particolarmeing ch'ei vegli
Informatiun della Exempisiun et Immunität 97
midar la fia entocben uffa fehl turpigiufa, e fcandalul'a manada vita, fche
ha il Moufignor Nuuzi, fuenter Laver el vidavont abfolviu , e liberau da
tuttas Cenfuras, e Peinas Ecclefiafticas, Confermau, e dau la Solemna Bene-
dictiun en prefenzia dils ReverendilTims Avats Auguftin da Noffa Donaun,
e Joannis Jodoci da Muri, coul'ecrau , e declarau per Avat della Clauftra 5
de Mufter. Tut quei cli'el ha giu empermefs a Monfignor Ludovico Comite
de Sorego Uefg de Alexaudria Nuuzi Apol'tolic, ha el bucca mb nuot falvau,
fonder en biaras cauffas fe deportau mender che vidavont. Pertgei fuenter
paucs dis ei el da Noffa Donaun tornaufs a Mufter, lau aber fe deportau
pli de fecular, che de Religius, con fe mefchedar enten tut forts cauffas 10
iemporalas; el haveva nagin quitau della Difciplina Monaftica, talraeing che
"uenter biaras admoniziuns ei il llluftriffim, e Reverendiffim Signur Alexan-
1er Scappi Nunzi Apostolic a Lucerna ftaus sforzaus de vegnir fez ä
Muftfer, e reformar, e metter en Uordeu la Clauftra. Ei pia fez vegnius ä
yiufter il Monsignor Nunzi Scappi ilg On 1623 , e arrivaus lau ils 25 de 15
J^oveniber. Lau ha el ladinameing enflau gronda miferia, e difuorden^
ont ent' il temporal, fco ent' il Spiritual effer, e vefend el, che la pli gronda
'oina della Difciplina Monaftica foffan las [p. 6] pretenfiuus, e fchliattas
fonzas, che furdovrava il Comin enconter tuts dreigs della S. Bafeilgia, e
üls Ss. Canones, & enconter la Regia de S. ßenedeig, fche ha el faig da 20
aver agli Miftral, che era da gliez temps il Signur Landaman Gion de
^''loriu, ch'el veffi da portar avont enten num de lia Sointgiadat cei'ts pugns
! cauffas, e garegi per quella fin, ch'el deigi clamar enfemen tut il Lo-
leivel Obrikeit. Sinquei ha il vivont nomuau Signur Miftral de Florin
in ils 27 de November clamau enfemen tut il Lodeivel Obrikeit, al quäl 25
1 Monsignor Nunzi Apoftolic ha proponiu, e portau avont quefts pungs:
Suenter haver giu porfchiu fia Amicizia, e Survetsch, ha el dau ad eis
Uten num de Sia Sointgiadat la Beuedictiun apoftolica, fche ha el lodau
1 Zel, & iffer, e Itateivladat enten la vera Cardientfcha dil Comin della
Jadi, & ha exortau, ch'ei deigien decaudenvia perfeverar enten quella fta- 30
eivladat. Suenter quei ha el ad eis muffau, declarau, e faig v^r clara-
leing, con mal, con malgieftam'eing eis hagien furdovrau la Authoritat da
^bentar, e legier ora ils Avats, da fcriver avont leges als Avats, e da far
imigliontas Conventiuns, e Compofitiuns encunter il Jus Canonicum, en-
unter 1' Immunitat Ecclafiaftica, e enconter tuts dreigs, e fchentaments della 35
'. Bafeilgia etc. Per quei garegia il Monfignor Nunzi, ch'il Comin rendi,
enunziefchi, irritefchi, e lafchi fuenter tuttas quellas, e fimigliontas fchliattas
auffas; ellas feigien cau uomnadas ner buc , feigien en tgei giau, ne
lorma, e haigien tgei num de pretenfiun, ch'ellas veglien, che poffi effer
Dten in grau ne l'auter enconter ils Ss. Canones, ii enconter 1' Immunitat, 40
übertat Ecclefiaftica; era las Collaturas con tut lur dreigs deien ei tornar
IIa Clauftra, & empermetter fointgiamein, da mai pli garegiar, ner doman-
ar ü pretender. Cura che il Comin vegn a ver dau fuenter, e reclamau
Komanische Forschungen VIII. 7
98 Conradin Riola.
tuts quels pugns, e pretenfinns, fche dat Monsignor Nunzl facoltat, e vertit
a fcadin Spiritual Approbau da flu Ordinari, da abfolver 11 Comin da tuttas
Cenfuras, e poccaus, era enten la Bulla Caenae Domini refervai agli Papa,
enteu las qualas eis fuffen f'oi fa cordai , vegnieffen aber ipfo facto ladina-
5 meing cordar lien, fche ei leffen aunc plinavünt pretender ils norauaus, ü
auters pugns fitriglionts encunter 1' Immunitat Ecclcfiaftica: [p. 7] Quei dei
tut il Comin enconofcer per ina fpeciala gratia, e benefici, cli'els poffien
fin quella maniera furvegnir maus, c figirezia de lur confcienza. Sin
quefui Propofiziun, e damouda de Monfignor Scappi ha in Lodeivel Obrikeit
lOdau part alias Vifchnauncas, e mt-fs avont tut, pugn per pugn, e domandau
lur parer, e meiui. Tut las Vifchnauncas da tut il Comin en (tadas bein
perina con in Comin parer, che quei tut dei vegnir gratificau, e librameing
furdau, cediu fuenter il defideri, e damonda dil Monfignor Nunzi. Sinquei
ei pufpei tut in entir Lodeivel Obrikeit vegnius enfemen fin ils 5 dis de
15Üecember, e ha tras commiffiun & ent' il Num da tut il lur Comin dau
fuenter, cediu, e renuntiau tuts dreigs, e preteiifiuns, ch'el haveva enconter
la Clauftra, ils quals eran enconter ils Ss. Canones, e enconter 1' Immunitat
Ecclefiaftica, ei feigien nomnai, ner buc. E fin quei per ina perpetna
figireza de lur ci ffiun, e renunciaziun han ei dan bref, e Sigil, ch'enceiva
20afchia: Nus Miftral, Confeilg, e tut il Comin da Tifentis figein de faver &c.
Dau a Mufter ils 5. de December, ilg On 1623.
CONRADIN RIOLA.
Mnsica s|Mrifuaia da Tolnia, a Caera tras la Teua dad Andreas Pfeffer. Anno 1749.
Dedicatiun.
25 [f. e] Suenter ch'jou hai gieu gudieu fia cortefia fin mia Supplicatiun
ad obfervau fieu fliefs d'exequir quella, nan hai jou mi fmirvilgiau, ca V. S.
procedend en quella guifa, ha gieu la gurbida, favur ad hanur d'un antir
Ludeivel Cumin da Lgiont a da la Foppa dad effer la quartavla gada, ün
on fuenter 'lg auter Bein-Meriteivel Landaman.
30 Ah Juncker Gabriel ; Damai ca Deus en tfchiel ■
Vus ei zu(u)[ii]d favureivels, A fa vus vantireivels.
Scha dovauteit Sumlgionts A Igi vid fes uflPonts.
Je tuts ad er Scadin Singiur d'ilg Oberkeit
En queft bi grond Cumin Po S'agniar queft plaid.
35 Cunzund Singiurs Regents, Vi da fes Survieuts,
Po fa muffeit afchi: Mo ora vont k mi. ■
i
Musica spirituala 99
Cuntut Bein-Niebels ad Ault-Dicbiaus Signiurs. Vivind jou da quella
Ipronza, ca vus par volTa Buutad vangias qnefta mia libertad a dar ora en
buna part, fco prudents Signiurs bau L'ufonza qnei da far, ad acceptar a
prender fi quefta pitfcbn' ofFerta cun anims bein affectionaus a cun viftas
fareinas, en confideratiun da la Materia, la quala tenda ad Unna S. fin ; 5
Sco er d'llg SincSr anim, cordial aflPect a racunafchent cor, or d' ilg quäl
qneft tut proceda: Schi gareg jou la coutiuuatiun da voffa beinvulgienfcba,
amur a favur.
Ad en aquella vi jou da funs da mieu cor Supplicar ilg grond Deus,
Ilg Reg d'ilb Regs a Senger d'ils Singiurs [f. l], cb'el velgig or da Sion, 10
ilg Culm da fia Soinchiadad benedir a curiinar voffas Nieblas Parfunas,
Florifantas Familias ad amplas Cafadas cun tutta defidereivla profperitad
a cuntantienfclia a vus cunfalvar enten liunga, fauna , ruvaffeivla a van-
tireivla vitta: Cunzund velgig, en rasguard da viefs ault affici, ilg per-
petten Cunfilgier da Sieu BaD lafcbar ruvaffar für vus pH a pli ilg Spirt 15
da la Sabienfeba ad antalleg, ilg Spirt d'ilg cuffelg a da la puffonza, ilg
Spirt da la cunafcbienfclia a tema d' ilg Senger. Deus vus cumparcbig la
buntadeivladad da Moifes, la migeivladad da Gedeoii, la pietad da David,
la Sabienfeba da Salomon, la giltia da Jofapliat, ad ilg ifer da Jufias par
ca vus feias clareivlas a nizeivlas Lgifcbs, lagreivlas Curnnas, ftatteivlas 20
Pichias, dalecheivels Fittanients, a fideivels Babs da noffa Patria a da viefs
Cumin.
Fetfcbig ilg grond Deus , ca voffa Cafa da Darcbira Seigig a reftig
antroqua la fin d'ilg mund, ün Thrun da giftia Unna Scola da vartids, ün
Palaz dad banur, ünn'avdonza da charezia, ün Refugi d'ils Squitfchaus, 2B
ün Hofpital d'ils panpers ad Unna Muma d' ils Orpheus.
Dettig ilg grond Deus, ca la vangida a praefent'a d'ilg cudifcb da
vofs tfchentaments a da voffa Bichetta en voffas Cafas feigig fco quella da
la Ludaun da la Ligia en la Cafa dad Obed-Edora.
En Summa: Ilg Fiirft d'ils Regs da la terra, a grond Derfchader da 30
tut ilg mund vus velgig tras fieu S. Spirt dar la grazia, ca vus feias fabiß,
gifts a foings Regents a Derfcbaders, ca viefs Regiment, tiits vofs Cufftlgs,
truvaments, ad actiuns feian tiers la gliergi'ad banur da Deus, ilg perpetten
falid da voffas olmas, ruvaus da voffas confcientias, banur da voffas Par-
funas, a tiers ilg temporal a perpetten bein ftar d'ils corps a da las olmas35
da tuts enten viefs Cumin, par ca vus pudeias vontfei er regier cun Chrifto
enten fieu Raginavel da la gliergia perpetnameng. Amen.
Afchi vus ura dacormeng
Conradin Riola.
V. D. M.
7*
tOO Conradirt Riola
[p. 28] III. Was lebet, was schwebet.
1. Adinna, parinna nies Reg Excellent,
Spindrader; Derfchader, Scaffider puffent,
Lsigreivel, fideivel, perpetten Singiur,
Ludiin, a cantein Igi laud, gliergi'ad hanur.
5 2. Nus ftf-jau, nus mejan fin terr'a par mar
Cantein a ludeiu ilg nies Senger Dens char
Chi fcriva, chi viva, chi mai trai ilg flad,
Adnrig, hanurig la fia Majeftad.
3. Lagreivel, cureivel folelg, ca fas cauld,
10 Vus fteilas lagreivlas , Planets d' ilg tfchiel ault,
Vus Auugels buc ftaungels, Beaus a ligeus
Canteias, ludeias ilg Senger, nies Dens,
4. Manaders ( ,^ , , ,. „ , .
^r n.> 1 i Uerschaders Kegents a Subiets
Mufladers ) * ''
Vus Humens a femuas, juvuals a pitfchnets,
15 Baffeit vus, fchnulgeit vus, ureit ilg Signiur,
Purfcheit Igi a deit laud, gliergi' ad hanur
5. Vangias, vangias fcadin cun daleg:
Canteias, ludeias ilg Senger andreg:
[p. 29] Chi fenta, s'moventa, chi mai trai ilg flad
20 Adurig, hanurig la sia Majeftad.
6. Deus dettig a fetfchig ca nus tuts bein zund
Vivian, Survian ä Igi quou s'ilg mund,
Cantond a ludoud ilg fieu nura banadeus
Muffeian ch' nus feian ils chars fes ligieus.
25 7. Murind a jfinind nus fin tera nofs gis,
Ti Senger, nus preng er en tieu Paravis.
Da ver a guder a lou femper tiers tei
Latezi'en pleinezia. Ah Senger dai quei.
8. Lou Iura, fifura en tfchiel nus vangin
30 Mai ftaungels, cu'ls Aungels tei, Deus benedin.
Tut cloma: Uofanna, Deus feig benedeus.
Adinna, parinna ludein tei nies Deus.
Miisica spirituala
101
|p. 268j CanzuD da caiitar en las Scolas.
Sa conta fco : En tieu num, o Je/u char !
Bens! Quo^it yig dei jou reftar?
A la Soinchia Trinitad.
0 Grond Deus, Bah, Füg Soing Sitirt.
An ludein po tuts niefs Dens.
1.
JEfu Cbrifr, ver Füg da Deua,
Ch'eis vangieus da tl'chie! fin terra,
Par luuffar ils les ligeus,
A morind Spindrar eis era,
5 Seis po ti er nies Spindrader,
Nies Prophet, a grond Muffader.
[p. 269] 2.
Nu8 rugein tei dacorineng,
Ca ti po cumparchias ufsa
Tieu Soing Spirt zund richameng
10 Alg Schulmeifter, ca nus rauffa;
Ch'el cunflifs nus antruvidig,
Nies Saud a niz anquirig.
jCh'el uus muffig cun prudienfcha
<Cun grond flifs a cun patientia.
Sieu Schuar, plantar, luvrar
Vi da nus po benedefche,
15 Sieu muifar, antruvidar
En nofs cors ti fagilefche,
Par furngir tia cunafcbienfcha,
A quoulras la biadienfcba.
Tiers ilg fieu plantar, luvrar,
Dai po Senger la carfchienfcha;
Tras ilg fieu antruvidar
Dai a nus la cunafcbienfcha
Da la Soingchia velgia tia,
Da plafcher ä chi afchia.
Dai memori' ad antaleg,
20 Flifs a veigia dad amprender :
Quei ch'ei ven muff.iu andreg
Fai, ti Senger, bien frig render.
Tut ilg bien da tei deriva;
Hei fchi dai Iras grazia Spira.
[p. 270] 5.
25 Fai ti Senger crefcher fi
Nus tuts, ch'effan quou anfenabel
En fabienfcha pli a pli,
Gual fuenter tieu Exempel,
Ch ent' ilg Spirt pli ferms vangian
30 Ad k chi andreg Survian.
Mo cunzund, o Jefu char,
Velgias po ti la cardienfcua
Tras tieu Spirt en nus luvrar,
A la vera ranafchienfcha:
35 Nus tros quel illuminefebe,
01m' a chierp Sanctifichefche!
7.
Ca nus tuts fco tes ufonts
Tia velgia amparneian,
Noffa vitta, pings a gronds,
40 Da cormeng er la figeian,
A vivian quou adinna
Tiers la ti' hanur Divina :
Troq ca ti nus tras buntad
Vens en tfchiel tiers tei a prender;
45 Nu' ch' ei la parfechiadad,
A munglein buc pli amprender:
Nu' parfech' ei cunafcbienfcha,
A perpetna biadienfcba!
Hei fchi mein' o Senger Deus,
50 Nus, ils nofs, tras grazia tia,
En tal Scola d' ils ligeus,
Ca nus lou da cumpangia
Tei ludeian, ngind mai ftauugels
Culs Beaus a tuts Soings Aunghels.
102
Canzun della Lavioa
CANZUN DELLA LAVINA A
RUERAS.
Caozun de igl T\g
Riieras.
(Ineditum nach Ms r.)
[f.l»] 1.
Tutt dei ver Cnmpifiun
a plonfcher cun rifchun,
Cun gron birgir ä Sufpirar
de igl don, che ei daventau
5 igl liug, che veng nuuQuau,
Tujefch, igl Vig Rueras.
2.
Per far ä tufs de Saver
che ei fiau igla Sis de fevre,
ei dan gin la lavina,
10 giefiad Cafaaa Sut curclau
a biara gliaiid mazau;
0 vee! gronda Ruina.
3.
Las nof de Sera ei ftau,
Cura che ei han Ruafau,
15 Schadin een Cal'sa Sia.
val een in Gurt moinen
han ei ftoviu tilar daven,
tier Diu von la giuftia
[f.lb] 4.
Scho ei veng Cau dau quen
20 een ftei Sut pH che tfchien,
Reftei Sut la lavina,
igls biara ftoviu morir
ä bucca podiu fugir;
Speronza ei ftau negina.
€aDZQU della Lavina per ils 6 de Farrer
a Rueras ; i749.
(Ineditum nach Ms. Bsa.)
[p. 68] 1.
Tuta deien ver conpalsiun
e plonfclier cun rafchiin,
cun grond bargir leu fperas
dil cafa, eh' ei daventau
5 el Waa, che veing nomnaua
Tujetfch, ii vitg Rueras.
Per far a tuts de faver,
ch' IIa fis de favrer
ei dau giu la Lavina,
10 fchi feitg, che fut curclau
e biara gliaut mazau ;
0 vee! gronda furtina.
3.
Las nof della fera ei ftau,
cura ei han ruafaau,
15 fcadin en cafaa Tia;
mo val en in moinent
tut ei tilau navend
tier Diu avon Giuftia
[p. 69] 4.
Cau en fut quella en ftai,
20 pli che tfchien en lau riftei
fut la Lavina,
ils biara ftoviu morir
et han bucca podiu fugir;
fperouza ei ftau nagina.
25 Trenta een Si cavei,
en veita confervei
Con NVmbra rutta ä frufta.
Cum Plonfcher ä plirar
ä gron Salamaniar,
30 da ver tonta i^iiaud morta.
25 Trenta en fi cavai,
en era confservai
cun nembra ruta a frufta,
con plonfch'^r e plirar
a feitg felamentar,
30 de ver tonta Gliaut morta.
Canzun della Laviua
103
Duos femna3 ban anflau
ä quellas Si Cavau
Cum gronda fadigia,
Rofsari han orau,
ch' Diana ä Confervau
tras ägid de Maria.
Treis feglias ch' an enflau
a quellas Si cavau,
eun gronda furtina.
Roisaris han orau,
35 che Dieus hagi confservau
tras agit de maria.
Lnr Bab fpiritual,
ei mei ftau in adual
de laud ton meriteivel;
40 favens ha el vifau,
che Diaiis hagi pinau
[p. 7U] für eis in firof fehnueivel.
8.
Mo tras voller de Diu
ha ei era plafchiu
45 de curdar fut la lavina;
el ha era ftovia morir
et ord il mund a comparer
avon diu, la buontad divina
9.
Cona hau ei tier manau,
50 in di trenta fatterau,
cun npmbra ruta frufta.
con ploulcher a plirar
eis ftoviu fatterar
ils niorts fenza Viftgiadira,
10.
55 Umens ftei maridei
diefch en era lau ril'tai,
donauns treis meiufs che trenta,
biars giuvens et affous,
era paucs meinfs che tons,
60 fatteraus en tut fiattonta.
11.
De rauba a de thiera
pon in faver con biars
ei riftau fut la Lavina;
ils biars ftoviu morir
65 et era fioviu pirir,
[p. 71] e refian lau adina.
104
La Tromba dil giuvenessen di
[f. 2»] 13.
Che in po gir con Rifchuu
ä Plonfchar Cun pafsiiiu
75 Cun gron bargir ä Sufpirar,
che Dians ä ftrufigiau
per fcrof de lur puccaus,
ton feg igl Vig Rueras.
14.
La fin lein nus rogar,
80 che Diaus dei pardunar
entras Siu gron marteri
della petfra pil'siun,
ad eis Comparfgir perdun
ä tut quels, che een el S. Santeri.
15.
85 Far, che ei fton Si Lavar,
che Diaus veng ä truar
Sin igl gron gi ad efsar,
che ei pofan tuts vignir
een Tfchiel ä Diaus banadir;
90 Ritfcheivar troft parfetgia.
Amen.
12.
Nagln po patertgiar.
nagln fa declarar
la gronda maxcaria,
70 ch'en quei llug ei daventau,
che mel pli regordau
dil temps della Moria.
13.
Ch'in po dir con ralchun.
tuts dein ver compafsiun,
75 Cun gron bargir lau fperas,
che dieus ha ftrofigiau,
per ftrof de lur puccau
ton feitg il Vitg Rueras.
14.
80
La tin lein nus rogar,
che diaus dei pardunar
entras fiu gron marteri,
muort la pitra pifsiun
conpar tier il perdun
a quels, ch'en en fonteri.
15.
85
I
Cur nus ftovein fi lavar,
a diaus ven a truar,
fin quei gron di Adefsa,
che nus pudeien lu udi,
vigni tier mei, vus benedi,
90 cun mei elg Sointg Parvis.
Amen.
I
i
LA TROMBA DIL GIUVENESSEN DI.
[La tromba dil ginrenessen di.]
(Ineditum nach Ms. Gi.)
[f, 1 ^] L a e m p r e m a e n z e n a.
veing La mar a lavar Si a Se alzar plica 10 Bratfclia Sur Tuttas petzas
en, alla glieut vt-gnien a Itar Sin Tiar Scols pefch ella auva, mo Tras
voller da Diu veing Nagin a Negar. Sonder Tutz vegnieu a ftar coo
fatfcha angiu. Mo la Sera Tuerna a La Mar Sebafsar a Tornar el Stan
da vidavon^ Sco Dieus ä ordinau.
La Tromba dil giuvenessen di 105
La Seconda anzena.
Ei Ton heftia, cba nagin po ni ira ni flar: aveguian a Tutz ftar enten
gronfl[aj dolur, a plai a Diu Tut g(r)[l]orius da far Tornar la Sera a Siu
plafcher, per far vegnir La Tiarza enzena ilg tiers gy: Mintgln Teitli, Co
jeu Drumbell Sy. 5
La tiarza Enzena.
Vegnien igls pefcli a Sanodar Sur lauva vi, cun Tonta Canera: che
per igl gron farcas, chei vegnian a far: veing ad ira entocha Tfcliial quefta
Ramur. Tut quellas caufsas, che quels Tiers fan Sa Dieus en Tfchiel , il
quäl ei Tut pofsend ad ei ina rafchun ton gronda, che mintgin de vus 10
veing gargiar La Mort.
[f. 2 *] L a q u a r t a E n z e n a,
Veing a fchigiar Si ia Mar a Tutas autras Caufsas Samigliontas, Reins,
ni fanteunas, Ni auvas veing a vegnir Negliu Senflau, Denonder che la
glieut vagnien a ftar enten gronda Mifseria, e Mifsericordia Nazegia Nuettalö
Clamar. a Schia a ordinau Dieus Tut pofsent, igls Reins a fanteunas Reftan
Scheigs, chei maunca ä Tutz Lauva perfiu a ils utfchals.
Las Ciung Enzena s.
Siuvan Las jarvas da Senn, a ils pumers vegnian a beter grondas
Savurs da Senn, ad era igls utfchals vegnien a Serimnar enzemel ä pon Ni 20
beiber, Ni migliär a Suenter Lur norden vegnian ad ira api ils Chriftgieuns,
Tgei vegnien ei a far!
Las Sis Enzenas.
Vegnien ei a ver Curdon Tutz igls Bageigs in Sin gliautter, Cuerts a
palatz, Bafelgias et entiras puns a Chriftials sin tutz mauns, a flomas de 25
fiug vegnien da per tut Neutier, digl Orient, e digl Oxident a Sin Mietz
gy a Sin Mefsa Noig, che Sin quei gy Veing ad efser Tonta dolur, che
mitgln veing a far gronda ramur.
[f. 2''] Las Siat Enzenas.
Veing La Tiara a Trenblar pertut igl Mund cun Trenblar afchi 30
fchnueivel, che Ni umans, Ni femnas vegnian a Saver ftar Sin peis a
vegnien a garir La mort, La Mort! Mifsericordia Non valla de Clamar, ni
Mirs, Ni portas fe po anflar, Sco Metta La Scartira Sontgia a giu Siara,
afchia fchnueivel veing a Trenblar la Tiara.
Las oigt Enzenas. 35
Veing adual Tut igl Mund Splanaus, Kuolras a Krefts vegnien a Se-
bafsar, ä non Se affla Ni Hotz, Ni Scallas, tut veing ad efsar raanau en
lOö La Tromba dil giuvenessen di
pnerla a per la pulsonza Da Diu; La gliaut veguien a fugir ellas grottas
e Teunas a vulten leu Sezupar; mo pon bucca Ni Clamar, Ni Refponder.
Las Noff Enzeuas.
Savezau ei vegnient ord Lur Teunas quels, eben gt^lts, auacbiu cba
5 pol'si Tfcbieutfchar iu plait, a Tutz paren, che ei Seigien mitSj a piardau
Sienza a Lur gagliardia; oufsa Lin a Lautter Non San enconofcber, igls
Feigls enconofcban bucca Lur babs, et Las feglias era Bucca Lur Mumas.
[f. 3*] Las diefch Enzenas.
Di La Sointgia Scartira, cbei Sefarvan Las fofsas da Tutz igls Mortzs,
10 alias ofsas, che en, en Lur fofsas vegnien a Levar fi con grond Spuvient,
als tiers vegnieu aver gronda Tema, mo Sil feld veguien ei a far grond
Salamentem, a dals Tiers vegnien Tut La gliaut a fugir, Ton Sco ei pon
a bucca urdar Nagin.
Las endifch Enzenas.
15 Veing igl Soleigl alla glifia piarder Lur Splandur ä clarezia, a las
Iteilas vegnien a Cordar Tuttas giuda Tfchiel, a Tut igl Mundt veing a
Reftar enten ftgeradeigna, ä la Natira Humana veig ä Sfardar, a nuetta
valla ei Lura lia Tema, cur chin qnetta, cha igl Cor ftopi fchlupar ora,
alla glina para grad Sco ella fus Seun.
20 Las dudifch Enzenas.
II Mundt veing ad Efser fin, uua che Tut fto Lura Morir, mo ils
miedis con lur medefchinas Sin quella ura fton era Morir, Tut fa fin, mo
lajen Tuttas paupras olmas ira al liug digl Uffiern ä Biaras autras van el
burgatieri, che en Salvadas Tras la grazia da Diu,
25[f. S»»] Las Tredisch Enzenas.
Veing Dieus a veguir Con gronda Mayeftat a Tarmetter il tiug giuda
Tfchiel Sin Tiara, cha Brifcha Lura tut il Mundt, veing a Nuet Reftar en
Nagin Liug, mo Tut Barfchar fchuber Daven, e Tal fing veing ad arder
davenda Tochen Las portas digl Uffiern.
30 Las quitordif eh Enzenas.
Se affla era alla Sointgia Scartira, che menta bucca, chei Sei in Nieff
Tfchiel a diu Nova Tiara, a queft vezins vafseivlameing ä Senprova era
Con igl Soing Evangeli, chei Deigi vegnir Chrlftus Tut puf-seuts a Truar
Sur igls Buns ä Sur igls Mals, cun quellas piagas, cbel a Retfchiert Digls
35 giadi| u]s. Amen !
Utoria de toa Grova
107
INA ISTORIA DE INA INOZENTA
GROVA E SOING VLRICH.
loa hisforia de ina iiiozenta e Perseifuitada Ina Hisforia De Dina iuotzeiita, Perseqi-
GroFa, la qiiala eiilras Soiiig Vliich ei tada Giova la qnalla eniras S Ulrich ei
de sia Perseciitiuu Tigiiida liberada. De fia perl'ecutiuu veguida liberada. 5
[P-1]
(Inediturn nach Ms. Cp.)
SPer igl Reimstrora fuva ei in zert
Groff, igl quäl el a Sia duiia muert
igls veglsj che avon temps shrivevan
las historias, bucca mes igls uums,
ancalura ei quella historia verdei-
vla: bucca mo enten la vitta de S.
Virich, sunder era ent igl brevier
de AugsPurg, igl quäl igl PaPa a schau
ira ora igl on 1570, sco Igei lau de
anflar.
Quei Groff ei la enciatta vivius cun
sia Grova enten tutta Pasch: mo aunc-
alura era el in um susPetus, et per
quei Pudeva quella Pasch bucca cu-
zar dig denter el ä la Grova; bein
che la Grova era tuttavia da bein;
mo auncalura deva igl Groff adaig
enten tuttas causas , cha la buna
Grova fieva et quellas metteva
tut ora enten mal.
Da gllez temPs era ei in niebel
Ritter, igl quäl era da buna vitta,
igl quäl veva ina isonza, de savens
vignir e Plidar cun quella Grova;
mo cun tutta anur. la Grova veva
era quei bugien, muert quei che igl
Ritter era zunt niebels , et manava
ina buna vitta; et aschia Plidaven
ei savens ensemel cun tutta frind-
lichariat e coiifidonza: in dels servi-
[p. 2] turs digl Groff a quei dau adaig et
a mes ora tut enten mal et Perquei
che el seigi tou pli bein vignius a
(Inediturn nach Ms. Fa.)
[f. Sa] _
fper igl Rrein ftron fuva ei in zert
Groff, il quäl el a IIa Donna murt
igls vegls, che auon temps fchriveven 10
las hiftnrias, bucca mes igls nums,
auncalura ei quella biftoria Verdei-
vla: bucca mo enten la vytta de f.
Ulrich, l'under era en il Brevier
de au(n)gfpurg, igl quäl il pappa k fau 1 5
ir orra igl ou 1570, fcho eglei lau
dentflar.
Quei Groff ei la entfchiatta vivius cun
fia Grova enten tutta paifch: mo aunc-
alura era el in tim fuspetus, et per 20
quei pudeva quella paifch bucca Cut-
zar Dig Denter el alla Grova; bein
che la Grova era tuttavia De Bein;
mo ouncalura Deva il Groff adaig
enten tuttas Cauf^as , cha la bunna 25
Grova figieva et quellas mateva
tut ora enten mal.
Dalietz temps era ei in niebel
Ritter, il quäl era de buna vitta,
il quäl veva ina hisontza, de favens j^o
vegnir ä plidar cun quella Grova;
mo cun tutta anur. la Grova veva
era quei bugien, murt quei che il
Ritter era cun niebeln et manava
ina buiia vytta; et afchia plidavan 35
ei fauens enfeinel cun tutta fidei-
vladat e Coiifidontza: in Dels furvi-
tturs digl Groff ä quei dau adaig et
a mes ora tut [f. b^] Enten mal et perquei
che eil feigi ton pli bein vegnius h
108
latoria de ina Grova
(Inedituiu nach Ms. Cp.)
siu signur, sehe ha el dig agli GrofF,
che quei Ritter seigi niemia savens
tier sia Grova, et senza dubi seigi
Sei nueta bien avont maun. igl
Groff ei tras quei vignius Perturbaus,
senza quei che el era vidavon fig
susPetus, et a Judicau, che quels
das agien denter eis ina carezia
10 malschubra. sinaquei che el Possi
vignir sisura, co ei seigi, a el dau
adaig entten tuttas . . ., che la
Grova figieva, et Per quella fin,
a el ina gada envidau a gast quei
15 Ritter; mo ei Igei stau in maltu-
kigieiyel gientar; el a dau groii
adaig sin igls Plaids, che el Plida-
va cun la Grova, et co el sedePorti
cuü ella ; igl bien Ritter saveva
20 bucca igl susPet, che igl Groff Portava
encunter el ; a duvrau la sia frindli-
chadat, sco autras gadas cun la
Grova et saveva da nigin mal.
suenter quei cha ei eran lavai si
25 della meisa, scha igl bien Ritter
Plidau cun la Grova de Persei, sco
ei eran lau restai igls Plisuenter,
cun tutta frindlichadat suenter
lur isonza.
30 Igl Groff aber, quei era ordadora et
tetlava, tgei ei discurissen ensemel
et a udiu lur discuerz; mo a mes
ora tut enten mal et a comendau
a ses surviturs, ch'ei deigien se-
85 Pinar cun lur armas ; et ei enten
gritta ius enten la stiva, nua che
igl Ritter a la Grova eran ensemel;
et a dig algi Ritter: Ti schelm I
tgei as ti de Plidav da Persei cun
4Uniia Duiia? iou ai tes terdimens
dig vurdau tier; usa sun iou
vignius sisura la tia malizia,
la quala ti as schon in gron temPs
(Ineditum nach Ms. So.)
fiu figniur, fche ha el Deg agli Groff,
che quei Ritter feigi memia favens
tier fia Grova, et fentza Dubit feigi
ei nuotta bien auont igls mauns. igl
Groff ei tras quei vegnius perturbaus,
I'entza quei che el era vidavon fig
fufpetus, et k Judicau, che quels
Dus aigien denter eis ina Caretzia
mall'chubra. fina quei che el pofsi
vegnir fifura, co ei feigi, k el Dau
adaig Enten tutas Caufsas, che la
Grova figieva, et per quella fin
ä el ina Gada envidau a gaft quei
Ritter, mo e glei ftau in maltue-
cageivel geutar; el ä dau gron
adaig fin igls plaids , che el plida-
va cun la Grova, et co el feDeporti
cun ella; il Bien Ritter fauaiua
bucca il fufpet, che il Groff portava
encunter el; ä Duvrau la fia frint-
liadad, fco autras Gadas cun la
Grova et faveva da nagin mal.
fuenter quei che ei Eran lavai Si
della meifsa, fch'a il bien Ritter
plidau cun la Grova de perfei, Sco
ei eran lau reftai igls pli fuenters,
cun tuta friutliadat fuenter
lur ifontza. —
II Groff aber, quei Era ordadoi'a et
tetlava, tgei Ei difcurefen entfemel
et ä udiu lur Difcuorts, Mo ä mes
ora tut enten mal et a Comendau
a fes furviturs, che ei Deigien fa-
pinar cun lur armas, et ei en tutta
gritta ius enten la ftiva, nua che
il Ritter a la Grova eran Enfemel;
et ;i dig agli Ritter: ti fchelm!
tgei as ti de plidar da [f. 4®] perfei Cun
mia Dona? iou ai tes terdimens
dig urdau tier; ufsa fun iou ve-
gnius fisura la tia malitzia,
la quala ti as fchon in Gron temps
tstoria de ina Grova
109
(Ineditum nach Ms, Cp.)
duvrau. Igl Junker a la Grova
an Pigliau gronda tema de quei
et an dig agli Groff: mo Pertgei
favosa signoria ina talla [p.3j susPec-
tiun sin mei, che iou ai igls dis
da mia vitta mai giii in mal
Patertgiamen tier vossa Grova.
igl Groff ei restaus enten sia
gritta et a comendau ladina-
meing als ses surviturs , che ei
deien Pigliar igl Ritter et sera
en el enten ina tuer. Igl Ritter
aber, quel a Protestau et a dig,
che el seigi senza cuelPa; mo
el a Pudiu urbir ora nuet; sunder
el a stuviu ira enten la Perschun.
la Grova aber ei semessa enscha-
nuglias et a rugau igl Groff, ch'ei
vegli schar ira quei susPet; Per-
tgiei che ella agi mai ui viu , ni
udiu nagin Plaid ner actiun mal-
honesta vida quei Ritter. igl
Groff, vilaus a dig encunter la
Grova enten tutta gritta: Ti rum-
Pada della leig! mauegias ti, ca
iou vegli chrer a tias menzegnias ;
che iou ai viu cun mes egls ; viu
tgei actiuns ti as faig a musau
encunter el ? et Perquei vi iou tei
far in exemPel, che tuttas Dunauns
luxuriusas vegnien giu da tei
a sastamentar; schi gleiti che
el a giu dig quei^ scha el ladina-
mein dig a ses surviturs, ch'ei
deigieu manar la Grova dad ina
vart et metter enten ina Per-
schun , daluusch da igl Ritter ;
et aschia ei la Grova cun bargir
et susPirar vignida mauada
enten la Perschun , sco igl Ritter ;
et en aschia vigni raessi enten
fermonza.
(Ineditum nach Ms. So.)
duvrau. [II] Juucher ä la Grova
an pigliau gronda tema de quei
et an deg agli Groft": mo pertgei
fa vol'sa Signioria ina tala fuspett- 5
ziun Sin mei, che ai iou ils Dis
da mia vytta mai giu in mal
patertgiament tier vofsa Grova?
Ilg Groff ei reftaus enten fia
Gritta et ä, Comendau la Diua- 10
meing als fes lurviturs, che ei
deien Pigliar il Ritter et fera
el enten ina tuor. il Ritter
aber, quel a proteftau et a Dig,
che el feigi fentza Cuolpa; mo 15
el a pudiu urbir ora nuot; funder
el ä ftuviu ira Enten la prifchiun.
la Grova aber ei femefsa Enscha-
nuglias et a rugau il Groff, che el
vegli ichar ira quei fufpetj per- 20
tgei che ella aigi mai ni viu, ni
udiu uagin plaid ner exiuu mal-
honefta vida quei Ritter. igl
Groff, tut vilaus a dig Encunter la
Grova Enten tuta gritta : Ti rum- 26
pada della leig! manegias ti , cha
iou vegli chrer a tias mancegnias;
che iou ai viu cun mes egls, viu
tgei actiuns ti as mufsau
encunter el V et per quei vi iou tei 30
far in exempel, che tutas Dunauns
luxuriufsas vegnien giu da tei
ä faftamentar. fchi gleiti che
El ä giu Deg quei, fchä el ladina-
meiug dig ä fes furviturs, che ei 35
deigien manar la Grova da diiia
vartd et metter enten ina per-
fchiuu da lunfch digl Ritter;
et afchia Ei la Grova cun Bargir
et fufpirar vegnida manada -10
enten la perfchiun, fco il ritter;
et en afchia vegni mefsi Domadus enten
fermonza.
liO La veta de Sointgia Rosina
LA VETA DE SOINTGIA ROSINA.
(Ineditum nach Ms. Bs.)
[p. 72] Enten ilg Marchau de Ruma Senflava ina regina de merviglusa
balezia, che fenomnava Rofia. quefta regina haveva in marin, che feiiom-
5 nava Reitg de Auftia, in Um crudeivel encunter ils Chriftgiauns ; pertgei
tuts quels, che fuven agli tgifai, ch' ei fufien Chriftgiauns, fche bein gleiti
fagieva el prender a cun divers tormens tormentar entoclien la Mort. queft
Reitg era iu pagoun e podeva per nagina vifa da fia Duna furvagnir Affons;
per la [p 73] Qiialla caufsa el fuva tuta via trefts a encunter la Regina
10 falameutava. la Regina, per el Confolar, erapruava con de tutas forts
caulsas, e gidaven nuot; a fuenter da qnei ha ela ferefolviu, de dira tier
ils lur Dieus; fiuaquei che eis gidafseu. in di ei fela ida enten il Colifclieo,
nua che ei era il pli gron Diu; et a quel ei cartevan , che quel pudes
gidar il pli bein; pertgei ilg Giavel habitava enten qnel; il quäl era Num-
15 naus pifchtrogot, a ilg jdol fenomnava Pantaleon a deva rifposta, a tgi che
el emparava; a perquei maven ei a far facrafezi. Efent la Rofina ida
enten quei liug Cun gronda Compaguia, a ella rogau tutavia quei jflol,
chei lessen agli conceder Affons. vignida la duna, fche ha ilg jdol faitg
rifpofta a Rofina, a adeilg: va a fai facrafezi a tuts ils auters jdols da
20 Ruma! cura che ti veings a ftar cun il tiu mariu, fcha veings ti a vegnir
Purtonza, a veings a parturir in Feiig, il quäl veing at efer Guvernatur
da tut il Marchau e Pievel de Ruma! alura ei Rofina ftada feitg Confolada.
Bein gleiti eis ella ida ad ha faitg tutas canfsas, fco el haveva dig; ad
afchia fent ella Cun fperonza. Denton eis ei pafau vi in grond temps, o
25 fohe eis ella enng bucca vagnida purtonza; per la qualla caufsa ella ha
bargiu petrameing; nua clie la prudenta regina ha ferefolviu a di: usa hai
ieu finiu da prender xMadifchinas, che fil munt en ftadas, a duvrau tuts
boings at jarvaa ad era Serecomamdau agli ld(jl Pautaleon a faiig tut quei,
ch'el mi havef Comandau, a tutas queftas Canfsas han mi nuota podiu gidar.
30 mo ufsa per gues vi jeu ferecuorer tier il Dieus dil Chriftgiauns; a fche
quel ha pli gronda pufonza, che ils nos, fche vi ieu enten qnel crer, et
adorar. havent ella faitg queft propieft, fche ha ella termes per in S. Pader,
e cun in zun gron zell, taig vagnir avon ella; tier ilg quäl ella ha dig; 0,
Segnier Pader! ieu hai zun gront defideri de haver figlilonza; nua che ieu
35hai empruau [p. 74] Tuttas Madifchinas da queft munt, fco era jarvas a
Boings a fun ida tier ils nos Dieus de Aftrogots a Pantalleoa e ai faig biars
Sacrafezis at eis e a tuts ils I[d]ols de roma; a tuttas queftas caufsas han
mei nuotta podiu gidar. Nua che ufsa vi ieu recuorer tier il vies Diu, e
fche veing haver pli gronda Pufonza, che il nies, fche vi ieu a quel crer
40 6 adorar et agli furvir. Refponda ilg S. Pader: Madona! ilg miu Siguiur
La veta de Sointgia Rosina lli
a faitg ilg ITchiel e Tiara e la mar a tutas Caufas ; che fe po ver Sin
queft, ha faig Nefcber e fa fa Murir; a Nagiua creiatira Po fugir da
fes meuns, ne da fia Pufo[nJ/2a; a fche vvis ichigieits della fia ainur, vignits
vus a lentir tonta Letezia eilten ilg vies Cor, cha vus veing a far Sches-
mervigliar, a vus veiug era a conceder figillonza; a quei clie vus garigieits 5
fin queft Munt, veng el a dar. llcfponda La Eegina: en tut e per tut vi
jeu furvir a taner char quei Diu : a rog, che vus mi mufeies, tgei ieu vai
da far! alura ha quei S. Fader dau agli in cudifch, che haveva las Miraclas
da Nies Segnier, ch'el veva faitg fin e difcureva della fia Pafiun, la quala
el ei ftaus ora per la flateina humana; a Iura ha quei Soing Pader deig: 10
Madona! pernei a ligi Queft Cudifch! a cau a quendifch dys vi jeu vignir
pufpei tier vus; at enten quei tenips vi ieu rogar Diu per vera Glifch a
ilg ver Diu. Suenter haver dig queft plaits, eis el S. Pader turnaus tier
fia habitaziun, et enten Sias Oraziuns rogava el Diu, chel gli defsei touta
Grazia, cha quefta Ragina vigniefsi en la Cardientfcha Catolicha. la Re- 15
gina, ligient queft Cudifch, pli ella ligieva a pli gli plischeva. avon chei
fei ftau pafau ils oitg dys. a ella tarmes per quei S. Pader, et a dig agli
S. Pader: ieu fun tut inmorada enten ilg vies Diu, Jefus Chriftus. alura
ei el ftaus beiu [p. 75] Confolaus et agli ha dau in ■ auter Cudifch, il qnal
difcureva dils faitgs dils Apoftels de quei teftamen nieff e della beadadat 20
e della vetta perpetna, a gi ala Madona: Ligi vus queft Cudifch! aluia
vy jeu pufpei turnar tier vus cau de tfchum dys! pli ch'ella ligieva, a pli
ch'ella fefchaldava de legier, cura chei glei ftau pafau ils tfchum dys,
fche ei quei S. Pader pufpei tornaus tier ella; e cura ch'ella ha viu el,
fche eis ela ftarla zun leda a dy: S. Pader! ieu afflel enten quefta Sontgla 25
Scartira, che ieu rai pofi bucca Sefalvar ne ira enten ilg Rigianavel de
Tfchiel fenza ilg S. Baten, nua che ieu vus rog, che vus mi batigieies!
alura ha ilg S. Pader alzau ils Ses Eigls encunter Tfchiel et ha engraziau
il Tut Pufent Diu, e dy: Madona! da pia, chei gliei a vus de plafclier,
fche vi ieu a far bein bugien. et a priu a banadiu 1' aua ; alura ha el 30
ella batigiau Enten Num dil Bab e dilg Feiig e dil Spert foing; a dy :
Madona; ufsa feigies da bien cor; pertgiei vus veis rendiu la vofsa olma
a Diu, nies Scafider; ieu ai fparouza, ch'el vegni at udir vies gargiament!
Suenter quefts plaits ha i](s) S. Pader dau für dad'ella la Banedeziun ; a pli
ei tormaus tier fia habitaziun cun gron legermeut. Stent Rolina paugs dis 35
cun fiu Mariu, fche eis ella daventada Purtonza; et alura ei ilg Reig e
tuta la fia Cuort ftai enten grouda letezia. Efsent in dy la Regina enten
la combra cun il Reig, fche ha ella dig: ieu tei rog, miu char mariu, che
ti per mia amur, fche ti plaigi de confentir a miu voler de quei, cha ieu
veng a dir. Refponda ilg Reig : ieu vi mai enconter dyr a tuta, ch'ei a ti 40
de plafcher! alura ha ela entfchiet a dir tutas quellas Caufsas, co ei era
daventau, dellas madifchiuas a dils Boings et jarvas e dils Sacrafezis faitgs
a ils lur [p. 76] Idols a faule Dieus; ala fin ha ella difchcuriu dilg S. Batten,
112 Furmma da Tschentar darchira
leigi vagn[i]da Purtonza, a Iura di ella: ami figi ei Po da plafcher, o miu Chat
mariu! da vagnir alla Catolicha Cardientfcha! Suenter queft plaits ha la
Regina antl'cliiet a legier in de queft Cudiich, cha quei Pader S. veva giu
dau. Udent ilg Reitg, chel podeva bucca fefalvar, ne ira en il S. Parvis
5 fenza ilg S. Baten , sehe ha el ditg at ella : depia che ieu mi pos bucca
felalvar Senza ilg S. Baten, fche rog ieu tei, che ti mi tarmetias per quei
Pader S. , che ha tei batigiau; a vi era, che el bategi era mei ! alura ei
Rofina ftada zun confolada, et ha bein gleiti tarmes per ilg S. Pader. a
cur che queft S. Pader el ftaus vignius , fche ha il Reitg Retfchiert ilg
10 S. Baten cun gronda revarenzia.
FURMMA DA TSCHENTAR
DARCHIRA.
Furuia Da ffcheutar Darchira.
(Ineditum nach Ms. Cap.)
16 [f. 1*] Damai ch' ei ha plaschieu bein a vufs, mefs hundraus Singiurs
Sin tal gi da numnar ün gi da Üreig Sin griament a Solicitar dal N. N.,
ad efsas cou anfembel, Schi pudeits vufs cunfilgiar, Schi bein vus leits far
üna antsceta a Schentar Darchira;
Lurä Stat ilg Maftral Si ad ampiearra ün Singiur: Schi arapier jou
20 pia vufs: N, N., Scha bein ei Seig Silg gi ad urä, ad erä ilg temps, ad
ordinari lieug, ca jou pos Ser a Dreig, ner ch' ei Samelgia Dreig;
Rafpunda quei ch' ei dumandau a gi:
A mi Sumelgia quest Dreig, ch'el Seig Silg gi a Sin l'urä, ad erä
ilg temps ad ordinari lieug, ca vufs puDeiafs Ser a truar a Schi gig,
25 Sco vufs Sumelgia Dreig.
Majtral: Schi ampier jou vufs, Singiur, Schi bein iou hagig Sing"- giraus
avunda, ca iou pofsig Ser a manar quest Dreig, ner ch'ei vufs Sumelgig
Dreig.
Rafpiinda: a mi Sumelgia quest Dreig, ca vufs leigias Dumandar niefs
30 veibel, Sch'el hagig cumandau ; Iura far üiia antsetta Sin mes honaraus
Singiurs, a manar a Schi luutsch, Sco vufs Sumelgia Dreig.
[f. \^'\ maftral gi: Schi amper iou vufs, Singiur, Schi bein quest Dreig deig
vaugir ambanieus atras chi el Deig vangir ambanieus.
Furmma da Tschentar darchirä ll3
Ra/punda: a mi Sumelgia, quest Dreig, ca vufs, Singiur Derfchader, ilg
dueias arabanir Suenter niefs diever a damanar.
Sin Surä gl ilg Derfchader:
Enten num da Dens ambanefch iou quest Dreig, üiia, Lautra, a la
terza gada, Suenter urden a tfchentament da niefs Ludeivel Cumin. 5
Maftral: hai jou ambanieu Suenter la furmaV
Bafpofta: Jou Sai bucca autalir auter, ca vufs veigias ambanieu Sin la
terza gada Suenter nos tfchentaments. —
Veibel Cloma orä: Se anzachi garegia Mafsadur. —
Qael ca dumonda Mafsadur gl: 10
Sabi Singiur Derfchader; jou gareg ün Mafsadur.
Derfchader gl: Vufs Seig lubieu.
Lura garegia el, quel ch'el vult, ilg quäl el sa Scüfsa,
ca el Deigig prender üu auter, par ca el vengig bucca an-
tardaufs. 15
[f. 2a] Derfchader: Singiur: n. n. Damai ch'ilg: n. n. vufs garegia par
Mafsadur, a Scbia vufs cumond' iou, ca vufs leigias Star Si a far Sieu
plaid a Dreig enten mietz furüia, Da co ca nufs vein nofs dreigs.
[Mafsadur:] Sabi Singiur Derschader! Tras vies cumond stund iou Si a
fetsch Sieu plaid a Dreg ! a mi plidescb er enten tutt, quei cauda tiers 20
ilg Dreig; aber cun questa clarä refalvada, cha Scha iou algi antardas
anqual caufsa, ca el pofsigStar giu da mei a prender ün auter, adüfia
par cuiiaschienscha Da vufs, Singiur Derfchader, a mefs hundraufs
Singiurs.
Derfchader: Jou vufs cumond ilg Dreig, a Scumond ilg antiert pilg Silra- 25
ment, ca vus veits faig algi Dreig.
Massadur: vilgig Deus, ca ilg Dreig Daventig! Sabi Singiur Derfchader!
jou gareig cunfelg.
Derfchader: vufs Seig Lubieu.
Suenter ilg cunfelg, gl ilg Mafsadur: Sabi Singiur Derfchader! Sco iou
pos antalir, fcha vult quest ploing tuccar tiers a Igi : n. n. cun tut ilg 30
pudeiets ilg fchar cluinar, scha el vult prender Mafsadur.
[f. 2 b] Curä ca la Bafposta cunpara, scha garegia el era Mafsadur en
furmä, Sco vidavont ilg ploing.
Mafsadur Dilg plohig gi: Sabi Singiur Derfchader! leits pia^tadlar ilg
ploiog Dad ilg : n. n., ilg quäl el Sez, ner iou enten Sieu num Savefsan 35
Komaiiische Porscliuugen VIII. O
114 Cudifch de medeschinas
gir a purtar a vont a vufs, Sabi Singiur Derfchader, ad er a quels, Mefs
hundraufs Singiurs?
Derfchader: Jou vi tadlar, a t'ar furafen cun vies agid ad agit Da Mefs
hundraufs Singiurs.
bMa/sadur Dilg ploing: ilg eis tfchou prafsent ilg: n. n., ilg quäl gi, ca
el stopig raauar ün ploing encunter ilg: n. n., A confsista ilg Sien
ploing enten Subftanzia:
CUDICSH DE MEDESCHINAS.
[Cadifch de medeschiiias.]
10 (Ineditum nach Ms. ßth.)
[p. 19] chil chor patesh, adera per tuts Munchaments del Magun, a
per tuts tifis,
Adera p. tuts Munchaments chil Carstgiaun pätesh Endadens, da quei chil
Carstgiaun po buca saueer,
15 Adei bien Von igl Mal Curdar Via, a quei Ei la Verdaad,
adei bien, Von la dagota, a Von crauadegen del tgierb, a Von tutas
apostemias, cha quei tut Iura agli Carstgiaun quei di, na croda tiers
per Nosheer, ni don po far,
Adei bien Von tutas diegles da tgei malzoigna Ei pudes Eser
20 [p. 20] Adei bien per tuts Aus del tgiau, sco quei Croda tiers,
Adei bien p tuts Munchaments del dies, u dellas Reins, adera dels dens,
Adei bien, per igl Mal flad della buca, cha ferdas V tufas Mal,
Adei bien, Von diegles seitgias u sägitom dela perfuna, a scatsha igl
Nausha tom Endadens della perfuna, a fa in bien lef flat,
25 P- diegla tgiau
prein dela aiia d Miferon, a trai si pigl Nas, shä Calla Ei ferstunda,
[p. 21] P quels chen sur Cargai dils pluils
prein fiegla d Vigna a aigl, a shmaka denter iglauter, a Vnshi a frushi
igl tgau cuntut, shä scatsha quei a Mor tut,
30 in antra Vuisa p scheatshar ploils a
lendets del tgiau
prein da puolura chei glimada giut tgiern tshierf , a beiuer chun Vin,
quei lai buca eresher Ni pluils ni lenddts sin tgiau, a shä ti da quela
puolura spatatshas sigl tgiau, shä Mor Ei tut pluigls a lendets
35 [p. 22] Auen igl durmir, p igls quals En sur
Natira sienalenti
prein fiegla dpolaga, a quei sauens, tiegni bein duras freshg En buca
shä prent quei giu la sien
Cudifch de medescliinas 115
p ögls, eben shcüri
prein laua da shelcrut, a chur ti Vas a durniir, shä Meitg Eis iögls, quei
fa tuta Via Clars,
auou ira saim Nas.
prein arsliila barshada dadina bigua u diu fuorn, a Meitg Enten ferm ishiu, 5
a fai ina pasta cun tut, a pi frusba quei anpalitg cun in det igl Naas,
Endadens, sbä staliuci,
[p. 23] P la Vdida.
prein laitg petz da dina duna, cba Ei quindish dis Eu pigliola, a prein
birshurzel. Vul dir Kägisb tsbierf, a quei laui bein shuber, a sbmacka. 10
hira sbä scuitsba cun igl laitg Entras in lenziel , a pi lai dogotar treis vi
quater daguts Enten las obrciglias uer treis ii quater dis, sbä Ven ei pli
bien, a Veus bein Vdir.
p la boca, cba Mal flad
prein las crustäs da paun segel a ina iarua cba Num gaigan, a Negels, a 15
fai puolura, a droua quei, sbi Ven ei änagit,
|p. 24| P igl Mal flad
sbin Ves Mal flad, p casbuu de Euqual Malzoigna, sbä prendi aua freida,
a sali bein fitg, a Magli giu da quella, paun segel Cauld, ton sco ti pos,
treis dis, da damauns da gigiu, sbä Ven la boca da funs obra bein ferdar, 20
a Vens pli lustis da Migliar —
da far biala fatfcba u Vista
prein faua, a Meitg bein biara Enten bieu ferm isbiu, a lai sbeer lien in
di, adina Noitg, autrocba la paletsba Va giu, a Iura sbä sbigenta El soleigl,
a pi fai pulura, a Iura sbä Meitg sbubra aua Caulda Vitiers, cba ti })ofias 25
[p. 25] te lauar Cun tut, a Cura ti Vol ibra a durmir, sbä laui la Vista,
sbä eis ela la damaun biala,
p igl Culiez,
sbin Mal u dolur El Culiez ues, prendi lendagens, a sbmacki, Iura sbi
beiuitg da quela broda, Ei sblarga Era igl petz ; 30
p scitsbar guotter
Quei prendi busuurz, a seif Nuorsa, a sal. ton in sco iglauter Ensemel
sbmackau, a Meitg sil guotter, quei scatsba
auon igl sanglut
prein lendagens, a sbmacka, a beiui la broda, quei tä gida, 35
[p. 26] Per Mal del sein,
prein Rägisb fenckel, a cuöi quei bein cbei Vigni lom, a pi Meitg tieui
sil sein della ferana, sbä Calla Ei igl Mal, Ner prein lentagens a Cuöi quei
bein cun Meel, a Meitg sil petz tieui, ina gada u duos, gida Era zunt bein!
p las femnas cban lur Cuors Memia sauens 40
prein tgiern tsbierf a Rai En buolnra, a Meitg Enten aua freida, a Iura
sbi beiui da quella aua, sbi stiliuesbei, po sba prein bucka Memia biar
puolura cbei stiliuig Memia fitg —
±\Q Unna Canzun davart la mort
Per las dunauns, da paturir igl Vfont,
[p. 27] dunauns cba Van En Breigas da Catar Vfonts a p Eser gleitias,
preiidi liegla da Vigna, a fhmacki, a la broda tseiuri Entras in stratsli, a
beiui da quela broda, Ner igl Vin cba fus Coitg En quela fiegla, quei
5 gida ton pli gleiti, a cata pli tgondsh
Cur igl secret u lur dsuenter, non fus Vigniu,
prein fiegla drofäs Enten Vin, a beiui londer giu, quei ta gida.
Ina Custeiula broda da pauc Cuost, cbin po adina faluar En Casa, da
quala Medega Enten pauck dis da tutas sorts plaigäs, dsenza auter Miedis
10 [p. 28] prein fiegla dulm, a fcbmacka, a la broda, quei fa Cunpogna a
dual igl argient Vif, scuitsha ohra, a Meitg euten in guotter, u Enten in
Vashi da stuorz, a pi Meitg spera fiuck, lai pauck a pauck buglir, En-
tochen chei Ven dir, a droui quei, quei Ei in itg zunt Custeiuel
p. Rogna u plarina.
15 prein Ragisb Vrtikles, a Cuöi deitg beiu Enten Vin a frusba Cuntut Ner
prein treis lots fulper pifau, a Miets pfunt sonsha Vedra, a fcbmacka in
denter iglauter, a pi Vnsbi Nua cba ti as la plarina, quei tä Medega
Ner prein pasta cba seigi aisba, Ner lauon, a stricha la pfuna, En suua
[p. 29] duer, shä siuuas ti ora tuta quei, chei Malfaun,
20 Ner prein in quart bisbada, a quater lots fulper, Cula quei Enfemel a Iura
prein Enpau Caruouna a Cula Era, a pi prein, a pisa geneiura, a arpagas,
a fai quei En pulura, a prein tscbera a sauuu a sal , alura sha Mafcbeda
a fcaulda tut Enfemel, a pi Meitg ora Enten in beber, lai sfardar, Ei Era
bien, Enprouada
25 E saun an Cuiglau
prein Bulagia a Cuei Enten Vin, a beiuj londergiu,
da scatsbar pidrias
prein potscba fem Conif cun il sem, a metg Enten igl lietg, scbä Colri
UNNA CANZUN.
Inna Gauzuu Dayart la mort.
(Ineditum nach Ms. F.)
1. 2.
[f. 12»] La mort Cun Sieu pilieti 5 jlg arg, ch' ela ha tandieue
Vult faschinar, Pa sagitar,
La vitta tiers la mort Regs, lirsts, purs a fingurs
Par far tilar. Ca ston pafsar!
Canzuu dellas pli snenter causas
117
3.
La mort Cun bucca surtrer
10 Ven avangir;
Oz ün , Damoun ün auter
Par far murir.
4.
Posounafs vens ad udiri
[f. 12^] Cun grond tunar;
15 Ilgs morts or da lur fofaas
Par lavantar.
Ilgs morts vengian a lavare
Sagirameng,
Cur Deus ilgs ven clumare
20 Silg truvament.
6.
Jou fei ün bi Curchine,
Elg paradifs,
Ca Deus nus ha sampcbiaue
Elg Soing parvifs:
7.
25 Sempar lou vardageschan
Treifs rofsafs bi:
Deus Bab, filg, a soing Spirte,
En tschiel Lou si.
8.
Par quellas rofsafs bellafs.
30 En Tschiel niirar; —
Navent dilg mund gugent
Lefs iou tilar !
9.
Cur i ven ada quella,
Ch' iou sto murir,
35 Mi vilgiafs ti, o Deus,
Buc schar pirir!
10.
Cur i ven ada quella,
[f. 13 a] Ch'iou sto tilar,
Mi vilgias ti, o Deuse,
40 Buc bandnnar!
11.
Ilgs oungels or da tscbiel
Fei ti vangir;
A mis purtar en tschieli,
Elg Soing Parvifs!
12.
45 Sempar lou vingian stari
In a scadin ; —
Ch'an tschou gieu Da mirare
Inna talla fin! Amen, finifsl
Amen.
CANZUN DELLAS PLI SUENTER
CAUSAS.
CauziiH dellas pli sueuter cansas dilgl Cliristiauns.
(Ineditum nach Ms. Ar.)
[p. 10] 1. 2.
Las pli suentras causas,
Che igl Christgieun bä da far;
L'emprima ei dellas quater
La strengia pitra mort.
5 Tgiei peina stermentusas
Nus tuts stuein sentir
Sin la pli davos ura.
Cur nus stuein spartgir.
Kyrie eleison.
L'autra vigni(m)[n] nus l'ura
10 Tier igl streiug trovaraen,
Che Dieus entochen Iura
Hä spltgiau sil puccont;
Chel dei far peuetienzia,
[p. 11] Star giü da ses puccaus,
15 Dourar bein sia conzienzia,
Sin tuts graus esser prus.
Kyrie eleison.
118
Canzun digl temps giazius
Vid la tiarza, ca ei schi triilia,
Deis ti bein patertgiar,
Las doliirs stermentusas,
20 Che ston uss endirar
Quels, che han schon !a Sentenza
Della perpetnadat,
C'h'an bucca tatg penetienza
Tras liederlychadat.
Kyrie eleison.
4.
25 La quarta ei la beadat,
Gloria dilg Soing Parvia,
Cha nigin shä raetter iira,
Cent bein ei sei leusi ;
Glei da tonta dultschesgia,
30 Che igls Auugels soingiamein
Cou tiita contentezgia
Lauden Diu perpetnamein.
Kyrie eleison.
5.
0 Chriftgieun pertraggi,
QiiCdts plaids preing bein a cuor!
35 Dieus hä ä ti dau la leggia,
A scharni ora quäl ca ti vol:
[p. 12] Star en Parvis adina
Con igls Aungels a Beaus;
Ner adina enten igl Ufieren
40 Denter igls condemnaus.
Kyrie eleison.
CANZUN DIGL TEMPS GRAZIUS.
Cauzuu digl Temps-
[p. 23] 1.
'0, Temps grazius,
cö mai vens da nus
spendiu malnizeivel,
cha eis ton prezius.
5 Fus bein da saver,
cha in dei quel goder
cun fä penetienzia,
ä Diu bein survir.
[p. 24] 3.
Igl Temps, chai passau,
10 ven mai pli turnau,
a vein da ri«ponder,
cö igl ei daventau.
(Nach Ms. Ar.)
Cur quel peiglia fin,
Perdun ei ä negin,
a ven la Sentenzia
20 sur tuts a seadin.
6.
Sch'ei fus dacretau
ad' in Condemnau
de ta penetienzia,
fus bein paregiau.
25 Comond ei da Diu
cha tgi, ca ei scafiu,
mori stö siu tiarra,
tut tgi ei naschiu.
Igl Temps, che ei present,
ei vair schö in moment,
15 savein buc quäl' ura,
la mort prenda navend.
Tis giovens Aflfons
30 en temps de paucs ons
[p. 25] ston er tilar via
tier lur Perdavons.
Abraham Willy
119
Nu ei Sallamon
cul Scepter, a Tron?
35 nu ei Aristoteles,
oder Ciceron?
10.
Quels en in moment
digl Mond en daveu,
cul grond Ailessander
40 cul siu Regimen.
11.
Glei bein da patertgiar
da bucca surduurar
igl Temps ton custeivel,
cha pö mal tornar.
12.
45 Glei bucca da fidar
digl Mond tauer char,
quel hä sla mira
de nus enganar.
13.
Conts en surmenai
50 a fig engannai,
che en sil sueuter
vegni condemnai.
[p.26] 14.
Sei tut avissau
a bein sepinau,
55 de far penetienzia
avon da prender comiau:
15.
De trer ceu davend
a spitgiä Trovamen
a rescheiver Sentenzia.
60 digl ver Diu pussent.
ABRAHAM WILLY.
Siffouta tfchiiDC hiftorias biblicas, Lindau tras Ludvig Stoffel 1755.
[pag 161]
LA XXX. HISTORIA.
DAVART SAMSON.
Der/chad. XIII. ad XVI Capitel.
1. SAmfou dad una extraordinaria Fermezia, era ilg tredifcliavel Der-
fchader, 2. a quella fia Fermezia ftev'enten fes Cavels, 3. quei Samfon
mava tiers ils Philifters per farmaridar, 4. a zvar aueunter la Vellgia da
fieu Bab, a Mumma. 5. Sin quei Viadi antupava a Igi ün Liun, 6. ilg
quäl el fcarpava fco da fcarpar ün Anfiel. 7. Cur el pufchpei turnava
anavos per quella Strada, fcha vevan ils Avieuls faig Mel enten l'Efca da
quei Liun, 8. a parneva cun el ün Fruft da quella Paigna Mel, mo Icbeva
bucca nuca el ves afflau quei. 9. [pag. 162] Sin la fia Noza deva Samfon
Claras D u m a n d a d a s.
1. Chei veva Samfon remarceivel vi dad el? 2. Enten chei fteva fia Fer-
mezia? 3. Nua mava Samfon a biella Stiva? 4. Daventava quei cun Vellgia da
fesGeniturs? 5. Chei fcuntrav'ei ad el s'ilg Viadi? 6. Chei figiev'el cun ilg Liun?
7. Chei fcuntrav'ei cun l'Efca? 8. Chei figiev'el cun ilg Mel? 9. Chei purtava
Samfon avont ad ils Nozadurs?
120 Abraham Willy
fi a fes Galts una Angivinatiuu, la qiiala eis duveffen lingiar en cleifFer
fett Gis. 10. El amparmetteva ad eis da dar trenta Camifchas, a trenta
Vaftchieus da firaus, I'ch'els liiigiaflen quei. 11. Sch'ils Philifters faveffen
quei bucca lingiar, fcha duvefXeu eis dar a Igi trenta Camifchas, a trenta
Vaftchieus da firaus. 12. L'Angivinatiun confisteva enten quei: Spisa luava
or d'ilg Mallgiader, a Dulfchezia or d'ilg Ferm. 13. Parquei ch'ils Phi-
lifters faveven quei buc relevar, 14. fcha targievan eis la Spufa da lur
Vart, 15. ad ella bargieva continuadameiug, a deva afchi gig buns Plaids
a Igi Spus, antroqua ella ha giu carraalau or dad el ilg Mifteri, ad ella
antardiva quei ad ils Phililters. 16. Cur ils fett Gis eran anturn, fchevan
ils Philifters: chei ei pli dulfch ca Mel, |pag. 163] a chei ei pli ferm ch'ün
LiunV 17. Samfon deva enten rafpofta: fcha vus veffes buc arrau cun mia
Vadialla, fcha veffes vus buc lingiau ; 18. fin quei mav'el a fturneva trenta
Philifters, a deva a quels ca vevan lingiau, la Vaftchiadira da quels.
19. Cur Samfon fin quei leva ver fia Spusa, fcha vev' ilg Bab dad ella,
dau ella ad ün auter. 20. Cuutut mava Samfon a pellgia treitschient Vulps,
21. quellas ligiav'el cun las Cuas duas a duas anfemel, 22. mo denter las
Cuas ligav'el ün Tizun, 23. a fchav'ellas currer enten las Mias d'ils Phi-
lifters. 24. Ils Philifters vangievan da quei rabchiantai , a barfchavan la
Spufa da Samfon, cun l'antira Cafa da fieu Bab. 25. Ei vangieva fuenter
tiers quei, ca Samfon fa [pag. 164] lafchava ligiar cun Sugas, a fa con-
Iigniava voluntarmeing a fes Anamigs. 26. Damai ch'ils Philifters ilg afchia
vevan traplau, a garrivan da Latezia , fcha fcarpava Samfon las Sugas,
27. a mazava cun üna Miffialla dad ün Afen milli Philifters. 29. Unna
antra gada für curdavan ils Philifters Samfon enten ilg Mareau da Gafa,
anlroqua ch'el era tiers üna Piteuna. 29. Mo a mefa Noig levava Samfon
fi, a parneva navend las Portas d'ilg Mareau, a purtava quellas s'ilg Fil
d'ilg Culm. 30. S'ilg fuenter vangieva Samfon amuraus enten üna Femna
cun Num Delila, 31. quell'era d'ils Philifters cumprada ora, per ch'ella an-
drafches, enten chei la Fermezia da Samfon confiftig? 32. Samfon auganava
Delila treis gadas üna fuenter l'aiitra cun [pag. 165] dar da quella vart
10. Chei amparmettev'el ad eis? 11. Chei ftuevan ils Philifters amparmetter
a Igi? 12. Enten chei confifteva la Angivinatiuu? 13. Saveven ils Philifters
quella relevar? 14, Co anqureven ils Philifters da fa gidar? 15. Chei figieva
la Spufa? 16. Chei Rafpofta deven ils Philifters per eis fez? 17. Chei fcheva
Samfon fin quei? 18. Nunder nou parneva Samfon la Vaftchiadira? 19. Chei
daventav'ei lou fuenter cun la Spufa? 20. Chei vangiev'ei a Samfon endament da
far? 21. Chei figev'el cun las Vulps? 22. Chei ligiav'el denter las Cuas? 23. Nna
fchav'el currer las Vulps? 24. Co mav'ei parmur quei cun fia Spufa? 25. Chei
fcuntrav'ei cun Samfon fuenter quei? 26. Chei daventav'ei cun las Sugas? 27. Co
fa revanfchava Samfon? 28. Co mav'ei cun Samfon enten ilg Mareau da Gafa?
29. Chei figieva Samfon a mefa Noig? 30. Enten chi vangieva Samfon amuraus?
31. Chei gariavan ils Philifters da Delila? 32. Era Samfon ton fidaus ancunter ella?
1
Abraham Willy 121
una faulza luformatiun, 33. ramprima gada fa fchav'el ligiar cun fett
Sugettas bletscbas; c'eran uovas, 34. cur quei era daventau, fcheva Delila
tiers el: ils Philifters für tei Sanifou ! 35. Iura fcarpav'el las Sugettas, sco
una Corda barfchada d'ilg Fieuc; 36. i'autra gada fafchav'el ligiar ciiu
novas Tretfcbas, 37. a Delila clumava pufchpei: ils Philifters für tei Sam-
fou ! 38. mo Samfoii fcarpava las Tretfchas fco iiu Fil ; 39. la tierza gada
fchav'el anclavillar fias Vadellgias, 40. cur Delila pufchpei clumava: ils
Philifters für tei Samfon ! 41. fcha targiev'el fias Vadellgias cuu las Clavillas
or da la Prei. 42. Mo ella traplava ounc s'ilg fuenter ilg Mifteri , num-
nadameing ca [p. 166] fia Fermezia feigig zupada enten fes Cavels. 43. Lura
fchav' ella clamar ladinameing ils Philifters, par ch'els duveffan lagiar fin
el. 44. Enten quei fa durraantavel vi enten ilg Darvulg dad ella; lura
fchav'ella tallgiar infenfiblameing las fias Vadellgias navend. 45. Samfon
ancurfcheva, cb'ilg Senger era unchieus navend dad el, paronca quei era
daventau, 46. parquei vangievan ils Philifters a Igi meifters, a cavaven a
Igi or fes Oelgs, 47. a ligiaven fin quei el cun duas Cadeinas dad Irom,
a zvungiaven, ch'el ftueva trer ün Mullin. 48. Danton ca fes Cavels eran
carfchi, furvangiev'el pufchpei fia Fermezia. 49. Unna gada cur ils Phi-
lifters falvaven üna gronda (Jnfrenda, fcha fchaven eis raanar Samfon nou-
tierS; parch'els veffen (f)[l]ur Sulaz [pag. 167] cun el. 50. Mo la Casa, enten
la quala ils Philifters eran rimnai, fteva fin duas Pechias, 51. enten quella
Cafa eran treimilli Spectaturs, 52. lura pellgiava Samfon cun fes Mauns
las duas Pechias, a freva l'antira Cafa enten üna Mufchna. 53. Tonta-
navont ca Samfon, a fes Anamigs vangievan loutras mazai.
33. Co anganav'el ella raiuprima gada? 34. Co fcheva Delila? 35. Chei
figieva Samfon cun las Sugettas? 36. Co anganav'el ella I'autra gada? 37. Chei
fcheva Delila? 38. Chei figieva Samfon cuu las Sugas? 39. Co anganav'el la
tierza gada.? 40. Chei fcheva Delila? 41. Chei figieva Samfon cun las Vadell-
gias? 42. Scha Delila fchifar cun quei? 43. A chi dev'el ilg avis da quei?
44. Chei figievan ei cun Samfon parton ch'el durraeva? 45. Chei ancurfchev'el
cur el deftadava? 46. Chei figievan ils Philifters cun el? 47. Chei devan ei a
Igi da far? 48. Survangieva Samfon bucca pli fia Fermezia? 49. Chei figievan
eis cun el tiers lur ünfrenda? 50. Co era quella Cafa bagiada? 51. Con Spec-
taturs eran enten quella Cafa? 52. Chei figieva Samfon cun las duas Pechias?
53. Co paffav'ei cun la fiafta da l'Unfrenda? —
122
Canzuns dils Tumbliaschins
CANZUNS DILS TUMBLIASCHINS.
[Caiizuns dils Toiubliaschins.
(Ineditum nach Ms. €ha.)
I
[f. 8»] Jou vi a VU8 cautare,
caiitar dils Tuiabliaschins,
lur ramur si dutnbrare
ad er lur grond sgurdins.
5 Silg gi da Soing Tumalche
er la fera a la noig
aa gieu callo la pafche
tranter eis bein dabot.
Ils da Mefaa han anfchiette
10 ün grond tuinult piigver
als nos par far antierte,
Sco ün quei ha pudieu ver.
Parchei füg gi vanginen
d' la Lygias dus tarmes,
15 CO eis ils ratfchaveüen,
vangits udir bein prest.
Cur eis la proponennen,
fuenter ilg punds brief
ils nos guder duefsen
20 bein zeintz oter danief,
En faiga da Religiune
lur libertad havere
Seinz ottera obligatiune
lur dregs sco de vel[ge].
25 [f. 8^] Quei ei: chcls den pudor
enten ils lur albiergs
lur Cretta exercitare,
enten caas dils bafengs.
Or einfler pardiare
30 culpons breg bein da lafchar,
mo uffonts da battiare
dein eis lur buc dustare.
Er dar anleine! legse,
ils maUauus vifitar,
35 Sin baras gir dus plaidse
aunc ch'or chiafa rucagiar,
Sco er ils lur firaufse
als nofs buc far faivare,
a fchi en nagin grose
40 oreintfer quei sforzar.
Sin quels pufseivels puoingse
han eis ils deints sgnzgiou,
cun pals, fists, crappa a poingse
als Mefs maun metter lieu.
45 Cun quei buc sto avunda,
cur ils Mefs ean stai navend,
Schan eis catto par buongna
da drizar lur intent.
[f. Qa^] Or cafa dün dils nofse
50 üna bois han eis prieu,
lur leza a frusta mefse,
Er el mazar vulieu.
A beiver lur ean jeufse
Enten dus logs sagire,
55 la fera lur vangieuse,
gual ch'anfchaver ilg fchire.
Da vangir ils humens tutse
eil buc avunda sto, •
mo las femnas a B(a)[u]bsc
60 han er lieu ver gido.
Cun guaffens mal lubieuse,
Sco si fura ei numnau,
er cun stillets a boise
Sin vias sa cattau.
65 Mefs mann lur a noi chiafsa
elg vig bein da Tumilg,
quei era ogs a Nefse
Mastrals tuts juvans velgs.
I
CanzuDs dils Tumbliaschins
123
Mufsont Iffriadad
70 Enten lur opiniun,
[f. Qb] par sdrir ils lur [coutVaise]
or einffer la Religiun,
Cur Ig' ei ad ela fallieue,
chels han buc ent pudieue,
75 cun bein chels han vugieue
lur forza a flils duvro,
Schan eis lur beiu preste
ün auter iist catto,
par t'ar davrir ils ifchse
80 buu plaids a lur duvroe:
Chi feig eu cafa musckettas,
ca öden Igi cumin,
lefsan gurdar lafezas,
scha dettig rueins schvurdin.
85 Ils nos han ilg ifch avierte,
do tiers da vangir eint
a dus dilg Oberkeitte;
quei ei tut sto cuntent.
Lur eil vangieu eint tfchinge,
90 ils guaffens furgurdo
ad er ilg pievel pinge,
ca en cafa sa cattou.
Cur eis han gieu vieue
ils guaffens nunfittos
95 Ad ei[ran] pauca Igieute,
[f. 10 a] mai indifch humens stos,
Han eis lur catto core,
anfchiet a schmanatfchar,
chels velgian a ver ora
100 ils guaffens eis falvar,
Chi feian dilg cumin
ad a dels öden tiers
fchabein ca sa minchin,
chels ean niaunca ilg miez.
105 Scha ie nun era vere,
Chi fufsen dilg cumin
aunc san eis fcüfar vulere
gig, dils nos ei buc ün.
Afchi fan faigs patrunse
110 ni aunc la mezadade
dilg cumin la danturne,
0 gronda Libertade!
Cur eis han quei giu cunderte,
ils guaffens furvangieu,
115 fchi eil bein adavierte
A Firstenau vangieu.
Ilg quäl cumin parderte
Lur Vaibel tarmatett
[f. 10^] bein par andriefcher preste,
120 clarameng, co ils f'aig stets.
Cur quels da mefsa han vieue
ilg avis da lez cumin,
Da ün la anturn saveine
Ver Principals buc ün.
125 Ils oters pitfchenetse
han Vacht haver stuvieu,
beiu lez ad aunc plis noigse,
afchi sa ilg faig mido,
Ca quels galgiarts barunse,
130 ca tut levan malgiar,
vivont fchi ferms a grondse,
fchi bauld sten turaentar,
Ils quals bein cun agid
dad easters potentats
135 han fchmanatfchau a gige,
chels feigian deliberos.
Dad ont la libertade
perder, ca la Religiun
lafchar vangir squitfchade
140 enten niaunc ün puoing.
Aunc plinavaunt plidaue,
chi fan eis sa offerieue
[f. IIa] agid en cbei graue,
chels bafengs vefsen gieue,
145 Han er stuvieu turnare
ils guaffens fin ad ün,
ent ilg lieuc prieu purtare
tras gir da tfchel cumin.
124
Canzuns dils 'J'umbliaschins
Mo qiiei ha Deus vulieue
150 par d'ancanufcher dar,
ca tut a faig feig fieue,
chel pofsig tut manar.
Ca tuts fes anamigse
a turp stopchian vangir,
155 ils quals cun faig» ner gigse
fes cartens lefsan sdrir.
Afchi hal er manaue
quei faig tras fieu cufaelg,
chels han a nus pudieue
160 prender biic ün chiavelg.
Mo ti, 0 Deus! ludaufse
feias bein par tut tes duna,
ca ti nus has spiudraue
or fut lur pals a mauns.
165 Dal piinavoDt agide,
ca nus pudeian er
beio tras la tia vartid
la libertad gudere,
[f. 11 Ij] Tieu plaid par tut udire
170 a lez er savundare,
tuts mals cufaelgs er sdrire,
velgias er cun nus star.
La gliergia hanur ilg laude
a chi feig dau Singur,
175 tras Christ nus fai beause
er tras grazia ad amur
Dei ca nus pudeian baulde
cun tuts beaus a buns
tiers tei ent ilg tfchiel aulte
180 guder parfog tes duns.
Amen! o Deus, fai vere
ilg rieug da tieu fumelg,
Lei quel tut bien gudere
alg meine bauld en tfchiel.
185 Quei ei pli a la curta,
Cha davantar favieu,
quei ca vitiers maunc ufsa,
Ad oters lafchar vi iou.
Finis.
11.
(Ineditum nach Ms. Cha.)
[f. 1^] Cur ils Meas han ugieu purtau
avont,
San eis stumplau tuts ad in munt.
Ilg S. Jon Caviezel vangit dils lur
stumplau a terra par lur hanur;
5 el fchet, o vae, jou hai dolur!
Lg'autcr gi bein marvelg
vanginen ils Mefs nanu a Tumelg
par anqual caufsa purtar avont
da quei , chei stau decrettau si
Lgiont;
10 eis han savieu quei tut vivont.
Ils Papals han sa cufsilgiau a lur,
ch'els velgian far gronda ramur,
las dunauns ad ils uflfants
dein prender pals a crappa en lur
maun,
15 par far fco ils lur pardavonts.
Cur ils Meafs ean navend tillau,
Ilg Masf. Christ han eis pichiau,
ün da Tumelg ha gieu faig quei
par far ver ilg fieu parer,
20 el ha tarchiau, chel deig rumäner.
La duna frena mi ven elg fenn,
quel gi plidava ella bein,
fchet: chars Singurs! buc fei
ramur,
ca nus vangeian buc . . .
25 [f. 1 b] parchei i fus ounc bear pigur.
La duna velgia dilg Mrä« Jon
ha prieu üna Latta gronda a
maun,
pudet buc alzar par fia valur,
quei ha ella faig par fia amur,
30 Ilg Juncker Buol cunafchet la fia
favur.
Canzuns dils Tumbliaschins
125
Aunc ün faig mi ven andiment,
cur ils papals vangiiien par vic eut,
fchi ils ha üna batailiera gig
partal,
chi feigig enten cafsa dad ün
jiivnal
35 vangieu mes bearas bois a pals.
Luia ean curieus ils brafs
enten cafa fenza elafs,
cun tegens traigs a cun bastuns,
Zimt tig fchlamont fco Narrnns
40 par üna maufengia fenza grund.
Eis fez ban sa cunfefsau,
ch'els hagien lient nagiit afflau
Auter cüna bois vid la prei
dilg peader et par gir, chi el feig,
45 ün juvnal da buua fei.
jou pudes quels bein numnar,
mo pir jou vi quels tarlafchar.
Co eis lian prieu la bois raalandrap,
or avont ilg ifch dau sün ün crap,
50 A quella tut a frusta faig.
. . . . ei da sa smarviliar,
[f. 2*] chels han la frusta buc
schau Star,
Lün ha prieu ilg Ror, Lg'auter la
ferra,
quei han eis furvangieu en la
guerra,
55 chei ad eis stau üna gronda nuvella.
Quels da Pasqual ean vi turnaus,
Ilg Jacum Catrina han ei antupau
cun ils cavals; i fova lau aunc ün,
manava or da Vultlina vin
60 a Igi Juncker Uolrich a buna fin.
Ilg Peter Tschup cun aunc var dus
han gig nagutta s. dafcus:
nu3 lein vontzei bein turnar,
a gli June, matinadas far,
65 a cun fieu vin la feid ustar.
beinbauld s'han elspuschpei raspau,
en cafa dilg Mar. Jonsan buvrantau ;
ilg vin da casti ha gieu faig quei,
chels han gieu purtau en ün grond
vafcbi,
70 ca taneva Ü5a bariig ad aunc pli.
eis han antfchiet a far rainur,
treis humens han eis tarmes avont
dils lur
par vercklas ilg Juncker da pli-
dantar,
chels ilg savefsan tant pli prest
uiazar,
75 mo Dens lafcha buc davantar.
Tras üna juvanfchella ils ha . . .
chels han bein bauld ilg ... .
[f. 2^] cau ei er sto Sr. josua, ün tapfer,
furvient da Deu,
ilg Ml", jöri ad aunc plis ean
vangieus,
80 chels ean stai 10. humens carfchieus.
Lura ils maflauns ean tuts vangeus
fig armaus fco ils judieus,
bucca mai eis, mo er las lur dunauns
cun fists a pals enten lur mauns,
85 angual fco eis fufsen tuts pagauns.
Ilg Comifari Travers ei er van-
gieus lau,
Jlg frust gros cun el purtau,
cun bearas culettas quei cargau;
iou vefs quittau, chel ves dustau,
90 fchi han eis pir lur pli fig spluntau.
Ilg Mr. Rudelf ad aunc plis tiers
ban dau eis ilchs cun mongs dien
ad fier,
üna fchialla hani gieu er mefs
par ir ent par la faneftra dilg
Mr. Christ,
95 mo Deus ha quei tut spazau.
Ilg Mr. Jon schnider da Tumilg
bain
ha gig, parmur da quei cun forma
fein
ün da Pasqual cun ün pal perquei
Igi det,
chel par terra via curdet,
100 Sgr jofua quei fez vafet.
126
Canzuns dils Tuinbliaschitis
Ilg Lutzi Tfchareg pauc fen ha gieu
chin eis falgiou
, . . . Clin el eisei bein stau
105 [f. 3»] er las anfeilas mal falvau.
Mo iou vi l'char ün aiiter gir,
ca sa pH bein, par buc fallir,
cbi qiiel ei sto chi fa rafo fig,
ca la pistola Igi ha dafchgig,
110 forza chel ei sto maltraig tig.
Cur eis han aiiter buc piidieu far,
han eis anfchiet a buns plaids dar,
chels dein darvir, ils lafchar ir ent
mai dus ner treis, gig par farament,
1 15 mo eis ean quei nagiit Staus ent.
Da quei s'an anqualchins en cafa
an tumieu,
par quei eis buc ent fchar vulieu,
cun gir: a uus stat bler pH bein,
fcha nus tapfraraeng nus dustein,
120 antroca ca pli agid nus'vein.
Mo quels pudenan buc manar vi,
ils auters venan bein bauld ilg pli,
fchenan, nus ils lein aint lafchar,
parchei fcha nus cun forza lein
dustar,
125 vangifsen eis a nus inazar.
Cuntut vangit ei giu faro,
chi duvefs vangir treis aint lafcho.
Eis manzunanen fiuadün
da la lur part, 3. principals dilg
Cumin,
130 fco nus lein qui nuranar mincbin.
Cumifari travers fa ,
[f. 3^] Lg auter M»", jon velg cun ses
2. Tests,
ilg terz fo Ma. Baltrameu da Pasqual,
quei taruiateni aint par tal,
135 chel ilg faig guardas giu bein
angual.
Aunc dus par forza scatfchanen aint,
tarchiont da prender als auters
l'ardimaint,
nio quei pndet nagut fcaffir,
parchei chels vevan faro giu l'agir,
140 pli bault, co sa fchar far antiert
tuts da morir.
Cur eis pilg gang fura ean ent vangi,
sluganen 2 tfchou a 3. ä qui,
Ils gronds antfchavenan bauld sala-
mentar,
chilg Juncker raufchtiettas ves faig
fitar,
145 forza eis ner oters par mazar.
Ilg junck. autfcbavet rasposta a dar
e cundregs gruuds a sa fcüfar
cun gir: iou hai ilg mieu faig pinar,
par bucca ir a perder fchar,
150 er a nagln par contrafar.
Sin fes amigs antfchavet el bault
mirar,
fchanchin parelünplaid vangisafar;
qua antfchavet ün a plidar ;
bein bauld let M»". Jon ustar
155 cun gir, i vengian bauld spluntar
[M]o ün aindaveins ha gig finfur:
GuardeJt chi fetfchan buc ramur
nus vein giu fara
[f. 4 a] da nus defender en questa chia,
160 antroqua chün la vitta ha.
Sinfura antfchavenan bault a gir:
nus par quei aint vein Heu vangir,
anchinas mufckettas deits vus ver
bein,
fcha ellas fufsen dilg cumin,
165 lafchallas ver, nagut far nus lein.
Cur eis han quei ngieu vieu,
bein bauld han las mufckettas prieu,
a Igi Steffan hani giro filg plaid,
chi Igi deidavantar nagutta adalait,
170 j fova da quels dilg Oberkeit.
Mo cur ilg steffan ei sto or en la via,
hani duvro beara malgistia.
Tacka! tacka! han eis clumau,
ad han zund mal ilg bastunau,
175 Ach Deus, ach Deus, o chei puccau !
CanzLins dils Tumbliaschins
127
Jou vefs duvieu vivont rafchdar,
Santinellas han eis bein faig star
ora stradas ad er vi leeg,
Na einfer Mofs a viig Tulieu
180 a si fuia chiaunts vee jon udieu.
Cur quels da Scheit han antaleg,
A Vieulden han faig ir aneg.
curreit! la cafa dilg junc. ei prida,
fchi leiu nus cun bun ardi . . .
185 [f. 4 b] la contrapart catfchar navent.
Ils da Scheid bauld sa figenen si ;
las santinellas han tumieii,
scha je eis eran bue difos ella
guerra,
vazevan eis, chils papala cun quella
ferra
190 ils levan s' drir par Igieut a terra.
Ilg zander fchet a fieu quino:
fui navend, ner ti vens mazo!
cur el vangit fut ilg clavau,
cun üu pal lg' han eis do filg
chiau,
195 chel ei lau a terra dau.
Dad el sa Deus lur prieu puccau,
elg ha tras quels da Scheid spindrau,
ils quals ean vangieus anzaquonts
Amprefcha antroca fiil fumchiauns
200 e la spichiau fin lur cumpoings.
Quels da Vieulden ean lur er van-
geus,
lur spronza vevan eis fin Deus,
chel vangis ad eis a star tiers
ad ils defender da quels, chils fan
antiert,
205 quei era tut ilg lur cunfiert.
Ilg Peter Path ei sto Santinella
ad ha udieu quella curella.
Iura ha el do yfs zund dadault:
pir cureit dabot a bauld,
210 perchei chels vengia cun tut lur
guault.
[f. 5^] Quei hani udieu giu Salgios,
ad ean bein bauld stai starmantos,
Sün quei ilg Steflfan bandunau
a tuts ils guaffeus lau lalchau
215 E vi a naun fick biatau.
Cureiian tuts enten la vall,
tarmefs ilg Vaibel ha ilg Mastral:
Curra dabot a gi, chels dein turnar,
quei faig lein nus bein lugar,
220 han tut faig quei par anganar.
Eis han cartieu, en stai ubiedis,
par quei chilg Vaibel ei sto da
priedi.
Aint elg turnar hani antupaus
quels da Vieulden lick armaus
225 E par quest faig er fick vilans.
Ün filg dilg Ma: Christ Flifch,
numno
ilg jacum Catrina, ha drizo,
chel ei curreu vilg cutnin da
Farfchno,
aunc üu cuu el ieus tilg Vugo
230 a gig, CO ils da Mefsa han splunto.
Mo ilg Vugo cun fieu Cufselg
han gig: nus lein far a chiavelg,
dus huoiens lein uus urdinar,
chels quei faig dein fez gurdar,
235 chels sapchian a nus rafchadar.
[f. 5 b] Quels dus vanginen na Tumilg
En cafa da M*: jon velg.
Us han tuccau maun, ils faig vangir
Si par la fchiala a dafchir,
240 han gig, en quala stiva lein nus ir?
Cur quels en stiva han tadlau,
han eis la Igifch bein prest stizau,
mo ün dad eis ha gieu tant fen,
ha gig, pir bucca ils sgriffiain,
245 parchei en grond prigel nus stain.
Mo Deus ha dau a quels dus ar-
diment,
chels han tfchanfchau asprameng;
ilg Vaibel fchet: iou sunt ün redli
hum,
Er Vaibel dün hundreivel cumin
250 a quest cun mei ei vofs vafchin.
128
CanzuQs dils Tumbliaschins
IIa tios fingurs han tarmes nus dus
par VU8 vifar buc adafcus,
ca vus leias quels da priedi buc
perfequitar,
cuntut duveits rasposta dar,
255 fcha leinsa nus a vus tadlar.
Bucca grond faig ban eis tfchan-
fcho,
mo pir loms plaids adina do.
Mufckettas vein nus dunjando bein,
tarchiont, clii feigian dilg cuinin.
260 mo quei ei davanto tras ilg vin.
. . . lur navent tilaus,
[f. 6*] Ean vangi naun t'ilg Mr. Ambros
par ilg fieu frar da vifitar,
A ver ilg faig co el pofsig star,
265 ad ilg Junck. Buol par cunfortar.
Cur ils papals han quei udieu,
han eis pir lur zand fick tumieu.
Ilg Ma»: Lutzy ei curieu tiers fieu
quinau:
0 mieu char frar ! mi gi inpo quest,
270 fcha quels da Farfchno vengian
prest?
Mo ils papals ean partut fgulaus,
parchei chels eran tumantaus.
ils principals quels ean vangieus
Si davoa Dufch, par las chialgas
ieus
275 angual, fco eis lefsan pilgiar leurs.
Ilg cumin da Farfchno ha la da-
maun marvelg
tarmes naun humens da Cufselg
A guardar, fchels vefsan ils guaffens
randieu,
chels han la fera gieu prieu
280 ancunter tutta rafchun da Dien.
Cunbein chels faig san anvidar,
Schils han eis fez stuvieu purtar
en cafa dilg ju: nua eis han
prieu;
quei ha ad eis zund mal plafchieu,
285 fei quint, co ilg cor ils ha battieu.
Mo dus da Tumilg ean ....
[f. 6^] . . ilg Casti da Razöen placaus,
lian gig : duiia Singura ! nus lein
rugar,
ca vus vos pievel velgias cunslgar,
290 chels gidan quels da priedi uiazar.
La Singura fchet: figeit nagut
danief
a buc rumpeias ilg pundts brief;
fcha iou riimpes si quella chrusta,
fchi mas ilg mieu casti a fiusta,
295 jou sai buc auter ancanufcher.
Ilg zander ha er gieu puplau,
a quels da Traun fick fchma-
natfchau ;
ilg tagen hal prieu giu da la prei
enta maun.
ha gig: jou vi gual ir giu plaun,
300 A vus lein fitar ont chi fea damaun.
Ils da Scheid ean vangieus vifaus,
han quels da Vieulden er clumau
a tuts anfemel sa raspau :
San cufsalgiau, co i feigig da far,
305 par chels pofsen sa dustar.
Traunter eis sa cato humens dan-
talleg,
ils quals han gieu cufselg parfeg.
„Nus lein star anfemel fco buns
frars
a tapframeng ils cuntrastar,
310 Nua ils bafengs vengian a du-
mandar.
Traunter eis sha bein cato ün hum
. . . . gurdai par muntiun!"
[f. 7 a] Quei cufselg bein a tuts plafchet,
fchenar, quei ei cuslgiau andreg,
315 Deus ha el do quei antalleg.
I fus aunc bear da gir da minchin,
cur eis han purto si da casti
ilg viii,
quonts eis ean stai, fai jou buc gir.
han fick dau yfs, fco da bargir,
320 fco dad ir fuenter bara.
Canzun dils treis humens da. vieulden
129
Han manigiau, chi feia tut fchon
Nagin ils dettig pli ampaig
Da mazar ilg Junck. Buol a Mast:
Christ,
manigiont, ca nagin vengig a bargir,
325 qiiei crei a mi, ilg ei fagir.
Vangieu ei er la dima Catrina,
ha gig: nus lein far fco en Vul-
trina.
quei ha ün bein pudieu ver par tal,
chella ha gieu fünta mann ün pal
330 Ad er cnntels par far grond mal.
Quei ha ün bein pudieu ver cun
oelgs,
chels han lieu far fco dilg temps
velg
dad Ahab a lur jezabel,
CO eis cun Nabot han drizo da far.
335 la fia vingia ad eis par trar.
0 Dens, ti eis ilg ver fchuldau,
[f. T^»] ilg quäl par nus ha vurigiau!
Has dau a nus bratfch ad agid,
Cunfiert a trost ad er lalid,
340 filg quäl stat tut ilg nies agid.
Schagie ela statten da nus strauglar,
lein nus parquei buc zagiar.
0 Deus! nus dei ilg tieu s. spiert,
ilg quäl ei tut ilg uos cunfiert,
345 A nus osta da forza a tiert.
Ach Deus, ach Dens! ti tut-
pufsent!
buc preud ilg fieu foing plaid
navond,
Ach! buc nus castiare,
Castia quels Tirauns, o Deus!
350 Castia bucca ils tes ligieus.
Silg pli davos lein nus Kogar,
la vitta seterna nus lei radar
Ad enten tfchiel ns velgias bauld
ttanar,
ca uns pudeian tei semper ludar
355 Tras Jefum Christum, ilg tieu filg
char !
Finis.
CANZUN davart la fcLiiiivei?la mort Daria dlls treis humens da vieulden, Davanllada
ent jig on 1766 dils 20 August, ent ilg miedi sco: jou vi caiitar Dils velgs grifchiuus.
(Ineditum nach Ms. Che.)
III.
[f. i'^] Tadleit po tiers, o vus Grifchiuns:
Udit vuä filgs dilgs ve[g]ls baruns,
Chei jou vi fi rifchdare,
Ün faig zund grond a ftarmentus,
5 Fig Scarfchantus a dollorus,
Cun larmas a plirare.
2.
Ad in Cartent a sinzer Cor
Daves quei bein far ir sur or,
Da patarchiar fuenter,
10 Ach vus, ca effes Reformaus,
A leits er davanttar biaus,
Leits Ufa cor buec prender.
Romanische Forschungen VIII.
8.
Par üna buna exortaziun.
Ad er par üna admonitiun
15 A velgs a juveus zünde,
Ca viveits ufsa da qiieft Temps,
Ils pli davos numnaüs savens
Dils Soings Apoftels bunfse.
4.
[f 2 '1] Ach meit entten vufs Sez, vufs tuts,
20 Ca ngitf a leger queft Difchcurs,
Ta[t]leit, co Igei pafsaue,
CunVieuldan, Scheid anchin da Traun,
Ad er cun anzaquonts da Plaun,
Ad Ortenfteiu uf tfchaue;
9
130
Canzun dils treis humens da vieulden
25 Dils milli, Set tfchient, Sifonta Sis,
Dils 20 d'aguft vus sai iou gir,
Silg Sabatt fon riveie,
en la Vifchnauncka da Tumilg,
Silg plaz par Salvar lur Cumiu,
30 Anseubel fon rafpaie;
Suentter lur ifsonza zund,
Dils lur prus velgs, chi en stai
avont,
Ca vevan afchi gurbieue.
Cur eis antfchiet ban da plidar,
35 Par muntaner lur libertad,
Da nagin mal Savevan;
Lur ei quei gottlos chiaun da Saung,
Travers numnau, Quei grondTiraun,
A tuts bein Cunafchende ;
40 Cun ün Trieb Morders el vangitt
Sburflout a fchmanatfont zund fig
bein zund vafseivlamenge,
11.
Lur en anchins navos turnai;
Cun priguel da lur vitta eu ftai,
par quels 1er prender Si,
Quels ngeven dels aunc mal tracttaus
65 ad in latiers fig buftonaus;
Sper quels mez morts sagire.
12.
[f. 3^] Ilg Anprim da quels Treis man-
ziiinaus
ei Staus Maftral Raget ludau,
Tfcharner cun Sieu Surnume;
70 Quell ngit Igamprim din tfchuz tucau
Tras Sieu dadens fchi tarfchinau;
Morir ftuvet quell hume.
18.
eil Sarottlava enten Sieu Saung
Cun fuspirar a lamentont,
75 Chanchins fperas bargivan ;
el sehet, jou vi bugend morir,
Mai fch'iou pofs grazia Survangir,
Da mieu Spindrader jefu.
8.
[f. 2**] Quei lur bein bault ils plidenta
Cun gronda furia mann Catfchau,
45 Cun vaflfens & sagitome,
El fchet, fugit giu dilg Cumin,
Ner ch'ieu Sagit tuts fin ad in,
0, Schelms a Morders grondse;
9.
lur quefta Igieut dilg anamig,
50 Ca fönen Sur curdei zun fig,
ils Morders plidentanen,
Cun duftar giu a cun rugar,
Chels quei po buc duvefsen far;
Nagut eis quei Tadlanen.
10.
55 Ils Schelms atfchanvenan Sagitar,
A queft lur er da saduftar,
Scbels ie buc vaiFens vevan,
lur ean treis dels bault giu curdai,
Cun anchins auters mal salvai,
60 ils autters quels fugenan.
14.
Ilg Sifur chei ufs numnaus,
80 Sia mulger ha! davofs lafchau,
Ün filg ad ina filgia,
Cun ils Treis pings lur uffontsets,
Ca fönen Ses beadisets
Cun leid a carfchadengia.
15.
85 Lautter ei ftau quei tapfer hum,
ScrivontHans Baltzer cun sieu num,
Vangonts bein da Numnare;
Quei ngit er bauld giu Sagitau,
Nun saviont er murdriau
90 Sco Abner generalle. 1. Samu: 26:
16.
[f. 3^] Tras Sias Coftas sanganauJfs
Zund tiers la mort fo el plagaus;
Cun grood Sufpirs sparchiva.
ufs pudein nus bein clumar or,
95 Cun ilg Reg David zund da cor,
Cur el afchi bargiva. 2. Sam: 3:
Canzun dils treis humens da viulden
131
17.
Saveits vus bucc, oz oi curdau
un firft en jfrael ludans
Tras qiiels d' la uialgiftia,
100 Ilg Suinuinnaus ha schau davos
Sia Uiiüa cun tfchiung pings uffonts
Clin kumber a Carfchaditna.
18.
Ilg Tiers vi iou er ver Numnans,
jlg quäl fo Kezy Bantzer Stau,
105 Stuvet morir afchia;
elg nielger efser da ses gis,
ent ilg Trentavell on latiers
Privau la vitta sia;
19.
Tras sia vaicha Sagitau
110 Zund lamanteivell el plida
Cun Sufpirar, o Deuse,
Ach mi veng po uis en agid,
[f. 4»] Ach jefu veng cun tieu Salid,
Mi spiudre da quei Menge.
20.
115 Ell lur vuleva aung si lavar,
Nagin afcava quau gidar
Parmur d'lur sagitome.
0, panpra vieuva, pings uifonts
Lafchau Davos cun Ciinber grond,
120 er cun paugs tnitels zünde.
21.
Dus orfenets, ca dornen: „Bab",
ad ün elg bift d' la moma ftat,
ün crap s' pernes puccaue;
Chi vefs po quei gieu mauiau,
125 Cur eis dils lur han prieu cum-
giau,
C'lur davofs gi fus staue.
22.
Zund Schnueivel ils chiauns lichont
Stuvevan ver lur aigen Saung,
ScoquelsNabotvonpeda, 1. Reg. 21.
130 eis ean ilg tiertz gi si manai
A veulden tuts treis sutterai,
Ach carfchadengia gronda.
23.
Sin spronza ean eis or samney,
Chels Tarlgifchar pofsen vonzei,
135 Tiers glicrgia si lavare,
A cun giftia Da jefsu Chrift
Avont quell grond Derfchader gift
Dilg maun dreg pofsen ftar.
24.
[f. 4 b] ufsa vangits ver antaleg,
140 Co iou einfalti hai Defcrit
Da queft mortat sgrifcheivell;
Mo queft vi jou aung gir finsur
A varuiar scadin singiur,
Ca han quei Da Truvare.
25.
145 Vandetta pilg saung iiiocend
Dumanda Deus Datfchertameng
enten sieu plaid schi clare;
ufs vus Derfchaders sut ilg teg
Da la bachetta vufs varneg,
150 Vus d'veigias bucc mirare
26.
Sin Duns, sin tfchencks, dil mund
banur,
Seig pauper, Rieh, ner grond Singiur
Duveits bucc fchaniare,
Schilgiog ven Deus vus Caftiar,
155 Ilg Saung da vus er Dumandar,
el vult giftia vere.
27.
Scha vus la Bibla Tras vulveits,
Quont bears exempels vus afleits,
Chell vult haver aschia,
160 Ca tals Gottlos vcngien brifchai,
je ancarpei ad or cafei
Navend la vifta sia.
28.
[f. 5^] Ach mire Cur Ahan vet prieu
ad angullau dilg ambanieu,
165 Stuvet tut jfsraelle
Par quell malgist lur angaldir,
Avont lur anamigs fugir,
mazar ftuvenen quelse;
9*
132
CaDZUD tlils treis humens da vieulden
29.
Uffonta, biesca, tut quei chell vett
170 Nagin quei fchanigiar pudett,
Qiiau fo uagiüa grazia;
Vangit or uianau ad ancaipau
ad aung sifur er ilg brifchau,
freu sut 'na mufchna crapa.
30.
175 Er cur SauU vett bncc tut mazau
Amaleck, sco fo cumandau,
Reg, biefca fchaniaue,
Schi ha Deus lur ilg Ratidau,
Chell diu naalfpiert ngit murtirau,
180 Chell vett nagin Ruvaufse.
31.
Er n(i)g[i]t ün fumaz da treis ona
Dilg temps da David, pilg Soung
Spons,
Ca Saul vett bucc Sallvaue
A Gibion ilg Sarament;
185 Mo ilg mazau vi da sieu Sem,
Stuvet ngir ftruffigiaue.
32.
[f. 5t>] Sea fuccfasurs, seet sin ün gi
Dilg Temps la meäfa ean pandi si,
Deus vult haver afchia.
190 Schel dei ngir Reconfiliaus,
Schi ftoll dilg mal ngir ftruffigiaua,
eil lai bucc pafsar vie.
33.
Scha je, canqual chin fus mitfchaua
Da la vandeta dils Carftiauns,
195 Mo da Deus bucc sagire;
Herodis han ils verms milgiau,
A bers lur vitta aez privau;
Quei faig po bucc falire.
34.
David parquei ha gavifchau
200 ad a fieu filg ftein cumondau
Da joab bucc lafchare. 1. Reg. 2 :
Cun ils ses Cavels grifchs ir giu
enten la fofsa cun hanur,
Mo deigig ilg mazare ;
35.
205 Parchei joab zund mall Spirtaus
Dus Tapfera humens vet mazau
Cun ilg Sieu tradimende;
figet sco eil bitfchar vullet,
Cun ün zupau pilliez punfchet;
210 0 fauls angonamende.
36.
[f. 6*] Simei, ilg quall vett fchmaladieu
David, ca fo par Reg unfchieu,
Quei hal er comendaue , 1. Reg, 2:
Chel Tras 'na violentta mort
215 Par mur da sieu schi uialdaport
Duves vangir mazaufse.
37.
Ach fchi Si pia, o vufa Grifehiuna,
Tadlaid niea Deua a fefs Cumonds,
Da tuta puder ufa quelse,
220 Gottloa Tirauns po bucc aculpeit,
Mo la giftia giavilcheit,
Navend cun talls Rebelse.
38.
Ca nus la greetta da Deus tfchaue
Targeien buoca sin nos Chieus
225 parmur dilg Saung, chei sponse,
Cun ir cau Sutt ün tribunal,
buc ordinau, ad aiinc ün tall,
Ca ei zund partafchontse.
39.
Vufa vieuafa, orfanets, parenta,
230 Ach bucc parneitDauers a Schencks
Da quela par fohauiare.
Vnlten quels, c'an Igiamprim cufs-
Igiau
A murdriau ain ün tall grau
Cun Schengs ils liberare.
40.
[f. Q^] Scha vus vangifsas quei a far,
pudes cun vua er Davantar,
Sco cun Gehafi mava: 2. Reg. 5:
Cun prender fchencks da Naäraan
Videl Renta ilg da biämall,
240 Deua fchi ilg ftruffiava.
Canzun dils treis huniens da vieulden
133
41.
Auncular fto iou cnnlfesar
Aunc sin la fin ilg nies mall far,
Cun nus ftat miferabell,
Scha nus patarcbein, cliei piiecau
grond
245 en nos Ciuuin ei ufs bers ons
Pafsau Continuavell.
42.
Daners da prachias eis ei preu,
Gautras lin lauter antardieu;
0, chei puccau da judas.
250 ßauba malgifta tanieu char,
Duvrau malizia ad anganar,
En Schvang van talas ovras.
43.
Quell ca surmaun ha pudieu ver,
Quell ha can lur sa faig valier
255 Cun lauter sut squitfchare,
Cun gualt duvrar, cun pungspichiar,
Manchir, zundrar ä fchmanatfchar,
Par Bieu ftuvet pafsare.
, 44.
[f. 7^] A vein a fchi a vont Deus gift
260 Maritau tut Strofs, Caftigs,
Chieu sto mi fchmarvilgiare,
Chell nus schi gig ha cuupurtau,
Navend dad el bucca ftnfchau;
Chei lein nus pia fare?
45.
265 Duvein clumar, defiderar:
0, gift Deus, bucc nufs caftiar,
Sco nus vein meritaue!
Mo enten tieu tilg jefu Chrift
Nufs ancanufche ti par gift,
270 Schi vangin nus scanpeie.
46.
Quels tuts, ca han faig tals puccaus,
Sco Igei er, ca han cunffesau,
Pudes anguallchin gire :
Co afcen tals aung giavifchar,
275 Cun autters da giftia far;
Jou pos quei bucc capire.
47.
Ad ün tall vi Rafpofta dar:
Ti nar, velgias bucca tarchiar,
Ca iou vulles mitfchare;
280 Mo sut ün Oberkeit pufsent,
Nunpartafchont vi ftar bugent,
Chili mall ven Struftiaue.
48.
[f. 7t>] Schi navont, sco Igei ordinau,
Sco Deus fin tera, eil obligau
285 Dilg mall prender navende.
Da quell Iura ngir ftruffigiau,
Suenter sco nufs vein vingiau,
Quei fus ilg uiieu jntende.
49.
Cuntut vi iou da cor Rugar
290 Minchin, ca ha sia ollma char,
Chell velgig po calare
Da far puccau, a Deus ftridar,
Ad elg uffiern sa schmarfchentar;
Mo velgias fafcinare.
50.
295 Or da Sodam cun Lot fugir
A bauld en Zooar da vangir;
Mo fti vens bucca farre,
Schi vens ti lur sagir, sagir
Culs nuncartents ftuver pirrir;
300 Ach prend po quei navende.
51.
Ach jefsu pia nies Spufs char,
Ti cheis parsull, ca pofs gidar,
Farmezia velgias dare
A tuts quels, ca crein entten tei,
305 A chi dilg Bab Cean fchankiay,
Tieu Spiert da Savundare.
52.
[f. 8^] Tras tieu Spiert fai fagir lur cor,
Chels tei ludont tfchau Clomen or,
Sco 'Is anngels a ligieuse:
310 Soing! Soing! Soing! seigig tieu
num,
Jlg quall parsulameng ei bun!
Amen! gl ti, o Deuse:
Amen
134 Statuts da Fürstenau ad Ortenstein
STATUTS DA FÜRSTENAU AD
ORTENSTEIN.
[Statuts da Fürstenau ad Orteuslein.]
(Ineditum nach Ms. Fr.)
5 [p. 46] ARAR ner SAGAR meragia.
Quel c'ara uer sega ad ün auter sieu Funds sur Nodas a Terms quel
ei curdau par niinchia pei c' El ha arau ner sagau memgia 1 ^ Fallonza
ad ei mincliiamei a quel ilg qnal ilg Don ei faig refalvau sefs Dreigs, er
dei nagin Arar pli vi tiers ils Terms, auter c'el dei laschar spazi d'ün pei
10 lunderor.
LENNA AMBANIDA.
Quel ca tailgia giu Lena ambanida quel ei curdau 1 ß Fallonza.
Suenter sco ils Lens fufsen dei El plianavont vangir castegiaus suenter la
Forma dilg Dreig ; mo quel ca Tailgia giu Pnmers da Frig sin la Pastira,
15 quel ei par minchia pumer curdau 3 S Fallonza a par mincliia Laresch
2. ^ a suenter sco El figiefs, scha dei El plianavont vangir ciastigiaus
Suenter la Forma dilg Dreig.
[p. 47] Item, quel ca prend ad ün auter Lena luvrad'or, ner da las
Seifs, ei curdau 1 S Fallonza, ad ei a quel, cei vangieu faig Don refalvau
20ses Dreigs.
VAUS a VIAS, pafs ner Repafs.
Scadin dei dar a lauter ent ilg Funds vau a via (ner pafs a repafs)
ilg pli datiers dad ir a casa a silg mender Don, ouncalura refalvond nua
Clin veva avont Temps vau a via sco da velg vangir nou, ad ün Frig dei
25 spichiar lg' auter 8. gis, a cur ils 8 gis ean pafsai, scha dei ün far asaver
a lautra Part a sez sagar ner far la via tras ilg Funds da lauter, far seck,
Runas, ner Barleingias, a far asaver a quel dilg quäl la flur ner ilg Frig
ei, parcei vomig buca a perder, a scha quoi Funds vangifs vieult vid üna
autra casa ner Vischnounca scha stat ei minchiaraai suenter cuuaschienscha
30 da la Darchira.
FAR SEIFS.
ils Hofs (ner Salomns) dein minchia mai far seif vid ils auters Beins,
Orts a Vingias, dein far seif sper Curchins, ad ils Curchins sper ils auters
[p. 48] Beins, mo nua ca 2 Curchins stauschen ün vid lauter, scha dei
35 minchün far la Mezadad, sumlgiontameng nua ca 2 Saloms, ner orts pelgiau
ün vid lauter dei minchün far seif la Mezadad. — —
Chi ca vult far Orts curchins Vingias da nief, quel guardig nu El
haig vau a via. —
Statuts da FUrstenau ad Ortenstein 135
PARTAZUN da PUMAS.
Scbün lia Pumers salvadis ner Domestis sin sieu Funds ca vargan or
sieu Funds, sur ilg Funds dün auter, scha dei quella puma ca varga sur
or vangir parcliida adual, ouncalura dei quel, dilg quäl ilg Best dilg pumer
ei bncca sieu, bucca talgiar giu la Roma, resalvond scha tala Roma figiefs 5
Don vi da sefs Salf (ner Bagegs) ner defsen Don da Bagiar, mo tueond
tiers quella Roma, ca touscha sur Funds frietau dün auter, sco curchins,
vingias ad orts, scba dei quel, dilg quäl ilg iert ei, et a tras la Roma ven
faig ilg Don, ver la lechia da talgiar giu la Roma, ner da guder sulet la
Puma, ca ven giu lau, cbei ca ven schilgiog prieu giu ner sacus giu dei 10
adual vangir parcbieu ; mo quei, ca croda sin la Pastira sauda a quel, dilg
quäl ilg Pumer ei.
[p. 49] FULLAR a PISAR.
Item da fullar dei ün prender da crenas 15 Coven üna Crena, a da
pifar par minchia ster Graun ün Minal avont ca pifar sut Fallonza da 1. ®
seuzia graza. —
PAGAILGIA da REISGAR. 15
Item pagailgia da Reisgar, ner Reisgadira, ei seig par pinchia ner
gronda Blocka ei 3 de. par minchia Tschunckeisma; mo quei cei Lena ner
Blocka da Felgia, sauda par minchia Tschunckeisma 4. de. a la Tschunckeisma
da cumin dei efser quartas 11^2- ^ 1"^^ ^^'^ ^^ basengs dei ün duvrar la
Tschunckeisma, er dei minchia Reisgader reisgar Lg' amprim a Igieut dilg 20
Cumin, avont c'als Esters sut Fallonza par minchia Block, ner Pagailgia
da fullar asehia savenz scei daventa 3. fö Fallonza.
[p. 50] MENDAS da la BIESCA.
Item Lgei decretau ad urdanau paramur ner davart las Mendas da la
Biesca, ca nu' ei ven Marcadau, da pagar cun Biesca senza menda, scha 25
dei üna Vacca, ca mai 3 Tettas, ner ün Biese, ca furtschella, cei tschocks,
scurnaus, ner ha autras vafeivläs mendas, efser serrau or, sco er quella
Biesca, ca ven cumprada, vendida, ner baratada, ca sa catafs endeifer ün
eil mafangina, ad ilg Vendider vefs avont ca vender anchiert anqualcaufsa
vid ilg Biese, a bucca laschau asaver, scha dei El purtar giu ilg Don Sulet; 30
mo schei fufs nagut anchiert avont ca vender, scha dei ilg Cumprader a
Vendider purtar giu ilg Don mietz par ün , ilg sumlgiont par Salzschädig
ner mietz oil dei er vangir salvau asehia suenter ilg on ad ilg mietz oü
navend va ent ilg vugig dilg Cumprader.
Quei ca tuca tiers autras mendas ei ün nagutta culpont da star sut, 35
ouncalura dein ils Laigs a Marcaus, ca daventen denter ilg Cumprader a
vendider, vangir salvai a dai vangir vivieu suenter quels.
Declaronza dilg Arteckel, ca stat tschou gual avont las mendas da la
Biesca, sco quel ei Anno 1711. dils Deputaus dilg Hochgerecht a la Punt
136 Statuts da Fürstenau ad Ortenstein
da Fürstenau decretada, a lou suenter dad amadus Oberkeits a Cumins
vangida cunfermada, cuntut er che Biesca, ca ven Cuniprada veudida ner
baratada, ca sacattafs endeifer ün mietz on Mafaugina, scha dei ilg veu-
dider ver ilg Don vid sasez a purtar, ad ün tal Biese sco El safla dei
5 efser curdau tiers algi, mo scliilg Biese ent ilg mietz oii, ca savunda, ad
aschia en spazi d'üu on vangel's aflau Mafangin, scha dei Iura ilg cum-
prader a vendider ver ilg Don adual, a purtar giu anferael, ad ilg Biese,
ner quei ca pudefs lundror vangir traig a Nez, dei er survir adual ad
amadus, ad ilg Sumlgiont dei er vaugir antaleg ilg Salzschädig ner Mal-
lOseck.
Tschou ei er da saver, ca schiig Cumprader encorfchefs enqualcaufa
da menda vid Ilg Biese ner vefs dubi da quel, scha dei El bucca ver
libertad da laschar quel stuner senza vivont far asaver en buna forma
algi vendider; mo schiig vendider lefs bucca cumparer, ner ün tal Biese siu
15 l'offerta dilg Cumprader prender anavos, uer schilgiog, vangir giu cun ilg
Cumprader, en tal caas Iura po ilg cumprader en preschienscha da 2 Huu-
dreivels Humens nunpartaschouns laschar quel sturuir, a suenter sco ei
sacatta ladinameng far asaver all vendider, a quel agli offerir apustar, El
seig Mafangin ner Salzschädig, santalH rainchiamai enteifer üu antier on
20 [p. 52] a meetz on en forma ä guefsa, sco avout ei faig Mentiun, tut abnna
fei, a senza Mal Act, dilg mietz ad antier oii anvi, ei ün nagutta culpout
pli da stat sutt.
CUR BIESCA PIERRA.
Cur ün Biese pierra senza vangir a Niz, scha dei scadin laschar sutterar
25 sutt fallonza par minchia Cheau S. 1. Armenta uer Beasca gronda.
FAR Donn da la BIESCA.
Item ün Bof antier dei sut 3 oüs bucca vangir; mo quei cei sur 3. 0ns
po vangir scüsau en ün pagament; ouncalura schün tal Bof antier figiefs
Don, scha dei quel. ca ilg Bof, purtar giu ilg Doü suenter eunaschienscha
30 da la Darchira.
Item cur Vaccas^ Bofs, ner antra Biesca malagurdadameug senza fraud
fan Don. ün Igauter, schei ün parquei nagut culpont plinavont. —
Item scha d'anchina sort Biesca figiefs Donn, ei seig en Ers , Praus
ner auter Funds, scha po quel, alg quäl ilg Doü ei faig, manar 2. giraus
35 da la Vischnounca, sin ilg Don, a quei laschar stimar, pilg tierz pfenig, a
suenter la Tailgia buc anqurir plianavont cun Dreig cun Condictiun , cün
dei er far Kund ala cvntrapart.
[p. 53] FAR CURCHINS.
Item scadin po da 7. Sagiretschafs Prau, schün ha far üna Sagiretscha
40 Curchin, a dei er menar par vau a via.
Statuts da Fürstenau ad Ortenstein 137
Er cur ün ha ün Pumer sin ilg Funrls cVUn auter a vendefs el a quel,
dilg quäl ilg Fuuds ei, scha dei quei ver nagina Traichia ; mo seh' El
vendefs ad ün auter, scha dei quel, dilg quäl ilg Funds ei, ver lamprima
Traichia.
TSCHANTAR PUMERS. 5
Nagin dei nagins Pumers en sieu Funds tschantar ne laschar crescher
si memgia datiers vid ilg Funds a Bagegs dad auters, numnadameng bucca
pli datiers, ca 2. Tschuncheismas lunderor, a scha la Roma figiefs Don a
lauter, scha dei quel, dilg quäl ilg Pumer ei, talgiar giu la Roma, ouncalur
ei a minchüü enten quei refalvau ses Dreigs. ^^
URDEN dils USTIERS.
Scadin Ustier, ca dat or vin, dei, seh' El ei dilg Sarament, scha dei
[p. 54] El amparmetter als Cheaus da cumin, scha lai ün star tiers quei,
ad ün auter dei far ün Sarament cun detta standida, c'El velgig buca meter
pli ca 2. x^' sin üua Masira, ad ilg Most x' 3. la mafira, coi eh' El cumpra, 15
sut Fallonza da 1 fö minchia Sauma, a dei plinavont vangir castigiaus pilg
Sarament.
Mo quel, ca crescha en sias aiguas. Vingias, eis El bucca culpont da
laschar schaziar , schün dat urden par auters Frigs, sco Garnezi, Caschiel,
Pienng etc. scha po ün er dar Urden pilg vin. — 20
Item tuts Ustiers dein efser ubiedis da dar Albierg a scadin Gast, El
seig Ester ner Domesti, a dar algi da mangiar a da beiver par Sieu üaner,
a pendlar or ün aviert Schild sut Fallonza da 1 U, quel ca sur pafsas quei,
a chi ca vult taner Ustaria, dei taner ilg antier on sut Fallonza da 5 %.
Milsanavont eis ei decretau, ca scadin Ustier, santali Ustier da cumin, 25
dei dar ad üna Pilgiolounca, ner schilgiog ad üna parsuna malsauna ner
cei en basengs, cur Eis ston ver vin, autroca tont, sco par f. 1. sin credit,
ner sin spechia, a schiig Ustier vult buca spichiar pli gig, scha po El en
spazi d'ün meins sa far pagar, ouncalura mai a quels da la Darchira, cean
sasi ent, quei vult gir Vaschins. 30
[p. 55] Ilg Ustier da cumin dei par ils eusts da Darchiras, Ig'atun da
Meza stad navend, antroca, (antroca) Callonda Marza, prender Biesca grafsa,
da Callonda Marza anvi Biesca senza Menda, aschilgiog Garnezi, Pieung,
Caschiel, Vin ad auter da peisa a Masira, lautier on tras suenter sco ilg
curs ei, a la Biesca dei vangir preziada en stailg da Daners, ad ilg Ustier 35
dei spechiar 14 gis suenter cilg Truament eis ieus or, a schün vefs buc
ner defs buc da quella Rauba sifur scritta , scha po T ustier stimar pilg
tierz a trer ent ilg sieu, a quei mufsar sez etc. a schiig Ustier lefs bucca
trer ent ils Custs da Darchira, mo spichiar, scha dein quels dilg amprim
on anvi cun 3. x' par f. ad vangir antschisi. 40
Ilg Ustier da Cumin dei a minchün, ce seig Pardechias ner auters, ca
maingian cun la Darchira quintar en adual spiendi, sco la Darchira, a
bucca plianavont.
138 Casper Collemberg
Ad iin Landr., Landt., ner Seckelraeister dei vangir pagau adual, pils
Fallaments Gi-obs, sco algi Ustier da cumin.
Ils Ustiers da cumin dein mincli' on suenter las velgias raodas, avout
ilg Cumin avertameng vangir ligieu or a tsclientau.
5 SCHUAR las VIAS ner STRADAS.
Quel ca meina ner driza l'aua tras la strada, ei cnrdau 1. S Fallonza
[p. 56] aschi savcnz sc' ei daventa, a nagutta tont meius far la strada buna,
SCO vivont.
CHIAMIN.
10 Scadina casa dei lasebar far sieu cbiamin, a taner schuber, cbi ch'a
la pufsonza, chi cb' a aber buc la Pufsonza, scha dei leza Viscbnounca algi
lasebar far, a quei far antscbisir, a quest Deivet dei vangir traig avout tut
ils auters.
ANCURIR SCHNECKS.
15 Nagin dei ent ilg Funds d' ün auter ne anqurir ne cavar Scbnecks
antroca Eis ean bucca cuverts ; Sut Fallonza da l.fö; ascbi savenz sco ün
surpafsa quei, a vangifs angartaus; ad a qtiel, cei faig Don refalvau ses
Dreigs. —
ANCURIR si sem da CUREG.
20 Nagiu dei anqurir si sem da Cureg ent ilg Funds dün auter sut Fal-
lon/.a da 1. U.
CASPER COLLEMBERG.
Yiadi; che ja«, Gion Casper Collemberg ?ai faig 11 oü 1765. en L'isla de Frontscha.
(Ineditum nach Ms. Col.)
25 [p. 147] Cau eisei ufea tout quei, cbe il ei anus arivau depli, cbe nus
efsen davent de Frouscha, Cau Suenter vus vij jau far la descriptiun de
L'isla de Frouscha, La quala ei, scho jou vus vai vizau, ä 4. Millis uras
da Paris, ent la partida dil mont, nomnada l'Affrique. II emprem vus
feisch jou de Saver, che quella isla Seigij ad il Reig da Fronscba, depli
30onns avont quei apartaneva ela ad ils Holenders, Scho era 2. autras islas,
che en bucca da Lonsch de quella; l'ina ha num L'isla de bourbon, en la
qualla ei ven Bia et bien Caffe, et Biara Solida Biestgia^ Scho era biars
et Buns Cavals, Bien grann et feig buns freigs Auter, quei Biaras oranges,
che ei in dils mellers fregs, che in po miliar Sil mont. La tiara de quei
35liug ei bucca biala ; il ei feig biaras et macortas et aultas montoguias;
Casper CoUemberg 139
quella isla de Bourbon ei bucca afcbij gronda, Scbo L'isla de Fronscba,
la qualla ha 60. uras detouru; quella de Bourbon ha mai 30. uras. La
tiarza de quellas islas ei nomnada Rodrigue, la qualla ei feig pintgia ; ella
ha mai 10 uras ded ir entuorn. Sin quella isla ven ei gronda quautitat
d'ina Sort tiers, nomuaus torta de tere, ils quals en feig buns da malliarö
et buns per la Sanadat. Cau ascbigian ei sin naf miutgia meings prender
5. ner 6. schent de quellas tortas per l'isla de Fronscba et per quella de
Bourbon; igl ei da quels tiers, che paisen schent; po crer ils auters plij
auters meins ; ei tegneu quella sort tiers, Scbo feig nefsesaria per il de
[p. 148] viver de la Duos islas de Fronscba et de Bourbon. Quella pintgia 10
isla ei a schent uras lonscba de las duos grondas; il ei Sin quella isla mai
ver 15. ner 20 hommens, que varden tier l'isla. Scbo LMsla de Fronscba
ei la prinsipalla de quellas trais, Sehe efsen nus Stai en quei liug.
Cau fan ei Corners feig gronds, autras gadas pudev' in far euqual ons
ina fortua feig gronda; rao de quei temps, che nus eran, era ei gronda 15
miseria; las uiaras eran caschun, che il comers era tout Lavagau. Quella
isla ei, Scbo jou vus vaig gieg, plaiua de grondas montognas et bucca
biala; quellas montognas en aschi aultas, che la gliaut, che Stat lau, po
ver las nafs, che vegnen, de 20. uras lonscbs en mar. La tiara ei tonaton
feig buna, Schegie che ella ei plaiua Crapa; il fons, che ven Louvrau, il 20
quäl dat feig gronda paina de louvrar ora; ei ven bien graun en quella
isla, era de toutas Sorts buns frigs, Scbo era empau caffe et Socar, mo
bucca bear. Scbo en quella partida dil mont ei mai ne fa unviern, Sehe
fan ei dous gadas per on graun et fein: et tout on ora crescha ei toutas
Sors caussas, oreifer il viu, che il ei bucca, et il quäl ei feig cars; en 25
temps d'uiara han ei vendieu il vin 3. francs la masira, mo de miu temps
vendevan ei schung francs la masira, il quäl fieva 2. Eiscoldis de casa; en
quella jsla eisi ver 1. schent Franzos, che han Campagnes, en las quallas
ei ban per far louvrar gronda quantitat. tout gliaut nera. Mo jou vus
vaij visau, il mender dils Borgers ha 20. et trenta Schlafs, il ei biars 30
che ban [p. 149] doua Schent, et auters 150. auters 100. auters 80. auters 60.
et quella uisa ha mintgin ton Scbo el ei capabels de comprar; quei fa
touta lur Rechezia. Con quella paupra gliaut fan ei il Comers, grad Scbo
nus fiein denter nus cun la Sal^ bistgia; ei venden, datten en pagament
quella gliaut, Scbo nus marcadein, cun daners blouts, et ei traten quels 35
Esclafs, Scbo nus tratain la Biestgia; fan trer Lena, Crapa, et toutas las
lavurs grevas ei fan vegnir quella gliaut de 4. — 5. uras lonscb con gronds
et grefs Bourdis. Jou perneva mal pucau de ver, con mal quella gliaut
ven tartada; paug che il patrun ei bucca contens, ner Sehe enqualliu fales.
Sehe fain ei ligiar quella gliaut con cordas pais et mauus vid d'ina Schala 40
en venter, et fan ad'el dar con in fest Satel 100 fridas Sil tgil , con il
quäl fest ven faig tout en tocs lur tgil; ei fan dar enqual gada 200. 300.
400. 500 fridas, et enqual gada ton feig, che ei mazen. Quella uisa traten
140 Casper Coüemberg
ei quella gliatit, clie ha la malura d'efsor Schlavs, per touta lur vcta.
Tgiai Spisa rlatt'n ei a quella gliaut"? Ei daten ensitgiai Regisclis, nomiiadas
maguon , et aua, et enqual gada empau ris faie quer; tgiai forza quels
Schlafs pon ver, en mai saver malliar paun! Ei han uina vistgiadira si
5 dies; ils biars han in schliet toc Lctiziel per taner supau la niuadat. Biars
en afchi mal, che ei fuin et van cn ils oualts; mo ei en gleitj pris; et mal
[p. 150] va Iura cun eis: L'emprenia gada, che ei fuin, fan ei tillar giu
las ureillas, et noden con in fier canl Sil dies, per el enconoscher; la Se-
gonda gada, che ei fuin, fan ei tilar ils niarfs dellas compas, et la liarza
10 gada, che ei fugiefsen, fan ei preuder.
Curche enqual patrun ha tema, che enqualtgin de Ses Schlafs vules
fugir, Sehe fa el meter in toc fier vid ina comba, oder ina tarmenta cadaina-
fier enta culiez, che paisa 50 Creuas, et quella uifsa fan ei eis luvrar Scho
vidavont. — II ei denter eis enqual, che en bucca afchi mallurius; quels
15 Surveschen en cafa a lur patruns, et en vistgi valetus, baiu, et han Bien
de milliar; a quellas Sorts Schlafs ariva ei, che lur patrun dat lur libertat,
curche ei han el furvieu biars ons, et che ei en contens, oder che ils pa-
truns dessen Si quella ifsla, per tournar en Fronscha.
II ei de schunc Sors de quella gliaut nera en quella ifsla; cn tout po
20 ei efser 20 mellis Esclavs, Ina Sort de quels ners ner neras han bucca
cavels, Scho niis alfs; ei han Scho launa nera Sin lur tgiau, la qualla ei
Schurada, Scho la launa nurza. Quels en d^ina tiara nomnada Malgache
et masenbiz. Una auters, che en bucca aschi ners, Scho ils auters: quels
en de Linde, partida dil mont, nomnada Lafia, la qualla apartein ad il
25grond terg; quels han cavels, Scho nus ; et en buns luvres^ et en ils biars
libers, pcrquei che ei renden [p. 151] grond Survetsch a touts ils alfs che
en en quella isla.
La biara de quella gliaut ei pagauns, et encauuscha uina cardienscha;
ei viven Scho la biestgia l'ins cun lauters, Scho ei Schabegia, il quäl fa
30 paug a lur patrun, che damonda ply, che ei deigien luvrar, che autras
causas, ei han Setz pauc cardienscha, et prendeu ina de lur Schlavas per
Sefurvir.
Sunt feig pauchn cardienscha et devotiun eisi cau denter ils fransos
et auters catoligs; il ei niai ina baseilgia gronda en quella jsla, la qualla
35 ei feig gronda, Scho jau vus vai visau, et 2. caplotas, en las qualas il ei
in prer, per gir la mofsa enqual gada; il ei gliaut, che mai ne po vegnir
a mefsa; ton ei en lonsch davent dil marcau et dellas caplotas. Biara
gliaut miera Scho la biestgia Senza ritscheiver ils Sointgs Sacraments,
mintgin pertratgia bucca auter, cha far ina gronda fortuna.
Mattli Conrad
141
MATTLI CONRAD.
i\ovas canzHiis fpiritiialas; Coira tras Bernhard Olto. 1784.
[p. 76] XIX. CANZUN DAVART LA
PASSIUN A MüRT DA JESU
CHRISTI.
Mieu Prinzi da la Vltta char!
Co dei jou mai Chi augraziar
Par ti' Aiuur, Charezia,
Ca Ti a mi has deinuffau
5 Cun prender fin Tei mieu Puccau
E'lg Stand da tia Baffezia?
[p. 78] 0! ca mieu Cor luafs, fco 'lg tieu,
A fufs fchi cauld fco ilg Burnieu,
Par dar Racunafchienfcha!
19 Par puspei tiers a Chi purtar
Ilg Frig da tieu grev' Andirar,
A foinchia Ubadienfcha !
Antfchiet, o Chrift! ha tia Paffiun
En fcüra Noig cun l'Uraziun,
15 Par dar a mi Clarezia.
Jou vez Tei mont or d'ilg Marcan,
A mi arvent ilg Tfcbiel ferrau,
[p. 79] Quont grond'ei tia Charezia!
Sur Kidron ün malmund Ual
20 Vas Ti , par mei fpindrar dilg
Mal,
[p. 80] Silg Culm da las Olivas —
Nu'ca fin Tei fpechiava bear
Angufcha, ca nagin po crer,
Ca Ti par mei fentivas.
25 Un Jert fov' ei nu' ch'ilg Puccau
Ei faig 'lg amprim, a nu' ch' er loa
Ei persa la Giftia;
Un Jert has Ti er or ligieu,
Ad enten quel a mi gurbieu,
30 Dad ir en Tfchiel la Via. —
Ti fovas lou zund cumbriaus,
Cun tal' Angufcha circumdaus,
Ch' un fa buc la defcriver;
Ti ta ftorfchevas lou fc'unVierm,
35 Sentivas Peinas dilg Utfiern,
Tut mai par mieu Malviver.
Ti fieuas Saung, par mei fpindrar
Or da l'Angiifch'ad Andirar,
A clommas cun Fidonza:
40 Ach Bab! o fcha puffeivel ei,
Scba vommig queft, Sicher da mei!
Ti has lou tiers Puffonza —
Mo pir ei feig a Chi ramefs!
0 ca jou er afchi' figefs
45 Adinn' en la Crufch mia!
Finalmeng ha tieu Bab t'udieu,
A dau Cuntiert tras 'lg Aungel fieu.
Cun mei fa'l er afchia.
ün Comp da gronds Lufs ven a lur
50 Cun Judas ilg tieu Traditur:
Par Tei fc' un Tfchut furprender —
Cun mei fufs ei pigiur paffau,
Scha Dens, fco jou vefs meritau,
Vefs lieu fuenter render. —
55 Ti lais fifur d'els ta pilgiar:
Par mei en Libertad fchentar,
ün ligia Tei, Fideivel ! —
[p. 81] Ils tes Juvnals bandunan Tei,
Ti vol parfuls pagar par mei
60 Lgi Gift, a Bnutadeivel.
ün meina Tei avont ilg Dreg —
Tes Anamigs han grond Daleg,
Da ver Tei en Cadeinas.
Eis chifan Tei tut fauUameng;
65 Mo ti ftas lou zund chiouameng,
Rafpundas fin Naginas —
Parchei fin milli Chifas jou
Savev' a Dens par mieu Puccau
Neaunc rafpunder Unna.
70 Jou blaftemava, Chrift! tieu Bab,
Parquei ven für Tei rat ilg Stab —
Coa fovan tuts parünna.
Cun Spid'a Puinga vens lur tractau!
Jou vev' a Chi qaei gudingiau
75 Cun uiia naufcha Vitta.
Bear Befas, Gomngias ftas Ti or,
142
Mattli Conrad
Parquei ca jou cun ilg mieu Cor
Hai traig für Tei la Gritta.
Parfin tieu Petrus lia fchnagau
80 Treis Gadas Tei für ilg fieu
Cheau;
Mo el figiet or d'Temina;
Jon aber hai cun bers Puccaus
Schnagau er Tei fiu uiilli Graus —
Ach gie! pir leider! memma.
85 Sco Ti cun Grazia has mirau
Sin Petrus, ch'era curabriau,
Afchi fin mei er mire!
Vouim jou anerr, a fai buc co
Pufpei turnar, fcha trai mei po
90 Tiers Tei — a mei parchire!
Mi tengie Ti ftateivlameng
En la Vartid fideivlameng!
Mi fai po quella Grazia!
Jou rog tei, Senger! mi fai ferm,
[p. 82] A feigias Ti mieu Schild, a Schirm
E'ls Gis da mia Fleivlezia !
Sin 'lg auter Gi vens Ti marvelg
Straigs tiers Pilat dilg grond Cun-
feig;
Parchei ca Ti vulevas
100 Ad ils Pagauns er meritar
Cun ilg tieu pitter Aandirar
La Vitta — fco gig vevas.
Un ha Tei Reg d'la Pafch! chifau,
Sco veffas Ti tut rebellau
105 Cun la Doctrina tia.
Jou fov' ancunter Deus rebell, —
Parquei vens Ti, o Regd'ilgTfchiel!
Dad eis chifaus afchia.
Cun Barrabas ün Prifchunier,
110 A Morder vens Ti mefs e per,
0 gronda Malgiftia!
Un tira quel Puccont avont
A Chi, ca das la Vitt' alg Mund,
Co mav' ün mai ord' via!
115 Mo chei vi jou ufs mi vilar
Sur d'ils Judieus — ad eis chifar?
Jou Morder hai la Vitta
Da la mi' Olma buc ftimau,
La Mort pli aulta fchaziau,
120 Deus anrifau tier Gritta.
Tut ilg Clumar ad ilg Garrir:
Ilg crucifig': El fto morir,
Sa bucca fchi grevs effer,
Sco mieu Puccau, a Naufchadad,
125 Ca ftridan Deus la Majeftad —
Seh' jou vi quels ancanufcher —
Ilg Saung, daTei, Chrift! fluffiaus,
Cur Ti vangivas gaslisus,
A currunaus cun Spinas,
130 Mi gl: Chei jou par mieu Malfar
Vefs gieu a femper da fpichiar: —
[p. 83] Angufch' a fpir Furtinas.
Ti vens tiers quella Mort truvaus,
Ca Ti deis ngir crucifichiaus,
135 Er quei par mei daventa:
Ca jou ngnifs bucca d'ilg gift Dieu
A femper femper fchmaladieu
E'lg Fleug, c' adin' arfenta.
0 Tfchut da Deus ! quont voluntus
140 Prends Ti fin Tei ilg Len d'la
Crufch ;
Par buc lafchar mi' Olma
Sut ilg gref Fafch da mieu Puccau,
Cu'lg quäl jou hai mieu Deus ftridau,
Ca fpir Vandetta clomma.
145 Ti eis, o Culm da Golgotha!
Silg quäl ufs tieu Scaffider va,
Par cou lafchar fia Vitta.
Sc'ün Malfichiont ven El tractaus,
Tras Mauns, a Peis ven El furaus,
150 Un vi d' la Crufch El fichia.
Quou pagas Chrift, mia Sagirtä!
Par mieu Dapurtament, ca ha
Sur mei traig la Svantira.
0 chei amliras Ti par mei!
155 0 quout' Angufcha ven fin Tei,
Par dar a mi Vantira! —
Par mei Cumpoing d'ils Aungels far
Vol Ti cun Morders lou pandlar,
0 gronda tia Baffozia!
160 Er zunt tia Rafs' a tieu Vafch
chieu
Ven dilsUflfonts d'ilg Mund chi prieu
Parmur da mia Nienezia.
Gie tia Buntad ei fenza Fin!
Parchei ti uras a fcadin
Mattli Conrad
143
165 Da tes Contraris Grazia.
Ilg tieu Saung fpons ha fchon
Vaitid
Da dar Igi Schocher d'ilg Salid
Cumploina Sagirezia. —
[p. 84] Giu dilg Piiccau, a la Sgrifchur
170 Dad ils Judieus, c'han Tei Singiur
Mazau, vult Tfchiel a Terra
Sa ftarmantar — gie vid' ilg Tfchiel
Ven fcür treis Huras ilg Solelg,
La Terra trembla era;
175 Ilg Vel dilg Tempel fa fandet,
La Grippa dir' er quella det
Anfennas da Triftezia —
0 Jefal chi vefs buc vulieu
Crer: ca Ti feis ilg Füg da Dieu
180 Ilg Füg da la Charezia?
Mes Dens! mea Dens! has Ti
clumau:
Ach CO ! has Ti mei bandunau?
0 Chrift! ach chei Angufcha!
Ha Chi caufau mieu Bandunar
185 Ilg Bab da Tfchiel, a Senger
char —
Ca Grazia mi fa nffa!
Ach, jou hai Seid — aunc clommas Ti
Ifchieu ei lur fampchiau a Chi —
A Chi, par dar da beiver,
190 Mi lai o Chriftus! Seid haver
Suenter Tei, ach Senger er —
Da ti'Ainur ngir eivers. —
Ti gis: ufs ei tut cumplanieu! —
Prend fi, o Bab! po ilg Spirt
mieu !
195 Sin quei lur Ti morivas. —
Afchi ha tia Mort caffau
Ilg pitter Frig da nies Puccau —
Salid Ti nus gurbivas.
Ber miili Gadas feig a Chi
200 Parquei, o Chrift ! Laud unfrieu fi ! —
Tia Mort ei noffa Vitta.
Maz' ilg Puccau, a lai po mei
A chi cou viver — a vontfei
Haver Glierg' infinita!
205 Uli punfcha tras tia Cofta aunc,
[p. 85] Ad ei vangit or Au' a Saung,
Er quei, Cunfiert mi clomma.
Da Jefu Chrift quei Grip pichiau
Fantaunas duifchas vengian nou,
210 Par buvrentar mi' Olma.
Chi lefs cu' Ig Capitani buc
Dadault clummar? a gir partut:
Queft ei im Gift, ün Senger —
Chi lefs ufs buc er Rigl' haver
215 Da fieu Puccau, a lur er 1er
Tiers Chrift Refugi prender?
Lur ven d'un Jofeph concedieu
La sia Foffa pilg Chierp tieu —
Er Nicodemus curra
220 Cun Specerias d'Aloe,
A Mirra par ler unfcher Tei,
A futterrar a Iura. —
Ach gide Senger po: ca jou
Sutterre tut ilg mieu Puccau,
225 Ch'el haig buc pli Puffonzal
Scha veu niia Foffa lur vontfei
Ad effer ün bien Leg par mei
Tras Tei, Chrift, mia Fidonza.
Tieu Chierp antroqua füg tierz Gi
230 Stat en Ruvaus — a cun Sagi
Tia Fofs' er parchirada —
Mo pir cun Gliergia ad Hanur
Tiers Truz dils Anamigs a lur
Daventa tia Lavada.
235 Pudefs po ti'Amur mei trer
Da tauer char Tei Chriftum er
Dad ufs' antroqua femper! —
Jou vi, fchi gig fco' Ig Puls mi dat,
Mi dai quei Dun tras tia Buntad!
240 Deus! Laud dacor chi render! —
144
Mattli Conrad
LXIIII CANZÜN DAVART 'LG ÜNVIERN.
[p. 240] Grond .Scaffider! grond eis El!
Clin fieu Mauii ten El il^' Tfchiel.
Lgi Solelg ciiraniondas Ti:
Veng, a turne rainchiagi !
5 [p. 242] Biins eis Ti ftateivlameng;
Bien a Tuts das richameng;
Buns eis Ti buc mai alur,
Cur iig Feld ei en la Flur;
Mo, ca Ti eis grond, a ferm,
10 Vez' ün er d'ilgTemps d'Unviern —
Ent ilg Luft a Nivel fcür,
Ca Ti, Senger, fas vangir.
En ilg Bafs, a fin ilg Ault,
En las Valls, ad ent ilg Guaiilt
15 Fas Camonnas, a Palaz,
Or d'la Neiv, ad or d'ilg Glatfch.
A la Terra das Ti Kraft;
A las Plontas ilg lur Saft;
Das er quei, ch'iin ha rugau,
20 Quarclas bein, quei ch'ei feiiinau.
Ti, c'auiblidas buc 'Ig Utfclii,
Das a Nus aunc ber da pli.
Laud a Chi e' lg Cauld a Freid
Ti ca doftas Fomm a Seid!
25 Ti mieu Cor rumongie cauld!
Yen ilg Pauper tard, ner bauld,
Sch'ilg vafchchefche fco ün Frar,
Dai er Paun lgi da niangiar!
Cur 'lg Unviern ei paffau vi,
30 Scha fa — Deus Tut crefcher bi;
Praus, Pumers, a Guaults ean lur
Bels poinpus, ad en la Flur.
Schi ven er fagir vontfei,
Cur jou mier, ad ir cun luei ;
35 Enten Pulvra veng jou ir;
Mo fin 'lg ultim Gi flurir.
Ei fcha vengig pir quel Gi,
Nu' ch' ilg Freid ftulefcha vi !
0 perpeten bi Solelg!
40 Legre nus lur er en Tfchiel.
[p. 243] Quel, ca fa Hanur a Dieu,
Prend Deus fi par ilg Filg fieu!
Mo clii buc Hanur Lgi dat,
44 Vont El er cun Turp lur ftat.
LXXXV. DAVART LA BUNTAD DA DEUS ANVERS DA NOSSA PATRIA.
[p. 328] Puffent a buntadeivel Dieu!
Ach quont ber Bien has cumparcliieu
A noffa Terra d'ils Grifuhuns !
Chi fa rifchdar fi tuts tes Duns
5 [p. 330] Ca ti has dau? Hallehija!
[p.330] Cur ils nofs velgs buLS Par-
davonts
Vanginen fig d'ils lur 'J'irauns
Sin beras Furinas mal tractai,
Tras Chi ean eis vangi fpindrai?
10 Tras Tei, o Deus! Halleluja!
Gie Ti eis quel, c'has eis gidau!
Ti Senger eis, c'has eis spin-
drau !
Cur eis clumavan: ach Agid!
Seh' has Ti ad eis lur dau Salid,
15 0 Tutpuffent! Haleluja!
Cur eis tieu Plaid havevan buc,
A cur ei fova fciir partut;
Tras Chi ean eis illuiuinai?
Chi deva Lgifeh ad eis pufpei?
20 Ti Bab grazius! Halleluja!
Lti Ciira
145
Chi cunfalvav' antioquan ufs
Tieu Plaid, a Libertad a nus?
Chi ha la Terra parchirau?
Chi tut ilg Mal navend duftau?
25 Ti, Seuger Dens! Halleluja!
Par tut quei Bien, o Deus; ca Ti
[p. 331] Has dau, a das aunc minchia gi,
A nus Grifchuns, chei lein nus far?
Nus lein dacor Chi angraziar,
30 0 Bab da Tfchiel ! Allelujal
Pren fi nies Laud, ca nus Chi dein,
Lg' Angraziament, ca nus purtein !
Hanur, Sabienfch'a Majeftad
Seig dau a Chi par tia Buntad
35 Tras Jefum Chrift! Halleluja!
0 Senger, tutpuff ent a grond!
Ach velgias aunc milfanavont
La noffa Terra cunfalvar!
Da tut ilg Mal la parchirar!
40 La benedir! Halleluia!
NiefsKegl ach dai tiers quelia fin
A minchia Ligia ä Cumin
Illuminai a buns Pafturs!
A Sabis, Gifts Superiurs!
45 Buns Patriots! Halleluja!
Ach lai la tia Religiun.
Ch'ei ilg pli grond a niebel Dun,
En noffa Terra bi flurir!
A tuts Cummins a Chi furvir
50 En la Vartid! Halleluja!
Lai po la noffii Libertad,
Cha Ti nus das tras tia Buntad,
Andreg guder cun Lagrament,
Cun ver real Angraziament;
55 Ach Senger gie! Halleluja!
Un' autra Patria has er lou
En Tfchiel p'ils Virtuos famchiau;
Scha gide, Senger, Senger Ti!
Ca nus vivan Tuts a Chi,
60 Sin Terr'ä Tfchiel! Halleluja!
LA CURA.
La Cnra.
(lueditum nach Ms. In.)
[f. la] Vegn in Aflfon cun Alas,
Che jeu eung mai ai viu,
En miu jert de fliirs biallas,
üal fco fche quel fufs flu.
5 Mira las Eras lofchas,
Sin mintgia Caglia va;
Giu rumpa Brumbels, Rosas,
Fa biallas Tschittas ftä.
Las fgolan sin las Rosas,
10 11s Purls d'Aur vul ftrichiar
giud lur fpringidas Alas,
Puspei las vul pigliar.
Sin ina biall' e fabia
Aulz' il Meun cun adaitg.
Romanische Forscliungen VIII.
15 Tschaflfa, mo aneitg ragia,
Ach! tgei ei po mai faitg?
Ach! dil Rosee 'na Spina
Punschiu ha flu zart Meun;
Tala dolur fcadina
20 Schigienta fi il seun.
[f. 1 b] Per dolur il Meun fcrola
E quetta da tremblar;
Schnueivel eung fedöla
E traitgia: „tgei dei far?
25 El mira fin la Plaga,
Crudeivel ei gl'afpect;
E trai cun petr' Egliada
La Spina ord fiu Dett.
10
146
Canzun entuoru ir engiait
Tier Doris en la hetta
30 Tadlavel jeu al tal,
Plonscbent, mo tgi mal quetta;
Fetsch' beflfas giud fiu mal
El dat il Tgiau, las Alas
Aulz' el, e di: „Sas Ti,
35 Tgei dolur fan las Piagas?
Ti deis pia fenti.
El cun fiu artg lagegia;
Tgei vegn ei lunderor?
Meins che ins eung manegia
40 Stat fiu paliet eil cor.
[f. 2*] II Mal, che mei tormenta,
Sgarscheivel ei fentir:
Dun' vi; e tgei daventa? —
Jeu quettel de murir.
45 Mo Doris, inia Cara,
Dabott trai cun in Betsch
II paliet ord' la plaga,
Et unscba cun in Eitg.
La ftrecha zart e lefmein
50 La plaga cun fiu Meun;
La zufla er' fchi dulschmein,
Che fun leu vignius feun.
Sehe 'von mes Eigls pH gadas
Vegn quei affon fchi bi,
55 Cun artg e biallas Alas,
Rir or vi el mai pli.
Vefs Doris, mia Cara,
Giu n'ina Compafsiun,
Da far mei feuns, en Bara
Fufs fenza Remischun.
CANZUN ENTUOR[N] IR ENGIART.
Canznn eiituor(n) ir engiart.
(Ineditum
[f. 7«] Jacob. 1.
Schon de dig, o char Compoing,
fche nus veigien grond gudoing;
Digls hengiarts vei patertgiau
de continuar empau.
5 Aunc adina d'ir entuorn
las noigs ora e far il ftuorn,
fco la nofsa moda ei ftada
da nus minders praticada.
Efau. 2.
Tgei dubitas o da bein?
10 queft ei la moda, che nus vein;
de ftarleger e mirar,
tgi nus vein de maridar;
qualla feigi la dunschialla
glufna, recb(e)[a], fina, bialla,
15 che nus pofsi fulazar,
figlionza biarra dar.
nach Ms. Co.)
Jacob. 3.
Mo gi, fche per femaridar
ei de bafsens de paccau far,
fco ton tiers midar las vufchs,
20 a buns parens dar tontas crufcbs,
digl t[g]ierp, della olma ad'entiert.
adina ftar fut ciel aviert,
fco paupers morders e bargada
Da Diu fchnueivel hafsegiada.
[f. 7 b] Efau. 4.
25 0, camarad, tgei procedura
ei mai quefta aunc alura,
de titular afchi ils mats?
Calla, calla, fenza fpatz;
Tfchontfchia plidada fundamen!
30 iau vi tadlar tei bein bugien;
fche la verdat fa tei plidar,
il tiu Cufseigl vi fuendar.
Canzun entuorn ir engiart
147
Jacob. 5.
Ach cons e contas filla flur
D'ills liir ons bau piar[s] Thoniir!
35 ach cons e contas ha[n] ftoviu
tras l'engiart en num de Diu
piarder fig bunas ventiras,
prender marfchas venzadiras?
fil davos ftgisar lafcbau,
40 quei chei vevan, rufidau.
Efau. 6.
Quei ei ver; mo tedli empau!
vein nus bucca tuts artau
glir hen giart avon biars ons
da DOS buns vegls perdavons?
45 Sehe glei ad eis ftau concediu ;
[f. 8*] pertgei buc' er a nus lubiu?
vein nus buc la libertad,
fchi bein fco eis? gi, co ei Ttad !
Jacob. 7.
0, pupratfch ; has mai udiu ;
50 Co biars vigls hau fchmaladiu
la lur fventireivla fort
fiu lur ura della mort?
Ach, tgei batter ils lur petz!
Ach, tgei rigla en fefetz!
55 ei han giu da haver furdovrau,
la libertad, che Diaus ha dau.
Efau. 8.
Quei po efser la verdat;
afchia plidava er' miu tad,
Chur chel fil pung da mort fchieva,
60 digls hengiarts grond laid haveva;
mo CO dovefsen nus mai far
per poder femaridar?
fche nus mai ord' cafa mafsen,
digls hengiarts navenda ftafsen.
Jacob. 9.
65 En auters loigs fan era nozas;
mo tilan bucca ton las cozas:
rogan il bab per la figlia
perfin denter paganeglia.
[f. 8b] fan fco lur buns veigls comonden,
72 lu confeigl filmeins fuonden;
ed oh, tgei ventireivla leig,
che ven fatgia afchi endreig!
Efau. 10.
En auters loigs van carotfcbas,
han falams, grafsas marlotfchas,
80 fan banchets feftin e bals,
maglien tuortas et utfchials,
nus de quei favein nuotta,
mo ad engiart bucca dubetta,
lein nus ir guder favens,
85 quei plifcher da mintga temps.
Jacob. 11.
Gie uefchina, quei ei bi,
fc'in mietz miur e mietz utfchi;
silla nera ftgiradegna
cuorer tier la giuventegna,
90 temp de noig fenza cazolla,
fco il lader, che engoUa,
gallantas giufnas endridar,
tier tfchufs puccaus las furmanar.
Efau. 12.
mo fche tgei manegias ti,
95 che nus feigien tuts nafchi,
[f. 9^] per mai ver ina legrezia,
mai ina pitfchna letezia;
mai ord casa fe muentar,
CoD matauns mai converfar?
100 tgi cha tfchurvi ven bein a ver,
che quei podes buc valer.
Jacob. 13.
Verameng letezia gronda
ord dils engiarts a nus fuonda;
ftovein nus buc feftrapazar;
105 babs e Mumas favens ftridar;
ver il num de naradira;
runiper nofsa viftgiadira ;
patir freid, fchaliras, fien;
gi, fche quei ei per nus bien!
Efau. 14.
110 Char compoing! ti has rafchun,
Glir hengiart ei in paltrun;
nofsa nara moda ei ftada,
dal Demuni patertgiada,
per nus trer enten fes latfchs,
115 d'inocens far vegnir fchliats.
otz ord cafa, e mai mai pli !
Glir hengiart vi jau dar fi!
10*
|4iS Statuus par uiia Ciiuipangia
Jacob. 15. tgei plifcher, tgei legerment
Lefsi Diaue, che tu[t8], fco ti defsen nus, a tgi cha fen.
refolvefien de dar fi Tgei ventiras furengiu
[f.9^] glir hengiait, quei cutfch pateigl, 125 furvigniefaen nus da Diu! Amen,
fuendafsen oiiu confeigl;
STATUUS PAR UNA CUMPANGIA.
Statuus par un' hundreirla Cumpangia ner Darchira da Mats.
(Nach Ms. Sehe.)
Pilg amprim.
5 Dei minchia Confederau da darchira, schibein ilg Maftral a Stathalter
anfembel cun ils Girans, saver, sco ils puings da Nies Schentament, ca
savundan cau suenter dad ün Beinsabi Oberkeit, anfembel cun lur Buga-
dias, ca ei sapchien, co ei hagien da fa falvar.
Pilg 2do.
10 Dei minchia Girau anfembel cun sia Bugadia fa fliffiar dad ir minchia
priedi ad uraziun en Baselgia par fallonza 1. S. ner fueuter cunafchienfcha
da la Darchira.
Pilg 3«".
Dei nagin fa fchar cattar durmint, aunc bear meins da rir ner nuar
15 ent bots. ^/g. S. fala ner suenter cunascbienscha da la Darchira.
Pilg 4*0.
Dei nagin Girau ner sia confidada Bugadia l'ün lauter s'antupar cuu
Mals plaids, par fallonza 1. 'S}, ner suenter cunafchienscha dilg Dreg.
[f. Ib] Pilg 5°.
20 Dein Nagiuas da quellas si sur menziouadas ner confidadas Bugadias
bein sa parchirar, da sponder aua tiers la fantauna, aunc bear meins da
purtar aua tiers la fantauna, Par fallonza d'üna S. ner suenter cunafchien-
scha dilg Dreg.
Pils 6«.
25 Dein Nagins da quefts Giraus ner da lur bugadias sa ftridar ner lavagar
cun bottas Neif, par fallonza 2. S. ner suenter cunafchienscha dilg Dreg.
Pils 7°.
Dei minchin sa parchiraer dad ir en Bafelgia suenter cha ei cantau,
1. S. falla, ner fuenter cunafchienscha dilg Oberkeit.
30 Pils 8.
Dei nagin pilgiar a mauns ad ün auter la sia Bugadia da la ftridar
ne cun mals plaids ner fcbilgiog anqual caufsa malhoflia da bitfchar a da
quella sort, sut fallonza U. 3. ner suenter cunafchienscha dilg Dreg.
Statuus par una Cumpangia 149
Pils 9.
Deigian las Bugadias, cur ei ean anfembel, parcliir or Nagins mals
plaids, auter ca cur Igei 4, pon ei far taner andament, a far ;i faver a lur
Bugau, ch'el fapig ir auavon cun Dreg.
[f. 2a] Pils 10. 5
Scha las Bugadias l'üna ner l'autra vangifsan ftridai Cun mals plaids,
a gin a lur Bugau, ad ilg Bugau ngis buc ad ir anavont cun Dreg, dei
efser 3. fö. falla ner fuenter cunafchienscba dilg Dreg.
Pils 11.
Cur ün Girau ner ün Confederau da Darchiru ngis buc a Darcbira senza 10
cafcbun fuficienta, dei efser 2. fö. falla, Ner fuenter cunafchienscba dilg Oberkeit.
Pils 12.
Scba ün Confedarau da Darcbira ngis 3. gadas buc a vanglr a Darcbira
fenza cafcbun^ dei efser claus or d'ün bein sabi Oberkeit.
Pils 13. 15
Ei Dein Nagins da quels Coufederaus da Darcbira a fa fcbar cattar
fenza capella a Darcbira. 2. S. ner fuenter Cnuafcbienscba dilg Dreg.
Pils 14.
Cura ün Girau ner ün auter cumpara buc a drecbias buras a Darcbira,
dei efser 2. fö. falla, ner fuenter cunafcbienscba da la Darcbira. 20
[f. 2b] Pils 15.
Dein ils Brunameifters fa flifsiar da ver eu ün Dreg Urden la fantauna
ad anturn la fantauna talgiar navend ilg Glatfch flifiameng, ca buc ancbinas
da quellas junfras Bugadias fa scarpitfcben ner dettan a tera^ a fa fetscbian
mal, par falonza 3. U. ner suenter cunafcbienscba da la Darcbira. 25
Pils 16.
Dein er Nagiuas da quellas confidadas Bugadias pilgiar a Mauns, dad
ir fin las gafsas cun Nuau or ils calzers, ner tfcbapitfcbaus giu, ner senza
Tfcbop, dei efser üua fö. falle, ner fuenter cunafcbienscba dilg Dreg.
Pils 17. 30
Dein Nagins Giraus ner da lur Bugadias ir speras vi ner neu, senza
fa salidar, fut falla da 2. S. ner fuenter Cunafcbienscba dilg Dreg.
Pils 18.
Dei nagin fa fcbar ent, dad avdar tiers suniez ner saltiez ner auters
malsbonefts dalegs. 3. fö. falla ner suenter Cunafcbienscba dig Dreg. 35
[f. 3a] Pils 19.
Scbaucbin giavifcbas palaun, quel dei efser culpont oravont, da metter
10 Scbellis cufts da Dreg fin la raeifa.
Pils 20.
Dei er mincbia Bugau efser culpont dad anvidar fia Singiura Bugadia a 40
paft, er a far fcbeiver, fut falla da 3 S. ner suenter cunafcbienscba dilg Dreg.
150
CanzuDS de Valterina
Pils 21.
Sin ilg Davos dei er minchia singiura Vugadia efser culponta a i'ieu
Singiur Vugau, da cumparchir anqual caufsa d'bien ner preffent, fut peina
da lur lianur e Reputaziun.
Pils 22.
Sin la fin ha ün' hundreivla cumpangia da matts da Vieulden fa fcliau
ent fin minchia p[u]ing da niefs Schentament da salvar l'ün l'auter fei a carezia.
CANZUNS DE VALTERINA.
Cauzuti snr las preseutas fatslieudas de Taltrina a Clareuatschentada si dad in
Patriot siu i'entschatta dilg onu 1789. Fiiegeudes Blatt in 12".
I.
[p.3] 1.
Jou Vez j ca nos Undraus Cumins
Entfcheiven a mirar,
Coi va cuils faitgs en nos Confins
A vulten quen far dar.
[p. 5] 6.
In' antra Cuolp' ein er' ils Purs,
(A Tgi vul cunter gir?)
Ufficis Venden ad honnrs
Pli Car, eh' ei por Vertir.
5 Valtrin' ei lur pli gron quitau
A lain gnir endamen,
Con foun ad eis ei ha cuftau,
Per quella prender en.
* Sut il plaid Valtrina eis ei
cou tras a tras era de com
prender Clavenna.
[p. 4] 3.
Perquei garegian eis d'udir,
10 Danunder fei la Crufch,
Ca la Valtrina fa Seutir
Sin tuts mouns fia Vufch.
Vua manigieis, ca nos Signurs
La cuolpa fein de quei:
15 Sehe mi lubis, 0 Cars mes purs',
Vi metter or, co gl' ei.
In ton la Cuolp' ein certs Signurs,
Ch' han faitg bia per paffiun.
Ad han ftruclau bein biar Savurs
20 Per far pli gron tfchagrun.
25 Ufficis deis, a nuot mireis
Sin Umens de Vertits:
Sin Tgi, ca dat i! biar Urdeis
A bucca sils merits.
8.
Tras quei fton ils officials,
30 Per bucca ftar en Don,
Savens duvrar remidies tals,
Ca fan il mal pli gron.
[p. 6] 9.
La tierza Cuolp' ein tals a quals
Dils Untertoners Sez,
35 Ca pli che nus ein naufchs a raals,
Mo Zupen vi lur Vez.
10.
Quels fan Zun vefs dad ubidir
A leffen Cumondar,
Perquei fan Ton per encurir
40 De fe puder fchligiar.
11.
Jou plaidel mo de tals a quals
A buc dil general,
Che ftrusch fa quei, cha fan quels tals,
A nus vul buc Ichi mal.
Canzuns de Valterina
151
[p.7] 12.
45 Gl'ei bieii per nus, caNien vul quels,
Er fez il Kayfer buc,
Schiglios pudeffen nus cun eis
Oun gitg giiigar il buc,
13.
II Kayfer fa d'in ver Amitg
50 Ail gieft Cuffegl nus dat,
Ca dein falvar fco pH de gitg
II Vegl Capitulat.
14.
A quei veis vus Cumins de far
De gitg fchon empermefs:
55 Cuntut ftueis qnei bein falvar,
Igl ei gie buc fchi vefs.
[p. 8] 15.
Sehe quei luanetlamein leis far,
Sco jou dubitel buc.
Sehe vi jou vus ufs informar,
60 Co deis quei far sil Zuc.
16.
Gl'emprim ftueis perina ftar,
Vus Purs a vus Signurs,
Schiglioc perdeis en ftaigl Catar,
Gideis ils Traditurs.
17.
65 Gl'ei buc il Temps de denter vus
Schgargnir a Ciitifar,
Vus effes mai ftai fchi munglns
Sco ufs, en pafch de ftar
[p. 9] 18.
Sehe greta veis fin certs Signurs,.
70 Sehe Zupenter fertoii,
Per bucca derfcher or, nies Purs,
Cuil boign er igl Atfon !
19.
Vendetga fche vus leffes far,
Sch'in autcr Temps fpitgiei:
75 Ufs ils Signurs veis de diivrar,
Co leis mo vus far quei?
20.
Mireit cun Pola co gl'ei jii
Tras malperinadat;
De gitg han quella fchon fpartgiu,
80 Ad oun en prigel ftat.
[p. 10] 21.
Cun Holand co eis ei paffau
Per on tras difuniun?
Ilan bunamein la ruinau
A mefs en perdiziun.
22.
85 II Kayfer vefs il Türe de gitg
Stergiiau a dumignau,
Sehe Rusland vefs de ver amitg
Fideivlamein gidau.
23.
L'america tras l'uniun
90 Ils Britters ha fchgitfchau
Ad obtenia fia intenziun,
Dil giuf fe liberau.
[p. 11] 24.
Mireit con bein las caufas Van
Cun dreitg perina ftar:
95 Veseis coi va cun quels, che fan
Nigin' uniun Salvar!
25.
Cuntut fche leies, Cars Grifchuns,
En queft temps prigulus
Bein fcbangiar la difuniuns,
100 Tener la pafch tier vus.
26.
Deit ferm Camoud a quels Signurs
Che van fin il Congrefs,
Ch'els dein duvrar tut las favurs,
Per quei ch'ei empermefs.
[p. 12] 27.
105 A ils Valtrinastgs figieit falvar
Tut quei, ch'ei convigniu,
Lur Dreitgs figieit bein obfervar
Ad eis ftruclar nigliu.
28.
Cuntals partraigs pudeis clamar
110 Ils Valtrinastgs tier Vus,
Cun eis pli bein fe Cnffigliar
Sur quei, ch'els ein munglus.
29.
Sch'en tala uifa Keformeis
Tut quei, ch'ei ftau Suriu,
115 Ad ils abus fut boun metteis,
Caffeis quei, ch'ei faliu;
152
Canzans de Valterina
[p. 13] 30.
Sehe gniz figir a Turnentar
Ruaus a pafch tier nus,
IIa UDtertoners Confolar,
120 Star bein cun eis er vus.
31.
En cas ca qiiei lefs nuot gidar,
Per render eis cunteots,
A leffen oun continuar
Pli lunfch lur moviments,
_ 82.
125 Sehe po in faver, con tard igl ei
A CO gl'ei manigiau:
En ftaigl ftar fut, fche leffen ei
Biar on ver Cumondau.
[p. 14] 38.
DilsCaps plai d'jou, a buc dils pars,
189 Ils quals nus tegnien cbar:
Mo tfchun, sls Valtrinastgs Signurs
Eis ei, che train il Car,
34.
Saveis coi fufs de far cun quels,
Che fuffen en quei grau?
185 Tractar eis grad fco tons Rebela
A figlientar il tgiau.
85.
Mo quels remiedis ein extrems,
A bucea de duvrar,
Danö fch'in affla ver euil Temps,
140 Ch'ei leffen rebellar.
[p. 15] 36.
Ferton mireit Amitgs de ftar
Cun Vienn' a Cun Miloun,
Lu gniz feo Ruftgs a far rufchnar
Vos inimitgs fut boun.
37.
145 Jou fiarel giu cun replicar
Quei, ch'jou vus vai plidau:
Perinadat, giuftia far,
Salvar quei, ch'ei Tractau.
88.
Quefts ein ils raiez per Confervar
La pafch ad il Ruaus:
Sehe quels vigniz ad obfervar,
Sch'ei '1 faitg fchon gartigiaus.
[f.l«-] 1.
Ina canzun ei gnida a meuns
A mi ual fenza frau,
che plaida cun grons lefts a creuns
dils faigs prefens enpau.
5 Gl'auctur fe numna Patriot,
Mo l'ei in traditur,
fto efser zun gron idiot,
tgi fmiüa buc gl'auctur.
II.
(Ineditum nach Ms. C.)
[f. IV]
EI gi, ch'ei vendien memgnia char
Ufifeeis & honurs,
Senza fin ils marets mirar,
20 quei fan ils malgiefts purs.
Cheutras fton ils Signiurs favens,
per gnir or fenza don,
duvrar remiedis violens,
che fan il mal pli gron.
Mo El dad ina vard lein fchar,
10 denton fia canzun
Cun flis lein nus examinar
a cun grond' attenziun.
La cuolpa vul el giu partgi
fin fubdita, Purs, Signiurs,
15 Mo fin tal moda, che bia pli
la cuolpa fus dils Purs.
25 Tadlei, Amitgs, tadlei, mes Purs,
fchia plaid' igl nief Horaz,
per ftgifar ora ils Signiurs,
a mintgia lur ftrapaz.
Tgi ha a ti tal fchlus mufsau
80 o! digl nief fecul fchand,
Pir ha nigin pageun plidau
Mufter digl fatterland.
Canzuns de Valterina
153
[f. 2>-] 5.
Dils feculs barbarf neunavon,
Gie, neunavon Dionis;
35 Er Radamant de Flegeton,
er Nero fez, a plis;
Tuts quelf fan fin nin grau a ti
la palma contraftar ;
Er Machiavel ceda de pH
40 a teu filofofar.
6.
Che fche nus lein marets mirar,
l'experienza dat,
Che in cumin um fei il biar
de bein e de verdat,
45 Ton fco ils grons & eugn de pli
A dovra buc tons creuns,
A violenzas, fai da gi,
Jen buc fchi grons tireuns.
[f. 2v] 7.
Pernei avon ils faigs vergai,
50 Vignits vuf fehon enflar,
Che quefts Signurs ault ftudigiai
feigien, di fai il biar,
De reglas a tuts tfchentamens
ftorfcher, manar, fc'ei piai;
55 er de vertits cun fallamens
Confunder en difai.
Danton che in cumin Signiur,
che viva mai cuil feu,
De far endreig, de far honur,
60 Avon fafez ha preu;
Lagegia de feu feramen
bufatgiamein falvar,
A lai er bucca dar eil fen,
de tons Curfchins duvrar.
[f. 3'] 9.
65 Mo per tut quei ver eugn pli dar,
po enavof mirei
Sils temps pafsai, fche guits enflar
nof veigis a buüa fei,
Ils faigs lugar tuts afchi bein
70 fco uf & eung de pli,
fenza duvrar fchi faulzamein
igl ergo e gl'atqui.
10.
Fus meglier buc ver tons giurifts,
Mo galant umens plis;
75 fus bien, ch'ei fufs nigins fofifts,
quei fuf in bien avis;
Lu gnef ei fchon ad ir pli bein
Cuils fubdits e cun nus;
Sehe nufs vid igl tgiamun matein
80 Mai umens giefts a prus.
[f. 3v] 11.
Mo lein denton fils tiarzs vigni,
Ch'er cuolpa efser dein;
Ils üntertoners, vi jeu gi,
Vulten vertir nin frein.
85 Ei lefsen biar on cumendar,
Che obedir fulet,
Silmeins enqual particular,
fchia plaida nief Poet.
12.
Gl'ei faulz, mef Purs! bucca cartei,
90 nof Untertoners en
fideivels ftai a buna fei,
de ftar tals han eil fen.
Mo nuf ftuein, pretenden eis,
dils Signiurs fchermigiar,
95 A bucca fchar pli gig aun quelf
fchi feig tirranifar.
[f. 4'-] 13.
Ei vulten er, che nuf duein
il veigl Capitulat
Salvar cun eis cumpleinamein ;
100 rifchun han en verdat.
Giofep ils dus, nief Keifer gron,
garants ei fez da quei;
Quei vegn mufsar ils dens peron,
che nuf falvein buc fei.
14.
105 Igl imortal Monarc figir
fuf buns e giefts cun nus,
Mo El po bucca pli vertir
tons violens abus;
Bucca tartgei, ch'in tal Monarc
110 fchi fabi, gieft, pufsent
buc tegni fpanlgiau feu arc,
tons vietrichs cheu vafent.
154
Canzuns de Valterina
[f. 4v] 15.
Si pia Purf! perinamein
Mirej, nii ej vul luuncar;
115 II veigl capitulat conplein
figei tuts obfervar.
Gl'ei biicca vuf, che veif inuncnu,
Muncaii han ilf Signiurs;
Marets de ual ftargliar enpau
120 tuts quels, ch'en traditurs.
16.
Uf eis ei temps de denter vus
Vegnir perina, co
Pigliar aineuns tut ferius,
A qiials miezs legier o.
125 Mieu meinj fufs de ftabilir
in ftrof-gericht perquej,
A leu enfemlamein vignir,
il faig mirar, co '1 ei.
[f. 5 >■] 17.
Denton ftueif comunicar
130 l'ins l'auterf vof pertraigs,
Stueis enfemen calcular,
Co liigar 0 quelf faigs;
Stueis buc fcbar quej ordameiin
fco vivon ails Signiurs,
135 Mo deputej oz ner dameun
Cheu tier giefts, tapfers Purf.
18.
Meu meinj fuf eugn für da quej,
Cuils Valtrinafgs de gnir
Perina e dumandar tgi fei,
140 Chifchun de nuf untgir;
Meu meinj fuf de dumendar
dat eis quei, ch'ei pafsau
Malgieft tons ons, ad er mirar,
tgi hagi faig puccau.
[f. 5v] 19.
145 Vez fchoD, ch'ei vegn gnir neunavon
difuordens fenza fin,
Violenzas, fai quei oravon,
er ladernetfchs perfin ;
Ei vegn tuccar buc maj Mifans,
150 ei vegn tuccar eugn plis,
lis nums denton de tals tirrans
en pleüia lafch cun flis.
20.
Mo tucchi tgi, ch'ei po tuccar,
Sin quej nuot mirej ;
155 Scö ei maretten leigias dar
il ftrof, buc fchanigiej.
Sei pign, ner gron, buc fchanigiej,
Sei fubdit, Pur, Signiur;
Tgi de ton mal la cuolpa ei,
160 duvrei cun quei rigor.
[f. G"-] 21.
Ligi Juvalta Fortunat,
difuordens gnita enflar;
En prigel er la libertad,
Et eugn mal auter biar.
165 Tgei han ei faig per ver ruaus
ils nof buns veigis a prufs;
A certa Signiurf han preu ilf tgiaus,
quei ei gie nuot difcuf.
22.
Si pia Amigs, fi chars mes Purs!
170 buc auter temps fpitgei;
Buc, buc fidei de Vof Signiurs,
figei Vufez tut quei.
Ei lefsen uf cun lefts e creuns
a perfin cun Canzuns
175 Tut Zupar vi lur faigs tirreans,
lur neras intentiuus.
[f. 6v] 23.
Vof tapfers frars de Bretigau
han in' entfchatta faig ;
Er quelf de Glion han fuondau
180 Gl'exempel lur cunpaig.
Stuein er nuf afchia far,
fche nuf ruaus lein ver;
A fche nuf lein tier nuf clumar
ilf Valtrinafgs fezs er.
24.
185 Gl'ei bucca temps de differi,
Horatz quei plaida bein :
II feug, ch'in dofta bucca vi,
pren forza enetgiamein.
Afchia va ei er cun nuf,
190 Vafeits fezs, co ei ftat.
Da prender ei pinau difcus
Valtrina e libertat.
Canzuns de Valterina
155
[f.?'] 25.
Mirej Holland e Pola er,
Euma mireit de pli ;
195 Mirei tuts libers ftans pilver,
buc in gnits furvignir,
Che feigi buc dils grons Signurs
pleun feu gneus ruinaus.
Schia vegn ei ir cun nuf, mef Purs,
200 fch'ils eigls tanis eugn elaus!
26.
Ad en verdat mirej Holland,
ftrufch miez en libertat,
Mirei dil Pol feu Fatterland,
tut Ichulfchanaus co'l ftat;
205 Ils grons en Itai, e buc ils Purs
de tut quei mal chifchun,
Han faig, fco fan ilf nof Signiurs,
per far pli gron tfchagrun.
[f. 7v] 27.
Mo meglier han d'America
210 Ils Purs quej faig tfchafau;
Sez han la lur Republica
digl Brit giuf liberau;
Ei han tras ferma Uniun
Cheutier pudeu rivar;
215 A cun taner fez il tgiamun
A buc ails grons quel fchar.
28.
Jeu fetfch la fin cun replicar
tut quej, cli'jeu vai plidau:
De tut pafsau il quen far dar,
220 ftueits vuf cun quitau;
Dils Valtrinafgs & eugn pli
de nofsa Cafsa er;
Nu tons dauerf en vigni vi,
ftueis marvegliaf ver.
[f.8r] 29.
225 Valtrina ei tochen ufsa ftau,
e Cafsa dils Signiurs;
Sulet elf han tut quej migliau
e fchau zun paug ails Purs;
Vignefsen er de cheu d'envi,
230 fche vuf mateis buc frein,
II niefs fco vivon migliar vi,
e rir il venter plein.
30.
Si, fi, mef Purf! la taflfradat
de nos veigls recordej,
235 Quels han cunprau la libertat
Cun fponder feun perquej.
Ton cuoft' ei buc, o tapfers Purf!
fch'il tgiau vegn figlentaus
Ad enzaconts de nof Signiurs,
240 fch'ei il faig fchon gartigiaus.
[f.8vj 31.
Mo quelf remiedis en extrema
ä bucca de duvrar;
Dano fche vegnen gnir cuil tems
lur tradimens en dar;
245 Sehe della tiarra traditurs
a de Valtrina er,
Maretten ei, o chars mes Purf!
Meglier nuot pilver.
32.
Quefta canzun per in biameun,
250 0 Patriots mes chars!
fchangeig a vuf. Oz ner dameun
ilf faigs vi dar pli clars.
Vai buc giu tems de declarar
Ual quefta ga tuts faigs ;
255 Antra chifchun vegn fchabigiar,
lu vi gi mes pertraigs.
[f. 9r] 33.
Quei ch'jeu cun prefcha vai cantau,
ei ftau mutif fulet,
Ch'il faterland buc inganau
260 Vegni digl grifch poet;
L'ei traditur, cartei ami,
fanumna Patriot;
Tgi l'ei, vi l'autra gada gi :
denton dun pietigot. Finis.
NB. fut quelf plaids Valtrina e
Valtrinafgs ei era (Ventalir Cla-
vena e Clavenafgs.
156
Canzuna de Valterina
ni.
(Ineditum nach Mg. C.)
[f. 9v] 1.
Sehe ignoiauztgia ei vertit,
che dei uianar il tgiamun
de nofsa tiarra en profit,
fche ha gl'auctiir rifchun,
5 de perdagar las miras
de feu fliet cor & intentiun,
ch'enquera mai fventiras,
alla tiarra perditiun.
Quei ch'ei fallen corregier,
10 Meu meinj fuf er qnel,
Mufsar, co in duef regier,
Mo buc Clin gretta a fei ;
Tifsi tgi che ord fpida,
ei tufsagaus endadenf,
15 Seu cor en fei faniida
a giezza petters dens. .
3.
Strofgerichts han ftiftigiau
Cun grons cuofts e bia dolurs;
II nar auctur phiid' en quei grau
20 fco ils tfchogs dellas colurs.
[f. 10'] In Belj e Bafelgia
han piars en fin il tgiau,
igl ifiocent Pro Rufca
han ei martirifaii.
4.
25 De foing Gliezi in avat
han ei er preu il tgiau,
Sco perdetgia de quej dat
in auctur Clafsificau.
Ne gniefla, ne ornat
30 pudet el liberar;
La furia ha rut il ftab;
El ha ftueu ciiidar.
Na, na, ftrofgerichts buc lauda,
Juvalta Fortunat!
35 Peer teidli quei, che auda,
jeu ditgiel la verdat.
Cun norden pli perfeig,
en nof buns veigis vigni
tier lur e tier nief dreig,
40 fco la hiftoria gi.
[f. 10 V] 6.
Ei fchavan bucca handliar
cun farramena uflfecis:
Ei fchavan bucca marcadar
cun tratgiaa a caprecis.
45 Figiej cumics, fco elf han faig,
Ch'in pofsi buc vargar:
Vendei uffecis cun adaig,
fchei bucca fechitfchar.
Vuf Prers veigies adaig
50 gl'ei bucca vies duer,
de far, fco certa han faig,
pleina d' fül a tifsi ner;
de far zun malmadiras
canzuna e fpargamena,
55 ch'en pleins mai de aviras,
e fpafa macorta, nocena.
Ne en Bafelgia, ne figl Plaz
figieis vuf freig afchia,
en ditfchiert mida il fulaz
60 favens fin tefta fia.
Chitfchei vief naf en vief brevier
e fcheit il vief uffecj !
[f. Il""] Cun pli adaig, che oz & jer,
bargada de pauc precj.
9.
65 Jeu falvel ora talf e qualf,
Che viven en lur ftan;
Sai bein, ch' ad Eis difplain quelf
tala,
Vein quei cun fpot e fchan.
Jeu vi zun bucca far fco eis,
70 Che falven or nigin;
Tut fa, che nimis ei fpira fei,
famida en vez perfin.
Canzuns de Valterina
157
10.
Giurifts vein nuf nigins,
bein docterf pH ch'avunda,
75 Cb'enqueran luai fciirdins.
mirei, co in fatunda
Cheuvi fin iüa pleunca,
en det cud in ani;
Co el raPor fia breunca
80 gren gl'ergo & atqui.
11.
Igl auter, ch'ei ca Docter,
lein nuf fchar dad in meun;
Tut fa, ch'el ei in hocher
e malvengons Pleveun;
85 [f. 11 v] Da trer en fia buorfa
eil bein difaus adina,
Bia leuua d'ina nuorfa
per fas, ner cun rapina.
12.
Ne furia, ne calira
90 garregia la giuftia;
Ell' ha la fia mira
de grada ir per via.
Tgi po capi , capefchi,
en plaits digl evangelj ;
95 Tgi ch' ha plifcher, garefchi,
Ami ei fpons igl jelj.
Fin.
IV.
(Ineditum nach Ms. Fe)
[f. 8 a] 1. 6.
Buna rischun han vos Confrars, Mo quei fai fenza St. Tumasch
ei han dreig de Critifar egl evangeli fez,
II regier de certs feculars, Ei en pli, che vus, per bia de pafch,
per quel part reformar. Migievels, prus e crets.
2.
5 Ei gin o clar a nof fignurs
Cun vera Cogniziun,
Cho ei han manau pilg nafs ils purs,
ei quei bein rebelliun.
[f. 8 b] 3.
Vein d'engraziar a nofs pifturs,
10 lur laud lein or rafsar;
Ei han plidau, fco vers docturs,
bucc per zitgi infamar.
4.
Ei pon maneivel fuftaner,
d'aver faig la Canzun,
15 Chei fenza fei, ner tifsi ner
Cun buna jntenziun.
Ei han buc bafengs de Protectur,
Tuts quels, che vus mordeis,
Schei fufs bafengs, fufs Defenfur
20 de quels, che vus lamenteis.
25 Ei en galants, deig bein fco vus,
fenza far ton fracafs,
fan diftinetiun dent ilgs rugnufs
a letgia dent ils Spafs.
[f. 9 b] 8.
Ei vezzan, che certs nof fignurs
30 han enorms muncaments;
Vertir de tuttas forts errurs
ei cunt ils Tschentaments
9.
Ailg Frenz noufs vezs palefar
fto er in fpiritual ;
35 da dautra fort vezs vi zuppar;
quei mufsa la Moral,
10.
Pilg bein de Tiarras e Marcaus
en era eis Ciamai ;
de procura ilg Cumin ruaus,
40 en figir obligai.
158
Canzuns de Valterina
11.
Qiieft ei ilg fens de Monfignur,
Tiel Gieft ha quels moniu;
Ei han fuendau lur fupiiur
et ii Camond de Diu.
12.
45 Brevier e bibla efser dein
part d'Iur occupaziun:
vus Scheis, nus auters ftudigiein
mo, CO far difsenfiuu.
[f. 9 a] 13.
D'olmas piftgiar ails maun facrai,
50 von tut il tschiel ha dau;
mo faulz, che nuot, nuot auter mai
dei efser lur quitau.
14.
Perquei fchei ils vofs Confrars
ftar tier lur vocaziun :
Quei vegnen far, cu iigs feculars
han meglier laiach pilg man.
(Ineditum nach Ms. Fo.)
[f. 9 b] 1.
Sehe ti cun auters tees Confrars
Tier viefs laiscb fufses ftai,
Ne d' prers, ne d' auters feculars
ufs gnefses Critifai.
2.
5 Gi traditur ad in, che ei,
Tgiei ei quei bein falliu;
gi auter, che vardeivel fei,
ei en bafengs lubiu.
[f. 10 a] 3.
Rispond' ami, ti gron Doctur,
10 dils mais, ch'en fin nies tgiau,
Tgi fei chiscliuD ; ti, jeu, neilg pur,
ei ilg gir quei infamau?
4.
La Pasch ei ftau, buc rebeiliun
la mira dils pifturs,
15 Buc Fifsi, feil; bun'jntenziun
han giu et han pils purs.
5.
Figiefses Schon ilg protectur
per umens, ch'en Sco ti :
En caufsa propria Defenfur,
20 ei vul empau depli.
6.
Quei fai jeu schon ord S. Tumasch
ord gl'evangelj er,
che tut dei procurar la pasch,
fei fecular ner preer.
7.
25 Eis ti er preer, schibein Sco nus
quei fufs in Schuber Spafs,
Sch'abfolva tez a tes rugnus,
Chen feig Sco ti eilg bafs.
[f. 10 b] 8.
Saplaida buc, meu char Confra!
30 d'errur particular:
Cu'ilg vatterland fut fura va,
ftuein nus tuts clamar.
9.
Quei la Scartira et ils Docturs,
quei plaida er la Morall;
35 Sacrificar ils traditurs
pilg ruaus general.
10.
Auter ei, tiarras e marcaus
vuler regier, Sco ei plai,
auter, haver ils fes quitaus,
40 de buc gnir furmanai.
11.
Sur dovra buc nief Monfignur
et eung meins nies diu;
fai a tetez pli grond honur,
il nuin de prer has priu.
12.
45 Gi era ti, schei plai, brevier,
Doctrina enpren cunzun,
per faver miglier, che oz ne jer,
Tghei feigi Difsenfiun.
Canzuns de Valterina
159
[f. ll«^] 13.
Glei ver, chilg niefs emprem quitau
50 las olmas efser Dein ;
Glei faulz, chei feigi faig puccau,
Sehe nus pilg mun vigliein.
14.
Sehe nofsa Tiarra e übertat
lefsen pittir cunzun :
Ti vezzas tez, co ei va e ftat,
Schei er niefs laisch ilg Mun.
VI.
CanzuQ dedicada ails Ludeivels cuiiiius de nossa excelsa republica sin l'eatschatta
digl onu 1790.
(Ineditum nach Ms. C.)
5.
[f. 12 V] 1.
Sehe Violenztgias e fcurdins,
fche praepotenztgias e curfchins,
Sch'igl überrumplen ei vertit,
Che meina enten bien profit
5 de nofsa tiarra igl tgiamun,
fche ha igl nief auctur rifchun,
de criticar iiia canzun
fatgia cun buna intentiun.
2.
Sehe quei ei fliattas miras ver,
10 de ord dellas fventiras trer,
fco era ord grond fpot e fchand
igl fciiltfchanau nies faterland,
Sco fama va per tut il mun ;
fche ha igl nief auctur rifchun,
15 de criticar ina Canzun
fatgia cun buna intentiun.
3.
Sehe norden bien eu nofs contins,
fche vuler pafch cun nos vifchins,
fche Untertoners confolar,
20 vul gi maj petter fei fpidar;
Sehe quei ei nofsa perditiun,
fche ha igl nief auctur rifchun,
de criticar iiia canzun
fatgia cun buna intentiun.
[f. 13r] 4
25 Sehe ftrofgerichts fi ftiftigia,
fche de tut mal il quen far da,
fche proeurar digl ftaü profit,
fche trer nus ord la fclavitit;
Sehe tut quei ei mai rebelliun,
30 fche ha igl nief auctur rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun buna intentiun.
Mo cheu fto jeu il pei fermar,
quei plaid vus metter o pli elar;
35 gron left. lefs cheu duvra gl'auctur,
per trer de fia vard il pur:
Sehe vus tadleis l'explieatiun,
fch' ha el er cheu niiia rifchun,
de criticar iüa Canzun
40 fatgia cun buna intentiun.
6.
In ftrofgericht bein regulau
ha igl auctur giu menigiau,
quei ei er buna e gida bein,
per metter a certs tals fi frein,
45 Anflein nigin auter cantun,
perquei ha el bucea giu rifchun,
de criticar Ina canzun
fatgia cun buna intentiun.
7.
In ftrofgericht, che mira ha,
50 de tuts culpeivels ftruffigia;
de manar en buns tichentamens,
de far de tntf faigs violens.
[f. 13 ■v] Buc enblidai la revifiun
quäl' ha igl nief auctur rifchun,
55 de criticar iiia canzun
fatgia cun buna intentiun.
8.
In ftrofgericht, che tuts congrefs
diffetfchi: jeu dun il confefs,
che quels en daventai il fchand,
60 il fpot, igl don digl fatterland:
Cheu veis la notificatiun,
fche ha gl'auctur buc giu rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun buna intentiun.
160
CanzuLS de Valterina
65 Du8 u treis g'S p^ifsan ei vi
en conplimens, e leudenvi
Bais, galtarias, e fcftins
eo liir objects ils pli carins ;
Giugs excefsivs roccupatiun ;
70 pia fch'lia gl'auctur buc giu rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun buna intentiun.
10.
Ei era liir quitau pli groii,
la cafsa co fvidar inintg'on,
75 CO denter eis politifar,
fubdits e nus pil nafs manar;
Quei ei lur bialla difcretiun;
ha pia buc giu gl'auctur rifchun,
de criticar iiia Canzun
80 fatgia cun buna intentiun.
[f. 14r] Ij.
Denton feremnen denter en,
dils faigs lugar pau3 han eil fen ;
Mo dovran mai ils lur infchins,
per lunganir, e far fcurdins,
85 portan nigina relatiun;
pia fch'ha gl'auctur buc giu rifchun,
de criticar iiia Canzun
fatgia cun buna intentiun.
12.
Tgi ei dil Keifer penfionaus,
90 tgi ha per fronfcha feefs quitaus,
tgi d'auters potentats difcus,
tgi trai il car per domadus,
ritfcheivan recha feig penfiun?
ha pia gl'auctur buc giu rifchun,
95 de crittar Ina canzun
fatgia cun buna intentiun.
13.
Sin quei fton ei gron ftudj ver,
igl echilibri co taner:
Co l'ins faver favorilar,
100 fenza f'encorfcher l'auter fchar;
Co tut taner en fufpenfiun:
pia fch'ha glauctur buc giu rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun buüa intentiun.
14.
105 0 fchand, o tuorp de nofs confins!
da cheu darivan tons fgurdins:
0 chars, meefsPurs! arvei ils eigls
Mirei navos fin nos buns veigls,
[f. 14v] Ch'han fcumendau de trer penfiun ;
110 pia fch'ha gl'auctur buc giurilchun,
de criticar iöa canzun
fatgia cun buüa intentiun.
15.
Ei pia in ftrofgericht figir
feig necel'saris, per vignir
115 a queft et auters mals avon,
Che nus fmanatfchen mal pli gron,
Per trer nus ord la perditiun ;
pia fch'ha gl'auctur buc giu rifchun,
de criticar iüa canzun
120 fatgia cun buna intentiun.
16.
Pils cuofts duefs zvar bucca ver
quitaus fchi grons nies farifer:
ha gie cha giu quitaus fchi grons
per nofsa cafsa auters ons;
125 Quei fa gie tut perfin fi Trun;
perquei ha el buc giu rifchun,
de criticar iüa canzun
fatgia cun buSa intentiun.
17.
In fa buc fchar per dignitats,
130 per fignorias & ornats:
La patria ei pli bia valfen,
che fignoria & ornamen :
Lefcha ei quei per tut il mun;
ha pia buc giu gl'auctur rifchun,
135 de criticar iüa canzun
fatgia cun buüa intentiun.
[f. 15'-] 18.
Din meuu Bafelgia e Bell fchein,
Ils BB. fchei plai en CC. midein;
[fchia plaid' igl tfchieg della colur]
140 Mo quei gli ei buc en favur:
Tgi l'ei, ftat buc tut fcret fil frun;
perquei ha el bucca giu rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun buna intentiun.
Canzuns de Valterina
161
15.
145 Abufs, gl'ei ver, en daventai
enten ils ftrofgerlchts pafsai ;
abufs faveiis fto igl dreig vertir,
mo buc perquei vein qiiel d'iintgir,
Mo ils abufs obligatiun,
150 ha pia buc giu gl'auctur rifchnn,
de criticar ina caiizun
fatgia cun buüa intentiun.
20.
In ftrofgericht pia tuoin a gi
par iiecefsaris oz il gi:
155 in ftrofgericiit bein regulau,
che giufti quei, ch'ei lavagau,
Che t'etfchi gieft' inquifitiun:
pia fch'ha gl'auctur buc giu rifchun,
de criticar ina canzun
160 fatgia cun buiia intentiun.
21.
Che fche quei plaid plifches ch'a ti,
perina lein fin quei vigni:
lein gir, per far pli cuort procefs,
enftaigl de ftrofgericht congrefs,
265 [f. I5v] Ildegiefts, fabisPursfefsiun:
fch'ei era cheu niiia rifchun,
de criticar iüa canzun
fatgia cun buna intentiun.
22.
Quei ei pia feu meiui ftau,
170 de procurar cun gron quitau
Cheu tier giefts, fabis, tapfers Purs,
Che luirien bncca fin favurs,
Che hagien vera Cognitiun :
pia nu' ha cheu gl'auctur rifchun,
175 de criticar ina canzun
fatgia cun buiia intentiun.
23.
Ho, ho! pleun teu, gi cheu gl'auctur:
Nu'affl'ins unai figl muii tal pur?
„Sehe l'ignoranztgia ei vertit,
180 „che dei manar en bien profit,
„De nofsa tiarra il tgiamun,
„lu ha 11 nar auctur rifchun,
tall critica ha Ina canzun
fatgia cun buüa intentiun.
Romanische Forschungen VIII.
24.
185 Buc afchi aul, o giuncher quet,
Purs dat ei de pli gron nnaret
fco vus & auters fignurs grons,
ch'en er bia p!i che vus vengons:
oMin quei tigieis admiraiun,
190 Quiteis ver Giu buna rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun buna intentiun.
[f.lSr] 25.
Mai enzaconts vi dumbrar fi;
l'entfchatta fetfch fi La Cadi:
195 Nais, Berters, Tgietgiels e Palis,
Schmids, Cafanovas, e Lumbris:
Balets, Cargiets, in de Campliun:
veis pia er cheu buc giu rifchun,
de criticar iüa canzun
200 fatgia cun buna intentiun.
26.
In Banerher nus dat Surein,
Er Muots, Cabiallavetas vein,
Cathoiuens, Caviezels, Chifchers,
en divers lugs Mons. Huonders, Bers,
205 Tapfers fon Chrifts e frars fi trun :
veis pia er cheu buc giu rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun buüa intentiun.
27.
Meis pli engiu, fch'en Arpagaus,
210 Wechers, Dermonts e Cadonaus,
Cadufs cun plis de quei cumiü,
Heüis, de Arms für crap pertin,
Quei ei per nus confolatiun ;
vus aber veis buc giu rifchun,
215 de criticar iüa canzun
fatgia cun buna intentiun.
28.
Sehe nus lein ir eugn vinavon
in triep enflein nus mai en Glion:
In Prajfident er fi Ladi;
220 Landama N..t, de tfchei uaeun fi
[f. 16^] Pitafch in feigl miftral tfchainuu:
pia fche veis bucca giu rifchun,
de criticar iüa canzun,
fatgia cnn buüa intentiun.
11
162
Tscliantaraents da Montogna
29.
225 Chiftrilch ei fcarvon Barclaineii,
Sagoign ha er brafs Umens feu:
Vinzapfs fifur: Cadufs Kiifcliein,
Küppers a l'naiis, Üion Paul Riein,
Clin eugu biars umens de bien diin :
230 pia fche veis bucca gin rifchiin,
de criticar iiia canzun
t'afgia cim bufia intentiun.
30.
Sehe per Luinneztgia en mireis,
In Miftral Gielli leu enfleis,
235 Ils Bhimentals, ils Arpagaiis,
Cadufs, Montalta, in de Terfuaus
Ils Pelicans en in cantun:
pia fche veis bucca giu rifchun,
de criticar iiia canzun
240 fatgia eun buiia intentiun.
31.
In Alexander dat Safgiein,.
Cadufs, Camenifchs or Schluein ;
Si Laags e fleui en fut Signurs;
Mo a Irin (iat ei tapfers Pars:
245 Caprezs, Caflifchs, Tienis cunzun ;
pia fche veis buc giu rifchun
de criticar iiia canzun
fatgia cun bima intentiun.
[f. I?--] {fehlen Strophen: 32 u. 33.
Verse 249—264 incl.)
34.
265 Mirei uaai nofsa ligia conts
Brafs Pars : las autras han er tonts,
Biars fufs eugu ftau de dumbrar fi,
luo il tempf pudet buc pli verti;
Mirei, tgei bialla procefsiun:
270 pia fche veis buc giu rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun biina intentiun.
35.
Ti petiineter de canzuns,
che lais cun bien ne mals ne buns,
275 Mira tuts quels has diffaniau,
per ignorans eis titulau.
[f. 17^] [fehlen Verse 277 — 280 incl.)
{fehlen Strophen 30 und 37. Verse
281—296 incl.)
38.
Quefts han la maulta buc turfchan,
la tiarra buc difbonurau :
Quefts vivan e lain viver nus
300 e plaunfchen fez de vus,
Quefts fan la nofsa infectiun:
pia fch' ha'l giu niüa rifchun,
de criticar ina canzun
fatgia cun biina intentiun.
TSCHANTAMENTS DA MONTOGNA.
[Tschantaments da Montogna.]
(Nach Ms. Mo.)
[f. 1''] Anno 1792. dils 9. MAIG
> ha ün Ludeivel Cumin Catau
Par bien da salvar Cumin da Tscliantaments,
sun ilg quäl gi ils Tsantaments ean vangi ligi giu ad an pri fi da falvar
ils fequents Articheis sco favundan, Sco era schau für enten anchins fals
ad ün ludeivel Obei-ch[e]it da meter vi tiers Suenter la basngiufadad etc. etc.
Tschantaments da Montogna 163
XXIX. Dei nagin Vaschinadi prender fü üu hinderfas, schel dat buca
fagironza per 300. R, a Quella Canun pofig ilg Cumin en Gas Chün Tal
duves vangir eilten Gast parmur Da quel , ilg Vaschinadi, chilg ha prieu
fi au Gurir, a quel dei efer obllgau da purtar giü f'ut, [f. 5 »] Peina fuenter
Ciuiaschienscha dün Ludeivel Obkt, ven antaleg ün Ester. 5
XXX. Eis ei era prieu f i , Ga nagin vaschinadi da nies Cumin dei efser
befügt, da prender ent vaschins sco antrocan Da quau ei stau ufsitau, a
quantras Gusau Gust a Igi Gumin. Scha par vangir avont a Quei schi eis
ei fag Ga scha par üna Talla Gaschun ilg Gumin duves vangir a Gust scha
stopig un tal Vaschinadi efser 40 0ns garant a Igi Gumin , per Quellas 10
Casadas Ga vangefsan Gumpradas ent, Santaleg ün Ester.
XXXI. Schei vanges Tras 2 Parfunas ner plis DispiTas a daBats afchia
Chei vanges fag nodas ner saung ner enten autras guifas mal falvau, scha
dei ün Tall Suenter Gunaschienscha dün Ldi Obt. vangir Gastigiau.
[f. 5b] XXXII, Wen ei Gonsidieu a parfunas da nies Gumin dreg aviertl5
suenter Teraps fixau Dilg Punts Artikel.
XXXIII. Schei des Nozzas, ad ei vanges faig frachias Sun las Gas las
Ch'ei pudes vangir fag disUrden da quelas varts scha dein Tals vangir
Castigei fuenter lu marit.
XXXIV. Tucont Tiers ilg Dumandar Vin da Gavals sün OGcafiun Da 20
Nozas, ad ei fa des DuspiTas a vanges faig Don, scha deigian quels ca
damunDan, purtar giu Tuts dons a Gusts.
XXXV. Eis ei Tschantau dilg antir Obt: a urdanau sün Ratificatiun dilg
Curain, Ga da Quander anvi, Ghi Ga fages Grofsa fia spufa on Ga la Co-
pulatiun, ner Kirchengang, er fumalgiontameng, Quels, Ga vefen schon 25
surpasfau, deigien efser Gurdej enten 5. A- fall^i.
[f. 6^] XXXVI. Eis ei faig Ga nagin deig Scuvar Salpeter — a Tera fün
ilg nos Anschies sut Peina da 6 /\. falla, Gun Gunditiun, Ga la meza falla
dei Survir a Quel , Ga dat ent ilg Thäter —
XXXVII. Ghi ca schas star ner Tanes Lgieut Dasfamada enten Sieu Gu- 30
viert senza aver fagironza par 100 A- Quel deigig efser Gurdau enten
50. A- falla. —
XXXVIII. Ei Gatau par bien, Ga las D.irchiras da Smft'" Deigian vangir
falvadas Suenter, sco ün Ludeivel Obt. Gata par bien.
XXXIX. Dei ilg Obkt. sün Gis da darchira efser obligau da Lüna Da 35
prender amaun Bichieta a scha las Parts fusfan Buca Rivei, schid deigig
ilg Obkt. Puder ir vinavont fuenter ilg Dreeg.
11 *
1(54 Tschautaments da Montogna
XL. Partanont ilg Salari dilg Zufaz dei vangir falvau, Sco nus vangin
falvej. —
XLI. Eis ei Scumandau dad ir or Bafelgia avont Cantar Tut peina da
10 ^ falla.
5 [f. 6''] XLII. Dei un, Ca Dat ent üna fiarada a lei Cuniandar Sia Contra-
part a va buc anavont, esfer Culponts 30 k"^.
XLIII. Scha 2 Parfunas, Ca fufsan fin lur ofis adatteivlas Da far Am-
parmaschuns da leeg, las qualas vangesan da Quelas stabiladas tontanavont
ad ellas vangdsfan buca manadas ora, mo Dau larg, quellas dein efser
10 Curdadas minchüna en /\. 8. falla.
TLVI. Cur Chün manas ün Plong a vont ün Ld^ Obkt: Tras Una fagirada
a fia Contrapart CumPares Buc, a ei mas üna fantentia entenContm: scha
dei ei vangir dau Plaz da far ilg Auflößen lamprima darchira suenter
Cunaschienscha Düu Ld' Obkt. a schiig Auflösen vanges bucca faig, scha
15 dei vangir dau Exequtiun Da la Öantesia. —
XLV. Tucont Tiers las falas da Cumin, scha dein [f. 7 *] Quellas fuenter
la fantentia dada en Temps da Dus meings vangir mefses giu a quella
Canun, scha dei la meza darchira efser obligada da metter enten Exe-
cutiun.
20 XLVI. Ei faig dilg Ldi Cumin, schei fus Parfunas, Ca rumpesfan la Leeg,
scha dein Tallas efser Curdadas enten 40. A« falla.
XLVII. Dei mincha mastral da Cumin efser obligau Minchia darchira da
dumandar Quels dilg Sarameut, schi Sapchien erra, sch'ei fus Parfunas
enten nies Cumin, Ca vefsan furpafsau ilg Tschautaments Divins ner ilg
25 Tschautaments Da nies Cumin.
XLVIII. Scha Duas parfunas Ledias vefan Cumino|n]za Carnalla anfemel a
Quei vanges a daviert, scha Dein Quellas efser Curdadas enten 20 A-
falla.
XLIX. Schüna Parsuna dilg Obkt. vanges Cumandada Dilg Veibel a
30 Cunpares buc, mo stes orra fenza scufa fulitieuta, dei efser Curdada enten
LA- falla.
[f, T''] L. Dein ils Singiurs dilg Obrigkeit farton, Chilg ei a maun Bicheta,
buca Pafar giu, rasalvont scüfa fufetienta.
LI. Schei duves Cunter spronza dar ent Criminals a fus Parfunas, ca
35 vefsan par lur fallamens meritau da prender la vita, a tallas parfunas
vefsan faCultat da pagar ilg Cust, dein quellas aung Tiers Quei efser Cur-
dadas enten 60. A- fa —
Theodor de Castelberg 165
LH. Schuna parfuna par malla Cunfiensia da fes fallaraents davautas fugia-
tiva a Ca Quella vanges or da suffitientes Raschuns Cundemnada da ver
perts ils dregs a da stuver bandunar ilg Cumin, ner la Tera Senza vangi
a sa lagitimar, scha dei Quella parsuna Efser Curdada enten 120. A. falla.
Lni. Tucont tiers ils Dischplascbevels Crimiuals, Scha dei enten Tall Tems 5
ilg Derschader buca sa absantar dilg Cumin senza liziensia dilg Obkt. ad
ilg Obkt, er buc senza litientia dilg Derschader.
If. 8*1 LIV. Schei vanges cautau par bien Tucont tiers ils benifitis Da
Cumin scha posfig scadin guder Quels, eis Segian datiers ner dalunsch,
aungalura cun Quela Rafalvada a Conditiuu, ca Quels cha en enten Terras 10
Eftras hagiau atroquan ilg Tems present purtau giu las gravetias sco ün
auter hum Da Cumin, sco erra da metter Hipoteht ner sigaronza per R lOO,
Ca schiig Duves Das Cas da sa. represenTar Ca Quels fegian obligai da
Cunparer, a Quela Canun scha pofsig ilg Cumin pilg usftant fa far pagau
vid ilg Unterpfant ner fagironza ad erra da efser prafent ent ilg Cumin Cur 15
ei ven parchieu ora ils benificis.
LV. Tuconttiere ilg salvar Cumin Da Tschantada, schei Quel Catau par
bleu Da salvar.
Sco erra Dei ilg Okt: a las Dudisch vangir sin ilg
platz, par Tanont la Taxa dilg pagament dilg mastral, scha dei Quel pagar 20
mincha on x^ 40 a da Quels ca vengian sil Cumin ün meza vin par vusch. —
[f. 8**) LVI. Tuconttiers las Instrugtiuns scba Quella ven Dada suenter la
furma ä ilg mastral 1. Deputau da ür sco mes da nies Cumin a Puntstag
a scb'ün auter vules Tontanavont Sa Cunter metter a Igi fa Duspitavel ils
Dregs Dilg Cumin scba dei iin Tal efser Curdau enten /\. falla. 25
THEODOR DE CASTELBERG.
Canzun comenferada al Tems de 1794. Gauzun comeosurada al temps 1794.
entocheu Sio Leotfchatta dellas üiarras.
(Ineditum nach Ms. Ta.) (Ineditum nach Ms. Tb.)
In tems Sei ufsa, veits udiu, In temps sei ufsa, veis udiu,
Sai buc CO di, ne Coitg, ne Chriu, Sai buec' co dir, ne coitg, ne criu
Trafo roglai adln zugla, Traso roclei adln ruclar,
chiu bunaineing Sigl tgiau Sto fta, Ch'iu bunamein sil tgiau sto star,
5 Tut tgiula, Chizla, lefs mida, 5 Tut che lamenta, les midar,
mo niang igl Gianter po duftar. Mo gniang il gianter po dustar.
166
Theodor de Castelberg
(Inedituin nach Ms. Ta.)
Ils Giachubiners, Sco ei Scheven,
brafa nofs Uerdens fa quels leven,
Ei han Igigiau metu ault eni)aii
10 e mal leutras Sefez tartau;
Cun metter tut en gron Sgurdiu,
eil Sez gni ord igl merk perfin.
A lulch ei in lu levaus Si,
a Sco quel vul, Sto ei tut y,
15 Da tone Projects Stai mefs en pei
ad eil buc in faliu ei fei,
a quei queza grad Schi ditg,
che Vez a Lafters en Sil Spitg.
[f. 6 b] Religiun enpau Sei eun,
20 las bunaa ovras en diu meun;
La carezia Proximala
ei Sut peng en ha rut in alla;
Regliadat ei mal en pung,
Sinzeritat ha rut ilg gruing.
25 Glisnereing, Schneriems, Engons
veing duvrau de Pings a Grons.
Uerdens buns Sei Nofs, ne Veilgs
nagin vul ve avont ils Eis.
Plira, gliez pliren Schliats a buns,
30 igl Criedi fui tut a Sparuns.
La vardat ei en Cugliada,
Manzegnias taffer en a Strada;
In enprova en tuts faitgs,
chil Sta en ei mo pertraigs.
35 Mintgin grefcha per Giufteia,
mo da lunfch de cala Seia.
[f. 7»] Quels, chen quäl Survetfch San fa,
munglafins mal ad Eis gieda
En in Schi Schliet a petter pys,
40 Sa CO leis e gude buns dis.
Figiei Sco nos veilgs han faigt,
ils Sez vivevan cun adaitg.
Enftaigl fa Deivet mo cun Spender,
veven ei Migliems de Vender.
45 De Kroms lafters Senufpeven,
de Pon cafa Sevifchtgieven
A fchaven auters Sevifchtgi
Sin Modas narras, chin fto ri.
(Ineditum nach Ms. Tb.)
lls Giacobiners, sco ei fchevaii,
Brafs novs uordens far quels levan,
Ei han legiau meni'aul empau
lu E mal leutras sesez tartau;
Cun meter tut en gron sgurdin,
En sez gni ord il merk perfin.
Alusch ei in lu levaus si,
E 8CO quel vul, sto ei tut ir,
J5 Da tons projects stai mez en pei
Ad el bucc' in falliu ei fei,
A quei quoza grad schi ditg,
Che vez a Lasters en ail spitg.
Religiun empau sei eun,
20 Las bunas ovras en d'in meun;
La carezia proximalla
Ei sut pegnia, ha rut in' alla;
Recliadat ei mal en pung,
Sinceradat ha rut il gruing.
[p. 5] Glisnergiem, Snariens, Engons
Veng duvrau de pings e grons,
Uordens buns, sei nofs, ne velgs
Nagin vul ver avont ils Elgs.
Plirar, gliez puren schliats e buns,
30 II credit fui tut a sparuns.
La verdat ei encugliada,
Mansegnias taffer en a strada;
In emprova en tuts fatgs,
Che il Star en ei mo pertraitgs.
35 Mintgin grescha per giustia,
Mo da lunsch a casa sia.
Quels, ch'enqual survetsch san far,
Munglas ins ad eis gidar
En in schi schliet e peter pys,
40 Sa CO leis guder buns dis.
Figiei sco nos buns velgs han fatg,
Eis sez vivevan cun adatg.
Eostalg far deivet mo cun spender,
Vevan ei migliens de vender.
45 De Kroms jastras senuspevan,
De pon casa sevistgievan
A Schavan auters sevistgir
Sin Modas narras, ch'in sto rir. —
Kelatiuu aigl Landtag
167
(luediiuiii nacli Ms. Ta.)
Per miafehlas vevan buc cuJeida:
50 pez, Pindels a blahas Seida.
iMo enpniei de Siieudar,
Sco eis ban faitg, us e de far.
Sehe vus de far quei enpnieis,
Sagir cul tems cuntens Sändeis
55 [i.l^l Tgei auter nus veiii de Spitgia,
o gliez, banau ei de Lignia.
Vegui Meglicr, vegni tuender,
Sco la veing, Stueiula prender
Ne leinfa forfa üiarra fa?
(30 per grad dilg tut Se ruina.
Noiö veilgs veven Niaifs ad ol'sa,
a tut lu mava Sin la pol'sa,
Lubiu fuvei de far a bratlVh
1110 US i'an ils Sitons ilg Catlcb
65 A nus de quei veing Scliliet a rtrulcb,
perqueicunveingdefarPufcb.pufcb.
Cheu tras quei veita tut en plat
in ping avis, co ei us ftad.
Tier l'ins poi el'ser Spons la brodn,
70 tier Tauters forfa tuch la noda.
Pernei en bein a buna Paifch,
Cungiu Sei denter dulfcb et aifcb.
(Inedituni nacb iMs. Tb.)
[p. 6] Per miasc'las vevan bucea (pieida :
50 Pez, pindels e blahas seida.
Mo empruei de suendar
Sco Eis han fatg, er de far.
Sehe Vus de far quei enipriieis,
.Sigir cul temps contens s'enfleis.
55 Tgei auter nus vein de spitgiar,
0 gliez hariau ei de ligniar.
Vegni inegiier, vegni mender,
Sco la veng, stueinsa prender.
Ne lein scha nus ujara far?
60 Per grad dil tut seruinar.
Nos velgs vevan gniarfs ed olsa,
A tut lu mava sin la pofsa;
Lubiu fuv' ei de far a bratscb ;
Mo U8 fan ils sitons il catscb.
65 E nus da quei vein schliet e strusch,
Perquei conveng de farpusch, puscb.
Cheu tras quei veis tuts einplat
In ping avis, co ei uss stat.
Tier l'ins poi efser spons la broda,
70 Tier l'auters tue la noda.
Paruei en bein e buna paisch,
Cungiu fei denter dulsch et aiscb.
Relatiaii dil Sig^. Laiidrichfer Hasleliierg, aigl aiilt lud. Laudtag darart sia Ulifsiun
eü rHeketia.
Ault ludeivel Landtag!
Eisend Jeu ufsa, fuenter ver obteniu la Lubienfcba de turnar en la
Tiarra, cbeu arrivans, fcb'eis ei era miu Dover de metter giu l'Obligada 5
Relatiuu dils Objects d'Importonza, ch'eeii da mei vegui fcovri duroiit mia
Dimora en l'Helvetia. Nagin ne vega aber, ne fa da mei fpetgiar, che
quefta mia fcartira, fco ei duefs efser, terlifchi cun quei rafinau ftil, che
vegu oz il di nfitaus, da pli che jeu ier arrivaus fchou oz, per bucca per-
der temps, quella prefentel , ed a mi ei era bucca dau, de fiu inna tala 10
maniera m'explicar.
Las pli importontas, a fupreunentas Occurrenzas en l'Helvetia hai jeu
fe flefsegiau de fideivlamein, a fenza terglienar notificar duront mia De-
moratiun a Turig, a per quei mi referefch'jeu da quellas varts fin las
168 Theodor de Castelberg
Brefs, che jeu vai da leii termels, a vegn cheuneu mai quei metter vi tier,
ch'ei d'allura enneu daventau.
Gremprim di, fil pual la Comifsiun della Tiarra fut la Prefidenza dil
Sig*". Lands Freies Kilchfperger conftituida, eil lud. Stand de Turig ha
5dau l'enciata a fias Sefsiuns, eis ei arrivau la Notitia, che las Truppas
Imperialas a Conftanz s'augmentefchian^ a ch'ei dei era fchon a Schaffhaufa
efser poftau Quartier per quellas : gl'ei cun inna gada vegniu termefs De-
putaus fils Confius de Turig, che ftaufchan leu encunter, i)er pli bein
s'informar da quellas varts : il di fuenter ha ins reciert Brefs da Schafflinsa,
10 las qualas de naginnas Poftatiuus da Quatier meldogiavan, bein aber noti-
ficavan, ch'a Schaffhusa fei daventa(n)[uj il medem, fco a Turig, vul dir, che
la Regeuza proviforia s'hagi era leu totalmein mefs en Ruaufs , che treis
Compagnias liberas della Tiarra per garnifchun feigien traiggias eil Marcau,
a tut ils commembers della Comifsitin della Tiarra feigien fe rimnai: ch'ei
ISs'augmentefchi Truppas Imperialas a Conftanz ha era bucca fe verificau.
Cun inna gada, che Bern ei vegniu occupau dallas Trupas Franzofas,
a las Truppas ded Agit dils Cantuns een pufpei ftadas traggias auavos a
cafa lur, fcb'ha il lud. Stand de Luzern termefs in' Ambasciada militara
tier il general Brüne cun inna Bref dil tenor, cb'il Stand de Luzern hagi
20 fchon fe democratisau, a nutrefchi tutt' Amicitia encunter la Republica fran-
zo(f)[f]a, a perquei era hagi fperonza d'aver d'experimentar naginnas Hoftilitats
dallas Truppas franzofas: General Brune ha refpondiu en fcrit, ch'ei hagi
nagin camond d'intraprender antginna Hoftilitat encunt' il Stand de Luzern,
era encunter quel vegni a fe portar amicheivlamein dil tut, ed ha eil medem
25 temps a bucca mefs vi tier ails Sigrs. Ambafciadurs, che la Froncia vegni
tuttavia bucca fe mifchedar lien, tgei Conftitutiun i'Helvetia fe vegli dar,
ch'aber la Froncia eigl avegnir vegli ftar en inna Corrifpondenza cun
l'entira Helvetia, fco in Tgierp, a bucca cun Cantuns feparai.
Ils ciunc Oantuns democratichs Uri, Schviz, ünterwalden, Zug, a Claruua
SOhanOrdinau inna Rifpada ä Brun(u)[n]en, a da leu termefs in' Ambafciada
tier il General Brune; l'Incombenza de quella dei efser, de reprefentar ail
numnau General, ch'ei feigien adinna ftai democratichs, a confequentamein
la pli aulta Pufsonza ftetti enten meun dil Pievel, ch'aber en quei Riguard
la novla Conftitutiun, che circolefchi, per eis fufs ne adequata , ei accep-
35 tabla.
Eil medem temps ha Appenzel in — ed Aufferoden, in Reinthal, il
Toggenburg, las Tiarras vivon appertenidas ail Princip, avat de S. Gaigl,
ed il Marcau de S. Gaigl teniu inna Confereuza ad Appenzell — la tier
een era vegni antgins Deputai dil Türgeu ; quefts een aber bucca vegni
40 admefs, pervia de quei, ch'ei fchon naven dil Thürgeu vevan termefs inna
Deputatiun tier il citadin Mengaud, ed il General Bruue, la quala navend
da Turig era partida, per ir tier queftas autoritats enfemblamein cun quella
dil lud. Stand de Turig. En la numnada Conferenza dei ei efse(t)[r] vegniu
Relatiun aigl Landtag 160
concliirliu, de termetter Depiitaus a Brunnen per faver, tgei ils ciunc Can-
tuns leu rifpai, intraprendian?
Jeu hai tutta cliifchun de crer, che quefta Deputatiun i'ei arrivada a
Brunnen peer fuenter de quei, che la ril'pada de leu era fchon fe feparada,
a las Deputatiuns leu bien affladas fchon eran (in Viadi. 5
Ils Sigr. Deputai dil lud. Stand de Turig han da Basel anavos, fuenter
ver giu inna Couferenza cuil citadin Mengaud, notificau, che da part della
Fronzia vertefchi la Mira, d'occupar tut l'Helvetia cun antginnas Truppas,
per totalmein radifchar ora ils Oligarchs, ch'el aber hagi ad es dau Brefs
de Reccomondatiun tier ils Generals, de per inna gada quei fuspender. 10
Gl'ei tuttavia figir, ch'ei regia en l'Helvetia inna gronda Propenfiun
encunter la Rheti(o)[a], fco ils Signurs Ambafciadurs d'Honur de diflPerents
Stands, a particolarmein quels ils lud. Stand de Clarunna han claramein
encunter mei s'externau, cuils quals jeu duront mia Demora a Turig, vai
giu chifchun de plidar, a che per confequenza inna pli ftretgia Coalleatiun 15
cun l'Helvetia ei zun meneivla d'obtener.
Sigr. Rathsherr Keller, a Sigr. Burkhart Ambafciadurs d'Honur dil Stand
Luzern han in finuau a mi de vegnir a Luzern, ftond che leu tras in cumin —
Eidgnofsisch Tagfazung ton pli gleiti favefs vegnir incaminaus, avend il
Stand de Luzern adinna infiftiu fin tala Rifpada, a vegniend el tras quei 20
occafionaus de replicar fias Reprefentatiuus : Da pli che jeu aber veva fchon
reciert l'Tnfinuatiun de tnrnar anavos, era tfcheu, a leu udeva, ch'inna
generala Rispada ord diferentas Confideratiuus eu la prefenta fituatiun fei
bucc de cufsegliar, fche vai jeu queft viadi tralafchau.
Sin miu Viadi de Retorn hai jeu en las Tiarras de S. Gaigl ed eil 25
Reinthal remarcau, cb'in emperneva de dovrar ils Waffens, a da per tut
exercitava.
Cura jeu fun partiuns da Turig, ch'ei ftau gl'indifchdis pafsau, fche
ftevan antginnas Truppas franzofas en Arau^ Lenzburg a Brugg, pli lunfch
aber eran naginnas avanzadas. 30
Sco gl'ei pia Faig daventau, che tut Its lud. Stands en l'Helvetia, ils
quals han difraefs lur antichas, ne provifionales Regenzas een entrochen a
cheu reftai fchenegiai dil trerent de Truppas franzofas, fchem' iucoragiefcha
mia fincera Aviartadat, de cheu remarcar, chin ruafseivel Progrefs dellas
Operatiuns dil Landtag, fco era de fiu Ausfchufs vegni ad efser il pli pro- 35
fiteivel per nofsa Libertat, ed independenza, a pertgei duefs in bucca voler
portar queft' Öffreuda alla fchi dadault clommada vufch dil temps ! dall' autra
vart mett'jeu a fcadin deciartamein a cor, che l'interna Perinadat, ed inna
totala Reconciliatiun Nus po fil pli figir pertgierar avon fventira a Ruinas.
Pertenent alla nova Conftitutiun prida fi dil lud. Stand de Bafel, 40
fch'igel ei gie Gagliardia da mia vart de leufura voler plidar enzitgei,
pertgei che jeu la tier poffedefch ni lutelgienfcha, ni Exercizi, ni fufficienta
Experienza; fche mi prenn Jeu tonaton la Libertat de reprefentar, che
17<» Theodor de Caatclbcrg
(jiiclla l'ci per Nus ineimnia culteivla, cd eii dii'ercutas Cuuri(lcratluii.s bun-
uameiii bucc'acceptabla ue exeguibla. Dil reCt, I'ch'ei vertcfs era inai la
iniuina Verolomiglionza, che Nus, I'co Nus eran eutrochen a eben, pudclseu
l'ü uiantener da niel's perfei, Ico in Pievel liber , a tier iiolsa veglia Cou-
öl'titutiun, o lebe fufs Jeu, ed jeu creig miutgia liber Grilchun cun mei
ferraamein relTolvius de reltar latier, a patertgiar vid nagln' autra! Da pli
ch'in aber cun i'e Inuir Tto ver talas rerollontas Midadas eii tut l'Europa,
(cb'eis ei rafcbuneivlamein de tumer, cb'era Nus veguigian a ftuor fe I'cbar
pliCchcr Midadas en nolfa Conl'titutiun d'entrochen ufsa: nun cbe nus l'a-
lOvelsen fe perfuader, cbe la Tutpufsenta Providenza bagi legiu ora nofsa
pintgia ßepublica per 11 pli ventireivel Pievel dll Munn.
Frlllcb ba ins tuts motivs de crer, cbe fche la Hclvetla, a Nus fta-
teivlamein fufsen perinna, a tras curainas Reprefentatiuns iigieffen capir,
cb'iüua tala Conftltutiun fei tuttavia bucc adequata, a poffi bucca fubfilter,
15 ei per part della Republica franzofa vegniefs bucc a vegnir infiftiu, de
quella far receiver quei, cb'era il Sigr. Prefident Vieli mi meldegia en inna
Bref da Raftatt, mo encunter commi ei favefs veguir dert fi inna pli firapla,
meius cufteivla, a pli acceptabla; Suramariamein aber, vomnii , fco ei vul,
fcbe convegu ei ord importonts Riguards prrtenentamein a nofsa Sort pigl
20avegnir a Nus bucca, de> Nus entiramein diftacbar dall' Helvetia.
Perduneit, particolarmein honorai Signurs, iideivels, a cbars Confedcrai!
a mi mia Aviartadat, a cbe Jeu vus vai fcbi ditg teniu f i : Jeu m'bai de-
clarau fcbon, cura la Mifsiun en l'Helvetia mi ei vegnida injungida, cbe
Jeu ni feigi faigs tier importontas Incombenzas de quefta Sort, ni pofsedi
25 las Qualitats latier. Affleits, cbe miu Contegn, fcbi luufcb fco mia In-
telgienfcba a Forzas toufcbevan , meritefcbi voff'aulta Approbatiun , fcb'ei
quei l'unica, aber la pli confoleivla Pagaglia, cbe Jeu damondel. Avon
tutta Refponfabilitat aber, hai Jeu Speronza, d'efser fchermegiaus tras quei,
cb'ei vefs duiu vegnir priu la Mira, de quellas Incombenzas furdar ad in
SOSubject pli capabel.
Jeu mi raccamond tier l'aulta Continuatiun de voffa Beinvolienfcba, a
Protectiun, ... „
Viels
obedientifsim Servitura fideivel Confedcrau
35 Cncra, ils 23 de März, 1798. Tbeodor Caftelberg.
[f. la] In: antra Canziin, fomeiiforada all [p- 7] In' aolra caiizuu coinensnrada al
Temps Niefl*. temps niey.
(Ineditum nach Ms. 'i'a.) (Ineditum nach Ms. Tb.)
Schin fa adaitg, col Mun ufs ei, Sch'in fa adatg, co'l imm uss ei,
a nos buns Veilgs lavafsen Si, A uos buns velgs levaaan si,
In tal mydem Savefsen ei, In tal midem savessan ei,
Sco nus er eis Zun nuot Capi. Sco nus er' eis zun nuot capi.
Autra caozuu comeuförada
171
(Inedituiu nach Ms. Ta.)
0 Sa danunder ton Piifonza?
Spyr dilg lueiin Sura veits udiii,
per quei nuet gida caii urtonza,
chcitei, glei ötrot" lixau de Diu.
Viver leinfa de Sparonza,
10 enlachu Semidei Schon;
enchus Sei aber buc tenipronfa,
II pli Pol'seut va vinavou.
Sehe VHS plilches de niei tadla,
Sehe les Jan a buna fei,
15 Sco Jau inanegiel, explicar,
CO ilg bi tragt dil mun iila ei.
[f. 1 b] Us viver de Politichun,
Poliitiga elser ufs Stonins,
tut tgi che Viva el nief luuu,
20 quel Sto Setfchecher en Infchiiis.
Varda Stoüins entuern zun bein,
Schi CO i!g Mun ei ufs en pei,
fida San ins zun nuet Complein,
tut pleins de lefts igl Mun ufs ei.
25 De zun nagin San ins fida:
ne Paupers, Rechs, ue Purs, ne Grons,
Ons Sin Sablun Chiftials tfchenta,
quei ei tut nueta deitg davons.
Amitgs gie Se hafsegien e,
30 Sco in bein vefa di en di,
Se Scha San ins us e pilve
Sin biallas tlcheras nueta pli.
Sehe la Bucca ei gie ridenta,
Sinzeritat, quel' ei da iunfch.
35 [f. 2»] In Amitg Lauter vilenta,
Ils Plaitts an feda nuet pli tguinfch.
Quei ei Ils Giats, che ufs Secatten,
quels gie flatefchen Sidevon,
En fatfcha letgien , davos Sgratten,
40 Quei ei ufs Moda el Mun gron.
La Religiun per tutt balucha,
en pau Sin tuttas fus la Seit,
de far mo ina, Sei Sin rucha
a Papa Pius dues fa bfcheid.
45 Mo tgi vid quella metta breuncha,
exempels Sei de veilg en neu,
nuet Scafefcha, Pofsa meuncha,
quel ha Dieus Sin Grep tfchentau.
(Inedituui uacii Ms. Tb.)
5 Sa danunder ton pufsonzaV
Spir dil meun sura veis udiu,
Perquei nuot gida cheu ustonza,
Cartei, glei stroflf fixau de Diu.
Viver leinsa de speronza,
10 Enzacan semid' ei schon;
Eunc uss' sei bucc' tenipronza,
II pli pofseut va vinavon.
Sehe vus plifches de mei tadiar,
Sehe les jeu a buna fei,
15 Sco jeu manegiel explicar,
Co il bi tracht dil mund uss' ci.
Uss viver de Politik um,
Politics elser sto ins;
Tut tgi che viva el niev mund,
20 Quel sto seschar en inschins.
Uerdar ston ins entuorn zun bein,
Schi CO ilg mun ei uss' en pei,
Fidar san ins zun nuot Complein,
Tut pleins da lests il mun uss ei.
25 [p. 8] De zun nagin san ins fidar:
Ne paupers, richs, ne purs ne grons,
Ons sin sablun chistials tschentar,
Quei ei tut nuota detg davons.
Amitgs gie sehafsegien c,
30 Sco in bein vesa di en di,
Seschar san ins us' e pilvö
Sin biallas tscheras nuotta pli.
Sehe la bucca ei gie ridenta,
Sinceradat, quei ei de lunsch.
35 In amitg l'auter villeuta,
Ils plaits an feda nuot pli tgiunsch.
Quei ei ils giasts, che uss secatten,
Quels flateschan si davon,
En fatscha letgien, davos sgratten,
40 Quei ei uss moda en mun gron.
La Religiun pertut balucca,
Empau sin tutas fus la seit.
De far mo ina, sei sin riicca.
E Papa Pius dues far Abscheid.
45 Mo tgi vid quella metta braunca,
Exempels sei de velg enneu,
Nuot scaffescha, Pofsa raeunca,
Quel ha Dieus sin grep tschentau.
172
Theodor de Castelberg
(Ineditiiin nach Ms. Ta.)
La Giufteia ei Stnipiada,
50 lls Tfchentamens en fetg blihy
liegliadat ei bandifchada,
Bia buna uerdens en vintgi,
[f. 2b] Staiig Amifsezia Spengligieius,
pantual efaer ei Stiilius,
55 en Staiig Hanleitgs Sei fblundeigiems,
bein preft il Criedi tut futiiis.
Vardein oz il di Sils Paupers,
Sehe bia per lefcha van gie quels,
Garraadis a fittai Seols auters,
60 0 giiez iig bia doch vefins eis.
Schin dat Lavur per fadigiar
a lefs vigoi dad eis marfchei,
Pagalias Stonins cherfcheutar,
allufcha eung mai pleins en ei.
65 Biars, che piiplen de Pupira,
chei Stopien e cumpra bia Greun,
Mo chu glei naven ded' irra,
Oho, lu meunchei nuetta Peun.
[f. 3»] lls nos veilgs cun Uir Bravura,
70 cun ir el Jefter a Schuldan,
en turnai a faitg figura
ed ban bia Metteis rebitlchau.
II ver quitau pilg Gieneral,
quel Schai Schon ufs Sferdaus Sil beun,
75 tut bien de veilg fred' ufsa mal,
et ei e malvigniu Sein Tgieun.
La Vardat ei ord cuida,
II fa Survetfchs ei ufs Sco vez.
Honeftadat va mal vifchtgida,
80 Schferfatgiadat, Gliez ei lu gliez.
In Mun Schi faulz plai buc ami,
glei meglier viver en maus,
In che üffezis ufs pren Si,
quel ei puprafcli, ei ruinaus.
85 Schel gie Sees Meuns a tutts perfin
met Sut ils Peis, tgei al de pH;
perfequitaus veing el en fin,
leffas, aviras al de pli,
quela Pagalia pori el vi.
(Ineditum nach IVIs. Tb.)
[p. 9] La giustia ei strupiada,
50 lls tschentaraens en fetg blihi,
Recliadat ei bandischada
E bia buns uordens en untgi,
Staiig amititia splengigiema,
Punctual efser ei stulius;
55 Enstailg hanleitgs sei sblundergiems,
Bein prest il Chriedi tut futius.
üerdeien oz il di sils paupers,
Sehe bia per I'^scha van gie quels ;
Garmadis e fitai sco ils auters,
60 A gliez il bia doch ves'ins eis.
Sch'in dat lavur per fadigiar
E les vagnir dad eis marschei,
Pagaglias sto ins carschentar,
E luscha eung mai pleins en ei.
65 Biars, che pupien de pupira,
Ch'ei stopien cumpra bia greun;
Mo cu gliei daven dad ira.
Oho! lu meunch' ei uuotta peun.
Ils nos velgs cun lur bravuras,
70 Cun ira elg jester e schuldau,
[p. 10] En turnai e faitg figuras
E han bia mettels rebitschau.
II ver quitau pil Gieneral,
Quel schai uss sferdaus sil beun,
75 Tut bien da velg freda ussa mal,
Et ei malvegnius sc'in tgieun.
La verdat ei ord Cuida.
II far survetsch ei uss sco vez,
Honestadat va mal vistgida,
80 Schfarfatgiadat, gliez ei lu gliez.
In mun schi f(u)[a]u(a)Is plai bucc'ami,
glei meglier viver en maus.
In che uffecia ufs pren si,
Quel ei pupratsch, ei ruinaus.
85 Sehe gie ses meuns a tuts perfin
Met sut ils peis, tgei al dapli,
Persequitaus veng el en fin,
Leffas, aviras al dapli;
Quella pagaglia port' el via.
La vieuva lestia 173
La vieuva lestia.
(Nach dem Autograph des Verfassers.)
[f. 1»] Exfplicaziun!
Riveritifsims — honoratifsims — ftematilsims fpectaturs adascheia eisei.
Glei la prattya fchquitschada fut la prefsa che fa da fave — fcheiverlö
ad oz ei glendischdys da quel. Avon temps fin quels dys fuv ei per tute-
navon ed e cheu entuorn — hiihaheija — hopsasa — a chuchagnia ord
fuorma — gastareias — envits — Migliadas — giuchs — festins — balls —
mascheradas — faltinems — biallas ftyvas — a bagordas, chei pareva che
tuts fufsen ord caset. — aber da citgiei ons enneu eisei quei hajafa — a 10
hopasa ftaus quietaiis e per tutenavon buca fchy ftrufch. aber e quei tut
ei vergau! — tut fpetgia chei vegni meglier. aber quei vegny uieglier ha
eunch ufs Lazer ried fa pleun. Tonatou Curascha! Dieus Preii — dieus
dat. per dar peia in divertimen da fcheiver — veinsa nus zachons giuvens
cheu dil liug, priu, la zwar forsa memi gigliarda refsoluziun, da fil dy dad 15
oz entras ina representaziun fin questa iauppia dad ina legra fpafsusa a
tonaton era nueta ton ortgia ni fatta Pofsa — intitulada — la vieuva
lestia — ne differenza da tempraraens — consistenta en in act, per pafsar
vi l'urialla cheu en publich. — la fubftonza ei quclla. —
Ina figuiura giufna vieuva — aber perderta — Recha — api eun bialla 20
cun Nura Rosaura, veva quater dels che gli figieven la cuort, a mintgin
tertgiava dad efser el il favorit. — aber e tuts quater — finistrai — a
fisierlis en lur meinis e demanonza ord tuta fuorma. tondenavon chella
quels tuts quater teneva per thusoris — lappadyra — a narruns filosis. —
ella peia deva fidavon — metteva eis taff'ramein füg äsen — a veva fiu 25
divertimen a gron fpafs cun eis. 11 fervitur dad ella — in hurti fixs a
fpiritus giuven — veva era el discusmein gl' egl fin ella. quel era buca
maufers a fe duvrava da forza ton fco el pudeva — faveva, da fa fta
din meun tschels quater porta crappas. glei era daventau — tras letsts a
glesnereng dad ella — gidai tras industria a finezza dil furvient, che tuts quater 30
cun bialla maniera en ftai by fchuber curdai giud la pala, in fuenter lauter.
Nus rugein peia per ina cuorta pazienzia a curteseivla connivenza
oravon — a jeu vai Lonur da far meia profundifsima Reverenza.
[f. P] Persunas.
fig' landfoch Muntatsch ] ^^
fig>" Major Burr, f
r- r. n p r>j p o ) üs ouater murondzs
fig*^ Grof Rhaufafs l ^
fig*' Comifsari Magriel j
Marzell, II fervitur dad Ella
Machari \ 40
hillari ) ferviturs dil foch Muntatfch
apollinari I
174 Theodor de Castelberg
Scena 1™*.
Marzell; cuu iu.a bref avi.arta fin meun legiend — api
Ich en d.
Mo gie — gie! jeu Ca bein avunda, chejeu I'undel in narr. Glei buca
5 citgiei ply fastidius I'in quest mun, che in furvetscheivel amitg. II quäl a
nus mintgia ga chel fcriva conta Ti pil naas la litaneia da nolsas Itrava-
gantadats. — quei ei in faitg — fchon dys ad ous la medema canzun.
legia = Tj in um da tgiau — a pez — da Niebel — agli quäl las por-
tas tier la honur en aviartas fin tuts meuns — fe turpegias bucea — tra-
10 vestgius dad in hutler = teng giu la bref, ach — tgi pomai dy che
jeu fe turpegi buch? jeu vegnel cotschens fchchin fiuch — mintgia ga cbe
vardel el fpiegel. Aber fchil feturpigia fufs in remiedi encunter L'araur —
fa danuuder vegniefsen en quest mun ton fillisftuchas — ortgias a ftuernas?
bgia puspei — va en tetez — giuvenaster chrius e choitgs. — fai giudezi
15 puspei a daventa tgieus da tiu faitg = metta la bref en fach, fchon
bien — creig fchon — biars han faitg quei — aber eis veven deuten
udyda a correspondenza de lur bialla — aber jeu — tonaton mo pleun —
fche jeu inaga pos volver ord ilg ointg quels quater titabotschs — lu vi
jeu fe fa curalcha — vj confefsa avon ella meias fillistnchas api purta
20 vittoria — ne era fe fa ord la puerla fchchin bandiu. — ft. — leu veng
ella — tadla ora enpau ei lubiu, quei fan a fan biars, — fetrai d'in
meun.
Scena 2"^*.
fig*'^ Rosaura ; a Marzel d'in meun che teidla ora.
25 Chu glei ditg detg — a ditg faitg — fche fei miu um mortzs — ftaing
mortzs, dieus feigj ludaus. — nus viveven halt e adina femper en riz —
raz — a veven femefs fi vicendeivlamein, chin — ne lauter da nus dus
ftuefs resta fil fletg. — II vegliuerd fuva avonzaus eis ons — tonche vcglie-
degna — duefs — a ftrenschedegna gidaven mei buca mal — e alla fin
30 da tutas fins fei eun vegniu in buntadeivel Wafserfucht el giuch — a futsch
fuv'el — el ei pafsaus della lauppia da questa mortalitad — filla quala el
zwar veva la persuna — aber doch tutaveia encunter meia veglia — da
miu um a figniur. — buna noitg miu [f. 2*] bien a char figniur Marin,
hahalia. — jeu fundel eun bufatgiamein giufna — recha — a bialla — a
35 meunglel nuet yra per L'efcha per in toch um. — aber quels tusoris che
fe lajen ufsa neutier a mei bombardescheu — eun quels vai jeu mo fpafs
a divertimen a teguel eis fi de frestg — per ton pli bein buntschena eis.
forton felaj marzell neun avon ed ella catond ad agur el dy
ad el: tscheu bein — tgiei portas ti miu portafach da niefV
40 Marzell.
Quella ga lii — graziusa figniura — fundel jeu porta Murems —
pertgiei jeu portel charezems en tutas meias barlachas. prenda od il
La vieuva lestia 175
fach dretg de feia casacha in zedel fchend. N. 1 : ina declaronza
amureivla dil fig"^. lanfoch Muntatsch, fcretta da fia aigna breunclia, ina
jamna entyra traitgia ha el duvrau da fcriver quella. prenda in auter
zedel od fach feniefter della cafacha fchend. Nr. 2: Ina ditto
fumiglionta dil fig'" Major Burr — fcretta giu treis gadas — pertgiei che 5
deuter en ha el tcarpau quella treis gadas. prenda in' autra od il
fach dretg dil libroch fchend, N. 3: ina ditto fumiglionta dil grof
Kauhfafs. freda dad ambras ymi ed entfcheins. cuu quella fufs ei gleiti
fchebigiau in fchbailg, pertgiei che el grad eu quei nomen ha fpediu eun
treis autras brefinas charezeivlas di fcha e di la. prenda in autra od 10
il fach feniefter dil libroch fchend. finalmein Nr. 4 : ina ditto
fumiglionta dil fig"" coraifsari magriel. freda dad jarvas a purgazs. quel
ha enparrau mei fchellas hagien mai giu enqual disgrazia? a jeu vai detg —
mo beiu — ellas hagien fe punschiu cun ina guilla en in de lur dets. ed
el — el ha dau in fuspyr terribel.
fig'"^ Rosaura. 15
quater Narruns, dils quals mintgin trafecha fuenter leia chappa narra.
lai po ve eupau a dai neu L'enprema. el dat vi. lein ry detgavunda a
fe diverty cun lur murteris. arva a legia. aschinavon a dapeia melse-
navon tonatou ami per per megliera comodeivladat meuncha eunch ufs ina
figuiura consorta — fche vai ieu la honur de ad ellas cheutras far da 20
faver — qualmein jeu feigi in Rech um, vagi tratsch — a capitals a feigi
fegner lanfoch dil ehrest muntatsch. las nozas favefsen grada Ieu tgieua-
mein entras il Pastor loci vegni complenydas e alias nof filla minuta mafsen
nns tuts a chucha.
lur fubmifsifsim — quei vul dy lur 25
pli comodeivelifsim furvient —
papias — fylvefter de Muntatsch.
Marzell.
0 by — cheu fa la graziusa figniura la megliera part da feia vetta en
cumpignia dad ina montanialla dultschamein durray ora. — 30
fig'^^ Rosaura.
eh bein — fche tgiei lu? tgi che dierma — fa nueta dil mal. dai neu
L'autera. — el dat vi — ella arva a legia,
Graziusa figniura!
jeu tegnel char ella! jeu fai 'ca viver fenz'ella! — jeu mierrel fil zuch — 35
fche ella rufyda min meun. aber gliez lu — tuts mes porta crappas fton
fcha la piall a murry cun mei. II fig'" muntatsch mazel jeu cuu ina pusteta
da fchwums falvadis. II figr Rauhfafs ftinfchentel jeu cun in migliach pudra
da frid. [f. 2^] II comifsari Magriel quel tufsegefchel jeu cun ina tuargia
da fisicatoris. ufsa oz a quei dy peia fpetgiel jeu da lur bialla buchina40
vetta ne mort, a quei fenz' auter.
Major de Burr,
176 Theodor de Castelberg
Marzell.
I'a l'che jeu duefs y a fa quater vyschals da morts — per fort?
fig'* Rosaura.
ei ticha tacha tera — ply tost lu quater casetts da narradyra. — dai neu
5 il tierz. — el dat — ella pren a legia.
0 miu eungel da tut temsi.
Miu chor ei naven — fürt eisel — fürt, el ha furvegniu allettas de pasta
da bunbuns — ei fchgulaus oda barchun — fchuitava vi da vofsa fenestra —
ha pudiu en — il tampf da vies cafe ha lumiau las alas ed el ei daus en
10 vofsa fcadiola — tgiei lavnrs — o bialla fchbuudcrgiadra dil miu ruaus —
turnentei el fil zuch = ella ry haliaha nuet pH bugien che quei decor-
mein = legia, ne barrattien — gie tusch a baratt —
cun lur pli charin de finadin Rauhfafs.
Marzell.
15 mo tgiei pauper christgieun nies giatt ei — fenza chor.
fig"^» Rosaura,
api eun furtut fenza tschurvy. ufs dai neu il davos. el dat ed ella
legia — ■ da pertutenavon en quest mun eisei nuet auter che giomer a
misergia! II christgieun .ei naschius per furflPry — a pyty — a jeu fundel
20 denter tuts il pli mendiis a fleivels. vulten ellas gyda runa meias cruschs
a travaglias — fche leinsa buca calla ensemen nus dus da burly a le-
menta — lochen che la mort veng a metter holla a nofsas fchventyras.
lur pli miserabel furvient
comifsari magriel
25 Marzel.
0' ve — o ve.
fig'* Rosaura,
buca mal ! quei um mi metta avon in by prospect fil davagny,
Marzel.
30 quei ei lü fchon in ver fchnup — tup — tarluch — pertgiei in ch'a la
ventyra da pufseder ellas, a lai da el fen el medem ftupf fchwantyras —
ei bandiu dal' enprema clafsa.
fig'* Rosaura,
buy — buy — co ti fas dy biallas galantereias — miu amitget.
35 Marzell.
gie perdunien — la bellezia ei fco il fulleigl — quei lai en feias ftrolas
fe fchalda in a mintgiu.
fig"^* Rosaura.
aber furtut buca varda lien.
40 Marzell.
a fa pertgiei buch — fche entgin ha quei plyfche da vegny tschochs.
La vieuva lestia 177
fig''» Rosaura.
jeu fai buca tgiei ti tratgias — menegias che jeu hagi eun buch avunda
eun quater narruns.
Marzell.
tgi enpo fche quella bialla fatscha figiefs vegny narrs charinamein V 6
[f. 3«] fig""* Rosaura.
Ufs — ufs — cofch tgiu — a gyda che jeu vegny largia da quella
Narradyra.
Marzel.
grad gliez — beiu bugien a pertgiei buch, lein fa gartigia il ftuch ply 10
prest — a ply bugien.
fig«"* Rosaura.
has lü h patertgiau co fa tes giuchs — fas bein.
Marzell.
quei va a mi bia ply bein odameun tut alla bahutta. 15
figra Rosaura.
Va peia — hurti — muofsa e neunter la fcena. 11 figf lanfoch mun-
tatsch fe balucha fchon neu tier nus.
Marzell.
bravo — ma leu — quater Narruns veng il tschunaval a menar davos la 20
cazola tut pnlliticamein. — va.
Scena 3"*.
fig""* Rosaura , vardont fu enter a Marzell,
gletg eisei — che quei tschunaval narr ei mo in fervitur, a fchiglioch —
gie — tscheu fei detg, figiefs quei gleiti — gleiti vegny narra mei h. 25
Scena 4**.
fig"^* Rosaura — fig'' Muntatsch veng manaus da dus fer-
i^iturs — el va travachon — in auter fervitur porta in fefsel
';ron fuenter — ed in auter porta ad el la terschola fin ina
uortgia da fein. 30
flg""^ Rosaura.
jVIo bien dy — beiu vegnien, miu figniur! eis en oz levai marvelg od moda.
' fig'' Muntatscll fe fa comodeivels fenza nueta fallida a
i'emetta a fe, alluscha dyel. — Gie dav^ras, marvelgs od fuorma —
^raziusa figniura — quella Wachtparada dil fuertg pafsa grad avon 35
neias fenestras vi — a quei trupp a trüpp — quei fchmaladiu fchumbrem
oei figlienta odla fien. femeina fil fefsel api dy — macari, ftuschei
nei cul fefsel enpau pli aul fy. ils ferviturs ruchegien el, hau alias
etschiert miu billiet?
Romanische Forschungen VIII. 3.2
178 Theodor de Caetelberg
fig"^» Rosanra.
retschiert a buca mo retschiert — funder 6 legiu.
figr Muntatsch.
tut quei che jeu entras quel vai faitg da fav^, vai jeu per fpazi da incerca
5t9chunchont ons bein — a madyrameiu reflectau.
fig'* Rosaura,
quei ei lu fchon ina antivedenza ludeivla estra.
fig«' muntatsch.
quei mi plai — fchon bien. hillari — dai ami ina presa tubach. hillari
lOprenda la fcatla ad el ord fach, arva a pr ese n ta eil a. elpren
a trai fy enpau tubach fchend. jeu vai la honur de ad ellas re-
peter, — tuorna a tre fi enpau tubach. — che tier mei vul dy a
casa meia vardins prinzipalmein fin comodeivladat. trai fi la presa tubafc]
[f. 3*»] a furtut fa tutas caufsas pleun flu, tempradamein ! — o quei Ruaus!
15 11 ruaus ei la unica fuletta vhra. ventyra fin quest mun — a per quei tontas
ga — e aschi favens che jeu considereschel a f^tgel gl'elg fin meia pegnia
gronda veglia a casa meia, fcha pos jeu buca fa retene de haver mintgia
buca paucha fchquidonza fin quella, pertgiei quella ha fchon pudiu fta —
ery — pH ca curout'ons adina fil medem fletg. — ina fuppia — in fefdel —
20 ina meisa, o gliez lefsel jeu per bia bucha fchi bugien efser — che ina
pegnia. apolliuary — teng il menn plat avon la bucha, el teng — ad
el arva la buca da fu seh da. aha — jeu vi peia cuortamein metter ora
a da d'entelly — tgiei ellas el ftan della fointgia letg — han da fpitgia
bleu da mei. las dumeuns durmyn nus tochen las 10: — aluscha fe me-
25 teinsa en plat a f« fein a buein la fchocolada — il cafe ei contrabanda,
cuosta memi bia. fueuter femeteinsa a meisa a gientein — alufcha figiein
nus in siemmet — aluscha femeteinsa a giuch — a giugein fpusa a fpan —
mariasch, alluscha enpau fuenter bueinsa enpau the per in. — alluscba
meinsa a letg a durmyn fil zucb. — en quella maniera vai jeu fchon viviu
30 per fpazi da buuamein tschunchont ons. a quentel fenz auter — vegny
velgs ascheia. fche ellas peia cun diu en resolvydas da parter cun mei a
quella bialla fueteivla raanonza da vetta cun mei — fche fan ellas fchar
curdar or da lur bucha clarameiu a pleunsiu gie!
fig""* Rosaura.
36 eis fan, fig' lanfoch muntatsch, che la charezia tier ina letg ventireivla ei
zun necefsaria.
fig'^ muntatsch.
Mo naa gliez — maia graziosifsima — da quei fai jeu lydy nuet.
fig«^* Rosaura.
40 Gi gliez en quei fundel jeu ftyna fitgiada ! oravon tut fto jeu experimenta,
fchels tegnen char mei.
La vieuva lestia |79
(ig* muntatsch.
Tgiei? fche jeu tegui cbar ellas? — niacari, teng il meun plat avon
la bucha, arva la bucba da fuschda. aha — gie gliez jeu tegnel
ellas aul a cbar. aber fta enfcbenuglias gliez pos jeu buch — zafermen
gliez mi catfcha favurs da bestia. 5
fig""* Rosaura,
Oibo — buca r'incomodefchieu la mendra caufsa perquei. — denter nus
feigi detg; fig' Mundatsch, lur maniera da viver po efser buna — aber —
eunch alü quitafs jeu liunga urialla defs ei cheu bucha fchi ftrusch denteren.
fig' muntatsch. XQ
liung' urialla ! mo hau ellas bucca entelgiu che jeu giogel fpus a fpan —
a mariasch.
fig'» Rosaura,
mo bafsai — tudy fan ins e bucha da fpus a fpan ne mariasch.
fig'' muntatsch. 15
mo gliez! pertgiei buch? — denteren mi dundel jeu e enqual movimen
ceu plagaa enqual maseina. — ne che nus dus fe metein a maza mustgias.
[f. 4a] quei tgiefeng da murmaneglia mei turmenta u disturbefcha fchiglioch
adina cura che jeu chupidel — bestias ftreias.
fig'» Rosaura. 20
en fefez, fufs quei fchon in movimen a divertimen nueta ton da mal gatti —
aber — euncha jeu prendi ina refsoluzuin — gareg giel jeu ina enprova
da lur charezia encunter mei.
fig"^ Muntatsch.
feigi peial dumondien — graziusa figniura! dumondien — a quei che mi 25
veng ad y aisch tier — numnadamein — dumondien, che jeu deigi yra
in'ura ply tard a letg. — ti diu cbar — aber e quei — e quei.
fig" Rosaura.
vi per bia buca da quei. — quei che jeu dumondel ei mo ina bagatella, —
jeu fimdel fetg amutura dil falta. — a jeu dumondel, che eis per fa plyscheSO
ami — enprendien da falta.
fig"" muntatsch.
Salta! — dieus mi pertgiri po po — quei fufs meia mort — finfaitg.
fig""* Rosaura,
eh bein, fche lü efsen nus buca, buca faitgs per vegny ensemen — nies 35
mariasch va en aua.
fig"" Muntatsch.
aber für tut il mun — graziusa figniura — teidlien enpau.
fig" Rosaura,
aber für tut il mun — grazius figuiur — tgiei dei jeu tadla enpau. fei« 40
tiBchen, tgiei fai jeu fpitgia bien din um, che per mur meia vul gniancb
12*
ISO Theodor de Castelberg
mnenta las chombas? allo — alla cuorta, ü ch' eis fton falta — ne che eis
fan encury pleun lur in autra consorta. fan ei, tgiei quei ei detg?
fig"^ muntatsch.
mo fappermen — favefseu buca quels m^s umens cheu — mussond fils
Bferviturs, falta per mei?
fig«^* Rosaura,
mo en ei oda feuV dei jeu forsa falta cun in ne lauter de lur furviturs?
fig' muntatsch.
falta — api eun quei ftermana entuorn entuorn — mo pauper mei.
10 figra Rosaura.
mo ei ha che num — fe refsolvien.
fig'' muntatsch.
alla fin in menuet vi jeu enprua zaco.
fig'* Rosaura.
15 ei ven cheu in tanzmeister chun ina gada, eis fan fil zuch fa l'entschatta.
fig"" muntatsch.
macari — fruschi giu da miu frun las favurs freidas,
Seena 5**.
Marzel veng; a quels da vidavon,
20 fig""* Rosaura, encunter Marzel fchend. eis vegnen grad
dretg. miu figniuret. eis aflan cheu in fcholar, che arda de desideri —
de enprender lur chunst.
fig'- muntatsch.
gie bein — arda da desideri — fiua da freid vulten ei dy.
25 Marzel.
jeu fundel Monsieur mon bopon a vegnel tut alla grada od frontscha,
[f. 4'»] leu — chels fappien — vai jeu avon zacons ons componiu in tanz
de revolaziun — a vai survegniu duatschien mille franchs dane blut.
fig«- Muntatsch.
30 duatschien mille franchs — per ina lappareia da quella fort?
Marzell.
choz feitischen lappareia da quella fort — gliez bein — gliez lu. eis fton
fave chil falta ei il ply velg chunst en tut il Mun. — david ha faltau
oravon larcha. ludewig ils quitordisch ha perfin faltau in ballet, quei gron
35 renomau norden della tschenta da chaultschas blaua ei fteftigiaus cun
falta. — gie bein — in fuma — tut faulta. perfin il fulleilg faulta gl' en-
prem dy da pastgias
fig'' muntatsch.
eh bein — num da diu — faultien vinavon fche mo jeu fto buch 6 falta cun eis.
La vieuva lestia 181
Marzell.
tgiei ? era eis deien , gie eis l'ton falta ! Zafer morges en — eis eu cava-
lier — a cavalier vul dy iu faltunz a deriva de Kabal ue Kaballa en neu.
pertgiei che ply da velg, — eutallyn ei? — pli da velg lü teneven ei il
falta per ina fpezia da ftryieng. 5
fig*"» Rosaura.
alleger peia — mai leu figuiur cavallier.
figr muntatscli.
forza rumpa fier! Ichei fto efser peia a buch auter. moacha — macari —
hillari — apollinari — leu gidei mei eu peis. — • gyden fi el a meinen 10
vi tier marzel api femetten enavos amarzel prenper in meun
l'chend:
Marzell.
eun tgiei tanz cumonden ei d'entscheiver?
Sig'" muntatscli. 15
he fche can fi furfalva — fi furfelva, quels van eun eupau da gatti.
Marzel.
eh bien comanzon! entscheiva in da quels, tira tuma tititi —
tira tuma titi. il muntatsch feruschna vefsamein fuenter a
buffa. 20
fig'"* Rosaura,
pfudi — quei ei in faltem da liung' urialla — in hopper — monsieur mon
bopon — in leger hopper.
marzel.
moscha peia — fco ellas comonden. peglia entuorn venter il mun-25
tatsch a figiend mied dad in hopper ftermeina el braf.
fig"^ muntatsch.
oi — oi — oi — jeu pos che ply jeu crappel — grazia misericordia —
glei faitg per mei. el fe betta fco fenza flat fil fefsel manaus da
I fes ferviturs. 30
fig""* Rosaura.
pazienzia — fig'" muntatsch — quei feterapra tut. fche eis bufatgiameiu
I mintgia dy fan ina comoziun ascbeia.
! fig' muntatsch.
I mintgia dy? hoch — hoch. 35
I fig"^* Rosaura.
! a bun hu leinsa pusta il monsieur mon bopon per ina ga per du« uieins.
[f. 5 a] figr Muntatsch.
Ui gie — grad gliez! finaquei che jeu by fchuber L'enpren»a janiua faulti
ella fofsa, naa — naa, graziusa figniura — jeu fnndel lur fubraifsifsim 40
182
Theodor de Castelberg
furvient. — miglia — beiber — durmy da fpus a fpan — mariasch — a
denter en maza mustgiaa — quei ei divertimens prudents — buns. fcellas
vulten falta — fche per mei tnarydien il tanzraeister fez. jeu fundel tgier
laus — e mi aflel en tala callyra — che jeu fto yra a fe metter a l^tg
5 fil zuch — pusa culla bratscba fil fefsel — ils ferviturs gydeu
fi el — edel dy ad eis — ent'il yra, var dei bein che buch in da
vus feigi aschi gigliards, de deschdeda mei tochen dumeun a miez dy. —
madam — figiei vofsa ventyra cun falta — adieu monsieur moper mallon —
vantuts fco ei en vegny cun el.
10 fig'» Rosaura.
mo ry — hahaha — quel ei fpedius buea mal, — ti has faitg pullit tiu
faitg. — ufsa va dabot — dabot — e f e trai en autruysa — jeu — var
dont enconter la fcena — vesel leu vegnien nies favillut.
marzell.
15jea vi efser cheu cuort puspei. — trai fi causchas fchend: quei ei k
faitg. — api va.
La Cauznu dils stans
(Aus der Nova Gasetta romonscha, Nr. 6, 7 de Fevrfe, 1862.)
Temps d'unviern per liung' uriala
Tschent'iDS si enqual' nuviala,
Quels canzun, ch' han pauc de fa.
Sch'in 8to en stiva schö,
5 Han ins auter pauc plischä,
Che zitgei ded inventa.
Seh' in sin in baun ruaussa,
Dat banl in' bau! lautra caussa
Nun spitgadamein el senn.
10 Cur ch'in leu el caul cnpida,
Toch' la sien ei beinvegnida,
Tuts ils stans vegnan endamen.
Pros e paders deian da
Bien exempel e muasa,
25 Han in gron quittau per sez,
Tratgan pauc vid lur capetels,
Sonder vultan mo far uoetels
£d han lur plische cun gliez.
Predicans han pauc per meuns
20 EuDcallura sehe duneuns,
Vultan ei ne pli ne meins.
Lur pli gron e bia de far
Ei eis priedis brav s-chignar,
£ lur sac ei er' mai pleins.
25 Grons monarhs e segneria,
0 ils sezs han tuttavia
Pauc u nuot dil tut de fa,
Äudan bia, verdat nagina,
Vivan ord quittau adina,
30 E laian ir tut sco ei va.
Er' aschia viver lessan
Sch'ei s'enschignar savessan,
Tals signurs.ch'einmomez,
Sevestgeschan ä la gronda
35 Strusch rispondan sch'in damonda,
Ed han gron qu^t sin sesez.
Denter tuts mi fuss plischeivel
Della letg quei stand legreivel,
Eunc allura miu amitg,
40 Para mi, che biars sescognan,
Era quels, ch'ensemen mognan,
La carezia stat ca ditg.
Giuvens mats e mönders era
Tutta notg fan bia caoßra
45 Sco sch'ei fussan narradira;
Giogan, legers, grettas daten,
Ed en casa mana staten,
La vischneunca da quei plira.
La vieuva lestia
183
Las matte uns cim la palutta
50 En cuschina han ca tutta
La furtina per luvrar:
Giezan pli las lur ureglias,
Tgei che passa ban marveglias
Dent'ils mats, e de murar.
55 Tgei dei dir uss' dallas vieuas,
Ch'ein schi trestas e schi tgeuas
Sco iis vieus, ch'ein pauc per-
derts :
Gl'ei iu stand de narradira,
In sin lauter tudi mira,
60 Ch'in sto rir mo cun lur fers.
Gieraus, Stattalters e saiters,
Ein era taflfers, bravs scutgiers,
Beiber bein, quei san ei schon,
Lai'n plischer il peun cun p6ra,
65 Entschavend l'emprema sera
Tochen dis brav derscher pon.
De bein far igl exercezi
Ei dils officiers ufifezi,
Pon savens er' ruassar;
70 Gliei gie giest e raschuneivel,
Da guder zitgei plischeivel,
Cur ch'in po dal vacht turnar.
La schuldada ha buc aschia,
E ston ir in' autra via,
75 Senza far bia compliments.
Han barbis per far parada,
Sehe la carn fuss paregiada,
Vessen eis gizau iis dents.
In schliet gast per la cuschina
80 Ei in miedi cun medeschina;
Cur ch'in sto mo clom'ins eis
Biars, che vulan dar remiedis,
Han ne studis, ne en luiedis;
Dieus pertgiri nus da quels.
85 Iis ugaus e defensurs —
Dieus pertgiri po iis purs,
De vegnir dad eis marschei.
Ei sescognan per pagagiia,
Sbluttan la gaglina gaglia:
90 Bia perdetgas san de quei.
Iis Student 8 de tuttas classas
Ein adina per las gassas,
Van tudi a speculond
Ei studegian cuort'uriaia.
95 Van savens tier enqual biala,
Gie quei ei lur studi gron.
Cantadurs ei glieut bein nara,
Quels gie contan cu gliei bara,
Sco sch'ei fussen ord da senn;
100 Eunc ailura san ei beiber
Bia bien vin schon von il scheiver,
Sco mintgin po far persen.
Tuts ustiers de biala veta
Queis fadigian sco tut queta
105 II lur paun zun liederlich,
Han cuntials cun scharfa taglia,
Vendan pauc per bia pagagiia,
Cunzun quels che han il strich.
Tuts iis molers e meises
110 Ed iis meisters ed ur^s
Quels lavuran tuts pleunlur,
Quei ch'ei cun lavur gudognan,
Iis firans naven tartognan
Cun vuler far de signur.
115 Schniders ei er' brava schenta
Aber ei han ina menda,
Detta liunga dein ver quels,
Tagiian tut cun gron quittau
Fan ch'ei vonzi eunc empau,
120 Quei che vonza salvan eis.
Mulinös fan er' aschia,
0, iis sez san tuttavia
Igl inscbin compleinamein,
Cur ch'ei meinan a mulin,
125 Segi segel ne salin,
De salvar il lur detg beio.
Qiiell'isonza salvan era
Piste rn6s senza canfera,
Fan gudogn e gras pursehals;
130 Prendan frina per salari
E la pasta ordinari
Va suren, ed ein eunc bials.
184
Theodor de Castelberg
Neunavon uss' culs calgiöa
Quels che taglian or' calzös
135 E lavagian bia curom.
Ei lavuran, toch'ei sesen,
Beiban, maglian, sepervesen,
Mo han gleiti puspei fem.
Schlossers, fravis ein bargada,
140 Culs fulin^s fan eis parada,
Sco quei ner ch'jeu vi ca di
Quei ei fatschas de cuschina,
Scurvanadas en adina
E pi buessen eunc tudi.
145 IIa m arid Urs e tagliacrappas
Cavan scazis cun iur zapas,
Ualti bia engolan quels,
Ei fan giu de bia meraglia,
Per far crescher la pagaglia
150 A pi maglian pli che tschels.
IIa zinngieasers e parlea,
Er' tarschöa ed er'risches
Dien manzegnaa per in baz.
Mo eh'els possian gudogna,
155 Segi er cun cugliena
Sch'han ei eunc il Iur solaz.
Herm6sja8ter8,bettleraglia,
Ein parents della canaglia,
E garegian pli ch'il Iur.
160 Ei scungiran la conacienzia
Ed endiran bia pazienzia
Per trer su gli pauper pur.
Las filieraa cun Iur rucca
Van aavens duvrond la bocca.
165 Tut unviern ei Iur de far
U cun stoppa u cun glin;
Euncalü il begl salin
Er' beinduras sto gidar.
Las apatlunzas fan bein era
170 Bia fracaaa e bia canera ;
Tut atun ston ins udi
Co las brahen cun Iur spadaa
Euncalura malurdadaa
En Iur leffaa bia de pli.
175 In bien fumegl ei de ludar
Mo malmaneivel ded enflar,
Eetg de rar en ei semnai.
Fumitgasas grad aschia
Anfl'ins buc sin mintga via,
180 Gartigiadas dil tut mai.
En las alps dat bia fuiueglia,
Mo buc in che tema peglia
Giud il hosi bien e gras.
Ei pon beiber groma criua
185 Toch'il pur a casa siua
E cul pen secuntentass.
IIa p ist Urs de tuttas uisaa
Uardan pli bein sin las spisaa
Che sils tiers, ch'ei dein chitscha.
190 D'eniplanir Iur tastgas miran,
Cun dormir ils tiers pertgiran,
E lain ir tut sco ei va.
Las trufleras e madunzas
Sur tut aber las zarclunzas
195 Bigliafeschan aur mintgin.
Struach sbhicau enqual rosari,
0 ache taxan ei magari
La honur de biars perfin.
Luvres d'uaul e scudadurs
200 Semazzan buc en Iur lavura.
Vegrian tard e calan baul ;
Sepervesen , toch'ei schaian,
Laa Iur fridas curdar laian,
Siuan pli de freid che caul.
205 Laa tisaonzas e schnadrinaa,
Quei ch'ei giuvnas ein schi finas
Ch'in ciiu fliss sto bein uardar
Ded enconoscher ord dunschallas,
Ellas van reschdond nuviallas,
210 Ch'ei pudessan tgunsch spargnar.
Da quels stans tgeinin dei prender
Qual ei megliers, quäl ei menders
Sai jeu buc compleinamein.
E per buc mevaez confunder
215 Gliauter on vi jeu responder,
Buna notg e duruii bein.
Christian Fidel Hansemann
185
Las Schiibas Scheu
(Inedituo) nach dem Autogiaphe des Verfassers.)
Tadlei Sur Meister da canzuns,
Ca feheis ciin bien ni fchliats ni buns
en tut il Vatterland.
Schei fta dunschallas en lur grau!
5 Quei ei zun buc il vies quitau,
ni descha a vies ftan.
Buca mai phisonomist,
Sunder in ver practicbist
po fchi bia declara,
10 Ca el grad leu ad eis ves' en
Grad sa, tgiei femnas han el s6n
a tgiei ia van a ik
Sch'ei vefsen giu basens fchi gron
Buach, ellas gues enflavan fchon
15 feuz ir' ad encuri ;
Avnnda, ch'an cun quei cunfacht
A fan exprefs fin quei tut wacht,
fa cat'ei oz il gi.
Sehe cautfchas ellas han fardau,
20 Cha vevan fried grad fc'in barsau,
quei iiuot da fchmarvegliä.
Bachman a cautschas fried ha dau
E Hansaman las ha purtau
quei ei la gloria.
25 Jeu visel vus, mei enpau pleuu;
Dil tut buc enblidei mileun;
cun bien fchei la caddi
Jeu visel vus, fco bien amitg,
E habiteschel en in vitg
30 fi fü ne fut Ladj.
Per fchar a vus tut la honur
Da fä ne buc quella favur
la leggia lasch e vus;
Vies manegiä da declarä,
35 Api fcha fta, ne eunc da fa
Daviert, ne er' discus.
CHRISTIAN FIDEL HANSEMANN.
(Ineditura
[f. 41a] Tadlai, Signiuis della Cady,
Tadlai, tgei jeu avus vi gir;
Tadlai, fcha vus leis rir;
Tschei gi vein Treis dunfchallas viu,
5 che vignieven de Murifsen giu,
in um per encurir.
[f. 41b] Plaif, Veila, Cutubel a Rumein,
Vatits, Vignoing ad er Lumbrein
Han ellas visitau.
10 Tut quei, ch'a displischiu ami,
ch'ellas han ftuju bargir
e zun nuot ver enflau.
Mo ellas han seconsolau
cun in infchin mai pli catau;
15 vus vegnis a Ichmervigliar.
anfiont caultschas de Hansamaü,
che fueravan de Bachman,
la Leaua han fchau leu curdar.
Caiiznu de Spass.
nach Ms. Co.)
La veglia de quellas ha plidau,
20 ei freda meglier ch'in barsau,
Vigni, lein dar in betsch,
a nies Spiegel, a nies dulsch regiert,
quei ei nofsa Troft e nies confierl,
dilg leitg nies char Tschet.
[f. 42»] Las caultaschas vein nus d'engratiar
nies legerment a nies beinftar
de Noitg et era de gi.
las autras han quei confirmau
ad aung, mei fch'il Signur fufs ftaus,
30 han tutas clomau si.
Vus vefses forza er pli Ich er,
Sin quefta historia de faver,
Tgi nofsas biailas en.
Mufter a Trun an duos fchandrau
35 La Tiarza ha plaif il meins Tezau.
Stai fi leger e durmi bein!
m(3 (Jbristiau Fidel HaDSemann
Oraziuu panegyirra sio la fiafta de 8. Placi, e S. Sigisbert, per gPon 1809.
(Ineditum nach Ms. Sp.)
[f. 3'] Igl altifsim Diu ha t'orraau nofs dus Ös. Patruns per nies bien, l'ins
uomnadamein S. Sigisbert per mufsar ed edificar con termeter el en nol'sa
5 alura pagauna tiara; l'auters, noninadamein S. Placi, per fuondar ils fes Ss.
mufsamens, e per dar a nus igl exempel de la fontgia imitaziun, e de la
ftateivla perfeveronza enten il bien. Dieus fez ha conliderau quellas duos
Ss. Creatiras fco l'ovra compleina de la fia S. Grazia, fhinavon ch'el ei
quel, che inaina ils peis de fes Servients, cur ch'ei quorreu per la via de
10 la venit, ed el ei quel, che fiigia lur liouugas, cur ch'el benedefha fiu
S, Nom : el arva lur mauns, cur ch'ei rafan ora almosna; el finalmein eu-
plenesha lur cors de refarziuns ; ed eis feconfumefhen d'il fiug de la
carezia, e fefurdaten fenza teme, ni fnavur, fco S. Placi a tut la furia dils
Hentgiers ad a tut la horur dils torments.
15 La S. Religiun veramein incompatibla cun caufsas terrestras e carnalas
venerefha niginas ribezias, e niginas grondezias [f. 3**] auter, ca quellas,
che han mo Diu per object. De lau ven ei, che la natira ei adina en
contradicziun cun la grazia, e ch'ils defideris d'ils vers fideivels Christgauns
han nigina relaziun cun ils defideris mundauns.
20 Nofs dus Ss. Patruns ein in viv exempel de quei ; fuenter haver ban-
donau lur famiglia lin tiarra, vivevan unicamein per defigniar il pievel, e
per mufsar ad el ch'ei fei nuot aschi defidereivel nuot afhi grou, ed afhi
perfeitg, fcho ils fcazis de la grazia.
Ah! fh'ei fufs pufseivel de clamar neunavont las Olmas de tuts quels,
25118 quals han enconofhiu eis, ed ein vivi cun eis, fche vignefsen ellas a
dar perdeitgia, che lur fpert era adina rentaus vid il fpert de la religiun,
che lur cor era adina unius cun il cor de (de) Jefu Christ, e che tut lur per-
funa era la pli uiva expreffiun de la carezia. Per confequenza buca fefmar-
vigleien, fche tut il mun era en lur eigls buc auter, ca fco in graun de
30falin; fh'ei, per contentar ils defideris, ftueva buc efser in mun tut in-
telectual e divin; e fche la lur comiferaziun feften[f. 4»]deva buca für tut
las creatiras humanas fenza exfepziun: Adumbaten eis ei vegniu faitg ad
eis proposiziuns de ribezias e de gloria de quest mun , mo tut quei, ch'era
buc en Diu, e compigliau en fia providenza e vush, pudeva buca conten-
35 tar lur atenziun. Ed en quei, mes cars auditurs, vus fieren eis avon cun
nioda la pli ferma, la nofsa fventirada indeferenza, ed infenfibilitat, per
ils beins celestials, fhinavon che vus faveits per memia, che nofsas
afecziuns ein la pli part mo carnalas, e mundanas, e fh'ei fhabegia ed
ariva, che nus recurin tier Diu, fhe devent'ei favens pli per difa, ca tras
40ina vera e fhubra carezia tier el.
Nus fugin en in cert grau il fuprem Diu, en il quäl nus respirain, e
tras il quäl nus existein, per quorer precipitadamein viers ils objects, ch'el
Glienart Balleta
187
fcamonda. Gie nus divinifain per fin biaron creatiras fenza ftrusch pater-
tgiar, vid il Creatur. —
Ah! fhe jou pudefs far comprender vus avunda las rihezias infinitas,
las qualas quei gron Diu, il quäl vus flii [f. 4a] maneivel amblideits,
dispeusa ora; fhe jou pudefs meter or las imenfas confolaziuns, ch'el dat a5
fes amitgs; e legi ora, e fhe jou pudefs musar a vus tut il bien, d'il
quäl el ei la planezia, e la fontauna, Iura vegnifses vus ina gada ad en-
conofher, che gliei nigin' autra ventira, ca quella de furvir agli can
fideivladat.
II Christgaun, fco gi S. Augustin, croda de '1 mal el pir, fco ch'el felai 10
deven d'il dil ver Diu, fia glifch ei ftgiradegna, fia vita ei ina vera mort,
e fia exiftenza ei in Nuot. —
GLIENART BALLETA.
Poesias.
(Nach Ms. Ch )
[f. 11»] Vus che cun has e garmifchia
vivis fil mund,
veigias adaig; gl' ei buc afchia
quei deffcha buc zun!
5 Cun il cor, pleins has a scuidonza,
pudeis vus rir.
Ach per davons ei quei l'ifonza.
Mo, CO leis murir; mo, co leis raurir?
La Naufcbadat ei adina pinada
10 de cavar or' ils eigls a tuts,
a tutt il fiu tifsi eis ella Surdada
Sin giuvens a veigls.
0 ve! tgei Ichand! eifei pufeivel
de fuenter gir:
15 Nu8 vein de render quin Schnueivel,
nus ftuein murir!«
Sch[e] mintgin niiraa en fia fcadiala
fenza auter quitau,
fche fus il fiu proxim eigl meins
quella uriala
20 gie en fiu grau;
mo il Demuni, quei Naufcha Spert
tenta
a ven mai gir,
ch' en fias cadeinas el vus ferton
Renta,
vu8 vels de murir.
25 Per spira ifonza meis en bafeilgia,
tgei ei il vies maret?
E mo per cufeida prenden penetienza;
quei ei il pli fchliet;
de vos puccaus veis Richla nagina;
30 ni zun mai giu,
de perdunar a viver perina;
mo CO leis murir?
In, che da tiaras jastras ariva,
ei baul fut ils denfs
35 in dueva ver faig, ei ftau or la crida,
enqual mazamen.
Mintgin lagigiava, Nagin turpiava,
fcbizun da mintgir,
l'onur d'engolar , nagin fchanigiava;
40 mo, CO leis murir?
[f. 1 i^] Mo nua ei quei, che l'onur refenda,
cur che el la priu?
188
Gienart Balleta
acb, per leider, quei mal na daventa;
pauper Schuviu!
45 CO vul po mai a Diu relponder-,
ni tgei vul gir?
von fiu tribunal l'tos ti Relponder;
ti bas de murir!
Tgei veis per pagaiiia, cur vus ceu
navenda
50 Stueia spartgirV
Las petras peinas ei tutt vofsa Renda,
che veis da murir-,
quei ei la pagaiiia dellas malas
leungas,
che hau faig Sentir,
55 cun morder a punfcher, e trer fcho
zeu[n]ga8
avon che murir.
Dueis bein tatlai la lelcha diviua,
et eung Suondar
Sco el perdunar, a viver periua
60 e buc Sengular,
Sei bein, ne honur, che el dat Hn tiara
gie mintgia gi,
vivan perina; calei de far uiara!
Nus stuein murir!
65 Freitgs a flurr, che dat fin Tiara
vurdeien in queft;
e buc fenza 9chrupe(r)l de Cunzienzia,
mei tras pertut!
Gie per fagir eis ei buc maneivel
70 de reftituir
in don, ch' ei faitg alchi fchnueivel.
Nus ftuein murir.
Ladernefcb sut rigel a fiara
ei buc fchi puccau,
75 Sco de prender ila beins della tiar[a],
ch' ei buc en sarau;
Sei enten Sagar, ner ir tras, ne lena
u freigs malmadirs,
che biars legegian, de prender ma-
negen ?
80 Mo, CO leis murir; mo co leis murir.
IL
(Nach Ms. Gi.)
Scadin fetschi per fen
Sin quest mund faulzs et enganus!
L' ei pleins de enganaments;
Leider Savein er nus;
5 Che quei fei v6r, ei bein de crer,
Ch' ei fei, ch' ei fei ;
In mal fehl gron, che va vinavont
Gli' ei ne verdat ne ffi.
11 Stand Spiritual,
10 Quei ei pli fointgs a pH perfeitgs;
Nagin ei adual : l'ei surnies intelleitg.
Seh' in dat adaig en tut lur faitgs.
Seh' en quels; Seh' en quels
Enter efsai; contens en mai,
ih Seh' in gie des tut ad eis.
Ilg Oberkeit, quei fa
Siu Sarament sut tschiel aviert,
Fu8 me glier biaras ga, ch' ei vefsen
mairetsch :
Ei salvau nuot, ei rumpentut,
20 Ei van; ei van.
Buc en Parvis; jau quels avis;
Bein uarden quels, che fan!
Glieibiars signurs tou grons,
eil' an rauba, pli ch' ei pou dovrar;
25 Ei quenten de melli ons silmund ristar,
Ei en zun ftrengs de trer ils ciens
Dilg pur, dilg pur;
Per quels ftuer dar a contentar
Pon vefs salvar la honur.
30 Ils babs e mumas lain.
Ils lur aflfons far tgei, ch' ei plai.
Duefsen bein tumer, ch'els vegnian
lavagai;
Stroflfegiau buc, turzegian nuot
Ilg mal, ilg mal,
35 Ei fton dar quen a Diaus pufsent,
Avont ilg tribunal.
Vus giuvens e matauns!
Che carscheits si enten la tiur,
Salveit quella biars on, a buc per-
deit l'honur;
Raport dils Deputai
189
40 Quei scazi giond buc fri avont
Ilg mal, ilg mal;
Ilg vies tschupi, quel iinfri si
Agii Bab Celestial!
Las viauas en sagir
45 Enten in ftand de compafsiun.
Diaus vegli ad alias benadir,
E dar confolaziun !
IIs vofs Marius, che Diaus ha priu,
Ha priu, ha priu.
50 Sehe dueis rugar e doraendar
Per grazia furengiu!
Affons en giuvens dis,
Ch' en senza macla de puccau,
Quels han ilg Soing Parvis,
55 Sco Chriftus ha plidau:
Sei es prudents et inozeiits,
A prus, a priis!
Figiei buc puccau; gliei scomendau!
A seies devozius!
60 Gliei biars, che sadatten or,
De elser en ftand de paupradat
E dien quei buc de cor, ei gliei buc
la verdat.
Duefsen l'tar a sevivintar
Cu '1 lur, cu '1 lur!
65 Ei fan quei buc, et en pertut
Avont ilg esch dilg pur
Tuts stans, ch'il mundpo ver,
En pleins de lefts, enganaments.
Leider duein nus crer, che quei fei
la verdat,
70 Che quei seiver, sagir, pilver,
Ch' ei sei, ch' ei sei.
II mal schi grond, che va vinavunt,
Gliei ne verdat, ne fei.
Finis.
RAPORT DILS DEPUTAI DE
LUMNEZA.
[Raport dils Deputai de Liimueza.]
(Ineditum nach Ms. Lr.)
Ault Honorau Sig'' 5
Laudaman, et Ludeivel Cufseigel e
Cumin de Lumneza!
Cun gronda Triftezia e Dolur vein uus, vos Deputai, Ituiu udir, che
ia radunonza digl ftand hagig fatg en quei liung Temps paug u nuot De
valer. Danunder dariva quei tut? auter che da faulzas expofitiuns dellas 10
Caufsas, che ein vignidas concludidas a Cuera; danunder auter? che dala
Scuidouza ragischada enten igls Cors digls ariftocrats, igls quals Schon
Sin la biala antschata rievan, che nus auters mafsen ä Cuera Sco tonts
affons, Cun Speronza, che nus turnafsen bein gleiti Cun in bien lava
tgiau, a Cun igl nas Liung, Cun Speronza che Scha nus turnafsen en 15
(juella moda nus duefsen a ftuefsen vigni ftrofiai da nies lud : Cumin
fez; aber ufsa chei an viu, che las fitschentas ein pafsadas bein: quei
ßi, cura che nus vein fuenter vies Camond fez, fatg giuftia ancunter
c[uels, che an faliu; Suenter che nus vein pagau giu in deivet della Cafsa
ie pafsa 54000 R. melli Risculdis, Suenter che nus vein, Sur ver pagau 20
;iu igl Sur numnau deivet della Cafsa, quella mes en ftand, chella po
3ung ufsa praesentameing ver, Senza igl Capital de engelland, forsa 35000 R.
Ja bien; Suenter che nus vein aviert la porta a nos unterthoners, de Con-
190 Raport dils Deputai
parer a meter avon a lur Prenzi las lamentischuns, chels vefsen ancunter
no8 officials, digls quals igls biars an giu fatg Tiranias Schnueivlas an-
cunter uos unterthoners; Suenter che quels an anflau giuftia; Suenter che !
lur Tirans ein vigni ftrofiai ; Suenter che quels, igls quals vevan Surpafsau |
öa rut las leschas a Tschentaments fundamentals; Suenter che quels, che i
vevan Taniu Sut a bucca Schau Carschentar igl zoll appalto , Suenter che i
tuts quels , che an da nies Saver giu Surfatg Sin in grau ne gliauter, i
Suenter gravezia digl falamen an Survigniu lur ftrofs a Ciftigs; Suenter j
che nus vein per bein Itar della Patria mes Si biars a buns Tschenta- i
10 ments , digls quals la pli part ein da vus Sezi a da tuts auters Cumins i
vigni approbai; Sehe tgi vul nus inculpar en quella moda? Tgi da vus i
vul gir, che nus vein rut igl Capitulat? Tgi da vus vul gir, che nus
veien tucau a offandiu igls dreigs digl Signiaradi da Razen? igl [f. 1*>] ei
la verdat; nus vein anvidau tuts quels unterthoners, che vefsen anquala
15 lamentischun ancunter lur Tirans, ancunter lur perfequitaders, quei vul gir,
ancunter nos raalgiefts officials; avon tgi dueven quels paupers purs da
Valtrina Conparer a lameutar? auter che avon lur Prenzi, auter che avon
lur Souvarain , auter che avon lur bab , igl quäl in prenzi dei a Ito efser
a fes unterthoners, fco in bab da fes affonsV dueven eis Selamentar avon
20 lur obricgkeitsV cura che lur lamentischuns eran directameing ancunter
Particulars officials da nofsa Tiara? Na! quei fus ftau ancunter tuts dreigs
a rischuns, a non pufseivel} Sehe eis velsen giu lamentischuns ancunter
Valtrinaschs, a Sehe nus vefsen eis fforsau da vignir ora avon nus a Sela-
mantar avon nofsa Dartgira, Iura vefsen nus faliu , Iura vefsen nus rut a
2Bviolau igl Capitulat; aber quei ei bucca daventau ; cun tut fche ei quella
tgisa de ver rut igl Capitulat tutavia faulza. tucont tier igl ver oflfendiu
igls dreigs digl Signiaradi da Razen, rispondein nus, Sco Sisura, cura che
vischins da quei Signiaradi an dispetas denter eis, a Sehe lins ne lauters da
quei Signiaradi haves fatg enqual falamen ancunter igls Dreigs da quei
30 Signiaradi ne ancunter particulars, Sehe Iura ei igl kein Sckelmeifter, aber
Sehe particulars da quei Signiaradi havefsen faliu ancunter igls fundamen-
tals Tschentaments a leschas dellas 3 Ligi[a]s, sehe an quels da quei Signia-
radi nuota pli bia dreigs che in auter Cumin u Signiaradi, Sonder fton ftar
fut la bitgieta da Cuminas Tiaras. Vilzek garegia, che igl Capitulat vegni
35 observaus da nus; el aber ha paug quitau, fco el dues ver, che igl Capi-
tulat vegni era observaus a mantanius da nos unterthoners; el gi, che nus
veien violau igl Capitulat, nua che igls unterthoners han fatg quei, igl
Kaiser ei Schutzherr digl Capitulat, a ei obligaus de mirar, che igl Capi-
tulat vegni observaus a mantanius fchi bein dals unterthoners sco da nus.
40 Vifzek dei mufsar fi, fche el fa, neua ne Co nus veien ent igl Capitulat,
CO a en tgiei muda nus veien violau a ofFendiu igls dreigs de ratzen, el
gi che feigi ftau da quels enten la deputatiun , che agig ancuriu de fefar
Rechs giu Cuera; jeu garegiel che vilzeck numnig quels, igls quals an
ehrest Glianard Arpagaus 191
ancuriu de fefar rechs, finaquei che quels vegnien ftrofiai fuenter lur marets,
fchei an furfatg. Teregordi, o Luraneza, che Ti eis ftada la Cnxua, vevas
la paltnä de giuftia enten meuu; Ti eras quela, che as dau la autschata
da rumper Lefts a ranks della nauschadat, della angurdienscha da reger
fin tuts, da far giuftia eun quels, che an faliu ; ufsa aber, sehe vus, o brafs 5
a gallants vischins de Lumneza, leis meter tut fut fura, quei che nus, vos
Deputai, vein fatg per bein ftar della antira Patria, fche paupers vus,
paupers vos aflfons, pauper Ti, o Luraneza, fche Ti te surveschas de las
faulzas caplicatiuns de grons Signiurs, für igls fatgs Concludi k Cuera, vul
efser libra, o purschaniera, legi ora quäl che para a ei en fefez pli bien, 10
quäl che para pli nizeivel per tei a tiu vignir fuenter.
CHREST GLIANARD ARPAGAUS.
[Brefs.]
I.
(Ineditum nach dem Autograph des Schreibers.) 15
[f. 1»] Carifsims Conpatriots
Amitgs !
Jeu vai la honur de avus far de Saver, che nofsa Ligia Seigi Cun-
pleina dano Calanka^ La Ligia dellas diesch dartgiras ei Cunpleina, quella
da Cuera bucca, Engiadina, Surseisa romontscha, a Bergung ein eung bucca 20
vigni, aber per Cuolpa digls Caus. giu a Rihenau vefsen ei a nus fatg
Tata, Sehe nus vefsen voliu rischeiver cun da beiber a de migliar, aber
nus efsen ftai pli garmadis en quei grau, che Sco ei veven manigiau. La
gronda a principala mira digls Ariltocrats fus, de meter denter igls De-
putat Disuniun, per vignir ton pli maneivel a lur intenziun. Oz vein nus 25.
faitg ina gronda a Solemna fiafta ora Sin la quadra : in Saramen Sut Ciel
aviert, en praeschientscha digls Signurs Congrefsifts, de 400. Deputai, a de
in nondumbreivel Pievel , per taner Si dretg tutas Leschas a Statuts della
tiara. Cronthal, Vervalter, et minifter deigien efser ord la tiara. igls en-
prems dus pergues, pertgiei fin Sa nigin. Sin quei vein nus dau a igls 30
Caus [f. l**] in Scharf Camond, de revocar a Casa tuts quels che an rigiu,
ne regien praesentameing, a che fufsen ord la tiara, a quels aber che ein
a Casa de bucca absentar. igl auter ina autra gada.
Jeu Reftel Cun Salidar tuts in a Scadin igl vies fideivel
Cuera id. 22. Mars Chreft Glianard Arpagaus 35
1794. Actuarius della Deputatiun
De Lumneza.
Quefta bref figiei legier Si avon tuta la Vischneunka.
192 ehrest Glianard Arpagaus
II.
(Ineditum nach dem Autograph des Schreibers.)
[f. 1*] Cars Geniturs!
fidel a ier sera purtau a mi voffa bref, ord la quala jeu pofs ver
5 vies gron gargiamen da ver mei a Casa, beiu bugieu les jeu vignir, aber
la Seffiun generala a Decretau, de schar ftar tuts ensemblamein per quella
frida, aber Con gig eisei bucca fatg ora. igl Pli smaladiu, che nies Cumin
a tarmes tier davard igls 24. Pungs ha fatg ina gronda zanur bucca sole-
tamein a aus Deputai , sonder era a igl Lud. Gumiu, igl quäl era ftaus
10 antroken uffa la flur a la Cruna digl Patriotifmus. vus veis gie angierau
igls 4. Pungs vegls, quels 24 Pungs nofs ein nuot auter che Declaratiuns
digls 4. amprems Pungs, igls quals eran fetg obscurs a nonintilgienteivels,
schei a mi, tgiei fretg porta in beft senza roma, Con bein va in Gar senza
rodas, aschia eran igls anprems Pungs igl beft bunamein senza fretg, sa-
15 migliontamein ein quels 24 Pungs u Declaraziuns novas la roma che vegnien
a purtar fretg, sehe ellas vegnien observadas. jeu schmarvegliel, che nies
Cumin a bucca pli che ton Confidonza sin lur Deputai, gie cun gron miu
Displischer fto jeu udir, che igl Cumin a tonta Confidonza vid las man-
zegnias suffladas si da mintgia Scrog, Creschentadas da mintgia viandont,
20 multiplicadas da Ariftocrats smaladius, che anqueran nuot auter, [f. 1^] che
far vignir igls Cumins in davos gliauter, aber lur lavur veu ad efser Senza
fretg, gie eis vegnien a Survignir la dueivla paga Suenter lur marets. Ceu
tarmetel jeu la litania nova digls Soings che ein eung bucca enten Ciel?
Vahtmeifter a Comifsari vegnien ansi per mirar co ei seigig ftau puffeivel
25 che nies Cumin a bucca approbau quels 24 Puugs , sehe igl Cumin pur a
fatg quei pafs da Sasez, u sehe quei ei daventau tras munconza digls Gia-
raus, igls quals vefsen duiu explicar quels Pungs clarameiu ad igls purs,
jeu Creig che igls davos agien la quolpa mai eis. Giadina Sura ei pufpei
en ruaus a buns patriots, aber quels da Roveredo an sadau sco bieftia pervia
30 della electiun per la Dartgira nonpartischonta, las Parts ein schon Citadas.
era igl Bundspraesident della Ligia da Cuera a fatg in bück, per quei
Ven el a vignir examinaus. jeu ves era marveglias Co ei va Cun Gieri?
Aug Capitani po ver buna Sperouza da Survignir la pensiun, a jeu vai era
speronza da Survignir la pensiun da in Cronenthaler dad el , pertgieu jeu
35 meunglel grad ufsa fetg mal jeu Spetgiel sin rifpofta,
Seies denton tuts Salidai, -- ad era quels che ampiaren Suenter mei.
Cuera ils 23. Mag. 1794. Chreft Glianard Arpagaus.
NB: jeu vai de angrazgiar avus,
che vus veis giu la buontat de
schar saver a mi, che Luzi hagig
Survigniu ina mata Cun num
Maria Nesa.
CanzuD da ia Guerra d'ilg Culm Dussera
193
CANZUN DA LA GUERRA D'ILG
CULM DUSSERA.
Unna Bella Canziin da Ia Guerra d'ilg Giilin Dussera.
(Nach Ms. Cm, abgedruckt in Decurtins Der Krieg des Bündner Ober-
landes gegen die Franzosen, p. 64.)
[f. 59 b] 1.
0, Vus mes Chars Grifcliunse,
Cur leits Vus ngir pli Bunse,
Calar da far puccau.
Ilg Senger nus Caftige
5 Bein Cun Ia Torta sia,
Sco nus vein Meritau.
Nus vein Saschau sin Schonzas
d'ilg Keifer nofsa Uftonza,
C'el Deigig nus gidar;
10 Mo vefsan nus Rugaue
Bein Deus niefs Reg A Cbiaue,
Quel ves nus parchirau.
6.
Quou eis El lur Vangieuse
Cun fes piliets da fieuge,
Atfchiet A Sagitar;
Ils nofs ean dai anturne,
35 Pilgiau A Ia Radunda,
Buc ün Pudieu Mitfchar.
[f. 60 b] 7.
Mo ün Triep, Ch'eran Loufperas,
han udieu nofsa Canera
Ad ean Dabot fugi.
40 Ils nofs Ean dai Suenter
Cun gronda Breigia A Stenta,
Antroc' ilg Culm lou Si.
Tadleid, Chei ei Daventa
Üüa Mez Eamda Cunafchenta,
15 Cb'ei ha da Sturn tuccau;
Ca tut Ia Lgiout Curevan
A tut Anfemel ngiva
Bargind A Suspirond.
[f.60a] 4.
Quou vein nus Bauld Stuvieue
20 Ir ent' ilg num da Deuse,
Ancunter Alg Anamig.
. Quou tutta noig nus Mavan
ad A Muste Rivavan
Ün' Hura a vont Gi.
25 Quou ei Vangieus las novas,
D'ir Ancunter Als franzose,
Quou vein nus Stuvieu ir
Bein en da Dents Vifchnaunca,
bein enten üna plounca,
30 A lou Guardar Vangint.
Eomanische Forscliungen VIII.
Cur eis Ean ftai füg Culme,
E' ilg Anamig Savieult Anturne,
45 Antfchiet a Sagittar;
Ils nofs Ean Stai fig paucse,
Anfaconts d'ils nofs Custaue,
La vitta han Stuvieu Dar.
Mo Denter quels C'ean Staie
50 S'ilg Culm d'ils nofs mazaie,
Ha ei tuccau Ia Sort
Ad ün Cunpoinget da Luvan
Ilg quäl ei ngieus Sut Sura,
Quou ei Stau Sia Mort.
[f. 61 a] 10.
55 Filg da Chrift Collenberge,
Ilg quäl ven numnaus Deige,
ün tapfer braf schuldau,
Ün braf vurigier da Guerra
Tanieu Cun Sia patria,
60 Galgiart hal Samufsau.
13
194
Canzun da la Guerra d'ilg Culm Dussera
11.
Char Bab A Muma mia,
Ach buc Bargit Afchia
par mei, Nies Char Uffont,
Ch'jou Sund A fchi Beause,
65 A veng Schi Cunfortause,
Als Oungel Sund Sum 'Igionts.
12.
0 Chara sora Mia,
Par mei buc Braig Afchia;
Mo laude Deus par mei;
70 C'el ha ilg tieu Char frare
Giu da quefta Matida Mare
Manau en Tschiel tiers El.
13.
0 Spufa, pietigote!
Jou dunt uls pafsa porte,
75 da tei Cumngiau jou prend ;
Mias nozzas vi salvar
Elg Sal celeftiale
Cun tut Beaus lou si.
[f. 61b] 14.
Ufaa Sund jou tschentause
80 En Tschiel tiers tuts Beause,
Perpetten pos jou ftar,
Spichiar Sin mia Spufa,
Cu'lgs Aungels Gloriufse
pos jou mias nozzas far.
15.
85 Mia olma eis ngida Salva,
Vafchcbida Cun RalV Alva,
Chei veits, mi fcheit parchei,
Figeits Sur mei Canera,
Ta[r]geit en' na Bafsa nera
90 A Lamanteis da quei.
16.
Jou hai tut Survanfehieue,
La Gliergia Survangieue;
parchei Cumbreigias ti.
El Conta, mo ti Braigias.
95 Cu'lgs Aungels pos Cantare,
quont mal Stat quei a Chi.
17.
Deus ha ami faig grazia,
Schau ir en la latezia,
las larmas giu Sfurschar.
100 Chei Spondas larmas pia;
leits bucca ver Afchia
Mieu Stand Schi glorius!
[f. 62 a] 18.
Char Bab A Muma mia,
Mireit ber ont afchia,
105 Da ngir en Tschiel Lou sil
Las nozzas da Schigiare
Cun Viefs filg femper Chare Stare
A Mai na Sasparchir.
19.
Schei, Deus ha dau A prieue,
110 Sieu num seig banadieue,
A semper cou danvi,
Ch'el ha tont Bein lugaue,
niefs Char filg ha'l Spindrau
Manau en Tschiel lou si !
20.
115 0 Deus Velgias mufsare
Mes gis Ad er Dumbrare
da puder tont pli Beine
Quei Kunft er dad Amprender,
da puder quou Suenter
120 Morir Beadameng.
Amen. Finis.
A Deus Parful Auda L'Hanur.
Diari de Berchter 195
DIARI DE BERCHTER.
[Diari de Berchter.]
(Nach Ms. Be, mit Modiiicationen der Orthographie abgedruckt in Decurtins
Das Ber chter'sche Tagebuch, Luzern 1882.)
[f. 88 a] Sin la Sonda cliera ils 4 d. Maig^ Sco ei gliei gieg, ei las 5
forpoftas deila armada de frontsa arivada a Trun. udent tals a quals, che
veven era giu eii enpau il Meun ella pafta a Mufter de (de) depromover la re-
belliun, tument (chei)cbei vegni era für eis la Malla aura, Sehe bau ei Sel'surviu
della duna dil Peker, la qualla ftuseva far Sco protectura et ilg Scbarfsan
Ber, et per compagnia ei la Dunfcballa de Caftelberg, figlia [dej Sig.'' Land, »'*'''■ 10
teodor, tier la qualla la duna dil pecber Senflava; et afcbia mon a Trun
tier igl Cumendan dils franzofs, per gbteiier gratia a perdun per Mufter,
figiei Cuen, cun gtiei cor la duria rugava per quei Line, igl quall ei vevan
raurdigiau Siu um eil ina talla moda. [f. 88*^] Cbeia a igl Cumendant dau
en riftpofta als deputai, cbei vegni bocca brifcbau a mazau degi bocca 15
vignir: aber de Speras era igl Meini, de urdir la reit per la paupra glieut,
Sco ei gliei era daventau. il cumendant a faig de Saver, che nigin degi
fugir, Sunder ftar a Cafsa et dar bien norden alla trupa cun de beiver a
de migliar; de Speras eifs ella duna digl beker reftada davofs a Trun;
allura a ella menizau en La Supa per Mufter; co ad en gtiei maniera, a20
gti ella ei ftada, vefsins Suenter eigl Prozefs, cbei vigniu faig a Cuera cun
igls paupers perfcbuniers de Mufter, con ella agi pudiu efectuar, Sehe Diaus
ves bocca rut la Corda et aviert la porta Sin in auter Meun. denton
eifs ei ftau eunc plys buns vifchins dil Cumin, chan era faig igl uffezy cun
Sufflar Sy enconter ils paupers vifchins de Mufter, Sco era igl numnau Ber 25
a era faig Sco in auter Giudas Cun Suflar, Sco in vefsa ort Sefs plaits
ftufchai ora enconter ils perfcbuniers de Mufter. [f. 89*] Denton ei quella
nova vignida en Mufter, ne nigin degi Seapfsentar, a chei vegni bocca
brifcbau a mazau, a tut degy reftar a Cafsa Lur, afchizun che biars en
vigni turnentai, che eran fchon Sin igl cuolm S. Maria et a Medell cun 30
lur igl pli priuzipall , chei vevan, cudifshs de Cuens a bret et Scartiras,
et argienterias a raubas Cufteivlas , chei vevan priu cun eis ; en turnai
enavofs, et eunc tier quei biars an zupau nuot zun, tras quei cun Schefchar
Sin plaits Lifsheus de in Cumendant dellas forpoftas, Sco igl proverbi
plaida: gti che enpatsa dil franzofs, Sendricla Sigl davofs. tier quei vevan 35
|uels comifsionai, che eran ftai davofs, u per Lur aigna auctoridat ftai
davofs, et boca y en giu cun igls auters a regullau et mefs la vefgtiadira
de quels perfcbuniers franzofs, che eran Mordigiai ora aigl Cruzifix, en ina
Combra ella Clauftra grat Sper la porta della Clauftra, che era tut de
seun et furada (a) a tigliada afchi zun, cbei era ina Sgarfchur de mirar40
Sifsura, enftaigl de quella metter quella ort peis u dil tut brifchar u Metter
13--
j^96 Diari de Berchter
Coufch ort peis, Sinaquei chei vegni boca ameuns a nigin; [f. 89 b] Ner
Sehe ils comilsiouai vefsan era faig Cun la Vefsgtiadira, So ei a faig cun
ils deners et rauba della glieut; alura fova quei Snueivell Spiegel bocca
avon ils eigls a chifchun de tonta ruina.
5 Quella Sonda ton trefta, che igl pauper pievel Senfl[a]va ella faria a
Mel'sa, vignien las treftas Novas en Bafselgia, che tuts ils umens Segien
vintsi, et igls franzofs veguieu enfsi, a tut degy fugür; quei ftau ina ton
Inueivla Nova, che biars Levan dil tut Se defsperar; a perfuenter ei quella
deputatiun ida a Trun, Sco avon ei Scret; biaras perfsunas en reftadas en
10 bafselgia et faig oratiun avou igl Miracullus vut de nofsa doiia dellas Siat
triftetias, et eunc oz igl gy datten perdegtia, chei agien viu, che Nofsa
duna agy bergiu, u vit la Sia miracullufsa Statua viu Curdon giu larmas
per ina enzeiia dil gron ftrofF, che veva de Suendar Sur de queft mira-
cullus tempel et Sur Mufter, Sco gliei era daventau.
15 [f. 90a] arivon Sin igls 5. de Maig, la Dumengia, Sin igl quall gy
era la Dedicatiun della Bafselgi[a] Parochiala de S. Gion Babtifta, ei ftau
la davofs fiafta a fchi trefta, A Mefsa. las Diefs ariva la trupa franzofsa
de Executiun enten Mufter; en in Momen eifsi ftau pertiu ora las poftas
entuorn antuorn et tsenclau en igl vifchinadi cun fchuldada, pleina de gretta
20 a vendegtia, en moda che Cuninagada de pertut aiiavon an rutt en las
cafsas efshas, chei era ina Sgerfshur de udir, cun engullar a Sblundergiar
a teuer cafsa Suenter lur plifsher, a profonar igls Soings tempels a Sontgias
relliquias a Schi zun, chei mai ftau enten Mufter igl Semiglion dilg temps
dil Reig Attille, dils Huners efieu, igl quall a faigt fcavazar ply cha trenta
2oRelligius ella venerabla clauftra de Mufter; allura Sigl meins en las Songtias
relliquas dil nofs glorius Soigns patruns ftadas prefservadas per norden dil
Biau Adelbert, Avat; igl a era en quella ruina a perfsecutiun endirau igl
Marteri tras la Spada de quei tiran: en quefta ruina aber en era queftas
Songtias relliquas vignidas mefsas en tsendra.
30 [f. 90''] fin quei gy, Sco avon ei gieg, a igl Gienerall, che veva priu
quater ella Abatia, cheu a el faig vegnir u manar tier eil ils Munizipallifts,
cun far de Saver et a Metter Si alla Vifs.<^^ de Mufter in branfchaz de
Diefch Melli francs de frontsa enten deners, a quei en termin de 24. uräs;
Neua che ils Municipt. an quei dau enten riftpofta, chei veglien far tut
35 igl pufseivel; aber che quei Sapien ei, chei Segi ad ells bucca pufseivell de
puder rebitsar enfemen et zen[za] ina guarda Segien eis boca Sigirs de puder
ira vinavon a muort la trupa, a plinavon Metter a meuns ils inftigaturs
della rebelliun. Neua che ils franzofs Saveven fchon, co ei era pafsau cun
lur glieut, a che ils perfchuniers eren vigni mazai, a den gtiei maniera,
40tonaton an ils Cumdauts empermez de bocca brifshar, a boca mazar; aber
nuott Salvau lur empermifchun, fu[n]der faig dar igl brandtfchaz et figl Suenter
duvrau la pli Sgerfcheivla tirania, chei han pudiu duvrar cun ils [f. 91*]
paupers vifchins de Mufter, Senza avon far in gieft argumen, co , a gti
Diari de Berchter 197
Segi l'tau la chifchun de quel'ta rovina u rebelliun. cheu an ei faig de
Saver agli fcharfchan Ber, che Sin gliauter gy vegni brifsliau; et era
cumeudau, che eil degi far de Saver. aber Sco quell era ftaus uuott de
valier en auters graus, eifseel era ftaus cheu enten quel, Schon la Dumengia
Sera an ei rebitsau ils umens, ton Sco ei han Survigniu et faig manar en 5
ciauftra et mefs a ferm enten ina ftanza. la Sera an ei enflau quella
vefsgtiadira, che era raefsa giu da meun Schibein de quels perfcbuniers
franzofs, che ereu mazai; allura eren fchulda vigni Sco gtieuns vietrics a
Schi zun, che ils offiziers Sez eren ftrufch Sigirs della vetta a muort la
gronda rabia a gretta della fchuldada; ei era ina chaufsa de gronda Snavur 10
mo de mirar tier_, Nun gyr a quella paupra glieut^ che a ftoviu enprua la
Vendegtia de quella Sort; pafson vinavon quella trefta noig |f, BP] vignien
Neu tier quei fventirau gy Sin ils 6. de Maig, che era la fiafta del Mar-
tiri, che Song Gion avengialist vigniu mefs enten igl jelli buglien avon la
porta Lattina, Sco igl (igl) quall gy Suenter la Vifs.*'* de Mufter a priu Si 15
de Mufter a priu Si de far firau per boii per ina perpettua Memoria a tuts
vifchins, che vegnien Suenter. et per engratiamen et per Sufragi dellas
paupras olmas, che an fin quei gy piars lur vetta enten quella vendegtia
duvrada Senza fundamen a giuftia enconter las perlsunas inozentas et mai
ftadas Sin la mendra caufs' en Cuolpa de quella inventada rebelliun en- 20
conter la trupa franzofsa.
La dameun bein merveigl eifsei vigniu dau igl Cumon, che igls vifchi-
uadis degien , gti che agi S. h. Cavals, degi manar neu tier; et alura an
ei priu giu igls deiiers della cuntributiun quei, chei han pudiu rebitsar, et
era priu S. h. vachas et antra argentaria lien. 25
la Vifs.ca de Tuiets vevan ei mefsi ina cuntributiun de tsunc melli
francs de frontsa et en bocca ftoviu Sentir la vendegtia della trupa; Me-
dell ei era mefsi tsun melli francs |f. 92*] et auter en ei bucca Stoviu
Sentir plinavon la vendegtia.
arivofi alias 6. della dumeun eifsei dau fiuc alla venerabla Ciauftra, 30
et igl vigt de a Cletta, a Sin quei momen an ei eutsiet a mazar tons
omeiis, Sco ei an traplau enten lur Meuns.
afchia an ei era dau fiuc al vigt de Mufter a S: Gion a raveras, gonda
a fanteuiia, funs a Clavau nief, alla bafselgia della faria cun tut igls ba-
geitgs dentuorn, cun ilgs S. h. muvels, che eran lien et S. h. tiers manedels. 35
en quei Momen , chei maven entuorn a den fiuc , anei era ils omeiis,
che en vigni a meuns, priu la vetta.
fuonda gti a neua mingtin ei vignius per la vetta:
il Sig' Land"'^*' Giohen de Caftelberg, in Sig»^ de 80 ons, an ei priu
la vetta Sut la Sealla denter carcarolla a chiftliun; 40
il Re. Pader Gregory, Decan della venerabla Ciauftra, cun Siu Sur-
vien gioder fopa alla Crufsh per ira a S: autoni ; igl pader ei era Sutteraus
a S. antoni;
j^9S Diari de Berchter
perfsuuas, che eu Stadas Seretraigtias en in tsaller eigl vigt ella cal'sa
Creft flurin Huontler :
Plazi Antoni Huonder, cun Sia duna et dufs affons Scbumials, Ona
Maria Huonder et ina autra ona Maria Ber cun Siu figl Mattias, las quallas
5 7. perlsunas en ftenfclientadas eigl Sura tsaller; [f. 92b] ftahalter Crelt An-
toni de flurin era blafsaus digl emprem de maig et era enten leig, afcbia
ftoviu brifbar vivs enten calsa Sia; Clau giol'sepb caviezell ei vignius
mazau en cafsa Sia, enten prefcbietsa de Sia duna: ei vignus Sittaus tras
las combas et Suenter cbitsau tras igl brul't cun treis baionettas; Mengia
lOandruet ei Sittada cun ina balla en cafsa, che Steva {^Sia) Sia Sera; Ignazi
Bertber, mont cun Siu miavell naven de funteuna enconter rieven, ei vignius
Barbaramein mazau cun ply mortallas blefsuras; a fuiis ei vigniu mazau
tomafch flep cun ply mortallas blei'suras; et adam da Crap era igl Semi-
glion; Str. Gion allicils moii ei era blafsaus mortallraein, et Giacben an-
lÖtoni mon ei era blafsaus mortallmein enten prefcbents de Sia Muma, che
era grat Sper el, et ftoviu mirar tier tier queft Spectachen cun Sefs eigls:
quefts quater Omens en Semefs enfchanuglias avon igls franzofs et rugau
perdun, et vigniu duvrau quefta tirania; Maria frena de florin ei brifchada
en cafsa Si fuiis.
20 Ufsa refta ei de Scriver, coüs en vigni manai naven de Mufter ; Sig."^ da
Land.» Gion Lureign Carigiet; Sig."^ Doctor tomafs Bertber, — quels eran
Munizipais; Str. babtifta Durgiai; andriu Huonder; Creft flurin Huonderj
Re. Sur Bifsgtieun andriuet, Stiafi"en Smed, Pieder Maifsen, [f. 93*] Gion
babtifta Andriuet, a Callofter Giacben frantseifsg Rottmon, St.«" Gieri
25 Giofsepb de Sax, cbreft antoni fialm, Sig.i' Land.* Curdin Huonder, e Frater
Urficin, il quäl la nog giu Gion tras agit dil Hufar, il quäl era Diaconus,
ba podiu fugir.
quels umens eu vigni manai a Cuera tras la ti'upa franzofsa en ina
mauiera tuta via crudeivla a bunameing zenza dar vivonda; denton Sin ils
30 6 de Maigt ei la dumeun entuorn las 6 uras della dumeun ei vigniu en-
vidau il fiuc buiiamein bageig per bageig et brifcbau giu la venerabla
Clauftra cun laf Bafselgias leu cun tut il bi uorden, che era lieü, ton dellas
bafselgias Sco della venerabla Clauftra cun igl buös Zeus, chei vevan tot
mefs en tsendra Sco era las Songtias relliquias, che fenflava enten la cä-
35pella della Songtiadat, igl quall Nufs lein remarchar ceu fuenter; per igl
emprem ils Corps Soigns de S. Plazi a S. Sigifbert, che eren enten duas
trochas Sullaradas cun bien aur et endadeüs preziufsamein fezigiau eü zun
cufteivel; il Piez dil bien S. Plazy Martir en ina trucha tut de Helfabein,
entuorn garnida cun bien argien et en dadens era il piez, che era eunc de
40Seun cun in pretius a Cufteivell tsupy, che ina femiglionta rarritat era
bocca de enflar, afchi zun chei deva dubitonza de efser faig de Crifgtieuns
Humans. la trucha gronda cun igl gtierp dil bien Soign adelgot, avat de
Mufter et Uefshgt de Cuera, totta enfarada cun mafsiv argien et endadeüs
Diari de Berchter 199
cufteivlamein fazigau en la Songtia oi'sa; il gtierp de Songt Purpurin Martir
de ruma eu ina trucha cotsna Sallurada, cufteivel fezigiau en la Songtia
ofsa; il gtierp de Songt tiefel Martir de ruma en ina trocba cottsna Sul-
larada et custeivlamein fozigiau en la Songtia ofsa; igl gtierp de Songt
plus Martir de Roma enten ina trucca cottsna Sullarada en Sut il altar, 5
grat Sut igl ner davols igl antipendi, fezigiaus zun cufteivel; plli era ei il
brats de argien de Song Sigifsbert et ply duas cavazas della compagnia
de S. urfchula, et de quella ofsa [f. 93 ^j Songtia da quella medema com-
pagnia; et ply 4. trucbas de Songt donau e fongt Sinferi Martirs de Ruma;
plij 2. trucbas de S. Pieder a Songt paul , apoftels ; ply ina trucba de S. 10
meinrat et ina truca de gaigl; 2. truccas de Soiigt fellix a Regulla, far-
gliuiis a Martirs; pli ina trucba de S, carli, Uefgt a cardinal de Milleun,
il quall era ftaus Sez eu perfsuua tseu a Mufter a vifsitau las S. relliquias
dils nofs gloriufs Songts Patruns S. Plazi a Songt Sigifsbert, cun eun ply
trochas, [en] las quallas eren eunc in gron diember de ofsa Songtia (Sontgia) a 15
tut zun cufteivlamein fazigiau eil; cun autras cufteivlas caufsas a rarritats,
cbe Senflaven en las Bafselgias et enten laClauftra; cunzun la bialla Biblo-
tecca, de tutas Sors cudifcbs a Scartiras veglias et antiquitats a Maleigts a
Contrafets, Sco era autras raubas, de tutas Sors paramentas cufteivlas, cbe
Senflaven enten la[8] bafselgias a enten la Clauftra, ei tut vigniu raefs en20
tsendra; igl vigt de Mufter cun la Cafsa dil Curain cun igl arkiv, Sco era
enten las ply part dellas casas Senflava biar rauba (a) cufteivla a Scartiras a
Documens veigls de alps a Dreigts: quels Bageigts en tuts vigni Sblunder-
giai a mefs en tsendra ; ply La bafselgia della faria a S gion babtifta cun
Sia paramenta, cbe era zun cufteivla, biars caliscb de argien et il zibori 25
et la miftronza tut argien treis amplas de argien grondas et in rauhfas de
argien cuu la plipart pleunas racamadas u cun aur, iier en argien, ils 2 vuts
ner ftatuas de nofsa duna [f. 94*] dellas Dollurs a dil Rufsari, Sco era il
bi ornamen de tapezaria de tamafsa gtietsen, et ils bials cufteivels altars
cun quei gron a Cufteivell Malleig dal Batten de S. gion, cbe BatigiavaSO
nies Segnier jefsus enten il Jordan; a tutas tavlas bein Sullaradas cun bien
aur et las orglas et enten igl clugter quels 4. zens de ina conzertura, la
qualla era ne de Lunfcb ner de tier in Semiglion tuccar, cun las uras, cbe
deva e repeteva; cua igl arcbif dal Cumin eigl cumab della Spenda, neua
Senflava tutas Scartiras vegllias a Documeus dil Cumin da veigl enneu, Sco 35
era las Scartiras della Vifs."* de Mufter a Documens de quellas, a brefs a
urbaris; pli las casas della pervenda cun tut lur mobel lien; Sco era las
casas o.ntuorn a biars vifcbins, che ftevan feig bein, Sco era las casas a
raveras a gonda et funs a clavau nief a dacleta a funteuna: in Soma 3
bafselgias ella Clauftra cun tsien a qui[n]difs cafsas a tsien a dus clavaus40
de freig a 7 ftizuns cun rauba lien pli u meins a S. h. Biefsgtia gronda
70. s: b: vachas, vedials et Biefsgtia manetla 42. et tiers manedels, nuorfsas,
S. b. cauras a tiers cafsa 204.
'200 I^uitg Balleta
ils zens della faria a S. gion: igl grou era de peil'sa 50 Centners, il
mefseun 35., il zen de rufsari 20., igl pign 5., Sco las brefs de Marchau
las quallas se afflen eunc enten Mul'ter prefservadas plaideu; ply era
ei enten igl cucler ping dul's zens pigns a buns; tots eran feig bien met-
5tal a de buna materia, cun buoa feradira bein luvrai; per bocca ira
Surora rel'ta ei eunc de prefchriver las Songtias relliquias, che Senfl.
enten la Bafselgia et autras caufsas , che en eigl Sura bocca de clarau
ina gronda Crufh de argien, bein greva a de bialla; las Cruiias de de
nofsa duna cun igl Zpster et la Spada, tut de bien argien; duas miftron-
10?as de argien, ina cun la particuUa dil len della Songtia crufch et lautra
de S. fidel; [f. 94*'] ply duas truchas grondas de reliquias de diferens
Soingts de mingtia meun il altar gron ; Sin igl altar della Songtia fofsa
era ina trucha gronde a bialla cun las Relliquias dels apoftels Soigu Simon
e giudas cun duas l'tattuas de S. flavian a S. Bunaventura, cun mingtin
löfezigiau eigl bruft lur grondas a biallas relliquias; plü ina truca dellas
relliquas de S. Maria Madieina; ply eunc 4. autras trochas cun Relliquas
de indiferens Soings ; plü dus vuts eigl bruft fezigiau eil lur relliquas; ply
eigl altar dil Santifsim Num de jefsus fazigiau en la Cavaza de S. felli-
zifsim martir cun eunc pli Songtia ofsa ; ply era ei in gron a bi vell da-
20vofs igl altar gron, tut de Seida cotsna a alva, che cuvreva davofs tut igl
altar, fäig cun Sdremas, cun Siu bi baldachin de tamafch gtietsen cun Sias
franzas, il quäl ei vignieva mefs Si Sin las fiaftas; Sco era tuts ils can-
delliers et peis de Maigts, tut cufer a Surgientai ; ply era ei biars a bials
artipendis recamai, ner de bruccat; ply 2. ballducins, in de bruccat et in
25 che era avon paucs ons cunpraus et era rehamein raccamaus cun aur, cun
Sias mizeroclas et franzas tut de aur; ply era ei 5 vifgtius dels vuts da
nofsa duiia, tots recaamai cun aur et biaras a cufteivlas madaglias a Crufchs
a de argien et aur et ringtias da ureglias^ a anials de aur in gron diember
a cadeinas de argien ; plü in bi cafenun de brucat cun biars auters cafanuns
30 et fendlis pingts [f. 95*] a grons, cun in gron diember Biancaria della
Bafselgia; plü in gron a bi (in) tron per Exponer igl Santifsim, tigliaus zun
fin et zun bein Sullaraus ; ply Senflava ei pendiu Sy ply che diatsien votivs
dellas miraclas de nofsa duna dellas Siat triftetias, pendiu Si en fuorma de
tavlas grondas.
35 DUITG BALLETA.
Gndisch de mia yetta.
(Nach dem Autograph des Verfassers.)
[p. 22] .Tau pudcvel era bein con ilgs mats, ei mi an faig far Capitanui
per nofsa dunna duoft, couter mia veglia, jau vai ilg devos reschiert, jau
■lOvai era giu purtau ora con mei inna plema de Capialla Cotschna et alva,
Cudisch de mia vetta 201
que nns veven Cumprau a f'aig far a paris, per ilgs mats, jau, Camihel,
Lens, Cargiet, Tenner, Catbomen, et Cischial, que veva Cuftau 10 : neua que
jau vai mes Si la Emprema gada, et ei pafsau bein auter que bucca feig
bialla aura ; Ilg Scbeiver an ei volliu ver faig dertgira nauscha, neua que
jau Sondel Staus contens, era per adels far pliscber, aber con paisch, jau 5
Sondel Staus mistral, La donscbialla veglia, mia vugadia, et vein dertgiau,
per Las Cafses entuorn de grons, neua que nus ei vigniu en bia vin, et
veiu era giu Comprau inua Saumna nus etzi , ilg giuven de Latour a era
faig Scheiver con nus, et ei Staus vistgius de matta, per far las Bentinades,
neua que nus vein giu faig feig biallas, jau Sondel Staus berliquin, et ilg 10
Durig Condrau mia donna, jau vai giu faig mia vestgiadira metz, et tout
rieva con mei, et con touts, et Scheven que asclii biallas Bentinades vefsen^
ei mai viu de rir et tout ei pafsau, faig bein, et Enten bunna Cuvignienscba.
[p. 23] Jau vevel era eung gedau far inna gada Dertgira nauscha, et erel
Staus Scrivon avon que ira naven , et mia Vugadia era la feglia de Clau 15
muot, que k maridau ufsa ilg tumasch dilg Berclamiu, et in on vai jau
giu priu per Saltar la maria turte gion antoni de Cahans, neua quella ä
giu faig presen din per Ligioms leunna blauas per recompansa, Ilg gi
Suenter Las Bantinades veinsa Saltau. Si que Gion frenseig feing, et veven
geg, et vigni parinua vidavon de Saltar mintgin Siu tour, et de Schar 20
Saltar nagin de diefter, auter que Saultet ilgs mats de Scbeiver, neua que
eiglei iu feig bein, Entocen La Noig Entuorn Las 11, neua que ilg Scbrivon
Duig Catbomen et Gion Clau Muot an vegni ä Sesi Sil beun pegnia En-
toccen linna. Lura ä Screvon duig valliu Saltar, et enten prender La matta
gig, jau agli Sannadur, vous efses per sunnar anus matzs, que vein faig 25
Scheiver, et bucca per ilgs auters, el a mes La gegia Sin meisa, et ä bucca
traig in ftrecb, ei era in beer de Mufter, in bien giuven, Ilg Scbrivon duig
ei Sevilintaus Si, et era feig Villaus Enconter mei, jau vai bucca faig
respofta agli, auter que jau vai geg, que jau vaigi bucca Scbinscbau con
el, Sonder con nus Sannadur, neua que ilg tems era Scummiaus de Scbels 30
Ions, que jau erel ascbi giuvens, el ä Gion Clau an nuota ftgiau enscheiver,
'et an ira per lur faig feig villai, et ei veven dau in Cuart vin per in de
Bentinades, neua que nus vein eis bucca buviu, macca nus vein bucca giu
Schall Saltar, ei pudevan bucca ver que ei mafsi tout bein denter ilgs
mats, et Sai bucca gir auter que ei an Stai vegnir per ver de far, pertgei 35
ilg Scbrivon, con Ses Cuserins dilg Giacun dilg peder, en bucca giu faig
iScheiver Con ilgs mats, el era Enconter de mei Sco in rubius, et gion Clau
era, aber letz ei pli mals de metter in devos glauter Sut an, et per quei
tumevel jau nuot de ira per Las vias Sehe ei vefsen gie giu veglia de mei.
La dumengia de Scheiver Sondel jau Staus giu derdin per Engischar dus 40
umens, glendiscbgis Scbeiver Sondel jau ins enta pigniu, et vignius ora
dandiaft ä Schennau tier ilg Herr fetter docter, et La feglia de miftral
igieri Entoni era, Suenter Saltau neua quella veva buviu quella Saveva
202 Duitg Balleta
bucea Star Sin peis, neua que [p. 24] jau vai Schinschau quei on ver treis
gatlas Cou ella, et 2 gades con La maria barbla Salter crel't Cathomen, et
auter con negin Staus eri , neua que in gudognia pli gronda anur, deftar
eri vit quels faigs, que ira Entuorn et piarder Sia anur, ilg guotter de
5 Vinnars della donschiala veglia k era giu Enqual gada maltems, quei Un-
viern, Jau vai Conduiu Suenter quella agiu durmiu Leu Caprer ä Calsa
Sia et dau pietigot, et vegnius ensi adinna La demeun avon gi, pertgei La
noig vevel jau Iura bucca temma, Sco de giuven, que jau Stgiave! bucca
ira on Suler per aua, Sensa Schar aviert glescb, que jau erel Schon grons,
10 ilg margis Scheiver Sondei jau ius vi Schlans per Schinschar et dar adieu
a La Cuserinna, La Sera vegnius a Scheifia per venscher ora ilg Scheiver
con ilg Sr. frar, et La moma, neua que quei ad eis a faig plischer, jau
vevel bucca geg bia paternos quels treis gis de las Curonta uras, mo miu
S: frar Scheva que jau duefsi mo ira. Suenter Scheinna meinsa jau al
15giacun vi Sin esch della maria onna reft Calufter, Lura veng Barclamiu
deruns en ä peglia en ami, jau agli, teuiu in bien ton, el mei ä Encunischiu,
Sehe gi '1, vous figiel'ses quefta Sera bucca Con mei Sco vous
veis faig con miu Cuserin Schella Sera, vein Sedispitau enpau, et
pli efs'en ira en Stiva, mo jau veva naginna Tema per eis, Eiitoccen que
20 nous vein Sedispitau Sehe eifsei pafsau, ilg Gion Cischal et ilg Hans, que
veven faig Scheiver con mei, et an bucca Stgiau arver bucca, Jau Sondei
Suenter ius giu que M"" La Tour et ftaus leu, Curca ei ä tuccau Sehe Son-
dei jau vegnius ä puschigniu, et ius a Leig.
Auuo 1798.
25 [p. 125] En Guni, Julli, et Auoft anins adinna ftuviu ira a cuseilg, et
a Mufter adinna ira, efsent chei era partida en nofsa tiarra che leven chin
prendefsi la conftitutziun frensosa, et era grons a prigulus prigels da quellas
varts, et che luvraven perquei conzun ilg Lantag, ch'era a Cuera, neua ca
jau con auters eren adinna enconter & neua chin veva adinna speronza
30dagit dilg Keiser, neua ch'ilgs 29 Julli a in Lud: Oberk. termefs mei a
cuera Sut meun, tier ilg X anter dilg Keiser, ilg Sgi'. Baruu de Cron-
thal, per puder obtener in Sigir agit dilg Keiser, neua chilg emprem duoft
Sondei jau viguius a cuera, plidau con el, et Sondei ftaus retschiarts m
po bucca dir pli Hoffly a giu tutta Satischfactiun pufseivla per ilg Cumm
35 et per mei, & neua ca quei a dau depli apli Curascha a tut um d'hounur,
ca patertgiava Suenter religiun, et beinftar, libertat a maus de nofsa cara
patria & a repurtau tut quei, et eren consolai tut braf om etc.
Quella ftat vai jou mufsau Glexersieren ailgs mats de Breil, et ei
figieven Valti da Gatii. etc. Efsent ftaus a cuera, et veven in Senn faig
40 cular leu giu , et era 2 ons chel era leu, neua ca jau vai era podiu eftec-
tuar, ch'el ei era vignius Si Sin nofsadunna duoft.
Cudisch de mia vetta 203
Ilg davofs d'uoft a in Lud: Oberk: turnau a Suplicar mei d'ira a
Cuera tier Sgr Barun de cronthal, neua ca jau Sondel era ius, et re-
schiarts Sco lautra gada, neua che! ha mei Termefs a Kagatzs per mirar,
tgei leu Sepasava, et era Icu tut clisra purtau per ilgs fransos, et era leu
Majer, Joi't et Tscharner oberen naven Schon da nofsa tiarra, Sondel 5
turnaus a Zizers tier ilg Sgr Barun Salis, ca faig fco adinna, et bucca
voliu Schar ira naven, et mauius leu, et glauterdi turnaus a cuera, et re-
purtau tut quei, ca jou Savel. etc. Ilg Sig»' Barun de Cronthal ha Schau
ver brefs de Sigeretzia a de dagit per nofsa tiarra, et angischau mei de
vignir a pundstag, cufti tgei ca ei vegli, Sehe vegli el Schon pagar , neua 10
ca jau vai quei giu indamen con Sigr Land*'"^' Capretz de Trun, et
letz Sin quei a luverau per el, et ei ius elzetzi, neua ca jau vai giu nagin
plischer ascbigliog deva miftral Gieriet de Tavetsch ami avon che
agli & per quella fin eisei dever attenziun de Saffidar de damigs, encas
che quei fufs ftau dempurtonza ami, Sehe fufseu ins ftaus manaus davofs 15
la cazola. etc.
En T^^*" ha in Liid: Oberk: voliu turnar ä far ira a Cuera et Bre-
gens tier ilg general hotzs et auffenberg, per prender Si puorla
a plum, chilg Barun de Cronthal veva deig chei defsen, et auters basens
duiarra etc. Sco ei era viguiu dau gratis a nies cumin etc. neua ca jau 20
vai mefs la ftgisa, ca mia donna Seigi grad Sin parturir, et Sappi pilver
bucca ira, neua ei an Iura termefs ftatalter laus Lombriser de Trun,
a ad obteniu, et ftaus feig bein reschiarts & elg medem tems anei ligiu ora
mei dilg Kriegsrath de nies cumin, et leu vai jau bucca Saviu Sestgiesar et,
et vai ftuviu Scheschar duverar , et tuccava da luverar per deffensiuns de 25
nofsa cara patria. etc.
Ilgs 7 de 7^®'" ftaus a cuseilg neua chilgs de Dunterwalden veven
ftuviu fugir, et vigniven Sur cuolm dursera, etRitzli, et era inna
coufufsiun gronda, et prigel per nufs. etc.
Ilgs 2 5. 7 ^^'' vai jau giu Lincombenza dilg cumin, et Sut mia direc- 30
tiun, dira ella vai de rubi a fierer Si Schonsches con nofsa Vischnaunca,
neua eben in di ei quei ftau mes en ovra, neua ca Trun veva era Se-
purschiu de dar agit sehe nufs vefsen basens, neua chin a speronza, che
ide quella vart attachen ilgs fransos bucca nufs. etc.
Ilgs 2 9 de 7^"' Sondel jus ala fiera de glon, et per amur dilg plover 35
a malla aura vai ftuviu maner giu glon, et glauter di turnaus ensi, et figieva
jSco vivon, neua ca ei a giu dau inna neif [p. 127] cbina ftuviu elg Cuolm 3
dis entirs perver. Et ils marcadous de clarunna et nofs ina part an ftuviu
Sin fein lur entirs muvels 2 dis en Mufter, et perver. etc.
Ilg emprem 8^'^'' chei Cuseilg et la fiera de Mufter, neua chin Lud: 40
Oberk: ha termefs mei a Richeunau a Cavalg tier ilg Guillot, refsi-
ident fransos per obtener dad el ils pafs per nofs marcadons de fiera, efsent
'chilg tal veva Schau ii-a ora inna ordra, che nagiu pudefsi pafsar Seuza
204 Duitg Balleta
ver pal's ded el, el'sent che de Schei meun ilg cuolm era tut Sut ilg franzos
Iura. Sondel vignius quella Sera a maner a casa, et ilgs 2, alias 2 Sondel
jau I'taus a Richennau, chel era grad a meisa, et giii Sil moment au-
dienza, neua ca jau fetschel miu duer et. et porschel mia comisiun en
öSchret, tier el agenta era trips uer M"" de Mund, che veva Surviu con
mei Sut vi schier, ilg quäl dat ilg biendi ami, et era general tier igls
frausos, & ilg rel'sident damonda, Sehe jau vaigi gentau. Na, Signur, Sehe
deigi jau gentar con eis, et vai acxeptau con plischer, et a tractau pulit
con hoffliadat. Suenter caffe, resoli a Liqueurs etc. et en quei tems an ei
lOtuts engischau, Schmenischau, et luverau, a Sckiguiau & &. de prender Si
la conl'tituziuu de Sefierer con eis, et jau cunzun, efsent pensioner ded eis,
et Scheschar ad efser comendant dilgs gegers enconter eis, et debia autres
rischuns a Schmanatschas & &, neua ca jau vai Sedefendiu Senza tema, et
Sil davofs obteniu ilgs pafs, et vegnius — : quella Sera ala casa dilg uault
15 a manner. Suenter haver ftuviu Setener Si leu giu entochen tart. A ilgs 3
arivaufs a Mufter de feig bunna ura a l'inna. Et Sondel grad pal'saus tras
Somvig, chei Seterraven Londa pudistefsa Lumbris, et glauter di a
ei faig mefsas per ella, et Sondel vignius giu da Mufter a ftaus a mefsa,
et quella Sera vignius a casa bien a bault. Quei di vai jau comprau della
20clauftra de Mufter 12 bials ftiarls per 51 R. l'in per gl'aug Miftral
Gas per, chel veva termefs anavos de Comprar. etc.
Ilgs 15. S^®"" Sondel jau ins a Cuseilg, et de leu vignius ordonnaus
ded in Lud: Obk: d'ira Sin ilgs confins de nies cumin conter d'Ursera a
visitar la Situaziun encas ch'in vignies attacaus & con H. capitani con-
25radin caftelberg, et H»" capitani Lombris, a Miftral Gieriet,
et quella Sera ira a rueras a maner tier Scarvon Luccas Caveng, et
efsen ftai leu pulit, glauter di ira tudi entuorn, et faig nofsa obligaziun, et
la Sera turnai leu a maner, et veven destinau de far dar in vacht ilgs de
Tuj'etsch Sil cuolm en dus dis, ilgs 17 veinsa Siult dau comond ailgs
30 gieraus co ei veven de far et vigni mintgin a casa, neua ca jau Sondel ar-
rivaus alias 8. de noig a casa, et ftaus Si entochen Suenter ner conter
las 11, et aschi bault Sco jau Sondel ftaus en leig, Sehe veng Gletzi
friberg de danis gierau con Siu frar, Spinnten, alaventen, et
din, ch'ils fransofs Seigien rutti en en Tavetscb, jau deigi per
35 lamur de diu ftar Si, et gir co ei agien de far, ei agien Schon faig cumen-
dar tscheinna tier Landrechter Teodar atut Sin quefta Sera &, jau
laschel en , Setilel en mietz , et comendel ad eis d'ira Si a Tuccar de
ftuorn , jau fetschel lavar et clomel miu frar, et gigel, co ei Seigi, el
deigi bucca pigliar tema, clomel Sin cadruvi, gl'aug miftral, et casper
40catomen et. et mondel en Ses vileuns a dundel fing agli casett, chera
leu piuaus atut avon de dar part ina vischneunca a lautra, et cura ca jau
Sondel vignius anora. Sehe vai jau entupau Duig condrau, giachen
Sieri capaul, et quels faigs ira giu Uors a dar part, et deferton
Cudisch de mia vetta 205
era la vischneunca la pH part ensemen ad era inna confusiun ftermen-
tusa. etc. etc.
[p, 128] Ei glei faig vischneunca, partiu ora las cartuschas, faig pren-
der de migliar, et regulau, a con breigia gronda podiu far ftar mintgin en
Siu platz, pertgei ca la dunna era vit glum, la Sora vit ilg frar, in bargleva 5
Sin in meun, lauter Schesturmentava Sin lauters &. et era ilg giuvenefsen
di,Sg'"Sg''canonik a dau L'absolvoziun generala, teniu avon a faig
Siu duer, et Suenter ira per nies faig, tuts quels de 14 entochen 60 ons.
Giu dardin era ilg Samiglont confusiuns, et ftermentufs, et era leu podiu
far bandonar, et tut chera curaschus, et de bien cor, quei cb'era umens per 10
Sedefender, neua ca nufs efsen grad vegni a Trun, ch'ei kitschava dis, et
leu eran las novafs, chei fufsen mo Si Sum ilg cuolm, et quels de Trun
Sco Somvig eran Schon naven, et jau Sondel jus oravon con ilgs jegers,
et Scoca jau Sondel arrivaus a Mufter, Sehe era ei Schon faig cumin, et
vevan ordonnau de far ira ad Ursera per mirar pertgei ilgs fransofslö
vefsan mefs Schinensi Vachts, & neua che nufs efsan ftai, Miftral Schmid
de Somvig, Miftral Nay de Trun, Pundschriber beer de Ta-
vetsch, Capitani Lombris de Somvig, et jau. Efsen pia ira ilgs 18.
coninagada, ftrusch giu peda de migliar iua bucada; Baselgia era Sco Sur-
vitur, et efsan arrivai ad ursera bien a bault, Si Sum las hettas era in 20
vacht de 4 humens, pli bafs enpau in de 24. con in officierer, et in de quels
an nufs conduiu giu dursera, neua che nufs efsen Sil moment vegni tier
ilg comandaut, et avon tuts ilgs officierers et biebein retscharts, pulit, neua
ca ei an Sigerau, che nuot duefs daventar conter nufs Senza buca nufs Schar
ei agien mefs lur vachts per amur de lur gleiit, et per amur ch'ei Saver &. et 25
inna aulta Situaziun, chei pofsien ver pertut da di a da Noig, & an faig Seigi
portar in refreschg, et buviu con nufs, a ftai feig hofflis, et feig honsellis,
conzun ilg comendant, et ilg major, Ilg comifsari et ilg comendant de
Lartilleria aber eran pli faultzs , enconter &. Nufs efsan mani leu, chilg
majer et letzs Suenter Siu Schinschar veva era fransos avunda, et ils 19.30
La damaun an ei dau in feldwaibel, ca nufs conduiu entochen ilg emprem
vacht, Siult con nufs et vigni Si con nies conductur entochen ilg davofs
vacht, et arivai a Tavetsch da bunna urra, neua chei vevan dau en 300
umens armai de uors, dandiast et de Sursaifsa, et an ftai entochen
ils 22 con inna part dilgs nofs era , neua che leu spitgiaven feig vefs Sin 35
nufs, et efsan arrivai a Mufter et leu spitgiaven eung pli vefs, et biars
levan vignir enconter con fortza anufs et pafsar ilg cuolm &. et era en
Mufter gleut plein pertut, neua chei an dau cumin Sil moment, et vein dau
la relaziun, co ei Seigi ins, & Sco era ei ligiu giu brefs a respoftas, che
vignieven da Cuera &, et era Iura eisei faig de clamar anagit la truppa40
dilg keiser, quels de Lumnetza an ftai entochen Trun a Somvig et glon
an ei faig reftar eri, eran era en muvoment, et tut che veva veglia de
Sedefender et de curascha.
20G Duitg Balleta
La Sonda ilgs 20. 8 ''^ vai jau I'tuviu turnar bein marvelg en Tu-
vetsch tier ilgs Jegers de nies cumin, clieran tuts leuen resalvon quels
de Medel, ch'eran a S. Maria, et Sondel ftaus leu en entochen ilgs 10
de 9'"''', et vai giu inna feig lief'tia vetta a gron quitau ad adaig, et la pli
5 part dilg tems eral jau luschaus tier Scarvon luccasGaveng aßueras,
aSelva tier ftatalter giosep flurin, et aSchamut tier ftatalter
Gaudiofs Riedi, et gloficierer dilg keiser era leu luscliaus, ilgs quals
an arrivai 59. umens La dumengia ilgs 21 la Sera a Sedrun, et ilgs 22.
metzs ira entochen Tsclianaut, et era brava, frestgia, et curaschufsa gleut.
10 Jau Sondel reftaus 5 dis a casa, et Suenter turnaus Si et ftaus entochen
ilgs 30 de 9^®', et entras ilg pli dilg Lud. cumin.
En tut quei tems au ilgs Jegers de Breil ftuviu vignir naven de T a -
vetsch et ira a Medel, neua ca jau Sondel era vignius con eis entochen
Mufter, et leu a ilg Kriegsrath et ilg capitani dilgs Keisers,
15 Sil ckmuller faig turnar mei en Tavetsch, et f'aig vignir ora ilg Sig^" co-
mandant [p. 129] de Castelberg era Sco Comendant, et faig ira a Medel
el, per amur ch'ilgs Jegers de Mufter eran agli bucca obedeivels, et el
era con eis memia migeivels et bucca ferms avunda. Ilgs Jegers de Breil
an vigni a casa ilgs 11 de 9'^'^'', depli ilgs 17. S^^^ la noig, chei eran naven,
20 neua ca da leudenvi veinsa ftuviu furnir adinna in vacht a Medel et a
Tavetsch ensemen de 31 um adi, et mava Sin las vischneuncas de nies
cumin, et spmdraven giu mintgia 10. dis, ellas inna a lautra &. de Nofs
Jegers de Breil era du ig derungs capitani.
En quei tems eisei vigniu della part dilg keiser Ilg General Bello-
25garda, vignius en nofsa tiarra, et a faig la visetta pertut ilgs confins en-
tuorn, neua chel ei era vignius en Tavetsch, et a faig ilg tur dilg entir
cuolm dursera Sin nofs confins en in di, chera feig ruch a neif et naveva,
ch'in mava en en logens tocca Schenul , neua ca el Saveva bucca ira a
Cavailg, vai jau el mannau tras ora Sut bratsch, et era in um de tutta
30H)ieivladat, et feig ruchs a dirs, neua chin veva faig pinna gentar a Cedrun
tier ilg farer, et Suenter eung bunameng da noig eisel eung ius a Mufter
en clauftra a manner, et glauter di ius a S. Maria, et era turnaus a Trun
a manner, neua che Sin clauftra an giu faig quest vers agli,
Omen et Nomen. Ufsa Retzia, bucca temma, bucca plonscha, nuotta
35 terama, Bella: Garda ei cheu per tei, viglionza bialla a sperta, Siu
Num con la conderta, ti daten plait da quei.
Ilg tems, che jau Sondel ftaus en Tavetsch, era tut, ping a gron, che
figievan feig bein a feig bufaig con mei, et tut ca tumeva, et tut ca veva
gronda attenziun, Sco era tier ilg kriegsrath de Mufter pudevel jau era
40nientener tgei ca jau dumendavel, & veva gronda attenziun, Sco era ilg
Sg' Capitani Silckmuller. etc. etc.
Ilg 30 da 9''^'', efsent ilg kuolm Seraus, Schau ins urbiu dilg ge-
neral auffanberg de Disminuir enpau ilgs Vachts Sin las grenzas, et
Cudisch de mia vetta 207
qiiei di vai jau podiu vignir a casa mia, et erel en basens, efsent ca tuts
mes faigs eren en Schliet uorden de mia liunga absenza &. ueua jau Sin
tuts graus, ton vit mes faigs, Sco quei ca mava tier a miu uffeei de gierau
et pilg bien generale a per nofsa religiun a libertat vai luverau di a noig,
et faig tut quei, ca jau vai daviu a podiu Sin tuts graus a Sin tuts pongs, 5
ilgs quals ein adaquats, gelts , a niseivels avon ilgs elgs diu galand
hom etc. etc. et erel adina con tutta attenziun, a de bien cor per ilg bien
della tiarra et per beinftar de Nofsa Lud. Viscbnaunca fiscbentaus, con don
de miu agien enteres. etc. etc. etc.
UiieüS; reiidi a mametz da Min EnipreschuQnaiueiig depli Ilgs 8. d'averel, gl'ou 1799, 10
et Sco Suooda.
[p. 131] Ilgs 8. d'averel, glendisdis, La dameun entuorn las 7. che
jau erel grad lavaus ord leig, a bucca Setraigs en, Sehe daten en da-
desch 2 Capurals frausos con 4 umens, et Tomaisch defunds de
Zigniau, ca mufsau la casa, neua chilgs Schuldaus eran era en quatier 15
a Zigniau et vevan obligau ilg Sura defunds de vignir con eis per mufsar
la via et la casa. Ilg emprem caporal mi parta ilg plait rubiftameng Sehe
jau Seigi ilg um della casa, et agi num Louis Balletta, respondent gie,
Sin quei pegliel el cavetz et camischa, Schent che jau ftopi vignir con eis
a Zigniau tier lur officierer, respondent jau, chel deigi dar enpau pa- 20
zienzia, a schar trer en autra vischtgiadira, et venscher de schar Setrer en,
et Iura magari Seigi jau a Siu camoiid, neua chel a Schau trer en la
vischtgiadira de luvredis, che jau vevel leu en ftiva^ et auter uuot, quella
Seigi bunna avunda, Solver aber deigi jau, Schel Seigi pinaus, efsent che
jau erel 6 jamnas ftaus malseuns, et erel eung ftaus nuot ord casa, neua 25
ca jau vai giu amognia ilg Vinars, et ei an buviu enpau, et eutras quei
vai jau Schau clamar ilg Sgr frar, et gl'aug miftral C asper, neua
ca letz vai jau priu con mei entochen Dar d in, et havent nuot Iura Schau
turnar, vesent chei an bucca via a Danis neua ca ilg Sgr frar a era
Saviu giedar nuot, auter ch'el a deig, che jau deigi ira elg num dediu. A 30
havent nuot Sin miu quen de malguftia, Sehe crodi jau bucca ord ilg tut-
pufsent meun, mefs affons eran bucca lavai, et vai era bucca Schau vignir
avon mei per bucca far la peinna adels, et La dunna ei era ftada feig
ruschaneivla, et aschia efsnn nufs ira ora avon casa et entuorn la casa era
18. umens, et aschia an ei mefs mei denter 24 umens en et manau a Schia35
a Zigniau en casa de Sekelmeifter platzi frisch, et leu ei gl'offi-
cierer vignius, et a deig, chel Sapi nuotta far, jau ftoppi ira aGlion tier
ilg cumendant. Efsent che jau erel eung Svachs, Sehe vai jau dumeu-
dau ftatalter Laus Lombriser, chel deigi enpriftar ami Siu cavailg,
neua chel a deig, chel vegli enpriftar, aber che jau ftopi efser responsabels 40
208 Duitg Balleta
totalmeng per Suenter, et ei pafsaus fper casa Sekelmeifter platzi giu,
et fufs bucca vignius Si a dau ilg bien di, Schegie, che nufs eran buns
amigs et Surviu ensemerij La Sialla a litinent Nay inpriftau, et a mei
visitau lioffliameng, et gl'aug miftral giachen vef's era faig quei, chel
5vefs Saviu.
Jau vevel era termefs enta Trun per ilg Sgr aug Marsclial,
neua ca letzs ei era vignius, et vefs era giedau quei, chel vefs podiu, ton
aton era el inpau contraris, chin a Segiedau, quei chin a Saviu a podiu,
per mentener nofs velgs dreigs a friatats, Sco nofs buns babs vevau Schau
10 davols.
Naven de Zigniau an ei dau 6 umens et in coporai per mei con-
duir entochen Glion, et a Tavanasa veinsa buviu inna, neua cajauvai
voliu pagar, et ilg coparal mei vefs bucca Scliau pagar, et eran feig
hofflis a dueivels quels. La maria catharinna dedarms a leu dau
15 fein agli cavailg, et a schau viguir Siu feig con mei entochen la pun de
Rueun, neua chel a priu ilg cavailg de fta^^^'Laus Lombriser anavofs,
et leu ei nies fumelg [p. 132] Giachen Cathomen vignius con nies
Cavailg, ina camischa, in per kilscheuls et in fazolet, et con quei refti vai
jau ftuviu ira naven aschia. Tgi ca entupava, chei maven con mei aschia,
20 Sehe fteven mal, et biars bargieven a pliraven , rao nagin che vefs Saviu
ner pudiu giedar, et jau metz Savevel bucca pertgei ner per co ei mei
manafsen naven etc. —
Arrivont a Glon tier ilg cumendant frensos, Scha'I ritschiert hof-
flimeng, et miu Num, Schlateinna, et carachter era Schon leu en Schret, tgi
25 veva aschi bein Saviu, leinsa Schar de nudar per in auter momenti, neua
chilg comendant di, chel Seigi Schfursaus de termeter mei a Cuera, et agli
dischplaigi, neua ca quefta Sera deigi jau ftar leu, et Sin quei al dau in
Vacht en ftiva gronda dalla mifterlefsa, onna Nutly, la Sera a ilg
cumendant faig Schennar con el, et con ilgs auters officierers, et ilg Cavailg
30 era mefs en ftalla, a dau de migliar Sco ilgs lurs, et era gratis, Sco per
la scheinna.
Cura ca nufs efsen ira aleig, ilg giachen con mei eu inua combra,
Sch'an ei dau en Combra in Scheldvacht con ober- a unterguer et ca-
zolla tutta noig, et leu vai jau entschiet a vignir mallidis, et faig patertgia-
35 mens, touatou eung Saviu duimir valti bein, & contut quei demenar con-
ter mei. etc.
Ilgs 9 de Averel, mardis, vevan ei arratau et priu ord leig aSiat
ftatalter Cerclamiu Cavietzel, Winscheing Vinzens. Et Gion
Geli Allexi Caviezel et ilgs 2 davofs ligiu in bratsch da l'in con in
40 de lauters, et aschia manau a Glon la noig, et teniu ilg corpo de garda,
neua ca quels treis con mei ensemen an ei entuorn las 8 faig ira naven de
Gion, con 8 umens fransos, che an nufs conduiu entochen Sagen g, neua
che jau vui Salidau ilg Sg»" Podiftat Caftelli, ilg quäl a faig polit et
Cudiscb de mia vetta 209
voliu dar caffe, Suppa, & neua che jau vai retschiert in quercli vin con
rael lien, et leu an ei dau in auter vacht con nufs ch'era feig hofflis a
buns, entochen flem, Sco ilgs auters eran ftai.
A flem era tut, ca mirava, et an couduiu tier ilg capitani fransofs, et
letzs a lubiu de schar genta, neua ca nufs vein leu Survigniu inna broda 5
con frinna, peun et vin per nies genta et per uofs daners, et Scumiau giu
gleut, et in Vachtmeister, che comendava, chera feig inprudens a nausch;
mo dcvan paucas bunnas, neua ca da leunaven a quels conduiu a Cuera
tier ilg curaendant, et letzs a deig nuot, ch'era luschaus beim neuenegeben.
Sesent leu elg gang. Sehe pafsa ftatalter Giosep Maria Venzin de 10
medel et letzs a ftrusch Sefidau de Schinschar con mei, pertgei mutif Sai
jau buc, curapaig che agli figieva plischer, che jau fufs Sin quei pei, efsent
ftai gieraus ensemen a Mufter 3 ons, et quei ami a faig erapau mal.
miu Cavailg vevel jau Schau davofs a domen, et de leu a Cuera
ius apei. Naven dilg cumendant an ei mannau Sin casa Curain, et mefs 15
ella malifixs comba, ch'era gronda a bufatgiameng bialla, neua che leu
eran en ver 16 ner 18. prischuniers , denter quels eran: fidel, a Toni
Blumenthals, Salis Sils, Land*®"" Capretzs Et etc. etc. neua ca jau
vi Iura Schon nuranar eis pleun miu, et tut Schmervigliava de mia arrivada,
et de quels 3. [p. 133] de Siat, et dus denter, clie veven bucca in gutrin 20
con eis, neua ca Cuera a eis ftuviu nurir aschigit, chei an ftuviu ftar, et
delas 2 noigs erapremas anvi, an ei mes eis en inna antra combra de persei
de nufs, con auters, ch'eran era fermai en. Quella Sera, Sehe jau vai
bucca voliu manner giun pleun, Sehe vai jau ftuviu far ira per ina ma-
deratzi, ina kotza et in plumatsch, neua ch'ilg Giachen ei ius tier fiffel25
ustier, ilg quäl era manaus navenatut et Sia donna a dau quei tut, et Cura
ca nufs efsen vigni naven de cuera, vai jau voliu far pagar pieder
Baselgia da Somvig, ch'era Survitur con ilg Obrift Caftelberg,
ch'era a Cuera tier ilg provisorische regierung, et vignieva 2 a 3 gadas
ilg di, et figieva tut quei, ch'en leva, ner veva de basens, neua che agli 30
tal vai jau de Saver gron grau, et La dunna de fifiPel a voliu nagin paga-
ment per la madratza empriftada & et mi a era faig plischer de Sia gronda
crianza ad atenziun per mei. etc.
Quella Sera an ei deig, che nufs ftueigien glauter di ira naven, et
aschia vevel jau giu en sack con mei insirka 15. ner 16 K." et ver 27 R. 35
veva ilg Giachen purtau con el, et quei era bucca Suffizient, neua ca
jau vai faig ira ilg Giachen filg Hoff tier ilg Fiskal Baal et mirar,
Schel Savefs avenzar entochen lemp*"* pofta ver 100 R., neua chel a Saviu
ami Survir mo con 81. R. , et quei ei lautra pofta entras miu frar vigniu
rendiu con engraziament. Quella Sera ei Ja kl in marcadont de cuera 40
era vignius a mei ver, et dumendau, Sehe jau vaigi basens ensitgei, ner de
daners, Sehe quei chel Sapi, vegli el far, et a era faig pulit, neua ca jau
vai ded el per quella gada nuotta reschiert, efsent tut ensemen vevel jau
Romauische ForscLuiigen VIII. 14
210
Pertiaifga da Liung' Urialla
La Suma de 137 R. 6 Xs. et level bucca prender pli, Savent bucca per
gues, neua in I'tnes ira & ner con lunsch.
I]g Giachen ei us tier filfel a maner con baselgia, et jau Suenter
Scbeinna ins a leig ginn pleun Sin mia madratza, et dvirraiu biebein.
PERTRAITGS DA LIUNG' URIALLA,
iuront la fclavilt't da fifsonta Grifchuus eu Fronfcha, nua ch'ei fuveii ?egni nianai
trafs Iradinieii e barbareia d'enzaconts Grischuns rebells, fut Ja viarcia d'iii camond
ÜDgiu dil General ]llarseua(s).
(Ineditum nach Hs. Dn.)
[p. 1] 0, fch'jeu vefs curenta plema,
Per faver defcriver bein,
Fufs 6 pratics filla rema,
Fa lefs jeu maleitg complein;
5 Co ei an cavau la fofsa
A Tuts fenza cuolpa nofsa,
Co nua efsen ftai manai
A pertut perfequitai
Dad enzaconta mal inclinai.
10 Schon elg on novonta quater
Han ei entfchiet a dar iuren,
Lu fei ftau, ch'ei levan batter
Tut entoca nies regiemen.
Aber ei han fezi viu,
ib Che gliei bucca fchon dMl
urdiu,
Perquei han ei uriar dau fi,
Cu'l propieft, fch'ei dei vigni,
Lur miras da pli bein congi.
tut
lur
Han zwar mai fchau da
fchufel,
20 Han faviu fut mann luvra,
Ma cb'ils purs tras mintgia fufel
Dad ela fefchaven mal mana,
Per quei han ei podui trua
[p. 2] A fenza cuolpa ftrufigia
25 Bia galant - umens fpir tras quets
Buc in aflins eunc ufa mereta
Enten tuts ils lur cafteitga.
La Valtrina ei rebelada
In bien ruc tras lur futla,
30 A pi priu l'enetgia fträda,
Cun Mileun per fe taca
Tras quel ad auters fauls motivs
Lu han faviu incamina
Ded'in lantag bein fpert rimna
35 Cun il pretext de tut falva.
Ton las grondas barbareias
Eu quei tems, che han giu liuc,
Sco er tutas mal giufteias
Quefcbel jeu, per buc fa fiuc.
40 Zacu han ei giu dau adaitg,
Ch'ei fei meglier fta tiel veilg
Et ils purs han fezi viu,
Che tras quei da nief fcafin,
Nagin fufs preft figirs dil fiu.
45 Efsend las caufsas fil pei veder
Suenter nos veilgs tfchentamena,
Han eis fezi ftiu proveder,
Ch'in fcuvrea lur tradimens;
Per quei han ei tut befs grad giu
50 A de fugi feresolviu.
Pertraitgs da Liung' Urialla
211
[p. 3] Han priii ciin eis tut las fcar-
tiras,
Ella tiara fcret aviras
E luvrau tafer fin IVentiras.
Eis lian endridaii Franzos
55 De vegni en nofsa tiara,
Per BUS dar il ftaufch davos
En nos cuolms eutras l'njara.
Perfin en truch eis ei fqnitfchau,
Co ei han feitg engarziau,
60 Culs Franzos ea ftai vegni,
Dad eis ufecis han priu fi ;
Tgiei provas viil ins eunc dapli?
Per qiiei Zuch fuven eis en fiala;
Prepotenza han duvrau
65 Et han biars en cuort' uriala
Tras vendetgia deportau,
Per exequir lur neras miras
Duvrau han ei la noitg cun
ftgifas,
Havend eis faitg las lur capturas:
70 Mintga mal de quelas uras
Tirans fco quels fei ftau zacuras?
Part en gutfchas, part fin cars
Han ei faitg mana naven,
A zacons da quels lur nars
75 Miraven quei cun legermen ;
Quei ei glieut de quela fort,
[p. 4] Ch'an deleitg vid feun e mort,
Ils babs de pren od leitg fco
nius,
Surfcha duneuns fenza marius,
80 Orfens a beins a fchuldaus fehl
erius.
Als inimitgs nus han furdau
Zun fenza condiziun;
Mo ils Franzos han eis duvrau
Empau de difcretiun.
85 Dils nos fei ftau urdiu difcus,
Da nus tane zun rigurus,
Per nofs danes nus mal falva,
En buns quatiers da bucca fcha,
Eis vitgs, fco fchelms a tras mana.
90 Eis han e bucca giu fchau fut,
De dar a tut gl'avis,
Cu nus vegnin, ch'ei cnori tut
Per mirar fin nus cun flifs,
Sufpirs cun larmas mifchedau
95 Hau biars per nus e priu puccau;
Mols Gia cubiuers de quei fpert,
Quels vein nus feitg bein en-
tgiert
Vid uaufcha fen e cor mitgiert.
Scli'in denter nus bein fa per fen,
100 Co nus efscn componi,
Sehe fei gie dar, ch'il falamen,
Muort il quäl vein ft[u]iu y,
Sei mo fpir riguards privats
Denter eis e lur magnats;
105 [p. 5] Ma che purs mo glieut d'honur,
Ch'en vi da lur lavur,
Piti fton fchar a cas ils lur.
Gliei lur era denter en
Bein enqual Signiur,
110 Ch'en mai ftai el regiemen
Et han quitau dil lur.
Tgiei po mal pon have quels,
Mefs zacu en peis ad eis.
Auter ch'ei an faitg per fa,
115 A per biars mortifica
A bia familias combria.
Biars han ei la noitg tennefs
En perfchun, e sarau fi,
Ella quala ei ftau valvefs
120 Da tfchien ons enneu zatgi.
Auters han a ferm faitg fta,
Schau 0 gnianc ils bafens fa.
Arburg ei ftau a nus fixau
Gliemprem per nies quatier;
125 Leu nus han zacho lufchau,
[p. 6] Zun ping fpazi e dau tier.
Efsend fchubers en confsientia
Vein mo giu pli tgiunfch pa-
tientia,
Strufch han ei podiu capi,
130 Che lur fpel pudefs fall,
Ch'ei han nus pli lunfch faitg y.
212
Pertraitgs da Liung' Urialla
Cor ch'in nus ha giu vifau
De fil viadi fefä fixs,
Veinfa giu fe adrefsau
135 Tier directuis helvetics;
Aber eis hau gnianc tadlau,
Da quela nov' uniun
Schi grond' ei la crianza ftau,
Per empruar la confefsiun.
140 Nus vein ad eis reprefentau,
Ch'ei feigi denter nus
Veilgs et indifpofts empau
Et Ina part munglus;
Che las familias feitg endirien
145 Et ellas feitg per nus fuspirien,
Ch'els nus deien liberä
Et a cafa fcha turna,
Ne filmeins eunc leu fcha fta.
Nus vein halt ftoviu pli lunfch,
150 Tut quei fuva lur quitau;
Perquei veinfa zun buc tgiunfch
II helvetiers bandunau:
Vein ftiu felcha mana
A fin cuorts nuotz un mira;
155 Schvizers, ch'an nus compigniau,
Sch'in fufs jus pli pleun empau,
Han culs peis el dies chitfchau.
Tuts fifsonta vein fta ftoviu
A Dieningen en ina ftanza.
160 II cumendan de leu ha giu
Tonaton eunc la crianza,
Da madrazas fa purta,
Per bucca fil pleun blut lufcha;
Speronza zvar nus levan da,
165 Che leu camond pudefs riva,
De nus pli lunfch buc transporta.
Aber fchon ilg auter di
Vein ft[u]iu naven de leu,
En tut aura ftuviu y.
170 Senza ver riguard empau,
Han ei giu cunpaitg cunflifs
Oravon nuot dau avis,
Tras quei per qnatier enfla,
Urialas grondas mintgia ga
175 Avon la glieut ftuevan fta.
Stuend viadi fa ascheia
Pon ins sez fimagina,
Che mal lufchai per veia
Staungels fuven il pli bia
180 [p. 8] Ad Altcheich fei ftau mitgiert;
Cun fabeis bluts leu han ritfchiert,
Buc vein nus gron tems giu
temiu,
Ch'ei fei cun nus d'il tut vintfchiu;
Doch quietau eis ei pleunsiu.
185 Gliauter di vein bien a baul
A befort podiu riva;
Leu han ei fil zuch elg aul
A fil chisti nus faitg marlcha,
Schliats quatiers nus han mufsau
190 A fchamper mal lien lufchau,
Leu ftretg e ruch ftueven ftä,
Ratuns pudeven ftrufch dufta,
E fchevan ftrufch furo mira.
II cumendan, quei fuv' in tgieun,
195 Che deva nuota fei;
In nies bien cumpoing malfeun
Ei morts gie bein per quei.
Gliei bucca ftau remiedi;
Strufch han ei fchau in miedi;
200 Sch'ei vefsan fchau ruaus empau.
Per enqual di mefs giu 'I marchau.
Sehe vefs' el forfsa giu fcompau.
En quella teuna in bien meins
Vein ftuiu fchamö e fufpira;
205 Per fä nos mals leu pli cum-
pleins,
Nus fchaven buca brevs pafsa.
[p. 9] Quei ei ftau a nus zun grev,
Da retfcheiver buc' ina brev;
Leu quei cumendant mitgiert
210 Nus ha privau de tut confiert,
Sch'ei fei a casa viv ne miert.
Sur ura fei vigniu camond,
Da nus pli lunfch fa transporta.
Sin Dofsa buorfsa cun quoft grond
215 Vein pufpei ftuiu viadi fa.
Et ent' ilg ira ord chifti
Giou Rudolf Steinhauser
213
Schuldaus en vi da nus figli;
Per tut nus han ei vifitau,
Nagliu han giu fchi gron quitau,
220 Rigur oreifer quei ei ftau.
Mo tocben Tis uras mintgia di
Pudeven nus viadi fa,
Ils nos denßrs per fa figli,
A mintgia mai cun mal lufcha.
255 D'exercita la religiun
Da gliez eis ei mai ftau queftiun,
En bafelgias fi fera
A nos bafens avon glalta,
Gliez fchizun nus han faitg fa.
230 A Befanzon, in gron marchau,
Sur noitg veiu nus ftiu fta:
En caferna han nus chitfchau,
Per pude mortifica,
Cun bifsacas mal pudadas,
235 Da magliadiras bein cargadas,
Cun car paga e fin damonda
Veinfa leu giu ftenta gronda,
Da furvignir empau vivonda.
En quater dis cun cuoft e ftenta
240 Veinfa podiu arivar
A Saleng tier buna fchenta,
Quei ftueinfa confefsar.
Creauza han ei leu duvrau,
Han era fehau trer flad empau;
245 Ei an cheu grad nus chitfchau fi
En quei aul a ruch chifti,
Sco A befort han faitg y.
GION RUDOLF STEINHAUSER.
luoa pintgia Discribtieuu della Deportatina.
(Nach Ms. St.)
[f. 1»] Ano 1799. ils 2. da jun', iua Dumeugia autuoru las 10. Urras,
che jeu eral grat aus en ßaselgia, veng iua Parluna a cloma mei ord Ba- 5
selgia en Sagoing a gi : „avou vofsa Casa ei in Um jester, il quäl vul
plidar cun vus; vus aber dueigias ira bein gleit! tier el."
Jeu vomel a Casa mia, fcha fova Moritz, il Modelschneider, leu; el gi
ami: „Sco bien amitg vai jeu vus a tems avalleu avifar, et avus far da
saver, che vus leigias era nodai fin la gliesta de quels, cb'an de vignir 10
Deportai, cuntut Cusegliel, che vus duefsias beingleiti faprasautar a Glion,
tier il Gieneral Herrberg, il quäl vondi grad de cheu fura en; afchigliog
vegni jeu quefta nog a furvignir Melitair - Wacht antuorn mia Casa, ils quals
vegnian la nog a mei prender ord Casa, a manar a glion; a fcha vus
faprasanteis vus fetz tier il General, che forfa, ch'el vus trau ord la Gliesta, 15
el fetz enpermeta era da far il pufseivel tier il Gieneral'che jeu vegni
libers."
II Modelfcheider va — jeu vom en Conbra tier mia Chara Duna, la
qualla fanflava [f. 2*] en Leig pigialeunca da 5 ner 6 gis; vai ad ella
raquintau; la qualla cun larmas giu per la vefta, dat alla fin era feu Con- 20
Oj^4 ^''"" Rudolf Steinhäuser
Bontimeut, numnatlamein, che jeu deigi faprasantar metz tier il General,
n meter avon nos traurigs Uruftands, fcbe quei dues davantar, fcbe f'orsa
ch'el prend Erbarm, per quels pins Affons a par nus, a trai forfa traf la
Gliefta". Sinaquci vai jeu farafolveu de jra; jeu vai aber bein cun prescha
5 f'atg m Scrit da configniar ails L'deiveis Vifcbins, en il quäl jeu fetfchel ad
eis da laver il faitg, a garegial , ch'ei detian ami iu Ateftat D'ils mes de-
portamens, ils quals en tems dil meu uffecy, numnadamein dar ent, che
jeu, fco Vorsteber d'ella wifneu[n]ca fun duvrauf, fcbe jeu vaigi citgei faitg
ancuuter il beinftar della tiarra ner della vifneunca; vai era gartgiau, cb'ei
10 Ateftescbiau, fcbe jeu vaigi iila gada ner l'autra faitg ancunter ils Üreigs
de fia Mayaftadt, il Keiser, iu Sonia vai gartgiau de confeder in Ateftat,
il quäl eis cun buna Consiensia profian Ateftar, a fcb'ei vefsan citgei an-
cunter da raei da lamantar cun rifchun, cb'ei era fetfcbien.
Quei medem gi antuorn las 11. Uras fundel jeu eus ord Casa mia, a
15 fun d'recte eus a Glion, vai preu meu quatier tier Herr Vetter Bundes-
waibel, Herkules Bundy: vai ad eis faitg da faver, per tgei rifchun [f. 2*^] jeu
feigi nafasitaus de vignir en glion ; ils quals tuts della Casa an giu gronda
triftezia giu da quellas novas ; Moritz, il Modelfcbneider, fuva era leu, tier
il quäl ton il Vetter Bundeswaibel, fco era la Frau Baß, fia Dunna, han
20 fuplicau , ch'el fetschi tut il pufseivel tier il Gieneral , per not ch'el mei
liberefchi, — il quäl ha era anparmes: Suenter mietz gi, il medem gi,
veng mia Duna cun ils nos piugs affons, ad ina autra parenfa ch' a gia-
dau portar ils affons; cun letezia a triftetia anpiaral jeu, nua ella cun nos
affons vegli jra? a dapli ch'ella era afchi daquort vignida en pigliola, fcbe
25 vai jeu efa fchraarvigliau, ch'ella vondi fion ora fut teig; ella dat ami cun
ils Öls pleins larmas per rifposta: „Jeu vai dil Pfarrer lubientfcha, da
poder ira ord Casa, et afchia vai jeu faresolveu, de prender mes pins
affons, a faprafantar avon il General, avon il quäl ella vegli far bekantd
il gron don, che quei fuss per nus, de vus deportar ord la tiarra. = ella
30 agi fpironza, ch'il Sig' General vegni a prender puccau, fcbe buca per ella,
fcbe per quels pins, innocens affons, ils quals eran de la vigliadegna B. F.
il veigl 13. ons ; il Second 6; il tierz 2; il Quart 6. gis.
Suenter da quei vegnien mes fräs, il Pfarrer de Rueun; Mistral Ant:
Gieri Ulf; la Dunna de Scrivon Flurin; Mistral Ant. et jeu, & efsan ira
35 tier il Sig*" Potist : Capretz, per plidar cnn il Sg'" Land'" Togenburg, il quäl
era leu, vein Suplicau, [f. 3*] ch'el fetschi il plifcher a quella honur de
vignir cun nus tier il Gieneral, il quäl S'anflava en Glion, a metter avon
agli mias Supplicas; il Sig'' Land'" Togenburg ha traig fias ftgisas: „ch'el
hagi nigini anconifchienfcha, ad el fapi quei buca far; fcb'ei fussi il Gene-
40ral Hozzi, lessi el fchon vignir." Nus vein meils anavon fupplichau, a
racomandau en tutas manieras, a manigiau, che el vegni, quei plifcher buca
a gir giu, tonpli che nus vein la honur de efser Parens; ei hat tut nuot
nazigiau; el ha buca vallen far il plischer; conpaig ch'el veva part d'lla
Discribtieun della Deportatiun 215
Deportatiuu , a cmitut conplev ei puca da giadar larg; — efsan aber giu
da quei ftai malltroftegiai, vasent, co ei era conftitueu.
Efsan jra tonaton — il Sigi" Frar, mia Dunna, cun in afFon de 6 gis,
et jeu tier il Sig»" General, il quäl veva leu quatier tier il Sig'' Cap. Georg
Wely fin porta fura — en la Stiva blaua; cura nus vein gartgiau Au- 5
dienza, vegn ei dau d'ntalir, cli'il fig"^ Gieneral vegni buca a dar Audienza
a femnas, per consaquensa ei mia Duna ftada nafsasitada da ftar davos:
il Sig'" Pütist. Capretz da Glion ei per Cumifsiuen de auters, era ftaus
lau tier il General a fanflava quella Ura eung leu; meu fig"" frar et jeu
supplichein, fcb'el vess la bontad da vignir cun nus tier il General, il quäl 10
[f, 3i>] (il cuk ha dau rifpofta: „cb'el vegli bugien far, tgei ch'el fapi a
tut quei, che fteti en sia pufsonza." II Sig^ Potist. a il Sigr frar, et jeu
mein ; mia Duüa dat era Cumifsieuu, de furvignir lubientfcha, ch'ella pofsi
era faprafantar.
Nus vein furvigniu Audienza dil Giene'ral , ail quäl entras Sigr Potist. 15
Capretz, ner il meu Sig*' Frar, ei vignieu mes avon las mias Supplicas ; il
Sig'' Gieneral dat en tut bunna fpironza, a gi: „che fche jeu vaigi buca
handligiau ancunter il beinstar, fche vegnial jeu a vignir libers"; han era
faitg a faver, che mia Conbrigiada Duua cun ils affons feigi cheu per
faprafantar avon el, per fupplicar per la madema favur: nua ch'el gi ami : 20
„che mia Dunna et jeu dueigian buca faconbargiar, fia Majaftat, il Keiser
vegni entras il feu Minifteri a ver tut rifguart, ad in deigi haver nigina
dificultat da fametter en fes meuns, et auter pli, a buns Ateftats feigi
bien; pertgei a Cuera vegni jeu exanimaus, a fcha jeu feigi innocens, fche
lafchian ei turnar a cafa." Sin quei vein nus preu dad el Abfcheid, wein 25
buca afchchau fchar faprasantar la Dunna, dapli che nus vevan negins
Mutivs da d'ell, ch'el dess Audienza, efsan turnai en nies Quatier tier il V —
Bundswaibel, nua ch'il Muritz [f. 4*] Modelschneider fuva leu, il quäl dat
pufpei fpironza, che jeu vegni überaus: fin quellas novas ftat mia Dunna
cun ils affons leu, antochen ils 4. de jun, 2 gis, a continuamein giu novas 30
favoreivlas, ils 4. d'il medem M., fuenter mietz gi, veing ei faitg a faver:
„che glauter gi, marveigl ftueigian nus Marfchar a Cuera!" Cuntut ei mia
Ohara Duiia ftada nafasitada, cun quels Affons de jfa a Casa, per far
vignir en cun Cavailg de fer fi antochen Cuera; Cun furfchar larmas d'ina
vart a l'autra faparnein nus pietigot. 35
En quels gis antochen ils 5 de juni la dameun marveilg, an ei giu
rabitfchau en Glion ; il Pfarrer Caftalberg da Glion ; Obrift Caftalberg da
Muste ; Latinen Gion da Muu da wella; Wach"». Colonberg da Murifsen;
Scrivon Gioder Cadeiberg da Siath; Wach™. Bauadeg Coray da Sagoing;
et jeu; fut Militair Scorta efsan nus vigni manai ord Glion, iüa part a 40
Cavailg, ils auterf a pei; Cura nus efsan arivai a Sagoing, ha il Wach-
meifter Coray giu lubientfcha dil Officier, de poder cun in Wacht jra en
fia Casa, a prender pietigot da sia glieut, a fco il ei natiral, fche ha fia
2i() Gion Rudolf Steinbauser
Dunna et aft'ous dau agli da migliar a da beiber, l'co efa faitg prender
Clin el, e traigt en autra vilgiadira, a tut quei ba targlianau [f. 4''] per
iüa gi'onda urialla; quella urialla efsan nus vigni ratani en la gasa d'il
ancai'den leu Sagoing, für la fanteuna en quei ftreig, avon la Casa dil
5 Sig"^ Cap. Candrian da buna Memoria : Cun tgei consolatiun in fteva en
quei leug! la tiarza Casa era la mia, vai aber buca giu lubientscha, da
puder ifa a prender pietigott! a fcha jeu vess gie furvigneu quella, fuss
ami buca ftau pufseivel.
Ceu ei ftau farimnau quella Urialla bein biara Glieut, da mia famiglia,
10 aber ba nigin fchefcbau ver, oreifer meu feigl, il gron, il quäl ei vignieuf
cun il Cavailg: ei aber ftau feitg bein patartgiau, de mei buca fchefchar
ver, afchigliog fuss ei ftau nun furportabel: meu feigl bargieva petramein,
a ils auters, ton fco jeu vai podeii ver, an giu conpafsiun; tgei angufchas!
ei ha tucau quella urialla ami de ftar ora, vi jeu fchar cousiderar fchadin,
15 a patartgiar . . . Efser mai Clicons pafs de mia Chara Duua ad affons a
fargliims a parens ad amigs! a buca haver quella Consollatiun de prender
pietigott; ftuer bandonar eis tuts, a buca laver fche jeu vaigi la vantira da
ver pli! fufs ftau fuficient mutif de garegiar pli bugient la mort, che ftar
ora quels turmens.
20 En quella Urialla eifsei vigneu glieut da Fallera, Umens a femuas,
ils quals manavan fuor per la truppa dil Keiser, a quels han a nofsa Mili-
literifche [f. 5*| Scorta tucau maun a faitg oreifer cortafia, nus aber, an ei
faitg, fco ei vafessan buca; infoma iüa procedura da paug farftau !
Afchi gleiti, che Curay ei vigneus, efsan nus per camont dil Militair
25ira vinavon, efsan antuorn las 12 Urras arivai a Trin, vein leu migliau
peim a Chifchiel a bueu vin tier il Miftral Jieny ; danton an ei vigni cun
Miftral Capretz da Trin ner da Tumein, fco in vul gir, il quäl ha era
ftueu far conpagnia cun nus ; bein gleiti bandonein nus Trin , a Cura nus
mein für la puu da Favuug vi, eifei ftau in Um da Domat, il quäl ha an-
SOparau, nua nus meigian, fuenter haver dau nosa rifpofta, gi el: „Mai mei
vus Culieuns; vus efsas buns daven." Efsan quella Sera arrivai a Cuera,
nua che nus efsan manai eil Eathshaus, en la Stiva blaua, a cheu vein
nus, 14 umens ftueu ftar gi a nog, 9. gis fensa leig, a fensa faver fatrer
ora la vestgiadira.
NB. jeu vai era furvigneu in Ateftat d'ella mia vifneunca, il quäl deva
35 clara pardegia, che quei, che jeu vai faitg, fei gi jeu ftaus nasafitaus en
num d'lla vifneunca da far; il quäl ei fco fuonda:
La Passiun da Somvitg 217
LA PASSIUN DA SOMVITG.
[La Passion da Somvitg.]
(Nach Ms. A, abgedruckt in Decurtins, Denkmäler rätoromanischer
Sprache und Litteratur p. 1 — 87.)
[p. 1] SCENA I. 5
CHRISTUS VALEDICIT MARIE.
Persone: CHRISTUS, MARIA.
CHRISTUS. 0 maria cbarra moraa mia! sco vus zun bein saveits,
sou jeu expres de miu Bab termes sin quest mond schi zun malmend, par
la scblateina Horaana spindrar e dellas Condemnaziuns liberrar, a questa 10
flu pia per amur sia son jeu giu da tscbiel vignius e sco era mortal
nascbius. Suspirat.
MARIA. Ach Car jessiis! tgei vol mai dir iu scbi gron suspir?
CHRISTUS. Cuu buna raschun pos jeu suspirar, pertgei che jeu
trestas nujalas avus stoi dar. 15
MARIA. Ach tgei Nujallas en mai quellas! jeu per tristezia son
buc tier mamezza, Acb jessus Car Feig miu, sco era car Feig de Diu miu,
schei, nuot targlinei, tgei vor dir vies suspirar. tgei Nujallas veis de dar!
[p. 2] CHRISTUS, teidla pia, o momma mia! per spindrar la bu-
mana scblateina della perpettua Condemuaziuu, jeu bein gleiti stoi en- 20
tscheiver la petra pissiun.
MARIA. Acb, tgei mai ei quei, a mi schei!
CHRISTUS, jls puccaus, cbil Christgieun ha Comes, sto jeu tuts
lavar giu Cun miu seun, a questa fin pia, cara moma mia! veing jeu alla
bialla entscbatta per tut il tgierp seung suar, el veing giu sin tiara Curday. 25
MARIA. Ach caussas scbarscbentidas et mai pli udidas!
CHRISTUS, allura Cuninagada veng jeu de din dils mes tardius,
als mes Capitals inimitgs surdaus, da quels Cun b'arras fridas Gasligiaus,
Cun spinas Gretas eucoronaus e da tuts sgomiaus e ris ora.
MARIA. Acb quei mi passa tras miu Cor! 30
[p. 3j CHRISTUS. Gie alla fin sco il pli gron malfitscbent vid la
Chruscb enguttaus.
MARIA. Acb per dolurs jessus miu Feiig, miu Feiig jessus, per
doUurs jeu ussa stoi morir, morir sto jeu, acb, acb, acb!
CHRISTUS, bucca a schia Cara momma mia, la voluntat de miu 35
Bab vid mei daventi, avus de ferton sustenti!
MARIA, sto pia per questa via la voluntat divina esser Conplenida ?
CHRISTUS. Ei po buc esser antra vissa, pertgei che jeu mezs bai
Toliu ascbia, scbinavon pia cba la urra mia ei sin via, che jeu stoi pitir e
suenter morir, per far ver miu duer, jeu ussa avus vi mussar gratius, avon 40
2\S La Passiuu da Somvitg
aber avus engraziel jeii da tuta fadigia breigia e stenta, cba vus onns plica
trenta veits Oon touta favur, Carezia et amur per raei surportau, sco era
not' meius sut vies best portau.
MARIA, leies pia, o gron Diu sco era car Feiig miu! leis pia per
5 spiiidrar la humaua [p. 4] Schlateina Cun mia zun Gronda peina mei us
bandonar e per sulla Gau scbar star.
GU RIST US. Ei sto esser aschia pertgei, cha jeu ilg seung, cbejeu
de vus hai ritscbierts, miu bab Gelestial ai piert: quel ussa entochen il pli
davos deguott jeu stoi sponder, tut per Conplanir la voluntat della Divina
10 majestat, scho era per (per) spindrar la humana schlattei[na] della infernala
peina, a questa fin jeu us il davos Vale aus dun. Ponigit manum.
MARIA, da mei daventi adina la voluntat Divina: aber avon cha
spartir vossa Divina benediziun ami stoveis impertir.
Genu ßectu gimponit manum. Claudatur.
15 SCENA n.
CONSSILLIUM SINAGOaA D CAPIENDO
CHRISTO.
Persone: GAIAFAa, SOLIMAN, SAMEGH, SADUGEUS,
RABAN, PHTOLEMEUS, SAGRATARIUS, BE-
20 DELLUS, [p. 5] JUDAS.
RABAN. Reverendissims signiurs Spirituals, sabis signiurs temporals,
ministers e senaturs e scrivons della veneranda sinagoga mossaica, ami
seigi lubiu de portar avon avus certas turpiussas actiuns dedin raalfitscheut.
GAIFHAS. Datgei malfitschent ei vies portar avon.
25 RABAN. Da jessus de Nazaret.
GAIAFAS. Da jessus de Nazaret, grat per quei essenus eben rinnai
ensemen per t'ar Goseilg, Go nus el podessen survignir, per il poder far
morir.
SOLIMAN. Vossa grazia Reverendissima, quei veng e dar de far
30 dil poder survignir, pertgei cba el mai persuls selascbi enflar : Giuffnals ha
el senza fin, ils quals il defendeu scadin.
SAMEGH. jlg Pievel en conter nus sereballas e senzauter nus or-
tras raazas, pertgei che ilg aschi Numnau Ghrist ei in umm [p. 6] Schi
malizius, cha el Gun ses lests, Gon sia politi e manzegnia tut il Pievel a
35 traig a sasezts, sco quei nus mintgia dy expremantei nus etzs.
RABAN. quei ei pei meamia la verdat, sco laider la exparienzia dat.
SOLIMAN. Gie, gie! quei ei la vardat.
BEDELLUS. Holla tgi veng lau? ton sco jeu pos encanuscher sei
in siu discipel, ner giuffnal.
4:0 RABAN. tgi sai mai tgei quei vol Gau da nus.
SOLIMAN, q\xel veing gues per nus spinar ora.
La Passiun da Somvitg 219
BEDELLUS. He he bein ami tgei, tgei vol ti cau?
JUDAS. Audieuzia bein debot avon Caifas, veis gron sacerdott.
BEDELLUS. Vossa grazia Reverendissima! quest bien amitg Ics
audienzia da vus.
CAIAFAS. el vegui uauuavou, e schei de tgei cbel ha de portar 5
avou.
BEDELLUS. Naii Cau.
JUDAS. Vossa sointgiadat, [p. 7| minister della Divina majastat!
Jeu hai udiu, cha vus cuu vossa sinagoga ensemen veigia schon dig e liun
encuriu, da survignir en vos meuns miu meister siginiur, veias aber mai el 10
podiu survignir.
CAIAFAS. ti dis la vardat, scho dig e liun veinus spitgiau dil
poder survignir, vein aber eutochen ussa mai giu la Caschun.
JUDAS, ho, scha vus deits ami ina buna pagaglia, vi jeu avus el
meter ameuns e tardir. 15
CAIAPHAS. scha ti anus fas quei, fas in grond plascheri, lein era
cou risponder secon niei? duer.
JUDAS, bravo, quei mi plai.
CAIAFAS. jeu vi de mia vart, vi esser zun reals cun far in bi
regal, tgei damondas per el. 20
JUDAS, tschien talers stueis dar.
CAIAFAS. quei pos jeu bucca far.
JUDAS. Co pia?
CAIAFAS. Pertgei chel vala bucca in krizer, schi beiu chel fus in
svizer. 25
JUDAS, scha dei pia al meins 50 tallers,
[p. 8] CAIAFAS. era quei ei memia bia.
JUDAS, tgei leis pia dar sin miu dumendar.
CAIAFAS. Per trer alla quorta 30. daners vi jeu pagar.
JUDAS, seigi pia, fai il marcau dei neu ils 30. daners. 30
CAIFAS. ceu as eis dumbra quels.
JUDAS, quels ussa en mes.
SO LIM AN. gie, gie! ei en tes.
JUDAS, juhe! ussa vi jeu meter miu flis, che jeu miu meister possi
survignir e per quels 30 dauers tardir. ahit. 35
CAIAFAS. Cui fortuna fovet sponsa petita manet. tgi cha la ven-
tira, meina la spussa a Cassa.
SADUCEUS. tgei ventira vein nus mai, ca nus schi gleiti a nies
intent essen arivai.
RABAN. Certameing il gron Diu de abraham, jsag e jacob, sco era 40
da nies gron profet mojses nus quest omm a mes ameuns per instrument
ide poder schi gleiti arivar tier nies inten,
fp. 9] CAIAFAS. Da pia che nus veing giu quclla ventirra de survignir
220 La Paseiun da Somvitg
Christus uies iiiamitg, stovei nus far nies Conseilg, tgei cuu el dus veien
de far, suenter che nus el veing faig pigliar.
RAB AN, udi tgei, che jeu vi avus dir, lein el far morir.
SAMECH. il far morir fus schon andreig, aber sehe nus figieu quei,
5 tut il Pievel en Gunter nus si lavas e senza auter seraballas e forza nus
tuts mazas, scha nus aber el aschia laschein ir, murt las enzenas, cha el
fa, tuts Creien enten el et alura erit eror pejor priorre veing ei ad esser
pir camai.
SADUCEUS. Co pia?
10 SAMECH. Pertgei cha allura vegnien a viguir ils Romaners a far
afrusta Nessa tiarra e tut il Pievel meter en malura.
RAB AN. Consequentameing Consideratis Considerandis meglier ei il
far morir.
[p. 10] CAIAFAS, Gie, gie! jeu vus dig per miu sarament: quia
15expeditnm hominem mori pro populo, qua, ut tota giens pereat. Meglier
ei sei, cha in solet omm mieri pei il Pievel, che tut il pievel momi apiarder.
PT HOLLA MEUS, saduceus , sacratarlus. Non in die festo, ne
forte tumultus fiat in popullo, aber bucca sin in dy de fiasta, sinaquei chei
levi bucca si in tumult e Canerra denter il Pievel.
20 RAB AN. Pertgei cha tut il Comin Pievel ei de sia partida.
Claudatur.
SCENA UI.
SANCTA CENA.
Persone: CHRISTUS, PETRUS, JOANNES, JUDAS, RELI-
QUIS APOSTOLL
25 CHRISTUS. Cun gron dessideri hai jeu garigiau de migliar questa
Pascha Cun vus avon cha endirar, Pertgei cha jeu, [p. 11] daceudenvia
veing bucca a migliar pli con vus paschallis.
Christus surgit mitit aquam in polvim. manducetur agus, lavet i)edes.
PETRUS. Segnier lavas ti ami ils peis?
30 CHRISTUS, quei che jeu fetsch, sas ti ussa buc, vegnies aber a
saver suenter.
PETRUS. Na, na Segnier! ti vegnies bucca a lavar ils mes peis
en perpeteu.
CHRISTUS, scha jeu veing buc lavar tei, vegnies bucca aver part
35 Con mei.
PETRUS, bucca mo ils peis, sonder era ils meuus et il tgiau.
CHRISTUS, quei che ei lavaus ha bucca de basens, auter che
lavar ils peis, et el ei tut schubers, e vus esses schubers, aber bucca tuts.
hie lavat pedes et denus recumhit.
40 vus saveits quei, ha jeu hai faig avus, vus Nomneits mei meister e segnier,
vus scheits bein, pertgei cha jeu son, scha pia jeu hai lavau ils vos peis,
La PassiuD da Somvitg 221
il segnier e meister, era vus stoveats [p. 12] lu in lauter lavar ils peis,
pertgei che jeu hai dau il exempel avus, sinaquei cha, sco jeu hai faig,
era vus figieies. Pilver, pilver jeu dig avus, il survient ei buca pli grons
che siu patrun e signiur. Ner il apiestel ei buca pli cha quel, cha tarmes;
sehe vus saveits quei, beai esses vus, scha vus figieits quei. jeu dig buca 5
da vus tuts, jeu sai quels, jeu hai tscharniu ora. janes reciibift
Pilver pilver jeu dig avus, che in da vus mi veing a tardir.
PETEUS. Segnier son jeu?
JOANNES, signiur quäl ei quel tal?
CHRISTUS, quel cha metta comei il meun enteu la scadialla, quel 10
veing a tardir, jl Feiig dil Christgieun vae zavar, sco ei glie schret dad
el, vae aber a quei Christgieun, tras il quäl il Feig dil Christgieun veing
ad esser tardius als giedius, meglier fus ei agli, cha quei Christgeun fus
mai naschius,
JUDAS, segnier sondel jeu? 15
CHRISTUS, ti has deg. henedicit pmiem. Acipite et Comedite.
[p. 13] hoc est Corpus meun; porigit panem. buei or da quei tuts: pertgei
cha quei ei miu seung. Cantatur laudat dominum omnes gentes.
Vus tuts vignits a prender scandel de mei questa noig.
PETRUS. Bein ca tuts vegnien a sascandalizar de tei: jeu mai mi 20
veing a sescandalizar.
CHRISTUS. Pilver jeu dig ati, che questa Noig, avon cha il tgiet
Conti lautra gada, vegnies ti mei a snegar treis gadas,
PETRUS. Bein cha jeu Cun tei stues morir, veing jeu bucca sene-
gartei. 25
JOANNES. Crei ami, jeu vi bucca schnegar tei.
CHRISTUS, procedunt. sasei giu cau, entochen cha jeu vomm
leu e fetsch oraaziun. ti Pieder e vus dus Feilgs de Cibadeii, Giacom e
gion, vigni comei. Claudatur.
SCENA IV. 30
CHRISTUS IN HORTO GRANS A JUDA
TRADITUR JÜDAIS.
Persone: CHRISTUS, ANGELLUS, JUDAS, PETRUS, JOA-
NES, JACOBUS, SOLIMAN, SAMUEL, SADUCEUS,
DIARABIAS, STIRMIUS, MALCHUS. 35
[p. 14] CHRISTUS, trista ei mia olma entochen la mort. acedit ad aplos.
stei cheu seigies viglionts. procidit in faciem.
ANGELLUS. jessus! tiu bab celestial tarmette mei, per Confortar
tei enten tias enguoschas.
CHRISTUS. Ach miu Bab! scha poseivel ei, mommi davenda da
mei quest Chalisch.
222 La Passlun da Somvitg
ANGELLUS. jessus la veglia da tiu bab ei da beiber or quest
caliscb, per spindrar la schlateina Imraanna.
CHRISTUS. Bucca daventi la voluntta mia, sonder la tia.
Ädü apostolos.
5 Simon dormasV veits bucca podiu esser viglions co mei in ura, seigies
viglionts et oreii, sinaquei cbe vus Cordeies bucca enten pruament. redit.
ach bab miu! Eissei bucca posseivel, che quest Caliscb mommi davenda da
mei, tia veglia daventi!
ANGELLUS. jessus, ti stos eudirar!
10 CHRISTUS, vadif aplos et den coredit. bab scha posseivel ei,
pren daven quest Calisch da mei. accedit ad aplos. lavei si, mei ! vaseits
il traditur ei maneivels.
[p. 15] JUDAS, quel che Jen veing a bitschar quel ei, tani el.
-i- seigies salidaus rabias.
15 CHRISTUS. Ach, judas tardescha il feiig dil christgieun Cun in
Bitsch. tgi en Curits V
JUDEI. jessum de Nazareth.
CHRISTUS, jeu hai schon deig avus jeu son. scha vus en corits
mei, laschei ir quels -r Pieder metta en tia spada — vus esses vigni per
20encurir mei, sco in lader e morder, mintgia dy sesevel jeu tier vus müssend
enten il tempel e veits — mei bucca teniu. Capiunt.
SCENA V.
JESSUS DUCITUR AD ANNAS.
Persone: CHRISTUS, ANNAS, SOLIMAN, SADUCAE, SA-
25 MUEL, DIARABIAS, MALCHUS, JUDEL
SAMUEL, ti biCunpoing! veinus ina gada survigniu tei, schon da
digianeu vessas quei giu meritau, ussa aber Cun tei zauber kunsts, ner
strieing; vegnies ti paug pli poder operar.
DIARABIAS. Alla giedius! el vieneu stuschei , agli nagin ruaus
30 laschei, quei ha el bein meritau, sin el brava meing dei, zun nuot spargniei.
[p. 16] SOLIMAN. Cun el Nagin ei*barm duvrei, misericordia nagin,
Crudeltat adina; quei ha el bein meritau.
SADUCAEUS. Cunus entochen ussa ha el faitg il spott e dau il
truzts.
35 SAMUEL. El carteva, ca el enten jsarel et per tut giudaea fus
solets, han in Corp.
SOLIMAN. Gie el Carteva per tin, cha el Con ses diaboligts Costts
Comandas tut las Fiastas, aber ussa eissi midau temps.
DIARABIAS. Per fin Con ses giuffnals el nus deva il trutzts et
40sefidava tut sin quels: ussa aber en quels tuts in suenter lauter fugi et han
schau el persuls el stich.
La passiun da Somvitg 223
MALCHUS. Audas christ, tgei bi omm ti eis.
SADUCEUS. Fort Cun el avou anas gron Sacerdot, aperitur
scena. Reverendissim signiur annas, bein meriteivel Gron sacerdot! lodau
e benediu seigi il gron Diu de abrabam, jsac et jacob, cha nus alla fin
suenter [p. 17] Gronda fadigia, breigia e stenta Cun lests questa noigt veing 5
il malfitschent podiu far pigliar, il quäl nus cheu en Cadeinas veing faig
manar, per dar avus la bonur sco gron sacerdot e defensur della Soingtgia
lescba de moyses, cun quel avus ilg emprem repressentar.
ANNAS. Nua ei quei malfitschen, il quäl vus questa noigt veis faig
Capturar. 10
S OL IM AN. jl malfitscben, il quäl nossa scbuldada cun gronda
curascba ban faig priscbunier, ei cbaumaneivel siu cutier.
ANNAS, tgi ei mai quel, danunder eisel, manei el nautiar sinaquei
ebe jeu possi en vesta ver.
SOLI MAN. jl malfitscben ei Jesus de Nazaretb: jn surmanader dil 15
Pievel de jssarael.
SADUCEUS. jn bueder e migliader.
SOLI MAN. jn glisner e s[s]ullar della scoUa nerra.
ANES. jeu son feig Consoolaus, cha quest Nazarener ei ina gada
engartaus. 20
[p. 18] MALCHUS. Cbeu ai il traditur inimitg dils giedius.
ANAS, eis ceu ti Compoing de negina Valetta, ti rebel e pertur-
batur dela paiscb, ti bas scbon dig e liu[ng] dau il truzs anus.
SOLI MAN. el quitava Con ses diaboligs kunsts, da poder manar
nus davos la gliscb e fugir, ses konsts aber il ban nuotta nazigiau. 25
SADUCEUS. Reverendissim super intenden ! sba vus vessas viu Co
el ba sestaligiau, per bucca vignir ameuns a nossa scbuldada.
ANAS, di ami enpau ti salzader, tgi ba ati dau lubientscba de ira
a perdagond, musond et entruidon il pievel privattameing e Puplicameing
per tut anavon. 30
SAMUEL. Quei ha el tut faig de sia Auetoritat.
ANAS. Di ami, tgi tei ha faig doctur e Meister da nossa sontgia
lescha da Diu.
SOLI MAN. El ei Docturaus dil [p. 19] Bof e dil Assen enten la
stalla de Bethlahem, Nua che el ei Naschius. 35
ANNAS, sas bucca, che ins possi bucca pardagar, mussar et en-
truidar il Pievel, senza che ins seigi avon examinaus et enproaus del gron
Conseilg dils spirituals da nossa synagoga.
DIARABIAS. mussa si, quäl Rabbi tei ba examinau: nua has tia
patenta. 40
SAMUEL, quettas ti forza, chins sapien bucca, che ti seigies in
Feiig da in zimerman?
SADUCEUS. ti pauper bethler Cun tgi has studiau! sin qualla
224 La Passiun da Somvitg
acadamia eis staus, clia ti astgies sadar ora aviartameing per in magister
e Doctur.
ANNAS, ti temerari, tgei Discipeis Las?
DIARABIAS. ses üiscipels en per ils pli grobs pischadurs.
5 ANAS, qualla ei la tia Nova Doctriua, la qualla ti Creis da in tradir
enten Nossa tiarra denter il Pievel.
DIARABIAS. Arva la bucca, tgei stas cheu, scbo sehe ti fusses mets.
ANNAS. Eis ti forza in auter moyses, in auter Elias, che ti has
la gigliardia, de far enconter nies schentamen a da rimna enssemen discipeis
10 e lautras [p. 20] Surmanar il eufeltig Pievel? sin tutas questes damondas
ti rischposta stos dar. -j- Reschpondas nuot: dai quen da tiu operar. -7- sas
buc, che jeu son il pli veilg suprem sacerdot de Nossa sinagoga, possi tei
surtuttas questas Caussas Examinar, responda.
CHRISTUS, jeu hai plidau aviartameing et adina enten la sina-
15goga, el tempel mussau, dumonda quels, chan mei udiu.
MALCHUS. infligit alapam. Das ina talla risposta a nies groii
sacerdot.
CHRISTUS, sehe jeu hai mal deig, dai perdetgia dil mal, scha
jeu hai aber beiu deg, scha pertgei das ami questa schfl]afada.
20 ANNAS. Pigliei e manei el bein ligiaus tier min schiender Caifas,
il qual(l)[h|a tut rigiament essent quest onn pressident. Claiidatur.
[p.21] SCENA VI.
CHRISTUS DUCITUR AD CAIAFAS.
Persone: CHRISTUS, CAIAFAS, SOLIMAN, SADUCAEUS,
25 NICODEMUS, JORAM, PTHOLOMEUS, DIARA-
BIAS, SAMUEL, RABAN, TERRAS, SIMON, SA-
CRATARIUS, BEDELLUS, JUDAEY.
SOLIMAN. Reverendissim signiur Pressident, Cajaffas! vus veits
dau als giedius Coseilg, chei seigi meglier, cha in seiet omm mieri per il
30 Pievel, cha tut il Pievel momi apiarder, ussa pia vei nus surviguiu quei
omm, il quäl nus veing schon dig encuriu, Cun quel nus tier annas , vies
»ir, schon essen stai, il quäl ha Comandau, da far manar el tier vus.
DIARABIAS. Examiney el bein e nuot spargniei, pertgei chel ha
raeritau, sin tuts graus da desser mazaus.
35 CAIAFAS. Eis cheu ti farfan ti Cunpolng da nuot: veinus ina gada
podiu snrvignir tei. schon dadig veinus giu pazienzia Cuntei Nus vevan
speronza, che ti vigniesses ina gada Calar e [p. 22] star giu dils tes ferfels.
aber schinavon sco ti laventaves si novas rebelliuns, sediziuns, Herressias;
perquei veinus bucca pli podiu vor pazienzia, sonder Nus essen stai schfor-
La Passiun da Somvitg 225
zaij , tle far farmar ä captarar tei , sin quei che ti laventias bucca si pli
gron mal. Per quei nssa dai quin da tiu faig avon mei, avon quests sabis
e parderts siguiurs spirituals.
SOLI MAN. Confessa la vardat bein dabot e nuot targlina, pertgei
has giu tonta prescha dad ira enten la sinagoga senza ver prova tutavia 5
nagina da tia Doctrina.
C AI PH AS. jeu mi scbaraarveglial zun grondameing, Cun tgei gigliar-
dia el astgia sedar ora per in meister e Doctur, essend che el ei buc auter
che in Feiig de in zimerman , vus mes signiurs Consigliers, e bein meri-
teivels ofiziers da nossa sointgia sinagoga mi scheit tgei, che in tal ha 10
meritau.
SO LI MAN. tenor nies schentame(r)nt fus el vengons dil bando.
SAMUEL se Cond nies schentamen da nies Soing testament fus el
[p. 23] Yangons della mort.
DIARABIAS. almeins vessel meritau la galae. 15
NICODEMUS. Avon cha far la sententia vardei, chel seigi Col-
peivels, ner buc.
SO LI MAN. seigiel Culpeivels, ner boc, morir sto el, na valla auter.
NICODEMUS. laschei el Confessar avon ca condemnar. tgei pro-
cedura ei mai quei? 20
JORAM. Nies schentamen Condemna nagin, avon che el seigi tadlaus
et examinaus. Per quei il exaraineschel avon.
C AI PF AS. Eis ti bucca quei tal, che ha giu la gigliardia de Nom-
nar nus Spirituals Progienies viperarum. Gie perfin da dir: vos ex patre
Diabollo estis, ca nies Bab seigi il Giavel, da quei perdetgias nus veing. 25
PTHOLAMEUS. Gie, e nus ha uumnau progienies viperarum.
SADUCEUS. Per in Profet el se dat ora.
SOLIMAN. E feiig da Diu senomna.
|p. 24] DIARABIAS. gie per Dieus sezts el sedat ora e lautras il
Cumin pievel surmeina. 30
NICODEMUS. E las provas?
JORAM. E perdetgies? nua en ellas.
NICODEMUS. quäl schentamen permetta de tgissar e per Detgia
dar, sco vus cau pressentameing figies.
JORAM. Nagina lescha quei permetta, ner EClesiastica^ ner Ci- 35
Villa.
NICODEMUS. Cuntut o Caiphas! sco pressident varda avon de ver
fundamen, avon che sentenzia far e jessum alla mort condemnar.
JORAM. Gie, gie! varda bein tgei ti fas, avon che jessum alla mort
condemnar. 40
NICODEMUS. jeu hai schon deig e tuornel a dir: Nies tschen-
tament per metta buc de tgissar e perdetgia dar.
RABAN. bein quei po ins far.
Romanische Forschungen VIII. j ~^
22G La Passiiin da Somvitg
JORAM. Na, na! tenor nossa lescha mosaica nemo potest esse acus-
sator et testis.
SAMUEL. Distinguo, via juris transeat: via facti nego.
SO LI MAN. quei tut nossa libertat [p. 25] e friadat per metta.
5 JORAM. jeu son bucca ceu per dispitar sonder per nossa lescha
declarar, la qualla Condemna nagin alla mort senza essar avon examinaus
e Gun grevas provas Conventscbius. Cuntut, o Caiphas! sin tiu faig zun
bein day adaig.
C AI FAS. Vasseis buc, cha jeu sun ceu, per quest malfitschen exa-
lOminar e las perdetgias tadlar, tgei pos jeu auter far, mintgin pia ses fella-
mens e schliats deportamens ami dettieu, ca jeu possi far il truament. jeu
de mia vart declarel senza part, che el seigi vangons della mort, Vus na
saveits, ne Conssidereits, chei seigi meglier che in solet omm mieri, che tut
il Pievel mommi alla mallura.
15 PTHOLLOMEUS. el ei in surpasader dil schentament de moisses
et ha bucca santificau il saboth.
|p. 26| SO LIM AN. El ei in samaritan et ha mussau novas hasressias,
per quei vessel meritau de esser miraus en viffs.
RABAN. El ei in striun, e tras siu strieing ha el faig biarras mira-
20 das et aschia vessel meritau de esser barschaus viffs.
SAMUEL. El ha il giavel enten el et ha biarras gadas intschorvau
in pievel, e per quei fussel meriteivels de essar archibussaus.
SA DU CE US, El ei in rabel et ha scomendau de dar il tscheins al
Kseisser, per quei fussel meriteivels ded esser strunglaus.
25 DIARABIAS. el ei in blastamader et ha giu la gigliardia da better
giu il Tempel, per quei eisel vangons della roda.
TERRAS. ei glei buc in laster sin tiarra, il quäl el hagi bucca faig,
8 per quei eisel melli gadas Colpeivels della mort,
PTHOLOMEUS. SADUCAEUS. SOLIMAN. RABAN. DIA-
30RABIAS. Gie, gie! el ei Culpeivels de melii morts.
[p. 27] NICO DEM US. Palaun, Plaun! Gun vos truaments, ils quals
han nagins fundaments,
JORAM, Gaifas, jeu protest la sentenzia, bucca fai prest, ti vignies
aver, sehe ti mi vol crer, che questas perdetgias seigien fundadas sin petgies
35 senza fundament.
SIMON, teidla, teidla pressident! era quest ei min sentiment, jeu ti
dig per serament.
GAIFAS. per vignir pia pli bein sil fondament, vi jeu defarir il
truament, Dameun marveilg aber seies tuts pinay, il malfitschent aber de-
40ferton matei en perschun.
SOLIMAN. ligie el bein, chel possi buca fugir.
aheunt cum Christo.
La Passiun de Lumbrein 227
RABAN. spetgia! spetgia! Dameun nus ti lein mussar, co ei seigi
le far con in, che vol il pievel enganar.
CAIFAS. landvaibel; va a cloma ensemen tuts ils signiurs dil Con-
eilg della nossa synagoga e di ad in ascadin, che jeu, Caifas, scho pres-
ident ils fetschi avissar [p. 28] e tuts avon il tribunal zitar, per far ina 5
entenzia enconter in malfitschent e perturbatur da nies schentatamen.
SOLI MAN, va bein dabot e fai era de saver ad annas superinten-
lent de esser cheu pressent per Camon dil pressident.
CAIFAS, jeu hai zun gronda dubitonza, sehe tuts seigieu de miu
►arreri, de jessum far morir. 10
TER AS. e jeu bucca meins, essend cha da quets eben chau pres-
ents sia partida defenden e navolten jessum far morir.
SOLIMAN. jeu de mia vart, schajeuves melli vuschs, tuttas quellas
lessei jeu en Condemnaziun de quest Nazarener.
SADUCiEUS, RABAN, SAMUEL, e jeu bucca meins. 15
PTHOLLEMEUS. signiur Pressident! jeu hai novas, che iua pari
le nies Conselg seigien zupadameing Giuffnals e discipels de quest traditur.
SOLIMAN, quei fus ina bialla.
p. 29] TERAS. jeu mezts hai viu ina part di[l]s nos en Conpagnia Con
il esses discipels, ina part dils quals el Nomnava apostels. 20
SOLIMAN. Ei quei bucca ina Gronda temeritat, Ca mai-itas da desser
itrufiada Cun melli morts. Claudatur.
LA PASSIUN DE LUMBREIN.
La Passiun de Lumbrein.
(Nach Ms. B , abgedruckt in Decurtins Denkmäler rätoromanischer 25
Sprache und Litteratur. 90—124.)
[f. 1'] REPRESENTATIUN DE LA PASSIUN A MOET DE NIES
3PINDRADER JESSUS CHRISTUS TRAIG ORA DILGS QUATTER
EVANGELISTS ET ORD AUTARS CUDISCH SPIRITUALS TU-
DESCHGS A RAMONSCHS. 30
Jesus va enten ilg Jert cuti Ses 11, Giuvenals:
SALVADER: pleida tier Ses Giuvenals: Questa noitg vignits vus
':uts a prender Schandel da meia, pars Tgei ei Stat Scret. jau veng a
3petgiar ilg Pistur, las Nuorssas vegnien a vignir Spatitschadas , aber
Suentter esser levaus Si, vi jau ira a von vus enten Galiläa. ^^
15^
228 I^'* Passlun de Luinbrein
PI ED ER: Sehe gie Tuts preudessen Scandel de tei, Sehe vegnel jau
buca prender Scandel.
SALVADER: Pilg ver, jau gig ati! questa noitg avon che ilg tgiet
veng a Ca[n]iar vens ti Treis Gadas mei haver Schnegar.
5 PIEDER: Sehe jau Stoes gie Murir, Sehe tei vi jau bucca Schnegar.
SERRAM ONIA: Suenter che ilg Salvader ei arivaus eilg Jicrt,
pleid' el Her Ses Giuvenals :
SALVADER: Restei cau, fertou che jau vom et Urel, aber Pieder,
Giachen a Gion vigni cuu mei •
10 SERRAM ONIA Essent vitier ilg leug d'ura: ton Sco de fierer in
Crap gl ilg Salvader tier quels treis Giuvenals:
|f. 1^] Mia olma ei combriada entrocheu la Mort, Stei cau e Surfri era vus
cun mei :
SERRAMONIAS: Essent ilg Salvader ord de Eis enten ilg liug
\hde Oratiun Croda Sin Sia Fatscha a gi :
Abba, S. miu Bab! tut ei ati pusseivel, ada Schia vomi quei Chalisch
de vent de mei, aung calura buca Sco jau vi, Sonder Sco ti vol :
SERAMONIA: Suenter quei va el tier Pieder, che Dierma, a gi
tier eis:
20 Simon Diermas? haveis bucca ina Ura podiu vigliar con mei, Vegleit
et Oreit, Sina quei che vus Cordeigies bucca ententameus^ ilg Spert ei zwar
pronpts, mo la Garn ei malstateivla.
SER AMONI AS: Lau Suenter tuorna el lautra gada a Cloma tier
Siu S. Bab:
25 Bab Sehe ti vol, preng navend de mei quei Chalisch, aung Iura bucca
mia Veglia, Sonder la tia Veglia daventi:
Lura tuorna la Seconda gada Her Ses giuvenals, che continuameing
Diermen, a pleida Sco Sisiira.
SALV: Mo Simon Diermas etc.
30 SERIMONIAS: Leu Suenter va El i:er la Tiarza Gada ad Urrar.
SALV: Bab! eisei bucca pusseivel, che quei Calisch vomi navend de
mei, Senza che jau Beibi el, Sehe daventi pia la tia Veglia.
[f. 2'] SER AMONI AS: Croda Iura giu Sin la fatscha, a lura veing
ilg Aungcl a Stad giu anschanulias ad havcnt hitschau la tiarra, jjleida
'So tier ilg Salvader con in Calisch etilen maun.
AUNG EL: 0 miu Diu, o miu Signiur! 0 Ti Amitg dil Tschiel a
dela Tiarra! tgi ha tei conservader della Vetta mes en tont' anguoscha della
Mort, tgi ha tei trostigiader digls Combriaus a Schi Cumbriau ! Tgei muntau
questas Sanguinussas Sadurs ! 0 Pusent Diaus, po gi 0 Jessu ! Tgei ei po
40 "'Hei la Chischun de tia Tristetgia:
SERRAMONIAS: Sinquei Stent ilg Scdc : Si anschanulias a Scheut
cmcwtter ilg Aungel:
SALV: Ach miu Char Aungel! Ilg Awigel pleida vinavon:
La I'assiuu de Lumbicin 229
AUNGEL: Charissim Jesus! perqnei ch'igl ei la Veglia dilg tiu
Chelestial Bab, che ti deies bciber quei peter Calisch, Sclie ciimbrieschi po
bucc; Sunder retscheivi cjuel cuu legermen dilg mann de tiu S. Bab. tia
Pissiuu veing a ti esser zun pettra; aber pertraitgi era, tgei Pagalia et
Houur ti vens cbautras a Survignir, et contas 1000 Olmas ti veus a Spin- 5
drar. Te dei patientameing enten la Mort a porti cuu patientgia la
Chrusch, ei veing gie a Cuzar in Cuort Temps et a ti lau Sueuter Caschunar
perpetten Legermen, te Starmenti bucc Schizun luuder giu, Sonder per 1 a
grouda Charezia, che ti portas eneunter las Olmas preing ilg Calisch a
Beibi, cun legermen partratgi contas 1000 Olmas a ti de Char a vegnien 10
a beiher Sueuter et per tia amur et per tei Spender ilg lur Saung.
[f. 2 ^] S E RR A M 0 N I A S : Lau Suenter gida igl Aungel Si a fru^cha giu
las Sadui's e fieiif /'na Bevarcnza:
A U N G : Charissim Jesus ! Seies de raei et de tuts ils Chors digls
Auugels lud aus, Benadius et engrastgiaus. 15
SERAIMONIAS: jgl Aungel ra Iura navent et igl Salv. Stat puspei
giu Sin Sia fatscha enjxm et Suenter leva a va tier igls 3 Givanals a
pleida :
SALV: Avunda eisei Dormiu Ussa, mes chars Givenals! perneit mira,
che Iura ei uautier, ch'ilg Feiig dilg Christgiaun veng enterdius enten 20
mauns dils pucons, levei e meien!
SERRAM ONIA: Esent tier TsclieU 8 pleida tier Eis:
SALV: Avunda eissei Dormiu ussa, mes Chars Givenals! perneit mira,
che Judas Dierma bucc, Sonder ch'el fistgina, de mei enterdir e metter
en mauns a ils Giadius, aber Ussa ei l'ura nautier, che igl feigl dilg 25
Christgiaun veng Surdaus enten mauns d'ils puccons, Stei Si e mein, quel
che veng mei enterdir ei nau tier.
SERAMONIAS: Salv. ra iura 8 pas enconfer eneenf er con Ses
11. Giuvenals navcnd dilg liug, ch'il Salv. ei piliaus, eissi 2360 pas ina
buna Ura eidrochen la Casa de Anas. Suonda Sena Secunda. 30
SENA IPe.
SERAMONIAS: Judas veing cun ina gronda conpania de Schul-
dada, ca veven enten mann latiarnas, Spadas a Lontschas et Sugas a
Halumbars, de f ertön ch'ei van gi Judas als Giadus:
JUDAS: Tadlei, quel che jau veing a Bitschar, letz eisei, letz piliei 35
a raanei cun adaig, Sina quei ch'el metschi bucc Sco autras gadas ora de
vos mauns :
SERA M ONIA: Giadius de tutta 3.Classas: Gie, gie! v'leiu Schon
farmar, ch'el Stetig.
Judas va Iura empeu avont Eis et essent vitier ilg Salv. betscha 40
El a gi:
230 La Passiun de Lumbrein
[f. 3'] JUDAS: Seies Salidauss, o Meister!
SALV: Amitg, pertgei eis cau vignius? 0 Judas! enterdesches ti cun
in Betsch ilg Feiig dilg Christgiaun?
SERAMONIA: Sah. va eung var Treis pas encuonter ah Giadim
5 a (ji ad Eis :
SALV: Tgi eucuritsV
GIADIUS: Jesus de Nazaret.
SALV. Jau Sund.
SERAMONIA: jgls Giadius deien Iura tuts curdar a Tiarra, a
10 Suenter esser lavei Si, empiara lautra gada ilgs Giadius:
SALV: Tgi eneurits?
GIADIUS: Jesus de Nazaret.
SALVA: jau havei Schon geig; eh' jau Seigi; Sehe vus eucurits pia
mei, Sehe Scheit Quels passar vinavon.
15 SERAMONIAS: Sin quei Seglien ils Giadius vardus Pas encunter
ilg Salv., alnra deien ils Giuvanals gir Her il Sah:
G I U V A N : Segnier dovein Nus era duvrar la Spada ?
SERAMONIA: Pieder aber tr ei Sia Spada ancunter l'ureiglia de
Malcus.
20 SALV: Tornenti tia Spada en la tegia, pertgei tgy che dovra la
Spada, ven a pirir d'ella Spada, dei jau pia ilg Calisch, ilg quäl miu
S. Bab mi ha dau bucca beiber, ne manigias. Sehe jau les Rugar miu
S. Bab, ch'el vignies bucc a termeter pli che 12 Armadas de Aungel, mo
CO vigniessen Iura las Scartira conplanida, las quals gin, che a Schia
25 Stopi ei daventar.
SERANO: Savoha en conter ils Giadius.
SALV. Vus esses vigni ora cun Spadas, Lontschas Sco encunter in
morder per mei piliar, ch'jau pomintgia gi fuva tier vus enten ilg Tem-
pel cun vus con mussar et introida. aveitz mei mes maun vi de mei, mo
SOquesta ei la vossa Uura, la pussonza de la Stgiradetna.
SERAMONIAS: Lau Suenter deigien ils Giuvenals fugir navend.
ils Giadius aber Seglien vit ilg Salv. ligian a Cadeina a meinan naven
con gron farcas a canera, meinen con grir en ilg marcau avon Anas:
[f. 3^] SERAMONIAS: Sur la pun de Cedron ora frius etc. Ligiau
35 vit in pomer avon la Casa de Anas cun Schamiar.
La Dertgira Nauscha
231
LA DERTGIRA NAUSCHA.
'Nach Ms. Z, abgedruckt in Decur-
tinsDenkmäler rätoromanische r
Sprache und Litteratur.
p. 127-171.)
[f. la] Mistral.
Bein sabis, ault ditgiai, nobels
e spectatissims Signiurs Gieraus!
Cliemprem vi jau haver salidau
mintgin;
vi ver fatg igl bein vignien ä scadin;
5 jeu sundel en verdad feitg consulaus,
d'enflar tuts seuns mes sig>" gieraus ;
jeu vi de cormeing a tuts agurar,
ch'els possien seunameing continuar
quest cun auters nondumbreivels ons
10 per lur bein star, da lur Duneuns ä
lur affons.
Sr. gierau martin fa da Fin.
Jeu cun mees signiurs confrars
ad eis engraziel, e vi cau tras
ad eis, sr. Mistral, haver agurau
Tut bien da pei entochen tgiau.
Si". Padrut fila satel.
15 Mossie, sehe vu sout tut fort da bon eur
e vu sigeresch desser vot serviteur.
[f. 11*] Si". Remias, cascha gras,
Gie, gie Sr. Mistral ! era jeu vi haver
agurau,
sanadat, ventira a Pasch pli ch'igl
on passau,
Dleus deti ad eis inabialla spusa uon,
20 ch'els possien cun legermen ventscher
or igl onn.
Salamou tschetschamel.
Jeu vul fa miu complimen,
wünsch ad eis vol legermen,
fa dabot vus buc sateing si,
Schiglioc la matas tutas schelan vi.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
[f , 1 a] S i g n i u r M i s t r a 1.
Bein vegni mes Signiurs gerausl
Jou son pilver feg conlblaus
de aver tuts cau cun sanadat,
de buna vegla a taffradat.
232
La Dertgira Naiischa
(Nnach Ms. Z.)
S''. Oza sponda broda.
25 S"". Mistral! vomien ussa vinavon
ä entschaiven las fitschentas da
quest ODD.
[f. Ic] Mistral.
Jeu bai feitg gron legerinen,
che esses vigni ton stediameng;
ascbia stuein nus fa adina.
30 per esser a ristar bein parina.
Sr. Silvester trata caultchas.
Sehe quei figies mintgia oberkeit,
sigirameing ami carteit,
sehe fuss ei buc ent' igls Cumins
tons falamens e tous sgurdins.
Sr. Gieri schvida glass.
35 Quei ei gie in Sprichwort general,
che sevesa bein adual,
che sch'igl Tgiau ei mal lugaus,
era la membra ha buc ruaus.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
5 Jeu ai fig gron legramen,
che efsas vagni ton stediamen ;
aschi stovein nus far adina,
per Star trasora bein parina.
Sehe quei fages mintga Oberkeit,
10 Segiramein a mi carteit,
Che fus ei bucca enten ils comins
tons falamens a tons sgordins.
Quei ei in sprivort general,
Che savefsa bi a dual,
15 Che sehe il tgau ei mal lugaus,
era la nembra a bucca ruaus.
Mistral.
Nus lein pia, mes chars Signrs,
40 per far plischer a tuts ils Purs,
seschar giu, e selogar
per comodeivlameing truar.
tut gäregia, e ha bugien,
che vegni faitg giustia ä ilg inocem
45 e puspei, sco glei lubiu.
De dar castig, ä tgi che ha faliu.
[f. 1^] Sr. samson, mussa Poing.
Tala ei la üsita de nies cumin,
cura che glei enqual sgurdin,
de taner igl Dreig publicameing
50 Sil criminal nomnadameing.
Mistral.
Entras quei pia in unfrag vi jeu far,
sehe in' entschiatta nus vein de dar,
mintgin dei dir cau avon mei
siu meini a siu parer sin quei;
55 a per far pli endreig il truamen,
vi jeu complanir il tschentamen,
Nuss lein pia, mes chars Signurs,
per far piascher a tuts ils purs,
Che en adina fig confsolai,
20 Cur che ei vefsan nus bein lugai.
Eis lefsan tuttavia bugen.
Che ei fuss giustia a il inozen,
a puspei, scho ei Lobiu,
de dar il castig, a tgi ca falliu.
25 Talla ei la ufsita de nies Comin,
Cura che glei enqual sgordin,
da taner il dreg puplicamein
e sil carminal nomnadamein.
Entras quei pia in unfrog vi iau far,
30 Sehe ina antschatta nus vein da dar,
E mintgin po dir cau avon mei
il siu meini e siu parer sin quei.
E per far pli andreg il truamen,
vi iou conplanir il schentamen,
La Dertgira Nauscba
233
(Nach Ms. Z.)
et oiavon tuts vi Domendar,
sehe la spada possi dovrar.
Sr. balameister de fom e seit.
Sco euaprem Giarau nii scbeit,
60 sehe da mei possi quela gada
la spada vegnir dovrada.
Sr. Stoffel ha fom ä seit.
S'". Mistral! figiei bucca pleiin,
de prender la spada enta meun,
pertgiei ch'enten igl Cumin
65 ei daventau in gron sgurdin.
Mistral.
Signur an driu cupida feig!
jeu vi er' avus ver deig
sehe la spada possi dovrar,
a sehe ussa seigi temps de truar.
[f. 2^] S»'. an driu cupida feig.
70 Igl miu meini ei igl tal,
de suendar vus sr. Mistral,
in sto gie ver gron legermen,
eu la Dertgira veing dada cun
fundemen.
Mistral.
S«". gieri schvidaglas! figiei er vus
mi dasaver,
75 quäl seigi vies meini a vies parer.
I S«". gieri schvida glas.
i Miu meini ei, de dovrar us la cursa,
per emplanir la nossa buorsa,
pertgiei igl Pur cun siu dertgia
manteing ä quels S'". il damaglia.
I Mistral.
' 80 Sr. Martin fa da fin ! schei era vus,
scha jeu ensemblameln cun quels S^s
duein tenor Isonza taner dertgira,
per promover tut bien ä spir ventira.
Martin.
Tadlei mei cun tut adeig,
I 85 igl truamen sto esser faig,
(Ineditum nach Ms. Bai.)
35 [f. Ib] et osa avon tut vi domendar,
sehe la bittgetta pos dovrar.
Signur Str.! us ami scheit,
Scho emprem gerau dil Oberkeit,
sehe da mei pofsi quella gada la
bittgeta vegnir dovrada
Emprem Gerau.
40 Signur Mistral! tigei bucca ploun,
de prender la bittgetta enten moun,
pertgei che enten il comin
ei deventau in gron sgurdin.
Mistral.
Signur Sf.! mi scheit pia era vus,
45 Sehe ina antschatta sei de far gie uss.
2. Ger aus.
II miu parer e miu meini ei tal,
de Suendar vus Signur Mistral
Vegnis per ques ver bien fondamen,
de dar dartgira con fondamen.
Mistral.
50 Signur St"". ! v. da figei saver,
Qual sei il vies meini e vos pare.
3. Gier au.
Jou son era da quei pare
per survagnir empau danes;
pertgei il pur cun siu dartga
55 mantegn a quels signurs il damigliä.
4. Girau,
Tatlei mei, cun tut adaig,
il truamen sto efser fatg;
2U
La Dertgira Nauscha
(Nach Ms. Z.)
gic mees eigniurs! quei ei ver,
a tal ei er ig! miu par6r.
Mistral.
S»^. Stadhalter alexi tschontscha lom !
eis ei uss bein temps de dustar
la fom
90 [f. 2^] a quels, che per giustia pliran,
snspiran
ad esser scutscfaai sepliran.
tschoD tschalom.
Pargi che miu meini leis saver,
sehe vi bucca moncar de far igl
miu duer,
Dreig a rischun sto esser da nus
laniu,
95 a l'auctoritat dilg oberkeit manteniu.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
Gie mes Signars! quei ei ver,
a tal ei era il miu parer.
5. Ger aus.
60 Sehe leitz saver miu meiui, quäl
deian dartgira, che grad ei quei
a quei che vus veis dig, ei ver
ed onn era grad pör vagniu.
Mistral. >
S''. scarwon Remias cascha gras!
schei era vies meini senza farkas,
sehe jeu la spada possi prender
a sin ploing a risposta attender.
Cascha gras.
100 Vi dir miu meini aviartamein,
sch'in vul en quest tems particular-
mein,
che las causses vomien bein et an-
dreitg,
senza tema stuein taner igl Dreig.
Mistral.
Sr. vachtmeister padrut fila sattel!
105 nischina glei nossa honur et etel,
da loma mein sesar ä dreitg truar ;
per suenter pod6r leger star.
fila satel.
je se pa voter jsonza, voter demana;
ma surma le tarn de trua,
110 [f. 2 c] par se nu volan arschan gu-
dignia,
pur suenter legerma tscheiver fa.
[f. Ic] Vi dir il miu meini aviartamein,
65 Jou dig, che en quest temps noDi-
nadamein,
Sehe las caufsas da ir andreg,
Sto il Oberkeit taner il dreg.
La Dertgira Nauscha
235
(Nach Ma. Z.)
Mistral.
S«". comisari salamon tschetschamel !
glei dueivel, cbe nus per jnterea
ne per fei,
oz ensemblameing endreitg trueigien
115 a tutta partischontadat casseigien.
tschetschamel.
Recht vus di sr. Mitral,
nus alle miteinander machen a
tuts ual
Gerechtigkeit ton bibein sco nus san,
strafen sto esser, alle adentiert fan.
Mistral.
120 Si". President oza sponda broda!
jeu gareitg da dir vies meini
grad ora,
sehe la spada possi dovrar,
per tut mal poder cassar.
Sponda broda.
Ei per ques feig basigneivel,
125 ch'in oberkeit ludeivel
deti in' entschatta alla dertgira,
per mustergiar la naradira.
Mistral.
Si". meister samson muossa Poing!
schei era vus a tuts grad el groing,
130 sch'ei seigi gi etura daDreitghaver,
[f. 2d] Per nos dievers si dreitg taner.
Muossa Poing.
Tgei stein nus cheu ä setanin si,
grad oz ei l'ura et il dreitg di;
che mees signiurs perinameing
135 logein las caussas sidretgiameing.
Mistral.
S'. Silvester trata caultschas! figiei
da saver,
tgei nin seigi vies meini ä vies parer
Trata cautschas.
Per far ton pli alla cuorta pia,
grad quela ei rintenziun mia,
(Ineditum nach Ms. Bai.)
7. Geraus.
Ei parguis fig Raschuneival,
Che in Oberkeit Lodeival
70 detti ina anciatta la dartgira,
per mustergar la naradira.
8. Geraus.
Tgei stein nus cau a satenen si
Gradt deti dartgira enten quest di
Ge mes Signurs, quei ei ver
75 e tal ei era miu parer.
9. Gerau.
Per far ton pli a la cuorta pia
grat quer ei la intenziun mia.
23G
La Derlj^iia Nauscba
(Nach Ms. Z.)
140 grad per queitjus essen tschau riainai,
ch'ils biins a iiials seigien tenor
marets truai.
Mistral.
Sr. Gierau gion spaza puu !
ei fus nischiiia puccau ä don,
da oz buc taner Dcrtgiras,
145 mintgin saves schiglioc dir aviras.
Gion spaza pon.
Igl ineini da quels s.»« mi plai,
mo che tiita seigien da nus contentai,
tuts han plidau perdertameing,
adaschia suondel jeu eis complei-
natneiKg.
Mistral.
150 Sr. matutin zemergenis! figiei igl
vies plischer
da dir era vies meini a vies parer.
[f. 3a] Matutin.
Fetfet fetschan da dabot aaa cuu
furtina
a avon che che vi vignir malperina.
^listral.
Essent che quels sr. en tuts da quei
parer,
155 de dar dertgira a Dreitg tener,
sehe vi jeu dar agli vaibel scafimen,
SCO glei nies ludeivel tschentamen,
d'embanir igl dreitg ä visar mintgin,
ch'ei seigi dertgira ent' il cumin.
IGO Compani igl Dreitg vus vaibel,
SCO ha deitg igl oberkeit ludeivel,
a mitgin figiei da saver,
[Che] (de) Dertgira nus lein taner.
Waibel.
Jeu visel ä fetsch de saver a
mintgin,
165 sco vaibel che jeu sun da quest
Cumin,
che la Dertgira ei tschentada,
quei visel jeu per l'emprema gada,
(Ineditum nach Ms. Bai.)
Grat perquei nus eisen cau,
pcrquei che il dreg vegni dovraii.
10. Ger aus.
80 II meini de mes Siguurs ami play,
a vegnau da mei suendai,
per quei che an tutz ein cau par-
dertaraein,
a jou Suondel compleinamein.
Mistral.
Elsen che quels Signs en tut da
quei parer,
85 de dar dartgira a dreg taner.
Vi schon dar al vaibel scatimen,
Sco glei il nies ludeivul schentamen,
d'imponer il dreg e vifsa mintgin,
Che seigi dartgira enten il comin.
90 Componi il dreg vus Vaibel,
Sco a dig cau il Oberkeit ludeval,
A mintgin figei da saver.
Che dartgira nus lein taner.
Vaibel.
[f. 1 '1] Jou vifsel a fesch da saver a
mintgin,
95 Sco vuabel che jou sun da quest
Cumin,
Che la dartgira eis schon schantada,
a vifael per la enprema gada.
La Dertgira Nauscha
237
(ach Ms. Z.)
per l'aiitra gada avisel jeu,
che !a Dertgira sei rimnada cau;
170 vul zatgi avon quella comparer,
quel sapi, ch'ei cuosti igl Daner
jeu gig per la tiarza e davos gada,
che la Dertgira seigi tut pinada;
dreitg veng ad esser per uiintgln
175 suenter igl tschentauien da nies
Cumin.
[f. 3i>] Sehe enzafgi garegia Musadur,
compari avont ilg Mistral, nies S»",
sch'in tal veng avignir domendaus,
dello Dertgira agli veng daus.
Cureissma dad in meun.
180 Ach CO glei po mai midau,
da quei ch'ei avon temps stau
digl temps della naoria gronda
che per tut igl Vig luva gonda,
cur Dieus veva ton tau la torta,
185 che zun bia gliaut fuva morta,
lu vegniev' ei bucca faitg ton
ferkas
bueu ton vin a raigliau chischiel
gras,
ussa ils mazs ä mateuns ä sez affons
fan actiuns bia pli ch'ils grons;
190 miu Pievel, jeu chreitg ä sto gi,
ch'ei seigi gleiti il giuvenessendi ;
avon temps las femnas feig biarras
matevan si quellas Kraglas,
ellas vevan spatläs cun leunkets,
195 En staigl fazalets duvraven panets ;
ussa pez ä pindels a chrestas
metten si,
greun, piun ä digl tut daten vi
per daners fä, a inodas inventa,
tgei ch'ei vesen , quei vulten ei
compra
200 [f. 3"] vns saveis, ch'era jeu pudess
savistgir plibein, sehe jeu les,
j mo jeu hai tutta humilitonza,
1 a perquei digl Parvis speronza;
(Ineditum nach Ms. Bai.)
Lautra gada da saver iou fesch.
Che veng da mei amponiu qiiest
dreg,
100 a mintgin aigi quella mira,
de ver Respet a la dartgira.
Jou dig puspei la tiarza gada,
Che la dertgira ei schon pinada,
e dereg veng ad efser per mintgin,
105 Scho glei il schentamen de nies
cumin.
Sehe anczagi garegia Mufsadur,
Rogi il Signur Mistral con tutta honur,
E mufsadur veng efser daus,
Sehe Mufsadur veng dumundaus.
Qureisma Comparescha.
110 Ach CO glei po mai midau
de avon temps an nou.
Chenten cavruvi paschg carscheva,
lu tigievan bucca tonta canera,
dil temps della Muria gronda,
115 Che era part mors sco ina gonda,
Che nies Segner veva ta(r)mes quela
torta,
Che la glout era bunamein tut morta.
Uss aber, il temps pressen,
Veng fatg caufsas con magin fun-
damen.
120 era ils buobs a pings afifons
fan axiuns bia pli cha ils grons.
Miu char pievel, iou sto di
Jou chreg, che ei sei gleiti il giu-
vendisseü di.
[f. 2^] Avon temps las femnas figlieras
125 Matevan si da questas Kraglas,
a vevan spattlas con lounkets
e ufsa mettan si crestas, sco tons
gavletz.
Vus saveitz, che er' iou pudes
Savistgir pli bein, sehe iou les;
130 mo iou ai totta humilitonza
e dil parvis ai buna spronza.
238
La Dertgira Nauscha
(Nach Ms. Z.)
ussa num deDiu jeu pos che pli verti,
205 avon igl oberkeit vi jeu vignir
a vi dad el agit dumendar,
per quels de Breil en Parvis manar.
avon il Oberkeit.
Sr. Mistral, ami pardonei
cun et ilg ludeivel Oberkeit;
210 Sehe jeu vegniel cheu cun fidonza,
bein che seigi Malvangonza,
damai ch'esses cheu rimnai,
per trostigiar ils Combrigiai,
sehe les jeu da vus garigiar,
215 che musadur ami lesses dar.
Mistral.
Per far la caussa tutta dretgia,
sehe lasch' jeu ä vus la letgia,
de tscharner ora denter nus,
quäl che vus leis ä plai avus,
Cureism a.
220 Sr. Silvester trata caultschas ! figiei
po lai migliur,
Vus esses per mei in feig bien
mussadur,
Vus saveis biebein tschintschar
jeu rog, che mi leigies giadar.
[f.3d] Mussadur trata caultschas.
Jeu sai buc esser vies tröste giader,
225 pertgei pauc mi plai igl mager,
et aunc bia meins ilg Gigiuar,
ton ch' jeu vus sai bucca giadar.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
Quei pos iou bucca pli vartir,
avon il Oberkeit vi iou ir
a vi da el domondar agit,
135 de manar en parvis quels deSonvig.
avon il Oberkeit.
Signur Mistral ! ami pardoneit
Con tut il lodeivel Oberkeit,
Sehe iou veng con confidonza,
bein che seigi mal vengonza;
140 per dir che efses cau rimnai,
per trostiar ils tribulai.
Jou sun cau per vus garigar,
Che Mufsadur mi leias dar.
Mistral.
Per far la caufsa tutta dregga,
145 Sehe lasch iou a vus la legga,
de schavnar ora denter nus,
quäl che vus leitz a plai ä vus.
Qureisma.
Signur Str. n! figeit la miglur,
Vus fufsas per mei bien mussadur,
150 Vus saveiz biebein tschintschar
jou rog, vus, che leias mei gidar.
Mussadur.
[f. 2^] Jou sai buca efsar yies trostiader,
pertgei paug mi plai il mager,
et oun bia meins il giginar,
155 ton che iou sai vus bucca gedar.
Qureisma.
Ei schon maneivel de catar adagur.
Che vus efses en grond arur.
per dir, che a mi efsas samiglions,
Stuaitz efser partischons.
M e f s e d u r.
160 Mai veng efser la vardat,
Che iou aigi tonta nauschadat
a mi stgeit far tonta zanur,
oung meins vi iou efsar vies mufse-
dur.
La Dertgira Nauscha
239
(Nach Ms. Z.)
cureisma.
Ach urtlei po, char Sr. Mistral !
schs quella risposta mi dei bucca
far mal,
230 de tuts sund'jeu sbitada,
Cret! mi gidei po quella gada
jeu sundel cheu, per vus rogar,
che vus leigies per forza obligar;
ch'el stopi far il mussadnr
235 Per mantener ami l'omir.
Mistral.
Signura cureisma! vus veis rischun;
vus esses sbitada senza chischun,
e numnadameing enten nies vitg
paucs u nagins veis per vies amitg,
240 tonaton pergi che vus rogeits,
lein far sco auters oberkeits,
vus dueis ver per vies vngau,
quel che vus haveis garegiau
S»". tratta Caultschas veis pazienza,
245 ä figiei uss' oz penetienzia,
vus veis sez udiu ä veis tadlau,
ch'ella vul vus haver per siu vugau.
[f. 4a] Mistral ä mussadur fan
Plaid ä dreitg: Mistral.
jeu camondel igl Dreig
a fetsch miu Plaid perfeig.
Mussadur tratacaultschas.
250 Vegli Dieus, che daventi il Dreitg,
aber ami cartei, S^'. Mistral !
sagirameing mi fa gron mal,
da stuer far ilg mussadur
ad ina veglia senz'onur;
255 de biars auters fussen stai
denter quels cheu, ch'ein rimnai,
che vessan ella saviu giedar
en in ufifeci, che jeu sai bucca far ;
mo encunter vus, tgei pos jeu dir;
260 igl vies Camond sto obedir;
vi schon far, sco eis han Cumendau,
de Mussadur et er' vugau;
jeu gig aber aviartameing,
a cheu protestel fermameing,
(Ineditum nach Ms. Bai.)
Qureisma.
Vurdeit, Signur Mistral! co iou
Soun
165 enten fig gronda tribulaziun;
da tutts, da tuts son iou sbitada,
Cret! gedei mei quella gada!
Jou son cau, per vus Rogar,
Che vus leis per forza obligar,
170 Che el stopi far il Mufsadur,
per mantener ami la mia onur.
M istral.
Signura Coreifsma veits raschun!
Vus efses sbittada senza caschun,
e nomnadamein enten Somvitg
175 nagin vus veitz per vos amitg.
Pardir che vus mi rogeits
avon in lodeival Oberkeit,
Vegnist a ver per ugau,
Quel che vus eza veit garegiau.
180 Signur Staf. veies pazienza,
Vus efser stueifs en penetienza.
[f. 2<=] Vus veitz udiu a veitz tatlau.
Che ella vul vus per ugau.
II Mistral a Mufsadur fan plait
a dreg: Mistral.
Jou camon il dreg
185 a fesch miu camon parfeg.
Mufsadur.
Vegli dious, che deventi il dreg.
A mi carteit, Signiur Mifstral!
Sagiramein ami fa in gron mal,
a stover far il mufsadur
190 a ina vegla senza anur.
Dabiars auters fufsan stai
Denter quels, che en cau rimnai,
Che vefsen ella saviu gidar
En in offici, che iou sai bucca far,
195 Aber enconter vus, tgei pos iou dir;
II vies camon sto obedir.
Vi schon far, scho a garigau,
de Mufsadur e der ugau.
Jou dig aber aviartamein,
200 e cau protestel fermamein,
240
La Dertgira Nauscha
(Nach Ms. Z.)
265 Che seigi mo siu tut igl don;
pertgei ella veing a piarder tonaton.
Uuda curcisma, cun sgarschur
per tei sto far il Mussadur;
nio crei ami ques a sigir,
270 en la Falla has ti de vegnir.
Neu pia dabot ava cun mei,
[f. 4'>] sehe ti has de dir enzatgei.
Sin tiu piidar vi jeu tadlar,
per lu avon quels Sr». dertgiar.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
Che seigi mo siu tut il don,
Che ella veng a piarder tonaton.
Onda Cureifsma, jou son cau
E vi schon far, sco vus leis lic
ugau ;
205 Mo veifs da saver perguis,
Che enten la falia vus vagnitz.
Nau, nau pia, a veng con uiei,
Sehe has da dir aunc enizitgei.
Tgei che vus veitz da dir, vi schon
tadlar
210 quei, che iou sapi cau dertgiar.
0 r a s u m d i i 1 mussadur.
275 Scharschentida ei la mia zanur,
da stuer far igl Mussadur
ad' ina veglia aschi macorta,
che frcda schon , sco ch'ella fus
morta.
C u r e i s m a.
Nagin fa stem da mei munglusa;
280 tuts fuin da mei sco turpigiusa;
tonaton jeu snn adina
cun tuts migieivla ü carina.
[f. 2^1] Orasom la laupia.
Scarsantida la mia canur,
a stover far il mufsadur
ad' ina veglia schi macorta,
che freda mal, sco la fos morta.
Qureisma.
215 Nagin fa stim da mei munglusa,
tutz mi fuien sco turpiufsa;
ton a ton iou son adina
Con tutz mieivia a feg carina.
entochen ch'ei en daven fila
satel.
E diabel, sed fam fus megliur
catscha daven,
Fa metter en prison, ee fa sta leu en,
285 La pari tugior de giginar;
nana, nu vulan oz leger star.
tschetschamel,
Verzeichen mir, nus sto avon tadlar,
la rischun ei a de dertgiar;
in Oberkeit nit sein partischons
290 el (n)[m]us nus tadlar ella pings ä
grons.
Matutin zemergenis.
Gie, gie, S"". tschetschamel ! er' eis
gin endreitg,
[f. 4'] In sto tadlar tuts, che ve vegnien
avon Dreitg,
La Dertgira Nauscha
241
(Nach Ms. Z.)
per per cuin ha ha il Ploing
tadlau,
sehe sa lur meini vignir dau.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
La cureisma tourna, a igl Mus-
sadur trata caultschas fa ilg
Ploing.
295 Bein sabi Sr. Mistral,
cun tut in ludeivel tribunal!
nus rogein de nus tadlar,
sehe gie bia nus schein muncar.
Ves mai cartiu, stimai signiurs !
300 che la Clienta ves schi bia de dir
ä vus.
Seu jnimitg ei in ruffinau doctur,
che met' a frusta la sia honur,
siu num e schlatta ei giunker
tscheiver;
mo buns de sur migliar e sur
beiber.
305 Tadlei empau il miu plaid,
sehe leits saver, co el fa de laid.
Questa paupra orfneta
tuta de bein e feig bunetta
les bugien, che tuts christgieuns
310 stessen vifs a fassen Seuns,
per quei ha ella adina suendau
quei grou miedi, ch' ha mussau
[f. 4d] D'esser streins ent' il migliar,
sehe digt sil mund lein cuzar.
315 pone gulae metas
ut Sit tibi longa vettas ;
sehe memia pleins ei iglChristgieun,
lu sto plonscher sco in malseun;
gie per quess savens el munglas
320 ira tiel miede per in gurgass ;
ella muossa della carn spergnia,
per gl'entir on haver da miglia,
da savistgir humiliteivlamein,
de far oraziun devoziusameicg;
Romanische Forschungen VIII.
Mufsadur fa ploing.
Signur Mistral,
220 Con tut in lodei val tribunal!
nus efsen puspei cau
la ugadada et il ugau
e nus rogein che vus leias tatlar,
sehe ge bia nus schein moncar.
225 Ves mai cartiu sagiramein ; ch'ella
ves ton fundamen;
de dar discomi a quests, signurs, ch'en
il tgau de tuts ils purs.
Ella a in fig gron perfsecuitur,
Che metta a frusta la sia anur.
e quest ei in tal, che sanomna il
scheiver,
230 Mo buns da surmiglar e surbeiber.
Tatleit empau il miu plait,
Sehe leitz saver, co el fa dalait.
e vegnitz a udir fagiramein
ch'el ei in schelm adin malficen.
235 Questa paupra Orfanetta,
tutta da bein a feg bunaetta
les bugen, che tuts cristgouns
stefsan vifs a fufsan sauns.
Perquei ä eir adina suondau
240 quei gron miedi, che a mufsau,
[f. 3 a] da efser strengs en il miglar,
sehe dig sil mon lein cozar;
hone gule mettas
ut Sit tibi longo vetas;
245 Sehe memia pleins ei il cristgoun
sehe sente el adina, sco fus malsoun,
e Iura perguis che el munglas
ira tiel miedi per in burgatz.
Aber sehe el maglia bucca schi
savens,
250 Sehe sagarvegiel bucca endadens;
Iura stat el sauns daditcniert.
Sco di quei miedi schi pardert.
IG
O J2
La Dertgira Nauscha
(Nach Ms. Z.)
325 de Star a cassa e far siu faig
per aigna satisfatiun et aventaig.
Esse cupi sanus, sit tibi parca
manus,
muossen tuts iis Docturs,
8C0 cloma er la cureisma tier aviis;
330 perqiiei carteit ami, sr. Mistral !
ella fa ä tuts dil bein a nagin
dil mal;
Solet il tscheiver, siu Initnigt,
vul ella persequitar daven digl
vitg,
dad el veng ella zun feig hassigiada.
335 ä de pertut discreditada.
[f. 5»] El va entuorn a den da crer,
SCO mintgin po sez ver,
ch'el seigi in grond signur,
meriteivels da tuta honur.
340 Mo el ei in gron migliader;
fa era beinduras igl lader;
engola da noig ä sut mudinas
nuorsas, vadials et er' gaglinas.
Ils zagringels ston lu haver en-
gulau,
345 ner ils vuors quei tut rafau.
El vul bucca magliar Maluns;
el rufida er' ils inacaruns;
bizokels ä gnioks possi el bucca
tukigia,
laig a broda cun frina gnianc
ferda ,
350 carn pierg, andutgiels ä schambuns,
fortems, barsaus ä maruns,
Da quei ;nagr el adina ton bia,
ch'el stat enquai gada de schlupa.
Sch'jeu vi digl beiber us tschintschar,
355 eung bia pli sto Declarar,
pertgei da cheu dirivan ils sgordins,
che sesafflen ent' ils cuinins.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
EfseCupifsanus, sit tibi parca manus
Quei grond eventag, che porta anus,
255 Vi iou mo schar giudicar vus.
a mi carteit, Signur Mistral!
ella fa a tuts dil bein a nagin dil
mal.
Aber tras quei siu gron perseqitiir,
Mireit, che el ei in gron traditur,
260 veng ella ton hefsiada,
Che ella ei partut difcreditada.
Tutz finadin pon schon ver,
Co el va eutuorn a den de crer,
Che fl seigi in gron Signur
265 a marit[e]ivals de ttuta anur.
Aber el ei in gron raiglader.
Che per miglar fa er' 11 lader;
engola da nog a de modiuas
nuorzas, vedials et oun gaglinas.
270 Tgei fa puspei quei manzaser?
[f. Sb] el va entuorn a den de crer,
Che ils cagrinders agian engolau,
ner che il lutf aigi raflfau.
El vol bocca migliar malouns ;
275 el vol bocca macarouns;
el vul mo bunas carns
ne er buiis schanbuns.
El vol bucca migliar bicoggals;
el vol mo carn pier(g) a buns an-
dugals,
280 buns fortems a buns barsaus;
Sehe el a bucca quei, Sehe ei el
mai lugaus.
El maglia adina ton biar,
Che el stat talgada de sloppar;
Mai ei contens a mai avonda,
285 quella bucca schi malmonda.
Sehe dil beiber iou vi cincar,
Sehe ai iou da dir oun bia pli bia;
iou dig mo quei, che enten ils cumins,
ei la caschun da bia sgordins.
290 Sehe sin siu aflfect lein nus urdar,
Sehe munglein nus nutta daclarar,
La Dertgira Nauscha
243
(Nach Ms. Z.)
tgi sa buc, ch'entras sia eivradat
muss' el sia taffradat;
360 [f. b^] zeder ä respetar vul el nagin,
mo far ä frusta finadin.
Gron ä ping lageig' el de bastonar,
sch'in agli vul buc da beiber dar.
Sia orazuin a siu plidar
365 ei mo schmaladir ä sekargiar.
Cur ch'el dei vid Deu patertgiar,
ei seu cor mo vid 11 murar;
digl piteneing vi nuota di,
pertgei scrokarias fa el miutga di.
370 Bucca mo 11 siu quel beiba vi,
sonder era ils affons ston engaldi :
spiarder fa el ton il barnier,
SCO leu speras siu ustier;
ä cur ch'ei creien bucca pli,
375 fa el il stuorn de di en di;
par'ei, ch'el ha bucca da migliar,
lu ils aflfons ston ir a rugar.
Las femnas muoss' el da far da tin,
da gir, ch'ellas beiben cha vin;
380 mo cu ellas en enzanua dascus,
muoss' el de beiber in quait
ne dus.
chur che ils umens van avitg ner
ä parver,
lu ei il megler temps, ch'ellas
pon ver,
[f. 5 c] Digl vin dascus neutier portar
385 a igls Cremers a hermarinas clumar.
Cur ch'ellas van ä molin,
per moler il segel e la salin;
empau per ellas metten din meun,
per beiber igl vinars la dameun.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
pertgei la sia taffradatt,
Cur cha lai ei enten eivradat;
Cau ced'el gie a nagin,
295 Vul far a frusta finadin.
Cur che el ei surprius dil vin,
port' el Respet gie a nagin ;
II Spiritual e secular
Ston el tumer a respetar.
300 Cur che el ei enten il vin,
vul bustenar tuts, gron e ping.
Sia oraziun a siu plidar
ei mo smaladir e blaschmar.
[f, 3^] Cur che el vid diu dei patergar,
305 ei siu Cor mo vid il morar;
digl pitineng vi iou nuotta di :
scrogarias fa el mintgia di.
Bucca mo il Siu quel beiva vi;
sonder ils afons ston angaidi.
310 Spiardar fa el era il barnier,
e lau speras era il ustier.
E cur ca ei creian bucca pli,
fal el il stuorn de di en di.
para, che el ha bucca da miglar;
315 ils aflfons ston ira a Rugar.
Dellas femnas sto iou plirar,
las qualas el fa saspelar
6 per las streias van antuorn
Cun la salin tier quei gron stuorn.
320 Quellas fan tuttavia da fin
a dien, che ellas belvian bucca vin ;
aber cur che ei[n] anzanu' discus,
seigi buc avunda in qu(r)art ne dus.
Car Cha ellas an bucca da dar de
milar
325 lu lur fan ils aflfons ira a badlerar
Cur ca ils omens van a parve,
ei il megliar temps, che ellas pon
aver.
a la tin monca adina
Quei che ellas an dau ä la car-
marina.
330 allu mei(a)nan il faig entuorn,
perquei che sei disqus di! um;
per far discus, sco sa mintgin,
Con seif a con salin.
16*
344
La Dertgira Nauscha
(Nach iMs. Z.)
390 denton als umens datten de crer,
che quei ch'ellas han dau agli
bermer
seigi digl muliner engiilau,
u dellas minra migliaii.
Cun la pischada a pieun ciilau
395 las pagan quei, ch'ellas han dascus
comprau;
Quei mistreing fang era las mateuns,
suondont gl'exempel dellas daneuns;
per pli legermen tscheiver far,
entscheiven a seloscherdar;
400 schlapas novas ston haver,
per en biala stiva couiparer;
Rintgias d'aur elias ureglias;
Pez ä pindels de niarveglias;
sch'in teidla ellas, sch'eis ei schen-
gigiau,
405 sch'ellas han gie il bia dascus
comprau.
II bia da quei daventa entras il
tscheiver,
che muossa a igls mats de per ils
mugrins reiver
[f. 5'i] e las Mateuns si destedar,
per ligiongias far barsar.
410 Igl vin ä vinars zupau
veng lu neunavon portau;
ei daventa era enqualgada,
ch'intgina veing surmanada,
jau sto ussa oalar,
415 per lur pazinzia buc surduvrar;
schegie jeu saves eung dir de bia
digl mal, cli'il tscheiver adina fa,
hagien us pazienzia, sr. Mistral !
e laschien vignir en prescbienscha
igl tal;
420 jeu vi per ques tut mantaner,
sehe vus arai leis crer.
(Ineditum nach Ms. Bai.)
Cur che ellas pon bucca aut[r]a vis;i.
335 [f. 3^] sehe an ellas quella dissa,
Collas aigien de vegnir perina
Chon il herme a la cramerine.
Chur che ellas van a molin
per moler il segel a la salin,
340 lu datan als omens de crer,
Che ellas agien miul quei, che ellas
an dau agli herme.
Glei la vardat tal gada,
Che ellas fanera discus con la pi-
schada:
venden il pioun colau,
345 per pagar il crom, che ellas an
conprau,
alu meinan il faig antuorn,
perquei che ei seigi discus digl um.
las mattouns entras il beivar
encueran era de far scheivar;
350 lu vengnen ellas surpafsadas
A savens feg anganadas.
Signur Mistral ! veias pazienza,
a ügiei el vanir en pre8chie[n][8]cha.
iou vi perguis tut mantener,
355 Sehe vus a mi leias chrer.
Naclnarort.
Was Plan und Anordnung des Stoffes der rätoromanisclien
Clirestoraathie anbetrifft, so verweisen wii- auf die Einleitung* zur
ersten Lieferung.
Für das XVIII. Jahrhundert lag dem Herausgeber ein reicheres
Material zur Verfügung und so bringt diese Lieferung auch mehr
nationale und eigentlich rcätische Sprachdenkmäler als aus dem
XVII. Jahrhundert geboten werden konnten.
Die Volkslieder, deren Alter sehr schwer zu bestimmen ist, und
die im Laufe der Zeit vielfach sprachliche Veränderungen erlitten
haben, gedenken wir in einer besonderen Lieferung zu sammeln.
Bei den manigfachen Variationen der verschiedenen Handschriften
des Viadi, des Bari a am und der Grenoveva, welche indess alle
auf eine Redaktion zurückzuführen sind, hielten wir für das beste,
mehrere Paralleltexte zu geben.
Die folgende Beschreibung der in dieser Lieferung benützten
Handschriften geschieht nach den gleichen Grundsätzen, die wir in
der Einleitung zur ersten Lieferung aufgestellt haben.
Ms. Ca.
Papierhandschrift, ein Doppelblatt, klein 8**, von der gleichen
Hand, zu Ende des XVIIL Jahrhunderts geschrieben.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus dem Familienarchive
der de Capaul in Fidatz bei Flims.
Enthält nur die p. 2 f. abgedruckte Cauxun da MaJIa Ctirada.
Romanische Forschungen VIII. J 6 i"
24ß
Handschriften
Ms. Sa.
Papierhandschrift in 4", mit einem Papierumschlage, 22 pag.
zählend, von zwei verschiedenen Händen (pag. 1—4 und pag. 5—22).
Im Besitze des Capucinerhospiciums in Sagens.
Enthält nur die pag. 3 ff. abgedruckte Ujara de Sagoing.
Ms. Dm.
Papierhandschrift, ein Doppelblatt, in klein 8^ von der gleichen
Hand.
Im Achive des Klosters Disentis.
Enthält nur die pag. 7 f. abgedruckte Canxim de 8. Martin.
Ms. De.
Papierhandschrift, 4°, 62 paginirte fol. von einer Hand des
XVIII. Jahrhunderts.
Enthält nur den Viadi.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus Medels.
Daraus abgedruckt der Text De. des Viadi, pag. 12 ff.
Ms. De.
Papierhandschrift, 4", in Karton, 63 paginirte fol., von einer Hand.
Enthält nur den Viadi. Pag. 125 findet sich folgende Notiz: Scret
entras mei Jacohus Christianus Berter De Tron ils 26 de Fenadur.
Ilg on dilg Segnier, 1755. Auf pag. 1, von der Hand des P. Placidus
Spescha geschrieben: Quest codisch auda tier a Maria Scolastica
Lncia Genelhi de Tron, nodazis glon 1817.
In der Bibliothek des Klosters Disentis.
Daraus abgedruckt der Text De. des Viadi, pag. 12 ff.
Ms. Ct.
Papierhandschrift, in 4°, aus der zweiten Hälfte des XVIII. Jahrh.,
in Karton mit Rück- und Eckleder.
Die ersten paginirten fol., 1=*— 48% enthalten: La Biada Vetta e
Bcada Mort Da Sointgia Oenoveva Patruna de Fronfscha; fol. 48''
den deutschen Spruch: Der Anfang Der Weisheit Ist die forcht Gottes;
fol. 49»-98«': H CUDISCH DIL VIADI Da Sontgia Fofsa; fol. 98"
ist leer; fol. 99» folgt der Titel: INA Biallu Hiftoria de Lionora.
La qualla dil fiu Mariu ei entras orar dilg Demuni fuva Maxada
Ciui ilg fiu feig a Hg quinau a la Survienta ä ilg Mariu liberal della
Mo// ehej fuvan Condemnai a la Mort per quella Sexa Caufsa in Gas,
'■hcj ilurciilans a Paris-, fol. 99^ ist leer; fol. 100* enthält den Anfang
, Haiidschritten 247
der Historia de Lionoro] fol. 100'' — 150^ mit Ausnahme von fol. 148*,
149'' und 150, die Schreibübungen enthalten, sind leer. Auf fol. 49*
findet sich folgende Notiz : jeu laj cntschiet a fchriver ils 3. de April
\ Äno 1784. Fol. 48" nennt sich Gion Antonj De Canthieni als Schreiber.
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt der Text Ct. des Viadi a Jerusalem, p. 13 ff.
Ms. Cff.
Papierhandschrift des XVIII. Jahrb., in 4^, von einer Hand, in
Leder gebunden.
I Enthält p. 1 — 172: Ina Bialla disehcrjxciun dela vetta a Perfse-
\ cuxiun della gloriusfa Soingia geiioeva, grova da pfalx e Pattruna da
I Tutta la fronxa] pag. 1 — 156: Qiieft Somg viadi de Sontgia fosa]
' pag. 1 — 26: Della Beada vetta a Beada mortt Digl Venerabel Soing
Allexius in grond Signur Pumaner fegl da Eufemianufs in zun
\ Niebell Sanadtur Signur da Roma.
Von der Hand des Schreibers, Christ Antoni Caduff, finden wir am
j Schlüsse des Viadi folgende Notiz: Jen vai vintschiu da Schriver igls
I 21 da Jener A. Domini 1781.
! Im Besitze des Herausgebers, von der Familie Vincenz in Seth
herrührend.
Daraus abgedruckt der Text Cff. des Viadi a Jerusalem, p. 13 ff.,
der Text Cff. der Veta da Sointgia Genoiieva^ p. 61 ff.
I Ms. As.
Papierhandschrift, in 4°, 63 fol. von einer Hand aus dem An-
fange des XVIII. Jahrhunderts.
Enthält Volkslieder und Gebete. Als Schreiber nennt sich wieder-
holt Johanes Canthieni von Mathon (1712 — 20).
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt: Unna Canxun Faicha per Caschun da la
Scüridinna dil Solelgl, pag. 25 ff.
Ms. Ma.
Papierhandschrift, ein Doppelblatt, in foP., von der gleichen Hand.
Im Archive des Hochgerichtes Montogna.
Enthält nur die pag. 34 f. abgedruckten Pnngs Creminals.
Ms. Pb.
Papierhandschrift, 84 fol., in 4", von der gleichen Hand.
Enthält pag. 1 — 80: Della vitta e grondas perse(c)utiuns de Soingia
Qenoveva] pag. 1 — 87: [La historia da Barlaam et Giosafat] vom An-
16t*
'248
Handschriften
fan^e bis zu deu Worten: a con Bcttties eon icß Vemiini, a ftetties
farr/is cntoi orat\ii(n adafchia 7niiofs.
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt der Text Pb. der Historia da Bmianm et
(üosdfat^ p. 54 tf.
Ms. Q.
Papierliandschrit't, in 4 **, aus dem XIX. Jahrb., in Kartondeckel.
Die ersten fol., 1 — 65«, enthalten: Veta De S. Barlam, in Eramit
(• S. Oiofafat , Feigl digl Beig avanerio ConverTius de 8. Barlam;
fol. 65'' — 80*: Inna hialla Hiftoria ded ina J7iozenta et prefeqnitada
Grora La qualla entras S. Ulrich ei da fia Brefecuxiun vignida Li-
herada, bis zu den Worten: La fia Duna ftera Laa\ fol. 80 •> — 82''
sind leer.
Auf fol. 1 ^ findet sich folgende Notiz : Sekret de Mei Gfion Martin
Rodmund de Schlans. Igl on 18 2 L
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt der Text Q. der Historia da Barlamn et Gio-
safat, p. 54.
Ms. Cp.
Papierhandschrift, in 4°, 153 fol., geschrieben von Durisch Capaul
de Andiast zwischen den Jahren 1748 und 1760 (vgl. die Beschreibung
des Ms. in Romania XIII p. 60 tf.).
Daraus abgedruckt der Text Cp. des Barlaam et Giosafat, pag.55ff.
und der Text Cp. der Istoria de ina Grora, p. 107 ff.
Ms. C.
Fragmentarische Papierhandschrift, 4°, 100 fol., von einer Hand
des XVIII. Jahrh.
Enthält // Viadi, die Historia de Barlaam und verschiedene ro-
manische Gebete.
Am Schlüsse des Viadi findet sich folgende Notiz: Seret de mei
Joliaiiiies Cariexel 1781.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus Vrin, Lugnetz.
Daraus abgedruckt der Text C. der Historia da Barlaam et Gio-
safat, p. 55 ff.
Ms. f.
Fragmentarische Papierhandschrift des XVIII. Jahrh., in 4", 12 fol.
von einer Hand geschrieben, enthält fol. 1^-10 *» ein Fragment der
Vrhi tili Siiiu/i/iii Gniorcra, von den Worten: soingia Sehohradat; qiiesta
Handschriften 249
Benarusa Risposta bis zu deu Worten: a Stuiu ver in cor de fier,
sehe ella hauesm fier hiicci zun feig sentiu Kiimher et sedoliu giic da
quesfa gronda-, fol. ll'» — 11^: Canzun de nossa Dtinna^ Scha visitau
S. Elisaheth] fol. 12: In Pastitr de ollmcis, che i^renda Comgniau dellas
Norsms de CJirisfo, agli Recomendadas.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus Vrin, Lugnetz.
Daraus abgedruckt der Text f. der VeUi da Sointgia Genovera,
p. 60 ff.
Ms. Ga.
Fragmentarische Papierhandschrift des XVIII. Jahrh., in4*', 32 fol.
Enthält fol. 1^ — 31'' die Vefa da sointgia Genoreva , von den
"Worten: encuuter el e tras qnei seigi el manaus bis zum Schluss;
fol. Sl'' ist mit Schreibübungen ausgefüllt; fol. 32 enthält: Historia de
dina ihocenta c pfersequitada] Grova, la qnalla entras S. Ulrich de
fia perfecutiun vegnida liberada , vom Anfange bis zu den Worten :
ha il Riter plidaii cim la Grova de per fei, scho ei er an lau restai il
pli suenter cnn tntta frindliadat sueuter lufr].
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Caplazi
in Surrhein,
Daraus abgedruckt dei' Text Ga. der Veta da Sointgia Genorera,
y. 60 ff.
Ms. Pg.
Fragmentarische Papierhandschrift, in 4", 52 fol., aus der zweiten
' Hälfte des XVIII. .Jahrh.
Enthält die Vitta e persecutxiun de Sontga Genoreva vom An-
fange bis zu den Worten: Schau ei deg quefts plaids: ti deias viver,
] 0 Genoveva, e huca morir.
' Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Mon
in Disentis.
Daraus abgedruckt der Text Pg. der Veta da Sointgia Genoveva,
I p. 61 ff.
Ms. Cd.
I Papierhandschrift, klein 12<*, 35 fol., aus dem Anfange des
' XVIII. Jahrh., von zwei Händen geschrieben (fol. 1, 2, 11—36 und
fol. 3-10).
I Auf fol. 2^^ finden sich die Namen Gori Antoni Von Caduff, Maria
I barbla Von Cabelzari, auf fol. 2'' folgende Notiz: Anno 1717. den
I leften Tag 9'^'^'" Hab' ich Enfang dem Hanns Pezen ['?] Von Camunss
Ein halben Dubia.
250
Handschriften
Knthält Kirclienlieder und religiöse Volkslieder.
In der Bibliothek des Klosters Disentis.
Daraus abgedruckt: In Fastiir, che prenda conujuau. — Canxun
de Soing Antonie p. 69 ö.
Ms. Scha.
Papierhandsclirift in 4", 108 fol. Mit Ausnahme von fol. 30 von
einer Hand geschrieben.
Enthält fol. 1»— 65» deutsche Briefformulare, sowie eine Ord-
nung, wie man in der Kirche die Psalmen singen soll; fol. 35'' und 51«
ein Verzeichniss der Pfarrer von Andeer, Zillis, Lohn, Mathon und
Donath, bis zum Jahre 1769, welches Verzeichniss von späterer Hand
bis zum Jahre 1804 fortgesetzt wurde; fol. 65* — 76* die Bref delki
terra, und die romanischen Schwurformeln für den Landammann und
die Obrigkeit des Hochgerichtes Schams; fol. 76 ^' — 102* die Artikel
der löblichen Landschaft Schams; fol. 103 » — 108 '^ deutsche Schreiben.
Im Besitze des Herausgebers.
Als Schreiber nennet sich wiederholt Christian de Nicka aus Donath.
Daraus abgedruckt die Bref d' la terra, p. 71 ff.
Ms. Ath.
Papierhandschrift, 4", 28 fol. in Pappendeckel.
fol. 1* — 4'' sind leer oder enthalten nur einzelne Notizen;
fol. 5* — 18«, welche für sich paginirt sind, enthalten: Da Caufsas
da Dergira; toi. IS'' ist leer; fol. 19^ — 22» enthalten den Anfang
eines deutschen Rechnungsbuches, fol. 22 ^ und 23» deutsche Brief-
formulare; fol. 23b, 24, 25* sind leer; fol. 25'^ enthält folgende
Notiz : fuorma co las Madisehinas an de vegnir duoradas, prima deigi
rigider priu ina Metgia a din quercli vin ei dei vignier faig ina
haglia cnntut e dei vegnier duorau 6. ner 7 gadas la noig hm Cpialla
plrina de Flugs a dina Mafira auva et era 3. Craps de Rein, a far
que 3 damouns , a 3 damouns far tschamien; fol. 26, 27, 28 sind
leer. Auf fol. 1'» und 2* finden sich folgende Notizen: Huius Libri
verus est pofsefsor Christianus De Anthonys. A*^ Dni 1728 [nach der
Handschrift der Schreiber der Caufsas]. Difess Buch ist mir von
Herrn Vetter Ludwig Lombrifser geschenkht worden. Disses Buch
geliert mier :Mathias Casanova von Thrun Ano 1772 ach liebes büechli
mein Von Rächt im Thifsentiss. Anno gebohren 1753.
In der Klosterbibliothek von Disentis.
Daraus abgedruckt: Da Caufsas da Dergira, p. 74 ff.
Handschriften 251
Ms. Sehe.
Papierliandschrift, in 4^, in Leder gebunden, von verschiedenen
Händen aus dem XVIII. Jalirh.
Enthält eine Sammlung von Statuten und Gesetzen der Land-
schaft Schanis und des Grauen Bundes, nebst Schwur- und Urteils-
formularen, Kirchenrodeln etc.
Als Besitzer der Handschrift wird auf dem Deckel Christotfel
Calger (1728) genannt.
Im Kreisarchive von Schams.
Daraus abgedruckt der Text Sehe, des Dreg da Malafixi, p. 81 ff.
Ms. Schb.
Papierhandschrift, in 4<^, 127 fol.
Enthält fol.l»— 5'^ La Bref Dal Terra, fol. 6^^ — 12* die Fuormas
d'ilij Saravtent für den Landt-Aifian, Landt-Weibel, Landtschreiber des
Hochgerichtes und Obrigkeit des Hochgerichtes Schams; fol. 13*— 49*'
Articul der Löbl. Landschaft Schams; fol. 50— 99 sind leer; fol. 100«^—
106 1» Erläuterung des Erb falls oder Erbrechts des Löbl. Obern Grauen
Bundes. Im Jahr 1784; fol. 107^-109« Ficnna da Malaficii
fol. 109^ — 127 sind leer.
Im Archive der Landschaft Schams.
Daraus abgedruckt der Text Schb. des Drey da Malafki, p.Slff.
Ms. Sg.
Papierhandschrift aus der ersten Hälfte des XVIII. Jahrh., von
; zwei Händen.
Enthält volkstümliche Dialoge und Lieder.
, Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus der Sammlung des
j Herrn Professor Sgier.
I Daraus abgedruckt: Raschieni denter ilg rieh hwii a la viort,
\ p. 86 ff.
I Ms. Cal.
I Papierhandschrift, ein Doppelblatt in 4", von der gleichen Hand,
mit Bluraenzeichnungen versehen.
I Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus dem Familienarchive
I der de Capaul in Fidatz bei Flims.
i Enthält nur den auf p. 88 abgedruckten Brief: Bref d'amur.
Ms. r.
Papierhandschrift aus dem XVIII. Jahrhundert, zwei Doppel-
blätter in 8^ von einer Hand.
2f)2
Handschriften
Enthält tbl. l*-2* CmixKii de /)// 17// rfieras, fol. 2^ — 4*> Canxun
J hl las Dolurs de Nossa Donna.
Im Besitze des Herausgebers, Ueirülireiid von der Familie Stivet
in Bri^pls.
Daiau?^ abgedruckt der Text r. der Canzun della Lavina, p. 102 ff.
Ms. Bsa.
Papierhandschrift, 12", 36 fol. von einer Hand aus dem XIX. Jalirh.
geschrieben.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Cargiet
in Dardin.
Daraus abgedruckt der Text Bsa. der Ouixiut della Lavina
1). 102 ff.
Ms. Gi.
Papierhandschrift von 6 Doppelblättern; 9 fol. sind beschrieben;
Schrift aus der Mitte des XVIII. Jahrh.
Enthält die Troniba dil Giuvenessen Di und das Lied: Scadiit
fetschi per fen.
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt: La Tromha dil Giuvenessen Li, pag. 101 if.,
und : Scadin fetsehi per [en.^ p. 188 f.
Ms. Pa.
Fragmentarische Papierhandschrift, 4", 9 fol. von einer Hand
des XVIII. Jahrh.
Im Besitze des Herausgebers, von der Familie Deplazes in Surrhein,
Enthält nur den p. 107 tf. abgedruckten Text Pa. der Moria
de ina Grova.
Ms. Bs.
Papierhandschrift, 4**, 257 fol., von einer Hand aus der ersten
Hälfte des XIX. Jahrh.
Enthält Volksbücher und Briefformulare.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von Herrn Lehrer Bis-
iiuoliii in Disla bei Disentis.
Daraus abgedruckt: Veta de sointgia Rosina, pag. 110 ff.
Ms. Cap.
Papierhandschrift, 4 ", Doppelblatt, von einer Hand aus der ersten
Hälfte des XVIII. Jahrh.
Handschriften 253
Im Besitze des Herausgebers, lieriiilireiid aus dem Archive der
Familie de Capaul iu Fidatz bei Flims.
Enthält nur die p. 112 11 abgedruckte: Funna da tsahentnr
darchirä.
Ms. Bth.
Fragmentarische Papierhandschrift, 12", in Pergamenteinbaud,
47 fol., mit Ausnahme von fol. 38 von einer Hand. Beigebunden 3 fol.
Register von einer Hand des XIX. Jahrh.
In der Klosterbibliothek Disentis.
Daraus abgedruckt: Cudifch de medeschinas, p. 111 ö'.
Ms. Ar.
Papierhandschrift, in 12*^, in Kartondeckel mit Rückleder. Ge-
schrieben von zwei verschiedenen Händen aus dem XVII. Jahrh.
(fol. 1»— 12% 42^ und fol. 20'-^ — 41^); fol. 42'' ist leer.
Enthält Volkslieder, Kirchenlieder und Gebete. Auf dem Deckel
steht von der ersten Hand verzeichnet:
Maria Mierta Arpagaus, 1753. nascida del 1732. 1. April —
offenbar der Name der Schreiberin.
Auf fol. 20 '^ findet sich folgende Notiz:
Quindisch biallas et Nixeirlas Oraxiuns, Suenter Ifonxa sco
8. Bnda urava En renerar las plagas de niefs char Segner lefn
Chrifti, de gronds merits e Perduns.
Scritas de mei K. N. per Nix de Maria Ursida Arpagaus, ils
3. Sf"-'' 1774.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Ar-
pagaus iu Ruis.
Daraus abgedruckt: Canxun dellas pli suenter causas, und: Can-
xun digl Temps graxius, p. 117 ff.
Ms. Cha.
Papierhandschrift, 8°, mit grauem Papierumschlag, 15 fol., von
einer Hand des XVII. Jahrh.
fol. 1^ — IIb enthält die beiden Lieder über den Domleschger-
handel. fol. 12 ein Lied auf ein Lawinenunglück (1682), fol. 13^— 15^'
folgendes interessante historische Lied:
Questa rima ei facliia entert Hg an 1656. Cura Hg obcrst Guller
ei vangieus maxau cun nunc plis ent Hg marcau da Cuoira.
1. Tras buna cuvangienfcha ven tut plantau
A tras fcuncorgia puspei spazau.
254 Handschriften
Sco Ulis da quei bers exerapels vein
en las fcartiras, fcha nus guardein,
2. Co ils nos velgs han sa dapurto
da viver a Deus han gieu quitto
Ad er la Patria da muntaner,
par chels la pofsen fez guder.
8. Quei chils lur velgs ils han lalcho,
ch'els han cun vitta a saung cungisto,
fcha nus guardein, co eis fan falvos,
Nagiiia lofchezia han eis duvro.
•4. Sin by a bunstags vangivan clamos,
traunter eis eran nagins sbittos,
mavan cun Caultfchas alvas a tfchoi)S grischs
a purtavan las lur valifchs,
5. Sco nus pudein ver aunc otz ilg gi
Si la stiva oreiffer Alvaugij
La pichia, chi stat aunc si dreg
cun las clavilgias bein andreg,
G. ca minchin pandalava si fieu lalcher
cun spisa fco el pudeva ver.
ufsa eisi aber tut mido a mal Ingo:
7. Minchin vult efser bi flto
Ad er zund costli malgianto,
Scha je el ha pauc la davos,
nagutta meins sa dad bun pofs.
8. Divers Regs, Fürsts, Singurs
quests Oxis pafsos han faig ufruors
cun lur daners, tras lur Singurs,
Sco la patria feinta cun dalurs.
9. En nofsa terra fa minchin,
quant Igei vangieu do ad anqualchin,
Afchia vaja aunc otz in gi,
minchin les furvangir ilg pli.
10. Sa guarda nagutta, fchi feig cun Deus,
pir chilg venter vengig amplaneus,
fcha je sa, sa chilg ei buc dreg,
fchi ven ei buc patarchiau lecs.
11. Minchin vult far quei chel fa bugent
Ad er ver ilg fieu farvient,
vult efser er vi tilg cufselg,
Scha je eil Sa dar pauc chiavelg.
Handschriften 255
12. Schi veiigian tarmes dad estei\s fingurs
en iiofsa terra Ambafsadurs,
Schi vengian anfeiilel ils amparmers
andriefchan prest, fchels hau daners.
13. Scha quei ven ad eis bucca dad,
ven el dad eis nagut dachiau,
Icha je eil dilg cufselg ven clumau,
ven pauc tadlau.
11. en nofsas Lygias ei ufs vangieu,
0 Dens da tfchiel! achi feig planschieu,
chin or da fen ha mazau
ün Santil hom aint ilg marcau,
15. En Cuoira ei quei cufchinau,
Sapchia po Dens, chi ha drizau.
Dens ven sagir vandett a far
vid quels, chi sa len afchi duvrar,
vus smarvalgeit, chei Igei davanto quels gis
Als 8. fchaner Anno 56.
ün tapfer Singur ei er vangieu mazo,
Oberst Guller vangival el numno,
ün braf Singur da tutta honur.
Ilg plaid da Dens er el fin ürdriar
Ad ilg fatterland par scharniigiar.
18. Par quei hal stuvieu angaldir
da quels chan buc pudieu vartir,
a mieu judici ilg ei faig tiert
fün la gafsa or ad aviert.
19. Buc niai algui, mo ad aunc ün,
ca si Dumblig ei sto vafchin,
ün hum, ch'ei sto velg da trenta ous,
eil ha gieu duria ad uifonts;
20. Lez ei er puccadusameng
vangieu mazo sgrifcheivlameng,
cun tegens Igi vefni nagutta Iura catau,
par quei ün halumbart tras el catfchau.
21. Suenter quei pils peis pilgau
A par las gafsas anturn runau;
11s cavels ilg han eis er traig or
a cun ils peis falgieus filg cor.
22. Chi quels feigian stai quei sa minchin,
256 Handschriften
mo pir inii vi nuniiiai' nao-iu.
auter co ilg ei davanto üiia fera
a iiiiez eut ilg marcau da Cuoii"i,
2'^. Ah Dens, ach Deus! ü chei sgrifchur!
a Chi feig ploing, o car Singur:
ven ufsa faig da tala Sort guerras,
24. Nua ün ves tarchiau ver recurs ad agid,
Schi veni do da qiiels Salids.
aiinc bers puccans ean eiit ilg Schvaiig
intranter pitfchens ad er gronds.
25. In general en las treis lygias
a cunzunt en las ustarias,
par ün mafira d'vin ad ün paun by
Dat ün rieii Sarament a fe.
26. Schan qualchin ha anqual causa da marcadar,
munca in eil bucca da girar,
pir chel pofsa anzachei gudangiar
a fieu vafchin er angonar.
27. Ell manegia bein, chi feigig buc fallieu,
jou gi, i po buc Star cun Dien;
mo iou vi lafchar ün auter gir,
chi sa pli bein par buc fallir,
28. Nua ils jorgelts pilgian fin,
ca ilg Spainger dei dar a minchin.
19. ons ha eil duvieu ver do,
pofs crer chel vegia buc muncanto.
29. Mai B. eisei vangieu da parchir,
les bugent ver chi les pli gir;
parquei lufs ei buc da sa smarvilar
scha je Dens nus les castigiar.
8ü
Avont dus oiis tras ilg tfchiel currieu,
bucca mal üna fera hailas sa mufsau,
par far ver ca Deus feig vilau.
81. Cun quei nus ha el ün varneg dau,
ca nus dueian star giu dilg puccau.
cun tut vus, chi giavüfcheits da far
cun Deus üua Sagira pafch,
32. Vivit a Dens cun gis a faigs,
Schi vangit cun el aunc a buns paigs.
Handschriften 25(3 a
Als ping's panprets fcheit vaiigir ilg- lur
a vi dils g-ronds piirteit üna drecliia amur.
33. Sco nus vein si Iura udieu dils velgs,
cliels lagian semper cunvaiigieu cun flis,
A Deus ils ha dos bun cufselg,
cliels lur faig han drizau ora a cavelg.
84. Schabein Igei vangieu trauter eis contrasts
a sa mulso anqual ester gast,
Schi eani currieus anfemel cuu guault
or dilg pages faig ir bein bauld.
35. Cuntut buc leias memgia irus,
ach buc spundeit ilg Sauiig dils prus;
Deus vangis ichilgo vandett a far
Scha vus vus fchafses afchi duvrar.
36. Sco eil ha faig cun ilg velg mund,
ca enten puccau viva zund.
In der Kantonsbibliothek.
Daraus abgedruckt: Canxims Dils Tfnnblfaschms, p. 330 ff.
Ms. Che.
Papierhandschrift, 8°, 8 foL, von zwei Händen geschrieben
(fol. Ib— 3^ und 31^ — 8^).
In der Kantonsbibliothek.
Enthält nur die p. 129 ff. abgedruckte Canxuns dils trcis Jz/nT/nts
da vieulden.
Ms. Fr.
Papierhandschrift, 4°, 40 fol., in Leder, von einer Hand des
XVIII. Jahrh.
fol.l'i enthält die Sprüche : SOLI DEO GLORIA. Gott allein die
Ehr A LGI GROND DEUS PARSULAMENG SEIG. GLIERGIA
HANUR ANGRAZIAMENT.
mit Gott in eiiier jeden Sach, den Anfang und dafs Ende mach
Cun Deus en tut tieu far a gir deis ti antscheiver a finir.
Omnia cu(n)[m] Deo et nihil Sine eo.
In der Kantonsbibliothek.
Daraus abgedruckt: Statuts da Für stenau ad Ortenstein ^ p. 134 ff.
Ms. Col.
Papierhandschrift, in 8°, 50 fol. von einer Hand, enthaltend die
Beschreibung einer Reise nach der He de France, durch J. Caspar
256 h Handschnften
(!ulleniberg aus Lumbrein 1765. Mit verschiedenen farbigen Zeich-
nungen versehen.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Collem-
berg in Lumbrein.
Daraus abgedruckt: Viadi en L'isla da Frontscha, p. 138.
Ms. In.
Papierhandschrift, ein Doppelblatt in 12°, von einer Hand des
XVIII. Jahrh. geschrieben.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus der Sgierischen
Sammlung.
Enthält nur das pag. 145 f. abgedruckte Gedicht: La Oura.
Ms Co.
Fragmentarische Papierhandschrift, in 12**, 20 fol.
fol. 1 » trägt die Paginatur 145. Enthält Gebete und Volkslieder
Am Schlüsse der Canzun: Entiiorn ir engiart findet sich folgende
Notiz: Quefta Canxun auda agli hondreivla e zun bein manteirUi
giuffna Maria Chatarina habitonta en Trun. Ano Domini 1785.
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt: Canxun entuorn ir engiart, pag. 146 f.
Ms. Sehe.
Papierhandschrift, 4°, ein Doppelblatt von einer Hand.
In der Kantonsbibliothek.
Enthält nur die pag. 148 ff. abgedruckten: Statims par una Cum-
pangia.
Ms. C.
Papierhandschrift aus der zweiten Hälfte des XVIII. Jahrh., 8",
17 fol. von einer Hand.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus der Sammlung des
Herrn Professor Sgier.
Enthält nur die auf p. 152 ff. abgedruckten : Canxuns de Val-
terina, II, III, VI.
Ms. Fo.
Papierhandschrift aus der zweiten Hälfte des XVIII. Jahrh., 8",
12 fol. von einer Hand.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend aus der Sammlung des
Herrn Professor Sgier.
Enthält politische Lieder über den Veltlinerhandel.
Daraus abgedruckt die Canxuns de VaUcriaa IV und T', p. 157 ff.
Handschriften 25Gc
Ms. Mo.
Papierliandschrift, in 4", in Karton mit Rück- und Eckleder,
91 fol., von drei verschiedenen Händen aus dem Ende des XVIII. und
dem Anfange des XIX. Jahrh.
Enthält die Tsdmntaments und die verschiedenen Fimna Da dar
Hfl Sarameyit.
Im Archive des Hochgerichtes Montogna.
Daraus abgedruckt die Tscha7itaments da Montogna, p. 1C2.
Ms. Ta.
Papierhandschrift, 12", 7 fol., von einer Hand.
Enthält Lieder des Landrichters Theodor Castelberg.
In der Bibliothek des Klosters Disentis.
Daraus abgedruckt: Canxun comenferada al Tems 1794, i^. 16b t,
und: I)/ : antra Canxun, comenforada all Tenips Nieff, p. 170 f.
Ms. Tb.
Papierhandschrift, in 12", 36 fol. von einer Hand aus dem XIX. Jahr-
hundert. — fol. 1* ist leer; die paginirten fol. 2^—20^ enthalten ro-
manische Gedichte; fol. 20''— Sß*» sind leer.
Im Besitze des Herausgebers, von Lehrer Bisquolm herrührend.
Daraus abgedruckt: Canxun coiTiensurada al temps. 1794, p, 165 ff.
— und: In' antra canxun coinensnrada al temps niev, pag. 170 ff.
Ms. Co.
Papierhandschrift, 12", 62 fol., von zwei Händen geschrieben
(fol. 1»— 54% und 54b— 69b.)
Enthält romanische und französische Volkslieder und Gedichte.
Der erste Schreiber aus dem Ende des XVIII. Jahrh. ist wahr-
scheinlich ein Collemberg, der in Paris lebte.
Im Besitze des Herausgebers, von der Familie Collemberg in
Lumbrein herrührend.
Daraus abgedruckt : Canxun de Spass, pag. 185 f.
Ms. Sp.
Papierhandschrift, 4", 9 fol. von der Hand des Pater Placidus
Spescha. Am Schlüsse findet sich folgende Notiz: Perorau d'ü Re-
verend, a fahl Plevaun de Pleiv en Longnaexa: Christian Fidel Hanfe-
man, natirs de Tersnaus, glon 1809. ed. 11. de Julj.
I In der Klosterbibliothek von Disentis.
Daraus abgedruckt: Oraxiiin panegyirca, p. 186 ff.
•)r)(3 d Haudschrifteii
Ms. Ch.
Papierliandschrift in fol." (Format der Rechnimgsbücher), 14 fol.,
von einer Hand aus dem Ende des XVIII. Jalirli.
Enthält Volkslieder.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Pfister
in Schlans.
Daraus abgedruckt: Vus, che min has e garmifschia vivis fil mund,
p. 187 ff.
Ms. Lr.
Papierhaudschrift, ein Doppelblatt, in fol.", von einer Hand desi
XVIII. Jahrh.
im Archive des Herrn Präsidenten Arpagaus in Cumbels.
Enthält nur den pag. 189 abgedruckten: Baport dlls Dcputai.
Ms. Cm.
Papierbandschrift, 8", in Kartondeckel, 82 fol. von verschiedenen
Händen aus dem Ende des XVIII. und Anfange des XIX. Jahrh. ge-
schrieben.
fol. 1«— 63»^ enthält Volks- und Kirchenlieder; fol. 63^—68* Plaids
da bara; fol. 68''~73=' Lieder; fol. 73^—81« sind leer; fol. 81^ enthält
das Lied: Sj tnpffjer Schuldau nuf lein tilar, bis zu den Worten:
Afchi gig fco Jon find /i ritta hai.
Auf fol. 48*^ findet sich folgende Notiz: SCrit da mei Lionhart Ca-
prex da Trin. Eni ilg onn ATio 1801. d'ils 15. da fehrnary.
In der Kantonsbibliothek.
Daraus abgedruckt: Caiuun da la Guerra d'ilg Ciilm D)issem,
p. 193 ff.
Ms. Be.
Papierhandschrift aus dem Anfange des XIX. Jahrh.
fol. 1*^ enthält Sclireibübungen ; fol. 1'' eine Blumenzeichnung;
fol. 2"— 66^ Ilg viadi de Jerusalem.] fol. 66 ^ — 72'' die Historia de
Sointgia Genoveva bis zu den Worten: II Pauper et innocent koch ei
[in quei dal] fol. 73 ^^ ist leer; fol. 73"^ ein Gebet; fol. 74 ist leer;
fol. 75'' -95'' enthält das D/ar/; fol. 95'' und 96 sind leer; fol. 97*— 102"
Reglas Digl Meiiar ü Dreigt enten la Dergtira, Cu/ra ei ven priu
Neunaron la Spada u bigtief a] fol. 103" — 107'' Epigranlata Italiana;
fol. 108* — 109" Vertrag zwischen der Landschaft Disentis und Kamin-
feger Vaneli.
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt: Diari de BcrcJdcr, pag. 195 ff'.
Haud schritten '256 e
Ms. Dil.
Papierliandschrift, 12 ^ 6 fol. von einer Hand.
In der Klosterbibliothek von Disentis.
Enthält nur das p. 210 f. abgedruckte Lied: Pertraitgs da Liung'
TJrialla.
Ms. St.
Papierhandschrift, in 4*^, 8 fol. von einer Hand des XIX. Jahrh.
Enthält die Discribtieun della Deportatüm, ein romanisches Hoch-
zeitslied und deutsche Aufzeichnungen.
Im Besitze des Herrn Nationalrat Steinhauser in Sageus.
Daraus abgedruckt: Discribtieun della Deportatinn, p. 213.
Ms. A.
Papierhandschrift in foP., Format von Rechnungsbüchern, zählt
70 paginirte Blätter und 3 Vorsatzblätter, auf welchen die Worte
[wiederkehren: Dau oi Compadials 1818, ils 13 de gener ami Maria
i Margareüa Tuor, welche leicht Ort, Datum und Namen der Schreiberin
enthalten könnten.
Enthält nur die Passiiot da Somvifg.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Cajacob
in Compadials bei Somvix.
Daraus abgedruckt die Passinn da Somvitg, p. 217 tf.
Ms. B.
Papierhandschrift, in 4 ^, 23 fol., von einer Hand des XIX. Jahrh.
Einige Correcturen und 2 Zusatzblätter, welche eingeschoben, sind
, von einer andern Hand.
fol. l'^ — ll^ sind beschrieben, fol. 18^ — 23^' leer.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Collem-
berg in Lumbrein.
Enthält nur die pag. 227 ff. abgedruckte Passiun de Lumbrein.
Ms. Z.
Papierhandschrift, in 4**, 13 fol. von einer Hand aus dem Ende
des XVIII. Jahrh.
Enthält nur die Dertgira nauscha, wie diese in Breil (Brigels)
' aufgeführt wurde.
^ Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Derungs
I in Brigels.
I Daraus abgedruckt der Text Z. der Dertgira nauscha , p. 231 ff.
Romanische Forschungen VIII. i ß J. J.
250 f Handschriften
Ms. Bai.
Papierliandschrift in Grossfolio, 9 toi., von einer Hand aus dem
Ende des XVIII. .Tahrli.
Kntliält die Dcrffiini futitsrl/a, wie diese in Somvito: (Somvix i auf-
geführt wurde.
Im Besitze de» Herausgebers, herrührend von der Familie Lom-
briser in Somvix.
Daraus abgedruckt der Text Bai. der Dertgt'M namcha., p. 227 ff.
Berichtigung. Die Bemerkung „In e d i tum" ist bei folgenden Texten zu streichen:
// Viadi a Jerusalem ; La Historia de Barlaam et Giosafat ; Veta
de Sointgia Genoveva; Istoria de ina Grova. Die beiden erst-
genannten ßind im Archivio glottologico, die beiden Ictzt-
tereu in der Romania XIIT p. 60 if. vollständig abgedruckt.
Während des Druckes dieser Lieferung der Chrestomathie
veröffentlichte Herr Professor C. Muoth in Chur die Ujara de
Sagoiny nach einer Handschrift der Familie de Castelli S. Na-
zaro in den ^Annalas" der rätoromanischen Gesellschaft io
Chur.
üeber die Gedichte Michelangelo's.
Von
Wilhelm Lang.
Im Jahre 1858 sind in Florenz die letzten Sprösslinge der F'amilie
Buonarroti gestorben, die bis dahin den schriftlichen und künstlerischen
Nachlass ihres grossen Vorfahren aufs strengste verschlossen gehalten
hatte. Für die Biographie Michelangelo's begann damit eine neue
Epoche. Jetzt erst gewann sie zuverlässigen Boden. Der Nachlass
fiel durch Vermächtnis der Stadt Florenz anheim , und diese machte
zwar die Schätze der Casa Buonarroti nicht allgemein zugänglich, aber
sie beauftragte eine Anzahl einheimischer Gelehrter, diese nach ihrem
Ermessen allmälig zu Tage zu fördern. Damit floss der Biographie
eine Fülle urkundlichen Materials zu, durch das auch das Räthsel der
Gedichte Michelangelo's schrittweise aufgehellt, der Bann einer falschen
üeberlieferung gebrochen, hartnäckig festgehaltene Vorurteile allmälig
zerstreut worden sind.
Heute ist man, wenn auch im Einzelnen Manches unsicher bleibt,
doch zu feststehenden Ergebnissen gelangt. Das Gebiet, innerhalb
dessen noch Schwankungen des Urtheils möglich sind, ist eng begrenzt.
In einer Schrift, die im vorigen Jahre erschienen ist^), hat L. v. Scheff-
1er den Nachweis geführt, dass die Liebe, von der die meisten Ge-
dichte Michelangelo's erfüllt sind, nicht Frauenliebe gewesen, sondern
acht hellenische Leidenschaft für die Schönheit männlicher Jugend.
Diese Deutung hat eine gewichtige Bekräftigung erfahren durch die
neueste Biographie des grossen Florentiners aus der Feder des un-
längst verstorbenen Engländers J. A. Symonds^). Gewichtig schon
1) Ludwig von Scheffler, Michelangelo, eine Renaissancestudie. Alten-
burg 1892.
2) John Addington Symonds, The Life of Michelangelo Buonarroti, 2 Vol.
London 1893.
Komanische Forschungen VIII. 17
258 Wilhelm Lang
durch das Ansehen des Verfassers, eines der ersten Kenner der Literatur
der Renaissance. Symonds hatte auch freien Zutritt zu der sonst noch
immer streng behüteten Ca^a Buonarroti und konnte in den hand-
schriftlichen Schätzen daselbst noch eine Nachlese halten. Sein Werk
trägt im erzählenden Theil einen streng urkundlichen Charakter, damit
verbindet es aber geistreiche Untersuchungen über die ausserordent-
liche Persönlichkeit des Helden. Die Psychologie Michelangelo'« ist
noch nie so eindringend behandelt worden, und ebendamit ergaben sich
auch neue Gesichtspunkte für die Würdigung der Gedichte. Sie sind
zuletzt ein Ausfluss derselben Künstlernatur, die sich in seinem Leben
und in seinen Werken offenbart. Was er in seinen Sonetten und Mad-
rigalen niedergelegt hat, ist nur zu verstehen im Zusammenhang mit
seinem Temperament, mit seinem künstlerischen Ideal, ja mit der eigen-
thümlichen Formen weit, die der Phantasie des Malers und Bildners
entquollen ist.
Die Gedichte, die von Michelangelo erhalten sind, und die im
Jahre 1863 der florentiner Gelehrte Cesare Guasti nach den Hand-
schriften herausgegeben hat, gehören zum grössten Theile seinen späteren
Jahren an. Damit ist zugleich gesagt, dass wir in der jetzigen Samm-
lung nur einen Theil, nur den erhaltenen Rest der Gedichte besitzen.
Denn schon in jungen Jahren hat Michelangelo nicht blos fleissig seinen
Dante und Petrarca gelesen, sondern auch in eigenen Versen sich ge-
übt. Er war von träumerischer Gemüthsart und liebte es, in der Ein-
samkeit seinen Gedanken nachzuhängen. Das Dichten mag ihm an-
fänglich ein Spiel gewesen sein, um Stunden der Müsse auszufüllen;
„zu seinem Vergnügen", wie Condivi sagt, sein ältester Biograph.
Dichter von Beruf hat er nicht sein wollen; und die Sprache war ihm
niemals ein so vertrautes Kunstmittel, wie der Marmor von Serravezza.
Der Inhalt der Sammlung ist mannigfaltig genug, doch ist nur bei
einem kleinen Theil der äussere Anlass erkennbar oder die Zeit der
Abfassung zu bestimmen. Ein heftiges Gedicht (Son. 3), das sich voll
Anklagen gegen den Undank eines hohen Herrn richtet, wird auf
Michelangelo's wechselndes Verhältnis zu dem ungestümen Papst Julius II.
bezogen, ebenso ein anderes (Son. 4), das mit den Klagen über Zurück-
setzung ein starkes Gefühl für die in der verweltlichten Kirche herr-
schende Corruption verbindet. Einige andere Gedichte gehören der
Zeit an, da Florenz endgültig seine Freiheit an die Medicäer verloren
hatte (1530). Michelangelo hatte selbst als Leiter der Befestigungs-
arbeiten Antheil am Todeskampfe der Republik genommen; von Papst
Clemens begnadigt, blieb er nur noch solange in der unterjochten Stadt,
lieber die Gedichte Michelangelo's 259
um seine Arbeiten in der Sakristei von San Lorenzo zu vollenden.
Dann kehrte er seiner Vaterstadt den Rücken (Ende 1534), um nie
wieder in dieselbe zurückzukehren. Sein ganzes übriges Leben ver-
brachte er in Rom, im Verkehr mit den Florentinischen Ausgewander-
ten und ihre politischen Ansichten theilend. Einige seiner Gedichte
finden hieraus ihre Erklärung. Ein Madrigal (N. 1) klagt den Herzog
Alessandro an, der sich allein zugeeignet habe, was Tausenden gehöre,
der aber in beständiger Furcht seines Raubes nicht froh werden könne.
Bemerkenswerth ist, dass hier Florenz als Donna angeredet und der
politische Stossseufzer in die Form eines Liebesgedichts gebracht ist.
Michelangelo braucht also diese herkömmliche Form, um ganz andere
Gedanken darin auszusprechen: in Liebesschmerzen kleidet er seine
patriotischen Schmerzen. Schwermüthige Trauer über das geknechtete
Florenz spricht auch aus dem berühmten Epigramm auf die Statue der
Nacht in der Medicäerkapelle und Bitterkeit über den Undank der
Heimathstadt aus den beiden schönen Sonetten an Dante, die gleich-
falls in der ersten Zeit seines dauernden Aufenthalts in Rom gedichtet
sind. Zu seinen besten poetischen Ergüssen gehören auch die Terzinen,
die er auf den Tod seines Vaters gedichtet hat (um 1535), wo sich die
bezeichnende Stelle findet, die man als Motto seinen Gedichten voran-
setzen könnte:
Ihr sagt, unweise sei's im Schmerz zu wühlen.
Doch wisst: gross oder klein sind Gram und Freuden
Nur in dem Mass als fähig wir zu fühlen —
Welch Mass mir ward, das kann nur Gott entscheiden.
Aber auch eine humoristische Ader besass der Dichter. Als er die
Deckenbilder der sixtinischen Kapelle malte, schilderte er in einem
Sonett, das er sammt einer scherzhaften Zeichnung an Giovanni da
Pistoja sandte, die Beschwerden, mit denen diese Arbeit verbunden
war: in burlesker Weise beschreibt er, wie er, auf dem Rücken liegend,
den Bart gen Himmel gestreckt, nach oben malt und der Pinsel be-
ständig herabträufelnd ihm ein Mosaik ins Gesicht zeichnet. In der-
selben Tonart sind einige andere Gedichte, zum Theil aus viel späterer
Zeit; so die Terzinen in denen er sich alt, krank, hilflos schildert.
Von Arbeit bin ich krumm und abgezehrt und fahl ;
Mein Wirthshaus ist der Tod, schon fühl' ich seine Schauer;
In dieser Kneipe setz' ich täglich mich ans Mahl.
Ich rede, wie die Wespe summt, versperrt im Krug;
Ein Ledersack bin ich voll Sehnen nur und Knochen,
Im Leibe trag ich Steine durch der Krankheit Fluch.
17*
Oßo Wilhelm Lang
Die Augen fleckig, gelb, die Zähne los, zerbrochen,
Wie Tasten auf dem Instrument, wo jeder Laut
Verfälscht erscheint und Keiner ahnt, was ich gesprochen.
Mein Antlitz ist ein Schreckbild, vor dem allen graut;
Zur Vogelscheuche passte wohl der Kleider Hülle
Dem Sämann, der im trocknen Wetter Weizen baut.
Die theure Kunst, durch die einst viel ich galt, o Wahn !
Sie stiess allein in diese Schmach mich, dies Verderben;
Arm, alt und hilflos, andern Menschen unterthan,
Begehr' ich nur den Tod; mein einzig Heil ist Sterben!
(Uebers. von S. Hasenclever.)
Doch die grosse Menge der Gedichte Michelangelo's sind Varia-
tionen des einen unerschöpflichen Themas, immer erneute Offenbarungen
der Gewalt, die Amor auf sein Herz ausübt. Sie setzen sich bis in
seine späten Lebensjahre fort, wo sie allmälig einer anderen Gedanken-
reihe weichen: die Amorgedanken kommen jetzt in Streit mit den
Todesgedanken, um nach heftiger Gegenwehr diesen zu unterliegen.
Liebesgedichte freilich von besonderer Art. Nur sehr wenige athmen
Lust und Freude oder verrathen, dass gefällige Anmuth es dem Dichter
angethan hat. Als eine überirdische Macht, Schmerzen bereitend, nicht
W onnen, empfindet er den Gott, der der Seele Kunde bringt aus einer
jenseitigen Welt. Er bedient sich der herkömmlichen Formen der da-
maligen Lyrik, giesst aber in diese seine eigenen Gedanken, Künstler-
gedanken von fremdartiger Grösse, die er in Bilder von platonischem
Gepräge einkleidet. Wie er mit dem griechischen Weisen bekannt ge-
w^orden ist, weiss man nicht. Da er aber als Jüngling zwei Jahre lang
am Hofe Lorenzo's des Prächtigen lebte, wie der Sohn im Hause, unter
einem Dach mit Poliziano, dessen Unterweisung in mythologischen
Dingen er genoss, so darf man wohl annehmen, dass er damals auch
die Kenntnis der platonischen Lehren, soweit er sie besass, sich er-
worben hat. Mit den Hauptgedanken der platonischen Seelen- und
Schönheitslehre, wie sie in den Gesprächen Phädros und Symposion
enthalten sind, ist er so vertraut, dass sich seine Sonette oft wie eine
unmittelbare Uebertragung platonischer Sätze lesen. Es ist das wieder-
holt bis ins Einzelne nachgewiesen worden, aber die Räthselfrage ist
nun die: Wer war der Gegenstand, der in ihm diese platonischen Ge-
fühle oder vielmehr Gedanken erweckte?
Die Gedichte reden theils eine Donna an, theils sind sie an einen
Signore gerichtet. Die meisten an eine Donna, aber bei ihnen sind
wir völlig rathlos, wenn wir nach persönlichen Anlässen fragen. Von
Ueber die Gedichte Michelangelo's 261
Beziehungen Michelangelo's zu Frauen ist nichts, gar nichts überliefert,
vielmehr bezeugen die Biographen , dass die Frau in seinem Leben
keine Rolle gespielt hat; die einzige Vittoria Colonna ausgenommen,
deren Freundschaft eine besondere Episode seines Lebens bildet und
in einen anderen Zusammenhang gehört. Bekannt ist die Frage, warum
er kein Weib genommen habe: „Nur zu sehr habe ich ein Weib, das
mir immer zu schaffen macht, nämlich diese Kunst, und meine Kinder
sind die Werke die ich einst zurücklasse." Aber auch in den Werken
seiner Kunst zeigt sich eine auffällige Unempfindlichkeit gegen die
Reize des anderen Geschlechts. Seine Stärke ist die Bildung des
menschlichen Körpers, er ist unerschöpflich in den Motiven figürlicher
Schönheit, aber seine Phantasie ist durchaus von dem Ideal männlicher
Schönheit erfüllt. Die Anmuth des Knaben und des Jünglings, die strenge
Kraft der reifenden Mannheit, wie die schweren Formen des Spätalters
behandelt er mit demselben Enthusiasmus und derselben Meisterschaft.
Doch unter den Frauengestalten von seiner Hand ist nicht eine einzige,
die den Reiz der Jugend , der Anmuth , der Jungfräulichkeit besitzt.
Was anderen Künstlern das Anziehendste an der Frauenschönheit ist,
sucht man in seinen Werken vergebens. In der Eva der Sistina, der
Madonna in Sankt Peter, der Nacht und der Aurora in der Sakristei
der Medicäer bewundern wir in grossem Stil modellirte Gestalten, die
nichts spezifisch weibliches haben, die mehr männlich als weiblich
empfunden sind. Sein plastisches Ideal vom Weibe ist männlich. Er
baut ein kolossales Gerüste von Knochen und Muskeln mit vollkommener
Beherrschung der anatomischen Gesetze ausstudirt, aber nirgends die
Frische unberührter Jugend, nirgends verführerischer Reiz, strahlende
Schönheit, Lebenslust, sinnliche Leidenschaft. Seine Frauen erinnern
an ursprüngliche dämonische, gleichsam noch geschlechtslose Wesen,
in ihren mächtigen Leibern ist mehr elementares als menschliches Leben.
Das frische menschliche Leben, das ist es, was ebenso die An-
gebetete der Gedichte vermissen lässt. So stark die Wirkungen der
Liebe geschildert sind, so bleiben wir doch im Zweifel, ob es ein wirk-
liches Frauenbild ist, das diese Wirkungen hervorbringt. Nirgends —
mit ganz wenigen Ausnahmen — die Aeusserung natürlichen Ver-
langens, nirgends das unwillkürliche Sichöffnen des Herzens, die ein-
fachen Gefühle der Menschenbrust beim Erwachen der Leidenschaft.
In jenseitiger Ferne bleibt die Geliebte und übermenschlich ist die
Wirkung, die sie auf den Dichter ausübt. Ueber ihre Person erfahren
wir nichts, nichts über ihre äusseren Reize; blos die Augen sind ge-
nannt, und auch diese nur als Sprossen auf der Leiter zum Schöpfer
9ß9 Willielin Lang
alles Schönen, als Pt'adweiser lür die Seele, die nach Befreiung aus
den körperlichen Banden dürstet. In dieser ganzen Reihe von Sonetten,
Madrigalen, Canzonen stossen wir nie auf greifbare Züge, die uns
sagten, dass die (icliebte ein Wesen von Fleisch und Blut war. Sie
war ihm mehr: der Platoniker abstrahirte sich daraus das Urbild der
Schönheit. Durch die einzelne Wohlgestalt fühlte er sich vom Strahl
göttliclier Schönheit getroffen.
Nicht anders schildert der Dichter die Wirkungen, die er von der
Schönheit auserlesener Jünglingsgestalten erfährt. Aber hier haben wir
festen Grund unter den Füssen : wir wissen, dass es bestimmte Jünglinge
waren, deren Zauber den Künstler gefangen nahm, die er schwärmerisch
verehrte, um deren Liebe er leidenschaftlich warb. Wir kennen die
Namen von einigen derselben, wir sind über den Verkehr unterrichtet,
den er mit ihnen pflog. Am nächsten stand ihm der römische Edel-
mann Tommaso Cavalieri, ein junger Künstler, der bei ihm lernte, ihm
bei seinen Arbeiten half, ihn in seiner letzten Krankheit pflegte, und
bis zu seinem Tode als einer seiner vertrautesten Freunde erscheint.
„Unendlich mehr als alle anderen", erzählt Vasari, „liebte er diesen
Freund, der von unvergleichlicher Schönheit war". Man hat eine An-
zahl von Briefen Michelangelo's an Cavalieri, vom Jahre 1533 be-
ginnend, die im Tone einer überschwenglichen Bewunderung, ja unter-
würfigen Huldigung geschrieben sind. In schwülstigen Bildern preist
er den Jüngling als mächtiges Ingenium, als Leuchte des Jahrhunderts,
die einzig in der Welt. Er hat Zeichnungen für ihn angefertigt, Gegen-
stände aus der Mythologie, und hält es für die grösste Gnade, wenn
der Freund seine Arbeiten schätzt und anzunehmen würdigt. In einem
Briefe an Sebastian del Piombo lässt er Meister Tommaso grüssen. „Ich
bitte schön, grüsset ihn doch tausendmal von mir, wenn Ihr ihn sehet.
Sagt mir auch etwas von ihm, wenn Ihr mir wieder schreibt, um die
Gedanken an ihn frisch zu erhalten. Ich würde ja auch, glaube ich,
gleich todt hinstürzen, wenn er mir je aus dem Sinn käme." Den-
selben Gedanken drückt er in einem Briefe an Tommaso selbst aus.
Er schmollt mit ihm, weil er keinen Brief von ihm erhalten. „Viel-
leicht thut Ihr nur so, um mich zu versuchen oder um das Feuer in
mir neu und stärker noch zu entfachen, wenn das überhaupt mög-
lich wäre. Aber dorn sei wie ihm wolle, ich weiss wohl, dass ich
Euren Namen nur in der Stunde vergessen könnte, wo ich die Nahrung
vergässe, von der ich lebe. Ja weit eher könnte ich die Speise, von
der ich lebe und die blos den Körper traurig nährt, vergessen, als
Euren Namen, der Körper und Seele nährt und beide mit so viel Wohl-
Ueber die Gedichte Michelnngelo's 263
gefühl erfüllt, dass ich weder Kummer noch Todesfurcht empfinde, so
lange mir das Andenken an ihn bleibt."
Der ganze Bekanntenkreis wusste von der innigen Freundschaft
zwischen den beiden. Auch in den Briefen, die Michelangelo mit ßar-
tolomeo Angiolini in den letzten Jahren seines florentiner Aufenthalts
wechselt, ist immer von Cavalieri die Rede. Michelangelo scheint
ängstlich gewesen zu sein, ob seine Liebe auch erwidert werde, denn
Angiolini sucht ihn beständig darüber zu beruhigen. „Aus Eurem Briefe
ersehe ich, wie gross Eure Liebe zu ihm ist, und in Wahrheit, soviel
ich sehe, liebt er Euch nicht minder als ihr ihn." (26. Juli 1533.) Und
am 11. August schreibt derselbe: ,Jch gab Euern Brief an Tommaso,
der Euch die herzlichsten Grüsse sendet und das grösste Verlangen
nach Eurer Rückkehr bezeigt. Er sagt, wenn er mit Euch sei, dann
sei er wahrhaft glücklich, und so scheint es mir, während Ihr ungeduldig
seid zurückzukehren, brennt er vor Verlangen, dass Ihr wiederkommt."
Und Michelangelo schreibt ihm zurück, dass er Tommaso sein Herz
geschenkt habe, dass er ohne ihn nicht leben könne nnd dass, wenn
er einmal in Rom ohne Unterbrechung lebe, er erst ins Leben zurück-
zukehren hoffe. Aus eben diesem Briefwechsel erfahren wir auch, dass
Michelangelo ein Sonett an Tommaso geschickt hat. „Ich richtete,"
schreibt Angiolini, „Eure Grüsse an Tommaso aus, der erwiderte, dass
Eure Gegenwart ihm lieber sein würde, als Euer Schreiben und dass,
wenn es Euch wie tausend Jahre vorkommt, ihm zehntausend dünken,
bis Ihr kommet. Ich empfing Euer galantes und schönes Sonett, und
obwohl Ihr nichts darüber sagt, sah ich sofort, für wen es gemeint war,
und gab es ihm. Wie Alles, was von Euch kommt, hat es ihn höch-
lich erfreut. Der Inhalt des Sonetts zeigt, dass Liebe Euch beständig
keine Ruhe lässt."
Wir kennen das Sonett, das er damals an den Freund richtete.
Es ist dasselbe, das am Schluss eine deutliche Anspielung auf den
Namen Cavalieri enthält. (Son. 31.) Eine schwermüthig gefärbte Liebes-
klage, die aber am Schluss in den Gedanken ausmündet: wenn ich nur
von Liebesbanden gefesselt glücklich sein kann, so ist es kein Wunder,
wenn ich waffenlos, allein, der Gefangene bleibe eines bewaffneten
Ritters (Cavalier armato). Noch ein zweites Gedicht der Sammlung
(Son. 30) ist an Cavalieri gerichtet, das einen noch viel leidenschaft-
licheren Ton anschlägt. Es lautet:
Mir strahlt ein Licht durch deine Augenlider,
Unsichtbar sonst dem sterblichen Gesichte;
Mit deiner Füsse Kraft trag' ich Gewichte,
Sonst viel zu schwer für meine lahmen Glieder.
2ß4 Wilhelm Lang
Es hebt mich Flügellosen Dein Gefieder,
Dein Geist trägt mich empor zum ewgen Lichte,
Du schaffst mir Roth und Weiss auf dem Gesichte,
Im Sommer Frost, und Gluth im Winter wieder.
Dein Wollen ist allein in meinem Willen,
Aus Deinem Busen quoll was ich empfand,
Dein Odem spricht in Worten aus dem meinen.
So bin ich denn dem Mondgestirn verwandt,
Das unserem Blick nur so weit kann erscheinen,
Als es mit Licht der Sonne Strahlen füllen.
(üeberg. von K. Witte.)
Dass diese beiden Sonette wirklich an Cavalieri gerichtet sind, da-
für haben wir noch ein besonderes Zeugnis. Im Jahre 1546, als
Michelangelo einundsiebenzig Jahre alt war, hielt der Geschichts-
schreiber und Akademiker Benedetto Varchi in der Akademie zu Florenz
eine Vorlesung über ein Sonett Mlchelangelo's, worin er zugleich andere
Gedichte desselben mittheilt und bespricht, darunter eben diese beiden
Sonette und zwar ausdrücklich als an Tommaso Cavalieri gerichtet.
Varchi hatte diesen Giovane Romano nobilissimo selbst in Rom kennen
gelernt, und er rühmt ihm in seiner Vorlesung neben unvergleichlicher
Körperschönheit eine ungemeine Anmuth der Sitten, ausgezeichneten
Geist und unwiderstehliche Liebenswürdigkeit nach.
üeffentlich und unbefangen sind also bei Lebzeiten Mlchelangelo's
diese Gedichte, als an den jungen Römer gerichtet, besprochen worden,
und Michelangelo selbst hat, als im Jahre 1549 Varchi's Vorlesung im
Druck erschien, mittelbar diese Deutung bestätigt, indem er in Briefen
an Florentiner Freunde in seinem und Cavalieri's Namen Varchi für
den gelehrten Kommentar danken lässt, der für beide so schmeichel-
haft sei. Diese Anerkennung durch Michelangelo selbst ist um so
wichtiger, als Varchi in seinem Kommentar über die Art der Liebe,
wie sie in Mlchelangelo's Gedichten erscheint, überhaupt sich verbreitet
und gesagt hatte, seine Gedichte seien alle voll „sokratischer Liebe
und platonischer Gedanken^'. Er sei ein Meister in der wahren Liebes-
kunst, „nicht dem Ovid dabei folgend, der in seiner ars amandi wahr-
haft plebejisch über sie geschrieben hat, sondern dem Piaton in seinem
göttlichen Symposion", So bestimmt erkannten also schon die Zeit-
genossen, dass die Liebe in Mlchelangelo's Lyrik nichts anderes ist als
der sokratische Eros.
Auferzogen am Hofe Lorenzo's, inmitten einer Gesellschaft, die sich
als wiedergebornes Alterthum fühlte, hat Michelangelo die Liebe wie
Ueber die Gedichte Michelangelo's 265
ein Hellene empfunden. Die Eigenthümlichkeit seines Temperaments
und seines künstlerischen Triebes hat ihn zu einem Geistesverwandten
des griechischen Philosophen gemacht. Wollte er aussprechen, was
ihm die Brust erfüllte, so fand er keine anderen Worte dafür, als sie
in den platonischen Gesprächen überliefert sind. Seine Gedichte sind
ein in italienische Liebeslyrik übersetztes Symposion. Doch mit dem
Enthusiasmus für die Alten sind im Italien der Renaissance auch die
Sitten der Alten, mit der erhabenen Liebeskunat des Symposion ist
auch die gröbere Art griechischer Liebe wieder aufgelebt. Nicht jeder
durfte sich zu so hohen und reinen Empfindungen bekennen wie
Michelangelo, und mit gutem Grunde schenkte man nicht Jedem Glauben,
der tugendstolz die platonische Liebe zum Himmel erhob. Michelangelo
selbst ist vom Gifte der Verläumdung nicht verschont geblieben. Von
dem frechen Spötter Pietro Aretino ist ein Brief bekannt, der sich eine
versteckte Anspielung dieser Art erlaubt, und Condivi hat es für nöthig
gefunden, seinen Meister ausdrücklich gegen Missdeutung in Schutz zu
nehmen. „Körperliche Schönheit hat er sehr geliebt, da er ja der beste
Kenner derselben war. Diese seine Liebe zu körperlicher Schönheit
hat einzelne sinnliche Menschen, die die Freude an der Schönheit nicht
anders als in unzüchtiger und unedler Weise aufzufassen vermögen,
veranlasst, schlimm von ihm zu denken und ihm Uebles nachzureden,
als ob nicht schon Alkibiades , jenes Urbild von Jugendschönheit, von
Sokrates in der keuschesten Weise geliebt worden wäre, jener Alkibiades,
der von sich zu sagen pflegte, wenn er sich mit jenem niedergelassen
habe, habe er sich doch nie anders von seiner Seite erhoben, als wie
von der Seite seines Vaters. Ich habe Michelangelo oft über die Liebe
sprechen und verhandeln hören und auch von anderen, die dabei waren,
vernommen, er habe über die Liebe nie anders gesprochen als man es
bei Piaton geschrieben lesen kann. Ich meinerseits weiss zwar nicht,
was Piaton hierüber sagt, aber das weiss ich aus meinem so langen
und innigen Verkehr mit Michelangelo, dass ich nie etwas anderes aus
seinem Mund gehört habe, als die reinsten Worte, die die Kraft be-
sassen in jugendlichen Menschen jedes ungeordnete und zügellose Ver-
langen, das in ihre Herzen gefallen sein mochte, auszulöschen." Diese
Worte sind durchaus glaubwürdig, aber sie verrathen doch eine apolo-
getische Absicht. Es ist auffällig, dass Condivi, der unter der Ein-
gebung Michelangelos selbst schrieb, der Freundschaft desselben zu
Tommaso Cavalieri nur nebenbei Erwähnung thut, während er un-
mittelbar darauf dem Verhältnis zu Vittoria Colonna warme Farben
verleiht, die gegenseitige Liebe beider in starken Worten hervorhebt
2{\{\ Wilhelm Lang
und auch hinzufügt, dass Michelangelo an sie viele, viele Sonette voll
Geisfes und süssen Verlangens gerichtet habe; eine Stelle, die zu dem
früheren Missverständnis der Gedichte Michelangelo's viel beigetragen
hat. Offenbar hat man bereits bei Lebzeiten Michelangelo's in seiner
Umgebung das Bedürfnis gefühlt, Missdeutungen vorzubeugen. Nach
dem Tridentiner Konzil waren zwar die Sitten nicht reiner, wohl aber
die Anforderungen an die äussere Moral strenger, die Augen der In-
(juisition argwöhnischer geworden. Wozu sich die Renaissance in freier
Unbefangenheit bekannt hatte, gereichte jetzt zum Anstoss. Diesen
Wechsel der Zeit scheint Michelangelo selbst schmerzlich empfunden
zu haben. In einem der Sonette (53) finden wir den acht platonischen
Gedanken, dass die weibliehe Schönheit von untergeordneter Art sei
und nicht werth der Liebe eines weisen und männlichen Herzens:
untergeordnet aus dem Grunde, weil sich der Liebe zum Weibe un-
vermeidlich ein sinnliches Element beimischt. Nirgends hat er so deut-
lich ausgesprochen, von welcher Art die „wilde Gluth" ist, mit der ihn
„ungemessene Schönheit" erfüllt. Die Liebe, wie er sie versteht, er-
weicht das Herz, dass es empfänglich wird für der Gottheit Liebespfeile,
sie strebt von der irdischen Erscheinung hinweg zum Schöpfer alles
Schönen,, sie ist dem aufwärts strebenden Geist die erste Stufe, sie be-
schwingt die Seele, dass sie nicht an niedrigem Begehren hängen bleibt.
Aber wenn er hier und in einer Reihe verwandter Sonette so starken
Nachdruck darauf legt, dass die wahre Liebe nicht sinnlicher Art sei,
wenn er die Liebe, die ihren Sitz in der Seele hat und zum Himmel
zieht, von der anderen die in den Sinnen wohnt und auf niedrige und
gemeine Dinge gerichtet ist, so streng unterscheidet und nach immer
neuen Ausdrücken für diesen Gedanken ringt, so macht es den Ein-
druck, als ob er selbst übler Nachrede begegnen wolle. Ja wir finden
in seinen Gedichten ergreifende Klagen , aus denen wir den Schmerz
darüber heraushören , dass der Gegenstand seiner Flammen der hohen
und reinen Liebe, die ihm entgegengebracht werde, nicht fähig oder
würdig sei Die trübe Färbung vieler seiner späteren Gedichte mag
sich daraus erklären, dass er sich mit seinem hohen Liebesideal un-
verstanden und misskannt sah, bis er selbst daran irre wurde.
Auf die einfachste Weise freilich suchte der jüngere Michelangelo,
sein GrossnefFe , das Andenken des grossen Vorfahren von jedem Ver-
dacht zu reinigen. Er war es, der im Jahre 1623 die erste Sammlung
der Gedichte seines Oheims veröffentlichte, aber nicht wie er sie vor-
fand — er hatte sie zuvor gründlich überarbeitet. Theils aus sprach-
lichen Gründen; denn die Gedichte, wie Michelangelo sie niederschrieb.
lieber die Gedichte Michelangelo's 267
sind vielfach dunkel, gezwungen, ganze Gedankenreihen in wenige
Worte zusammengepresst; hier half nun der Grossneffe, der Mitglied
der Crusca war, in bester Absicht nach: dunkle Gedanken schlug er
breit, was ihm zu rauh schien, glättete er, Halbvollendetes brachte er
zum abrundenden Schlüsse. Schlimmer war, dass er aus Rücksicht auf
die Censur Stücke unterdrückte oder abschwächte, die von Seiten der
Politik oder der Religion dem Argwohn Raum geben konnten; und
endlich that er dasselbe aus Rücksicht auf die Moral und auf den
guten Ruf seines grossen Ahns: er tilgte sorgfältig alle Spuren der
Leidenschaft für männliche Schönheit und Hess sämmtliche Gedichte an
eine Donna gerichtet sein. Selbst die Sonette an Cavalieri, die bereits
von Varchi mitgetheilt waren, verschonte er nicht mit seinen Correcturen,
Zu dem oben erwähnten Sonett (N. 31) an Cavalieri bemerkte er in
den Aufzeichnungen, die er für sich machte, er habe dasselbe geändert,
„weil sonst die Unwissenheit der Menschen Grund zum Aergernis findet,
und Varchi hätte besser gethan, es nicht in dieser Weise abzudrucken".
So verwandelte er denn den Cavalier armato am Schluss jenes Sonetts
in ein cor di virtü armato, wie er in Son. 52, wo von den Freunden
die Rede ist, die durch die Liebe immer vollkommner werden, amici
in animi verwandelte, mit der Anmerkung: „Man muss bedenken, dass
dieses Sonett, wie das vorhergehende (er meint das 31.) und andere,
wie klar zu erkennen ist, sich auf männlich-platonische Liebe bezieht."
Zum Glück hat er wenigstens die Handschriften seines Grossohms nicht
vernichtet. Dass sie einmal an die Oeffentlichkeit gelangen könnten,
daran scheint er nicht gedacht zu haben. In der That ist dies erst nach
mehr als zwei Jahrhunderten geschehen. In der Ausgabe Guasti's vom
Jahre 1863 erschienen die Gedichte Michelangelo's zum erstenmal in ihrer
unverfälschten Gestalt, getreu nach den Handschriften abgedruckt. Alle
Mühe, die sich der Grossneffe gegeben, war umsonst gewesen. Das lag
jetzt offen vor Augen : eine beträchtliche Anzahl leidenschaftlicher
Liebesgedichte war nicht an eine Donna, sondern an einen Signore ge-
richtet. Ist dies befremdend für die heutige Empfindungsweise, so ist
es doch nicht ohne Beispiel im Zeitalter der Renaissance. Merk-
würdigerweise aber machten die Florentiner Gelehrten, dieselben, die
zuerst die Handschriften fanden und benützten, den Versuch, auch jetzt
noch das Versteckensspiel des jüngeren Michelangelo fortzusetzen.
Guasti und nach ihm C. Milanesi und A. Gotti, von denen jener die
Briefe Michelangelo's herausgab, dieser eine auf neuen Dokumenten be-
ruhende Biographie veröffentlichte, bemühten sich, die bei vielen Ge-
dichten unzweifelhafte Beziehung auf den sokratischen Eros hinweg-
2{\H Wilhelm Lang
zudoulon'). Diese Versuche, den wahren Thatbestand hartnäckig zu
verdunkeln , sind um so überflüssiger, als einerseits der eigenthüra-
liche Verkehr Michclangelo's mit ausgezeichneten Jünglingen vollkommen
bezeugt ist, andrerseits aber über die wahre Natur seiner Leidenschaft
kein Zweifel sein kann. Der Ruf Michclangelo's braucht nicht künst-
lich sichergestellt zu werden. Den Argwohn beseitigen wollen, heisst
den Argwohn vielmehr herausfordern, und insofern haben dem grossen
Künstler die ängstlichen Freunde seines Rufs einen schlechten Dienst
erwiesen.
Seit seinem dauernden Aufenthalt in Rom (von 1535 an) unterhielt
Michelangelo namentlich mit jüngeren Landsleuten, Florentiner Aus-
gewanderten, einen Freundesverkehr, in dem er, vorhandenen Zeugnissen
zufolge, wie ein Sokrates unter den Jünglingen erscheint. Ernste Ge-
spräche über Kunst, Literatur, Politik wurden in diesem Kreise geführt,
dazwischen fehlte auch nicht die scherzhafte Munterkeit der Jugend,
an der Michelangelo Gefallen fand, wie ein in sich gekehrter Weiser
zeitweise derlei Unterhaltung sich gefallen lässt; der sonst verschlossene,
schweigsame, misstrauische Meister hatte Stunden, da er sich an harm-
losen, drolligen Spässen. ergötzen konnte. Aber wir erfahren auch, wie
von seiner Seite leidenschaftliche Aufwallung sich in diesen Umgang
mischte. Eine merkwürdige Reizbarkeit der Nerven macht ihn gegen
jeden schönen Eindruck aufs äusserste empfindlich. Einer dieser
Freunde, Donato Gianotti, der letzte Staatssekretär der Florentinischeo
Republik, hat einen Dialog verfasst, der eine Probe von den Unter-
haltungen dieses Freundeskreises giebt und in dem wir Michelangelo
eine sehr bezeichnende Aeusserung in den Mund gelegt finden. Die
Freunde laden den Meister, um ihm die Schwermuth zu vertreiben, zu
einem gemeinschaftlichen Mahle ein. Michelangelo aber widerstrebt,
weil ihm das nicht Freude, nur Schmerzen verursachen würde. „Wisset,
dass ich von Natur mehr zur Liebe geschafi'en bin, als vielleicht irgend
einer, der je geboren ist. So oft ich einen sehe, der von edler Bildung
ist, der irgend eine Fertigkeit des Geistes zeigt, der geschickter als
andere etwas zu thun oder zu reden versteht, bin ich genöthigt, mich
ihn zu verlieben, und so willenlos bin ich ihm hingegeben, dass ich
nicht mehr ich selbst, sondern gänzlich sein bin. Wenn ich nun mit
1) Wenn Symonds, der neueste Biograph, neben Guasti, Miianesi, Gotti mich
als Helfershelfer ihres Vertuschungssystems nennt (II, 384), so ist das ein Irrthum
oder Missveratändniss. Ich habe schon vor achtzehn Jahren (Im Neuen Reich 1875,
II, 980 f.), ausdrücklich diese Wegdeutungsversuche zurückgewiesen.
Ueber die Gedichte Michelangelo's 269
euch zu speisen ginge, so würden, da ihr alle von edler Natur seid,
alle die beim Mahle wären, ein Stück von mir nehmen, der eine mit
seinem Gesang, der andere mit seinem Tanz. Und so hätte jeder seinen
Theil von mir. Ich aber, anstatt mich bei euch zu erholen, zu sammeln,
zu erheitern, wie ihr gesagt habt, würde mich völlig verlieren und ver-
nichten, so dass ich viele Tage nicht wüsste, in welcher Welt ich mich
befände."
Das Gespräch, das in das Jahr 1545 verlegt ist, wird nicht eine
wörtlich zu nehmende Aufzeichnung sein, aber es schiebt Michelangelo
jedenfalls keine fremden Gedanken unter. So hat er in der That
empfunden und gelitten, so zugleich Wonnen und Schmerzen erfahren,
üie ihm zugeschriebene Aeusserung dient trefflich dazu, die Sonette zu
erläutern, die vom sokratischen Eros eingegeben sind. Genau so ist
im Phädros die Wirkung der Liebe beschrieben: die Wenigen, die
wahrer Liebe fähig sind, gerathen in gewaltige Aufregung, sobald sie
ein Abbild der jenseitigen Schönheit erblicken , sie sind ihrer selbst
nicht mehr mächtig, und vom Anblick getroffen, verehren sie dieses
Abbild gleich einem Gotte. Die Briefe an Cavalieri, an Febo di Poggio
(so heisst ein anderer seiner angebeteten jungen Freunde), bezeugen
den gleichen Zustand. Es sind einzelne Beispiele einer leidenschaft-
lichen Aufwallung, die aber — und das ist das Eigenthümliche — durch
jeden schönen Gegenstand in ihm erregt wird. Shakespeares glutvolle
Sonette sind von einer ähnlichen Leidenschaft erfüllt, aber sie gelten
dem einen stürmisch geliebten Freund, sie deuten auf ein vereinzeltes
persönliches Erlebnis; bei Michelangelo füllt diese Leidenschaft sein
Leben aus, sie wird durch jede Jünglingsschönheit erweckt, ohne dass
besondere Erlebnisse dabei im Spiele sind. Er ist vom Eindruck des
Schönen ergriffen, wo immer es ihm auffällig entgegentritt. Darum
konnte er in einem seiner Gedichte sagen, dass er unzähligemale von
Amor getroffen sei, und in einem anderen, dass er niemals ohne Liebe
sei. Und Condivi sagt von ihm: „Alles was in seiner Art ausgezeichnet
und schön ist, bewundert er mit begeisterter Liebe, und wie die Bienen
Honig aus den Blumen saugen , sucht er im weiten Gebiet der Natur
das Schöne, um es in seinen Werken wiederzugeben."
Zum Verständnis von Michelangelo's Gedichten und seiner Liebes-
kunst (um Varchi's Ausdruck zu gebrauchen), muss man sich also
zweierlei gegenwärtig halten. Einmal: es ist ächte tiefe Leidenschaft,
von der er bewegt ist, und die er in Reimen auszusprechen sich ab-
müht; Leidenschaft, die durch den Anblick schöner Gestalten, durch
den Verkehr mit edlen, in irgend einer Weise ausgezeichneten Jung-
270 Wilhelm Lang
lingen erweckt ist. Aber was er so leidenschaftlich liebt, sind nicht
eigentlich diese Persönlichkeiten, sondern die an ihnen erschaute Schön-
heit selbst, etwas was er aus ihnen abstrahirt. Er liebt, acht platonisch,
das was in ihnen allen dasselbe ist. Er macht sich aus ihnen ein Ideal,
das er mit Inbrunst umfasst. In der äusseren Mannigfaltigkeit der
schönen Gestalten erscheint ihm die Urgestalt des Schönen. Die
Wiederholung dieses Gedankens aber gibt den Gedichten , trotz aller
Glut, etwas Einförmiges. Sie entbehren der persönlichen Züge. In
einem der Briefe an Cavalieri heisst es geradezu: „Ihr wäret mir
keineswegs eine neue Bekanntschaft; vielmehr seid Ihr schon tausend-
mal in der Welt gewesen' ; mit anderen Worten : er liebt den Freund
leidenschaftlich, aber er liebt in ihm nichts anderes als die ewige
Schönheit, die sich immer neu in tausend Gestalten verkörpert.
Bei den weitaus meisten Gedichten sind die Adressen unbekannt,
und es wäre nutzlos diesen nachspüren zu wollen. Namen thun nichts
zur Sache. Der Dichter selbst sagt (Son. 57) ausdrücklich, dass das
Schöne jeglicher Art, jedes Alters und jedes Geschlechtes ihm in hundert
und tausend Gestalten durch das Auge in die Seele dringe. Es kommt
vor, dass er dieselben Verse an einen Signore und mit leichter Aenderung
an eine Donna richtet. SchefFler sucht scharfsinnig nachzuweisen, dass
Gedichte, an einen Signore gerichtet, später von Michelangelo selbst in
Donnagedichte verwandelt wurden. Aber auch der umgekehrte Fall ist
denkbar (Symonds II, 156, Note). Wenn die Florentiner Gelehrten mit
Unrecht die Signoregedichte auf eine Frau beziehen, so ist auf der
anderen Seite kein Grund, mit Scheffler anzunehmen, dass alle Donna-
gedichte ursprünglich Signoregedichte gewesen seien. Ausnahmen gibt
doch auch Scheffler zu. Das Charakteristische ist vielmehr das, dass
Michelangelo beliebig die Geschlechter wechselt bei Gedichten höchst
verwandten Inhalts. Eine klare Scheidung lässt sich nicht durchführen,
und den persönlichen Anlässen darf man schon deshalb kein über-
mässiges Gewicht beilegen, weil die Liebe zwar stets durch das Wohl-
gefallen an schöner Gestalt erregt erscheint, stets aber eine unpersön-
liche Wendung nimmt, sofern sie über den einzelnen schönen Gegen-
stand hinweg sich dem zuwendet was allem Schönen gemeinsam ist
und unmittelbar vom Himmel, vom Quell aller Schönheit stammt. Unter
den kleineren Gedichten (Epigr. 5) findet sich eine bezeichnende De-
finition der Liebe:
Amore e un concetto di belleza
Immaginata, cui sta dentro al core,
Amica di virtute e gentilezza.
Ueber die Gedichte Michelangeio's 271
Das heisst: die Liebe ist dem Platoniker identisch mit dem Begriff der
idealen Schönheit, wie sie an einem trefflichen und anmuthigen Gegen-
stand in die Erscheinung tritt.
Häufig sind die Verse, in denen der Dichter diese platonischen
Gedanken hin und herwendet, dunkel, gesucht, spitzfindig. Man sieht,
wie er sich abmüht, eine angemessene Form für sie zu finden. Darum
auch das unablässige Feilen, die häufigen Aenderungen. Es liegen Ge-
dichte in 5- und 6- und mehrfältiger Fassung vor, ohne dass die da-
durch durchsichtiger würden. Dasselbe ist der Fall bei den Briefen
an Cavalieri, wo er auch wiederholt die Feder ansetzt, keine Fassung
ihn recht befriedigt, die Empfindung in einem schwulstigen Barokstil
erstickt. Vers und Prosa machen den Eindruck des Geschraubten. So
gewiss die Liebe Michelangelos wahr empfunden ist, ihr Ausdruck ist
stets mühsam ausstudirt. Leidenschaft und Reflexion haben gleichen
Theil daran. Ganz wie im Symposion ist auch für Michelangelo der Eros
nichts als der Inbegriff aller begeisterten Empfindungen, die durch die
irdischen Abbilder des Ewigen in der empfänglichen Seele geweckt
werden. Ueber diese Empfindungen will er sich klar werden, es drängt
ihn sie in Worte zu fassen, und oft genug fühlt er, dass das Wort um
so ärmer ist, je höheren Flug die Gedanken nehmen. Zuletzt ist es
Grübelei über den Ursprung und das Wesen des Schönen, was seine
Gedichte ausfüllt. Das Liebesgedicht ist ihm nichts anderes als die
überlieferte Form, die er zu Hilfe nimmt, um seine Idealwelt in Worte
zu fassen. Offen gestanden, es steht ihm nicht zum besten, die Rolle
des schmachtenden, von Amor zu Tod getroffenen Liebhabers zu spielen.
Nirgends erscheint der Dichter grösser als in den seltenen Fällen , wo
er diese künstliche Einkleidung seiner Selbstgespräche verschmäht und
abstreift. Vollere und stolzere Töne findet er, wenn er, ohne diese
angenommene Maske, die Schönheit geradezu als den Quell seiner
künstlerischen Thätigkeit feiert. So in Madrigal 7: als sichere Leuchte
für seinen Beruf ist ihm bei seiner Geburt die Schönheit gegeben
worden; sie allein trägt das Auge zu jener Höhe der Gedanken, die
er mit dem Pinsel oder mit dem Meisel zu erreichen strebt. Wenn für
die Kunst, heisst es in Son. 18,
Wenn für die Kunst, die aus dem Himmel stammt
Und die Natur besiegt durch Meisterhand
Mir Aug und Ohr bei der Geburt gegeben,
Wenn das ich sah, was mich mit Kecht entflammt,
So trägt die Schuld von solchem Seelenbrand
Der der mich schuf, um in der Glut zu leben.
(Ueber«. von S. Haseaclever.)
'272 Wilhelm Lang
Und in dem schönen Sonett an Vasari vom Jahre 1554 (Son. 65) spricht
er geradezu das letzte Wort seiner Liebespoesie aus: Die Kunst ist
der wahre Herrscher und Abgott seiner Seele gewesen.
Dieses Sonett schrieb der 79jährige im reuevollen Rückblick auf
sein Leben, da er seine Ideale als eine Verirrung und jenen Glauben
an die Kunst als Götzendienst, als einen hinter ihm liegenden Wahn
der Leidenschaft beklagte. Bevor er aber diesen schwermüthigen Ge-
danken sich ganz zu eigen gab, war ihm noch ein bisher unbekanntes
Glück beschieden. Er sollte eine Frau kennen lernen, durch die er
zum ersten und einzigen mal in seinem Leben die Macht weiblicher
Seelenschönheit erfuhr. Die Freundschaft Michelangelo's und der
Vittoria Colonna, der Wittwe des Francesco d'Avalos, Marchese von
Pescara, ist allbekannt, aber aus der Zahl der „berühmten Liebes-
paare-' sind sie endgültig zu streichen. Mit Unrecht hat man Vittoria
Colonna zur Muse des Dichters gemacht^ mit Unrecht die stürmische
Liebesglut seiner Sonette auf dieses Verhältnis bezogen. Er lernte die
vielgepriesene Frau um das Jahr 1538 kennen, als er 63 Jahre alt, sie
48 Jahre alt war. Seit dem Tode ihres Gatten, des berühmten kaiser-
lichen Feldherrn (1525.) lebte die kinderlose Wittwe ganz dem An-
denken an den Frühverlorenen und den Tröstungen der Religion, Ihre
Gedichte sind ausschliesslich mit diesem doppelten Inhalt erfüllt. Sie
brachte ihr Leben theils auf Reisen, theils in klösterlicher Zurück-
gezogenheit in Orvieto und Viterbo zu. Von Viterbo aus kam sie zu-
weilen nach Rom, „aus keinem anderen Grunde, als um Michelangelo
zu sehen". Sie starb in Rom, wo sie zuletzt gleichfalls in einem Kloster
lebte, im Jahre 1547; das Spätglück des Künstlers dauerte also kaum
ein Jahrzehnt.
Die Freundschaft mit einer der erlauchtesten Frauen des damaligen
Italiens bildet eine höchst anziehende Episode im Leben des grossen
Künstlers, der nach Allem was seine Biographen erzählen, ein freud-
loses, einsames, wahrhaft ärmliches und sonst nirgends durch Frauen-
huld erhelltes Leben führte. Er bewahrte von ihr einen Band ge-
schriebener Gedichte, die sie ihm geschenkt, und ebenso eine Anzahl
Briefe, die er aus Orvieto und Viterbo von ihr empfangen» hatte. Die
wenigen Briefe, die von ihrer Korrespondenz erhalten sind, gehören
dem Jahre 1545 an_, als Michelangelo 70 Jahre alt war. Er schreibt
von Sonetten, die sie ihm zugeschickt hatte und die er seinerseits mit
einem Sonett erwidert; Brief wie Sonett drücken den tiefen geistigen
Abstand zwischen beiden, seine Unterwerfung unter die Ueberlegenheit
ihrer Seele aus: eine Himmelsgabe ist ihm, was er ihrer Gnade ver-
üeber die Gedichte Michelangelo's 273
dankt und sein Haus dünkt ihm ein Paradies zu sein^ seitdem es ihre
Gabe einschliesst. Ein zweiter Brief Michelangelo's bezieht sich auf
eine Zeichnung des Gekreuzigten, die er der Freundin versprochen hat,
und Zeichnungen desselben Gegenstandes bilden auch den Inhalt der
wenigen Briefe, die noch von der Hand Vittoria's vorhanden sind. Sie
schreibt mit einer gewissen Förmlichkeit, aber so dass durch die um-
ständlichen und gewählten Satzbildungen ein Gefühl der Herzlichkeit
durchscheint, stets im Tone höchster Bewunderung vor Michelangelo's
Kunst, und nie ohne Worte frommer Salbung einfliessen zu lassen.
„Ich hatte den grössten Glauben an Gott, dass er Euch übernatürliche
Gnade für die Ausführung dieses Christus verleihen werde. Aber als
ich Eure Zeichnung prüfte, fand ich sie so wundervoll, dass sie alle
meine Erwartungen übertraf." Aus ihren eigenen Briefen erkennt man
die Gewalt, die sie über ihn ausübte. Einmal stossen wir doch auf eine
Spur, dass auch in diesem V^erhältnis seine leidenschaftliche Natur sich
nicht ganz verläugnete. Sie findet es für nötig, sein Andrängen sanft
abzuwehren und bittet ihn mit zierlich gesetzten, gutgelaunten Worten, die
Korrespondenz nicht fortzusetzen, da sie sonst ihren Obliegenheiten bei
den frommen Schwestern in Viterbo, er seinen Obliegenheiten bei der
Arbeit in der paulinischen Kapelle untreu werden möchte. „So könnten
wir Gefahr laufen, ich den Bräuten, Ihr dem Statthalter Christi gegen-
über unsere Pflicht zu versäumen.'' Sie schreibt dann weiter von seiner
mit christlichem Knoten fest an sie geknüpften Anhänglichkeit und
betet zum Herrn, dass sie bei ihrer Rückkehr nach Rom den Freund
mit einem erneuten und gläubigen Herzen wiederfinden möge.
Ein glücklicher Zufall hat gewollt, dass, wie der Dialog des Gianotti
ein Bild des Verkehrs Michelangelo's mit seinen jüngeren Freunden
aufbewahrt hat, in einer anderen dialogischen Schrift auch von seinem
Umgang mit Vittoria Colonna eine anziehende Schilderung erhalten ist,
durch die das spärliche Briefmaterial eine willkommene Ergänzung er-
hält. Es ist die Schrift eines holländischen Malers, der vom König
von Portugal nach Rom gesandt wurde und hier eine Reihe der vor-
nehmsten Geister kennen lernte, darunter auch Michelangelo und Vittoria
Colonna. Meister Franz erzählt in dieser Schrift von einer Zusammen-
kunft, die Vittoria Colonna und ihre Freunde in der Kapelle von
San Silvestro hatten, um die Predigt eines Klosterbruders über die pau-
linischen Briefe anzuhören. Daran schliesst sich eine geistreiche Unter-
haltung der Versammelten über künstlerische Dinge, wobei besonders
interessant ist die Art, wie Vittoria Colonna mit Sicherheit die Ge-
spräche lenkt, wie sie ihren Freund Michelangelo zu behandeln weiss,
Romanische Poischungen VIII. ]^g
274 Wilhelm Lang
wie sie ihn zuni Reden bringt, sowohl über Kunstfragen, als über seine
eigene Persönlichkeif; sie bringt ihn soweit, dass er ein Bekenntnis
über sich selbst, über seine Künstlerlaunen und über die Gründe seiner
einsamen Lebensweise ablegt. Wie sehr sie selbst ihn zu schätzen
wusste, geht aus ihrem Worte hervor: „Eure Freunde stellen Euren
Charakter höher als Eure Werke, und die Euch nicht persönlich kennen
gelernt haben, schätzen nur das weniger Verdienstliche an Euch, näm-
lich Eure Werke. Bewunderungswürdig erscheint mir die Art und
Weise, wie Ihr Euch der Welt zu entziehen versteht, unsere unnützen
Gespräche meidet und den Anträgen aller Fürsten aus dem Wege geht."
Eine Aeusserung, die ohne Zweifel auf treuer Erinnerung- des holländischen
Künstlers beruht, ebensowie das Wort Michelangelo's: ,,Ich sage, ein
Künstler, der statt den Anforderungen seines Berufs zu genügen, viel-
mehr der Menge gefallen will , der in seiner Persönlichkeit nichts
Eigenes und Absonderliches hat, oder was man so nennt, der wird
niemals ein ausserordentlicher Mann sein." Auch die künstlerischen
Grundsätze, zu denen er sich bekennt, sind bezeichnend. Die Ge-
spräche , wie sie der Meister Franz aufgezeichnet hat , fallen in die
erste Zeit der Bekanntschaft Michelangelo's mit Vittoria Colonna. Der
einseitig religiösen Auffassung der Freundin steht Michelangelo noch
mit der Behauptung seines rein künstlerischen Standpunktes gegenüber.
Vittoria Colonna hatte bemerkt, dass die niederländische Malerei höher
stehe als die italienische, weil sie frömmer sei. Michelangelo bestreitet
dies. Die Kunst ist ihm Selbstzweck, die nicht ausser ihr liegende Ab-
sichten verfolgen darf. Innerhalb ihrer eigenen Grenzen muss sie nach
der höchsten Vollkommenheit streben, und in je höherem Grade ihr
dies gelingt, um so mehr hat sie an sich selbst einen göttlichen Cha-
rakter.
Diesen Standpunkt hat Michelangelo nicht bis ans Ende mit der
gleichen Zuversicht behauptet. Unter dem Einfluss der seltenen Frau
hat auch sein Denken und Empfinden immer mehr eine religiöse Färbung
angenommen. Die Zeugnisse dafür besitzen wir, wie in jenen Briefen,
in denen sie ihn zum Ewigen zieht, so auch in den Gedichten, die er
an sie gerichtet hat. In ihrer Gedichtsammlung findet sich kein ein-
ziges, das an Michelangelo gerichtet wäre. Und die „vielen und vielen"
Sonette, die er ihr gewidmet haben soll, suchen wir gleichfalls ver-
gebens. Aber einige wenige sind von jeher als an sie gerichtet be-
zeichnet worden, und einige andere hat er auf ihren Tod verfasst.
Diese Gedichte enthalten zum Theil dieselben Gedanken, denen wir
auch sonst begegneten. Was ihm in der Freundin übermächtig
Ueber die Gedichte Michelangelo's 275
entgegentrat, wirkte auf ihn nicht anders als die übermenschliche
Schönheit, die ihn so oft in die Seele getroffen hatte. Er braucht
dieselben, ihm geläufigen Gleichnisse. Aber doch tritt in den meisten
das ethische Moment der Liebe, das übrigens auch in den Freundes-
gedichten nicht fehlt, stärker hervor. Er spricht von seiner wilden
Gluth, die von der Freundin gezügelt und gesänftigt wird. Zwischen
Sünde und Tugend schwankend, vergleicht er sich dem leeren Blatte,
das er ihr reicht, damit sie darauf schreibe, ob der reuige Sünder im
Himmel angenehmer sei oder der stolze Gerechte. Ein andersmal ver-
gleicht er sich dem rohen Modell, das, wie das Thonbild erst im harten
Stein durch des Künstlers Hauimerschläge Leben gewinnt, durch sie
erst zum wahren Leben erweckt, durch die Hammerschläge ihres Geistes
erst vollkommen gemacht werde. Und an dasselbe Bild anklingend
ruft er der Freundin nach ihrem Tode nach: „Du stiegst zum Himmel
auf, weil ja der Hammer aus grösserer Höhe auch mit grösserer Stärke
den Ambos trifft; ein rohes Stückwerk würd' ich immer bleiben, wenn
nicht des Himmels Schmiede mich vollenden würde." Das Alles klingt
immerhin, wie es seine Art ist, gesucht und gekünstelt. In einem
Briefe , den er nicht lange nach dem Tode der Marchesa an einen
Florentiner Freund richtete, schrieb er die einfachen Worte, die aber
doch mehr sagen, als die poetischen Bilder: „Sie ist mir herzlich gut
gewesen und ich nicht minder ihr. Der Tod hat mir einen grossen
Freund geraubt." Die Wahl dieses Ausdrucks, grande amico, ist be-
zeichnend für den Trauernden , der das Ideal zeitlebens vor Allem in
männlicher Schönheit und Anmuth gesehen hatte. Scheffler und Symonds
beziehen auf Vittoria Colonna auch das 57. Madrigal, das mit dem
Satze beginnt: „Ein Mann in einem W^eibe, ja ein Gott spricht aus
ihrem Munde," Michelangelo weiss für die Freundin, die einzige weib-
liche Seele, die ihn wirklich gefesselt hat, kein höheres Prädikat, als:
ein Mann in einem Weibe.
So spärlich die urkundlichen Zeugnisse für den Verkehr beider
sind, so reichen sie doch hin, über den Charakter desselben keinen
Zweifel zu lassen. Vor allem ist die Ueberlegenheit der vornehmen
Dame ersichtlich, die mit gesellschaftlichem Takt ihre Umgebung be-
herrscht. Zu dem ersten Künstler des Zeitalters fühlte sie sich wohl
zuerst durch ihren Sinn für die Kunst hingezogen. Sie erkennt aber
bald, dass er mehr ist als ein grosser Künstler, durch die Härten
und Mislaunen seines Wesens blickt sie in die Tiefe einer ungewöhn-
lichen Persönlichkeit, und je mehr sie diese in ihren Eigenheiten und
Seltsamkeiten anerkennt, reizt es sie zugleich, ihn in ihren Ideenkreis
18*
')■^^^\ Wilhelm Lang
herüberzuziehen: ein Zug, dem er um so williger folgt, als er in ihr
eine Macht empfindet, die ihm eine ganz neue Offenbarung ist. Im
.Schönen der menschlichen Gestalt und ihrer unerschöpflich reichen Be-
wegung hatte er bisher begeistert den Abglanz der göttlichen Schön-
heit verehrt, jetzt war es die Schönheit einer weiblichen Seele, die mit
gleicher Gewalt, und doch ganz anders wirkend ihm Botschaft aus der
jenseitigen Welt brachte. Der Alternde war zum erstenmal von der
Ueberlegenheit eines Weibes ergriffen. Er fühlte, dass sie eine Um-
wandlung in ihm bewirkte und, was in seiner Natur gelegen war, durch
eine Art Wiedergeburt erst zur Vollendung brachte. Ein himmlisches
Geschenk empfing er durch ihre Huld, gegen das Geist, Wissen und
Kunst nichts sind. (Son. 13.) Er, der gepriesene Künstler, erkennt,
dass sie die wahre Bildnerin ist, die ihn, der bisher blos ein rohei>
Modell gewesen ist, zum Kunstwerke umschuf (Son. 14.)
Es ist darin nicht der einzige Grund seiner späteren Wendung zu
christlicher Frömmigkeit zu suchen. Ein ethischer Kern lag in seinem
Wesen tief begründet. Mit Begeisterung hatte er in jungen Jahren der
Predigt Savonarola's gelauscht und neben Dante gehörte die heilige
Schrift zu seinen Liebjingsbüchern. Man darf sich nicht vorstellen,
dass die fromme Marchesa ein Bekehrungswerk an ihm gethan habe.
Aber wenn durch Alter, Krankheit und die Erfahrungen seines Lebens
eine düstere Weltauffassung in ihm überhand nimmt, die religiösen
Regungen der Jugend wieder lebendig werden, so ist doch kein Zweifel,
dass die Neigung, die ihn mit der frommen Wittwe verband, ihn in
dieser Richtung bestärkte. Man weiss, dass Vittoria Colonna den aus-
gezeichneten Italienern nahe stand, die ohne vom Boden der römischen
Kirche sich zu entfernen, doch einen Hauch von der deutschen Glaubens-
erneuerung verspürten und für eine Reform jenseits der Alpen zu
wirken suchten; Versuche die dann in der einbrechenden Reaktion er-
stickten, zum Theil mit Gewalt ausgelöscht wurden. Auch die Recht-
gläubigkeit Vittoria'ö ist vom Verdacht der Inquisition nicht verschont
worden, obwohl sie sich mit strengem Tadel von Fra Bernardino Ochino
abwandte , als dieser sich zu den Lutherischen Sätzen bekannte. Wir
haben kein Zeugniss, dass Michelangelo sich in die religiösen Contro-
versen des Tages eingelassen hätte. Er blieb ein getreuer Sohn seiner
Kirche. Als er im Jahre 1548 den Tod seines Bruders Giovan Simone
erfuhr, lag ihm viel daran zu wissen, ob derselbe gebeichtet habe und
getröstet mit den Sakramenten der Kirche gestorben sei. „Wenn er so
gethan hat und ich davon unterrichtet werde, wird mein Schmerz sich
lindern." Dasselbe wiederholt sich beim Tode des Bruders Gismondo
üeber die G(;dichte Michelangelo's 277
im Jahre 1555. „Wir müssen uns trösten, und insofern er mit gesunden
Sinnen und mit allen Sakramenten der Kirciie gestorben ist, lasset uns
Gott preisen/' Aber die Frömmigkeit, wie sie sieh in Michelangelo's
Gedichten der letzten Zeit ausdrückt, empfängt nun doch ihre Färbung
von den reformatorischen Gedanken, die schüchtern auch in Italien
Einlass begehrten. Sie hat nichts von Askese, nichts von äusserlicher
Superstition. E^s ist der Gekreuzigte, dem er sich zuwendet, von dessen
Gnade er, ohne eigenes Verdienst, die Rettung seiner Seele erhoffte.
Seine Frömmigkeit bestand darin, dass er ein unmittelbares Verhältnis
zum Erlöser suchte.
Was er als Künstler in seinen Greisenjahren schuf, zeigt ihn ganz
von dem gleichen Gedankenkreis erfüllt. Man hat eine Menge Zeich-
nungen des Gekreuzigten von ihm, die wohl zu Vorstudien für ein
grosses Gemälde der Kreuzigung bestimmt waren, ebenso edel und
gross in der Auffassung, als fein in der Formgebung. Einige von diesen
Zeichnungen hat er, wie Condivi und auch die erhaltenen Briefe be-
zeugen, für Vittoria Colonna gemacht, aber lauge nach ihrem Tode
muss er dieselben fortgesetzt haben. Aus den fünfziger Jahren ist
auch die unvollendete Kreuzabnahme, die jetzt hinter dem Hochaltar
des Florentiner Domes steht, sein ergreifendstes und pathetischstes
Werk, wie man gesagt hat, das er, nach einer Ueberlieferung, zu
seinem eigenen Grabmal bestimmt hatte. Und den Bau der Kuppel
von Sankt Peter, des genialen Werkes, womit er seine Künstlerlaufbahn
abschloss, hat er immer als eine religiöse Verpflichtung betrachtet, von
der er sich nicht ohne schwere Verschuldung losmachen könne. Das
ist es, was er den Aufforderungen Vasari's und des Herzogs von Florenz,
die ihn nach der Vaterstadt zurückriefen, stets entgegenhielt: „Mein
Weggang von Rom wäre der Ruin des Gebäudes, für mich eine grosse
Schande durch die ganze Christenheit und für meine Seele eine schwere
Sünde."
{ Die Gedichte des Greisenalters, aus denselben Stimmungen hervor-
i gegangen, sind wohl die vollendetsten, die Michelangelo hinterlassen
hat. Hier ist ächte Empfindung, unverkünstelt, weniger als sonst hat
er hier mit der Sprache zu ringen. Aber sie bezeugen auch, dass dem
I Siege der religiösen Wendung noch ein schwerer innerer Kampf vor-
i hergeht. Es ist eine Zeit in seinem Leben , da das antike Freund-
schaftsideal und der Einfluss der Marchesa von Pescara, der hellenische
! Schönheitskultus und die Gedanken an den Tod zugleich seine Seele
I bestürmen und sich den Platz darin streitig machen. Den Höhepunkt
der Freundschaft mit Vittoria Colonna müssen wir uns um das Jahr 1545
278 Wilhelm Lang
und die vorangehenden Jahre denken. Derselben Zeit aber gehören
der Briefwechsel mit dem Freund Luigi del ßiccio und die Grab-
schriften für den schönen Jüngling Cecchino Bracci an, in denen das
alte Thema des platonischen Eros durch immer neue Spiele des Witzes
und Hyperbeln variirt wird , doch bereits untermischt mit christlichen
Anklängen. Und derselben Zeit gehört das Gespräch des Gianotti an,
worin Michelangelo selbst den leidenschaftlichen Zustand schildert, in
den ihn der Anblick und der Umgang mit schönen Jünglingen versetzt,
in dem aber auch bereits der Gedanke an den Tod als das Gegen-
mittel erscheint, das von der Liebesleidenschaft befreit. Den Freunden,
die ihn damals zu den Zerstreuungen eines heiteren Mahles lockten,
entgegnete er: „An den Tod muss man denken. Dieser Gedanke allein
ist es, der uns Selbsterkenntnis und wahre Freude lehrt, der uns die
innere Einheit gibt, der uns nicht zur Beute werden lässt Verwandten
und Freunden, noch dem Ehrgeiz, der Habsucht und anderen Fehlern
und Lastern , die den Menschen sich selbst entfremden und ihn nicht
zu sich selbst kommen lassen. Und dieser Gedanke des Todes hat
eine wunderbare Wirkung. Denn wenn der Tod die Eigenschaft hat,
alle Dinge zu zerstören, so hält er umgekehrt diejenigen aufrecht, die
an ihn denken und beschützt sie vor allen Leidenschaften. So auch
gegen die Liebe haben wir keinen besseren Schutz als die Todes-
gedanken."
Doch nur mit Schmerzen trennt er sich von dem Ideale, das ihm
einst die Brust geschwellt hat. Noch hat er Stimmungen, da er die
Macht Amors widerstandslos auf sich wirken lässt, da er sich durch die
Liebe verjüngt fühlt, und ausdrücklich sagt er sich, dass die Liebe
zum Schönen ja auch dem Alter keine Sünde sei; wozu erschuf denn
Gott die Welt, wenn er die Freude an ihr verdammen wollte?
Von falscher Scham gezwungen
Höhnt der sich selbst und lügt, der Schmach es findet,
Wenn göttlich Schönes noch den Greis entzündet.
Aber bald wenden sich die Gedanken. Die Nähe des Todes beginnt
den Liebesgott zu verscheuchen. Jetzt ergreift den Dichter Reue, dass
er Herz und Geist dem Dienst des Schönen hingegeben, er flucht der
Liebe, dass sie noch den letzen Tag zum Tag der Schande machen
wolle. Hassen will er die Welt mit ihren Reizen ; was er einst geliebt,
schilt er trügerisches Hoflfen, eitles Verlangen. Er zittert, dass er sein
Heil so lange verschoben hat:
Zu spät erkenn' ich nun mit bittrem Leiden;
Das schlimmste üebel ist die Zeit vergeuden.
Ueber die Gedichte Michelangelo's 279
Noch kostet es einen schweren Kampf, um den unmilden Sinn des
Greises zu beugen. Auch aus vertrocknetem Stamm versucht Amor,
neue Blüthen zu locken. Zwischen Liebe und Tod getheilt, sucht der
Dichter das Bessere und wählt das Schlimmere, denn die Gewohnheit
ist stärker als die guten Vorsätze. Die Natur lehnt sich immer wieder
auf, ermattet sinkt der Wille zurück, bis ihm zuletzt die ewige Gnade
glücklich zum vSiege verhilft. Jetzt sind die Wogen beruhigt, das müde
Lebensschiff ist am Hafen angelangt. Ergreifende Sehnsucht nach dem
ewigen Heil, Anrufung der göttlichen Gnade, Vertrauen auf das Blut
des Gekieuzigten — das sind die letzten verhallenden Klänge der einst
so ganz anders gestimmten Leyer. Der stolze Platoniker endet, wie
Condivi sagt, als „ottimo Christiane".
W^ie in den Werken, die ihn als Künster/unsterblich gemacht haben^
ist Michelangelo auch in seinen Gedichten ganz er selber, mit keinem
vergleichbar, er will mit eigenem Masse gemessen werden. Jeder
Genius trägt sein Gesetz in sich selbst. Aber das Schicksal des Genius
ist es, von der Mitwelt unverstanden zu sein. Michelangelo besass
Eigenheiten des Temperaments, die zu reden gaben und im Munde der
Leute noch übertrieben wurden. Sein Erfülltsein von enthusiastischer
Liebe zu männlicher Schönheit, die scheinbare Geistesabwesenheit,
wenn er in mystische Grübeleien versank, seine Bedürfnislosigkeit bei
einem Ruhm, der die Welt erfüllte, sein Hang zur Einsamkeit, seine
Unverträglichkeit, die Neigung zu Argwohn und die Ausbrüche plötz-
licher Leidenschaft, endlich die Zerknirschung, die noch genug von der
Gewaltsamkeit seines Naturella zeigt, das sind Züge, die ihn zu allen
Zeiten zu einer ungewöhnlichen Persönlichkeit gemacht hätten. Er
selbst war sich, wie wir uns aus den Gesprächen in San Silvestro
erinnern, bewusst, dass er als absonderlicher excentrischer Mensch
gelte. Er rechtfertigte sich damit, dass er ein Künstler sei, und dass
er ganz dem Studium ergeben, ganz von den Aufgaben seines Berufes
erfüllt, nicht im Stande sei, den nichtigen Zeitvertreib anderer Menschen
zu theilen. Seine Freunde und Biographen, die jene Züge nicht in
Abrede stellen, wissen noch Anderes zu seiner Entlastung: sie stellen
freundliche Züge an die Seite, aus denen die Herzensgüte, ja eine ge-
wisse Weichheit seiner Natur erhellt. Es ist wahr, er konnte aufbrausen,
er war im Argwohn ungerecht , konnte sich um eingebildeter Dinge
willen mit den Seinigen, mit Vater und Neffen, ja mit seinen besten
Freunden plötzlich entzweien. Allein wenn er leicht in schlechte Laune
gerieth, so kam ihm leicht auch die gute wieder, er hat stets die ab-
gerissenen Fäden versöhnlich wieder angeknüpft. Gegen Schüler und
2^0 Wilhelm I^ang
Gehilfen bewies er sich allezeit hilfreich und geduldig, wie sie denn
ihrerseits an ihm als ihrem „Vater'' hingen und unglücklich waren,
wenn sie von seiner mistrauischen Laune sich einmal verkannt sahen.
Sparsam und gegen sich selbst fast unverantwortlich hart, war er frei-
gebig im Wohlthun. Bemerkte man an ihm eine gewisse Schwäche,
den Umgang mit vornehmen Persönlichkeiten zu suchen, wie er denn
selbst viel auf seine vorgeblich hochadeliche Herkunft hielt, so war er
andrerseits gerade gegen Geringe von unwandelbarer Güte; selbst gegen
seine Mägde, die ihm Aerger genug schufen und die er beständig
wechseln musste. In seinem Tagebuche notirte er am 1. Januar 1554 —
er war damals achtzig Jahre alt — dass er ein Mädchen , Vineenzia,
Tochter eines Wursthändlers, zu sich ins Haus genommen habe, mit
der Zusage, sie nach vier Jahren, wenn sie sich an Seele und Leib
wohlverhalte, zu verheirathen und ihr ein Heirathsgut von fünfzig Scudi
Gold auszusetzen. Gleichwohl sollte er auch an ihr keine Freude er-
leben. Glücklicher war er mit seinen männlichen Dienern. Mit rühren-
der Anhänglichkeit hing er zumal an seinem Urbino, der über zwanzig
Jahre bei ihm war, dessen Tod er in herzlichen Worten betrauerte und
dessen hinterlassener Familie er ein hilfreicher Berather blieb. Die
Reinheit seiner Sitten aber, die Condivi und Vasari so stark betonen, —
der letztere spricht sogar von santitä dei costumi — wird auch von
dem Annalisten Scipione Ammirati bezeugt, der beim Jahre 1564, dem
Todesjahre Michelangelo's bemerkte, dass dieser neunzig Jahre alt ge-
worden sei und dass in dieser ganzen Zeit, und bei aller Freiheit zur
Sünde, Niemand mit Recht und Grund ihm irgend einen Makel hätte
anhaften, irgend eine Sittenlosigkeit hätte vorwerfen können.
Aber was der Menge, die ihn nicht näher kannte, stärker ins Auge
fiel, waren doch die excentrischen Seiten seines Wesens, jene terribilitä,
wie die Zeitgenossen sagten. Er war ein Mensch, mit dem sich schwer
umgehen Hess, kein normaler Mensch, ein Sonderling, bei dem es nicht
„ganz richtig" war. Er selbst spielte mit dem Gedanken seiner Narr-
heit. „Ihr sagt, ich sei alt und närrisch; aber ich antworte, es ist kein
sichereres Mittel, sich gesund und frei von Sorgen zu halten, als wenn
man närrisch ist.- Ein andresmal: „Was die Narrheit betrifft, die man
mir zuschreibt, so schadet sie doch Niemanden als mir selbst." Sind
solche Aeusserungen ein Beweis, dass er wirklich gestörten Geistes ge-
wesen sei? Man wird in Wahrheit nichts in seinem Wesen finden, was
nicht aus den Eigenheiten einer ursprünglichen, temperamentvollen
Künstlernatur sich erklären Hesse. Mit Recht weist desshalb Symonds
die Uebertreibungen der neueren psychologischen Schule, eines Paria-
Ueber die Gedichte Micheiangelo's 28i
greco und Lombroso zurück, die, auf die Verwandtschaft des Genies
mit dem Wahnsinn gestützt, auch Micheiangelo's Sonderbarkeiten zu
Störungen des Nervensystems, zu Krankheitserscheinungen stempeln.
Weder seine Kälte gegen das weibliche Geschlecht, noch seine hoch-
gradige Reizbarkeit, noch die scheinbaren Widersprüche seines Charak-
ters rechtfertigen eine solche Diagnose. Niemals bat sein Trübsinn die
Form von Weiber- oder Menschenhass angenommen. Sein Leben war
eine Kette von leiblichen und geistigen Anstrengungen, von Erfolgen und
von schmerzlichen Enttäuschungen ; zu diesen natürlichen Störungen des
Gleichgewichts gesellte sich in den späteren Jahren die Gebrechlichkeit
des Leibes und quälende Kränkelt. Wenn er zuletzt, das Bild des
Todes vor Augen, sich qualvoller Reue hingab, dem Gekreuzigten sich
anbefahl und selbst seine Kunst als eitlen Irrthum und die Ursache
seiner Leiden anklagte, so sind das Gedanken, die in den Jahren, die
er erreichte, bei einem schon frühzeitig geweckten religiösen Gemüth
nichts Auffälliges haben. Und die Frömmigkeit, zu der er sich in
seinen letzten Jahren bekannte, hat nichts Asketisches oder Weltfeind-
liches. Sie hielt ihn nicht ab, das lebhafteste Interesse an seiner
Familie zu nehmen, sein Besitzthum zu mehren und sich der an-
gestrengtesten Arbeit bis zuletzt zu unterziehen. Diese bis ans Ende
fortgesetzte Thätigkeit, die Ausdauer seiner Konstitution bis in sein
neunundachtzigstes Lebensjahr, die Massigkeit, die ihm zur anderen
Natur geworden war, sind ebensoviele Beweise seiner Gesundheit.
Lombroso selbst hat in einer früheren Schrift (Genio e follia, 1864)
Michelangelo ausdrücklich unter den Männern von Genie aufgeführt,
bei denen sich nie eine Spur von Geistesstörung gezeigt habe, die
weder durch das Unglück zerrüttet noch durch die Leidenschaften irre
geführt worden seien.
Schliesslich sind die Tiefen einer solchen Persönlichkeit nicht zu
ergründen, auszumessen, in volle Beleuchtung zu rücken. Alles in
Allem erscheint er in seinen Gedichten und in seinen Werken als ein
Mann, der mit einer heissen Leidenschaft für die Schönheit, mit einer
ausserordentlichen Empfänglichkeit für die Reize der menschlichen Ge-
stalt ausgestattet, seine ganze Energie von Jugend auf bis zum Ende
daran setzt, diese Leidenschaft in Thaten der Kunst zu verwandeln.
Sein Leben erfüllt sich in der Verwirklichung seiner Kunstideale. Was
er vermag, stellt er in den Dienst der einen Göttin, die er als ,,idolo"
und „monarca" seiner Seele feiert. Ob die Sonette einen Signore oder
eine Donna anreden, zuletzt ist es die über den Sternen thronende
Schönheit, die er in ihren Abbildern und Beispielen zu fassen sucht.
•JK'J Wilhelm Lang
die deine iSeoio in Flammen setzt, seinen Kopf zu ruhelosen Grübeleien
zwingt, Phantasie und Willen zu den höchsten Zielen der Kunst be-
feuert. Sie ist es, vor der er sich selbst demüthigt, die ihn beseligt
und vernichtet, die er vollkommen erst nach dem Tode zu erkennen
hofft und an der er zuletzt verzweifelt. Ihre Wirkungen sind es, wenn
er von sich sagen konnte:
Wenn mehr ich litt als Alle, fühlt' auch Wonne
Ich mehr als Alle unter dieser Sonne.
Stuttgart, 1893.
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance (1288).
von
Wilhelm Ruhrs.
Die folgende Arbeit beschäftigt sich mit der sprachlichen Unter-
suchung der Dirne de Penitance, die 1874 von H. Breymann herausgegeben
wurde. Wegen der zahllosen Verlesungen ist die Ausgabe nur mit der
handschriftlichen Kollation von Sucbier zu benutzen, die mir durch die
Güte von Herrn Prof. Foerster zugänglich war. ^) Das Gedicht, dessen
Text nur in einer Handschrift des Britischen Museums erhalten ist, hat
dadurch ein so erhebliches sprachliches Interesse, dass die Abfassungs-
zeit genau fixirt ist: Im Jahre 1288 dichtete der französische Ritter
Jean de Journy, auf der Insel Cypern, die Dime, als er eben von einer
schweren Krankheit genesen war. (Vgl. V. 3287.) Es ist sehr wohl
möglich, dass Jean aus dem im Departement Pas-de-Calais gelegenen
Journy stammt. Wie wir allerdings sehen werden, giebt der Dichter
diesen heimischen Dialekt zwar durchaus nicht treu wieder, aber mehr
als deutliche Spuren hat derselbe dennoch bei ihm hinterlassen. Im
allgemeinen ist das Bestreben des Dichters nicht zu verkennen, sich
der mehr und mehr aufkommenden französischen Gemeinsprache zu
bedienen. Wenn er sie nicht streng und einheitlich durchführte, so ist
dies teilweise darauf zurückzuführen, dass er sie eben noch nicht voll-
kommen beherrschte und sich nicht ganz von den Einflüssen des heimat-
lichen Dialektes zu befreien vermochte; andrerseits ist nicht zu vergessen,
dass die Koine, selbst noch in der Entwicklung begriffen, weder jene
feste Einheit der alten Volksdialekte, noch die der modernen Kunst-
sprache besass. Bei sprachlichen Untersuchungen ist bisher oft über-
sehen worden, dass ein Dialekt einschneidende, innere Veränderungen
erfahren muss, der durch die Umstände zur Schrift- und Verkehrs-
sprache für weitere , ihm fremde Gebiete wird. Er absorbirt bei der
Vergrösserung seines Bezirkes einen gewissen Bruchteil des fremden
Dialektes, den er verdrängt. Dieser Bruchteil wird um so bedeutender
ausfallen, je wichtiger und mächtiger die frühere Stellung des fremden
Dialektes selbst war. Ein Blick auf die bunte Zusammensetzung der
^) Vgl. die Anzeige Suchiers in der Jenaer Literaturzeitung 1875, N. 502
u, Foersters im Literarischen Centralblatt 1876, S. 20.
284 Wilhelm Rohrs
inodenic'ii Kulturspraehcii zeigt die Wahrheit dieser Aufstellung deut-
lich genug. Einleitungsweise seien diese allgemeinen Bemerkungen
vorausgeschickt zur Erklärung des Nebeneinanders so mancher hetero-
gener Wortformen, auf die wir noch häufig genug im Laufe der Unter-
suchung stüssen.') Vgl. die interessante Notiz van Hamels in seiner
Ausgabe von Carite und Miserere (Introd. 137, Note 2).
Silbenzählung.
Elision und Hiat.
I. Bei einsilbigen Wörtern.
A. Die bekannten proklitischen Wörter: de, me, te, le (Pron. u.
Artikel), sc (Pron,), und ma, ta, sa^ la (Pron. u. Artikel) zeigen immer,
wo es möglich ist, Elision, wenn auch die Handschrift dies nicht immer
andeutet. Das gleiche gilt natürlich von den pik. Nebenformen der
4 letzten Wörter: me, te, se, le. Z. B. : se ocvre 2322 (aber gewöhnlich
s' 444, 1120, 2086, 3097 u. a.).
B. Fakultativ ist die Elision bei: ne, que, se.
1) «. ne=nec zeigt ebenso oft Elision (699, 1112, 1772, 3108 u. a.)
wie Hiat (364, 819, 855, 1309, 2081 u. a.). Zweimal erscheint ni, und
zwar im Hiat, : 698, 1112.
ß. ne^=non erfährt durchweg Elision. 348 steht es im Hiat, wo
aber wohl mit Suchier die Besserung in n'l vorzunehmen ist. Sehr oft
druckt Breymanu ne7i, wo n'en zu lesen ist: 455, 1034, 1060, 1122,
1852 (und auch vor Kons. 1840, 2208, 2302). 3150 steht ne aie im
Hiat : aber die Stelle, die 3034 schon irrtümlich vorausgegriften wurde,
ist wohl nach .3034 in n'en oie zu bessern, wozu auch der Sinn rät.
2) «. qiie, Konj., hat Elision: 22, 43, 944, 1314. Vor il und on
findet sich aber sehr oft Hiat: 162, 196, 429, 482, 655, 676, 791, 864,
1) Wenn im Folgenden der Einfachheit halber häufig eine Form als
l)ikardisch bezeichnet wird, so soll sie damit vor allem in Gegensatz zur
franzischen Form gestellt werden, und es soll damit nicht gesagt werden, dass
diese Form nun auch ausschliesslich auf die engere Pikardie beschränkt sei.
.Alan wird sie in der Regel auch in den benachbarten Dialekten des Nordens
und Nordostens antreffen können, ohne dass wir jedoch damit der Dialekttheorie
von P. Meyer und G. Paris beizutreten beabsichtigen.
Wie wir in einem Schlussabschnitt noch ausführen werden, decken sich die
niundartlichen Züge unseres Gedichts am besten mit dem Dialekt der Urkunden
;ius l'ontliieu, die Raynaud in der Bibliotheque de l'Ecole des Chartes, tonie
XXXVI, 193—243, tome XXXVII, 5—34, sowie 317— 357 veröffentlicht und kurz
anaiysirt hat. Hier wird nach dem Sonderabzug Etüde sur le dialecte picard
par G. Raynaud, Paria 1876, zitirt.
Sprachliche Untersuchung" <ler Dinie de Peuitance 285
1040, 1102, 1109, 1115, 1206, 1501, 1517, 1832, 1925, 1936,
1996, 2113, 2261, 2371, 2991; wenn auch nicht ausschliesslich, vgl.
769, 2676 u. a.
ß. que, Proii., zeigt in der Funktion des Nominativs, durchgehends
Elision, 9, 66, 210, 230, 332, 479, 1246 u. a. Eine Ausnahme macht
nur 866, wenn hier nicht qui einzusetzen ist (was Breymann still-
schweigend thut).
Als Akk. ist Elision auch das gewöhnliche: 19, 23, 3135; aber
ebenso wie bei der Konj. ist Hiat bei folgendem // und on üblich :
286, 1036, 1274; 2360, 2506 (Neutr.).
3. se, Konj., wird gewöhnlich elidirt: 86, 166. Vor il findet Hiat
statt in 1135, 1593, 1993, 2207 (aber 176).
C. je, ce.
1) je zeigt Elision : 5, 7. Im Hiat steht die betonte Form jou.
2) ce oder che wird meist elidirt : 75, 185 u. a. ; nur 1174 findet
sich che est und 1481 en che avons Sonst erscheint cho/t im Hiat : 745,
789, 1027, 1516, 2323.
D. si, qui, li.
1) Die so häufige Partikel si wird nie elidirt : 2, 18, 710. 1574 hat
die Hs. sa, wo aber das Versmass sl a verlaugt.
2) qui nur mit Hiat : 14, 34, 118 u. a.
3) a. U, Nom. des Art., Sgl. und PL, lässt keine Elision zu : 327,
402, 494, 629 u. a., so vor allem die häufige Verbindung- li hom 45,
570, 610, 673, 743 u. a. Eine Ausnahme zeigen 585 u. 1293 le hom
mit Elision, bei welchem Wort sich also zuerst der Einfluss des Acc.
geltend machte. (Vgl. das abgeschwächte Vom 2417, und Von 1889.)
Ahnlich erklärt sich Vuns a Vautre 1888, wo der zweite Acc. V den
ersten Nom. li analogisch beeinflusst hat; daneben steht freilich noch
li uns de Vautre 1683, 1859. Weitere Ausnahme: Vairs 344.
ß. li, Dat. des Pron., findet sich immer im Hiat : 950, 980, 1022,
1033 u. a., ausgenommen den bekannten Fall, wo das Pron. en {inde)
folgt: Ven 385, 1844, 1848.
Nur scheinbar steht // en im Hiat 3098 : es ist // enporte zu lesen.
Bei en porter scheint schon früh im afr. die (später auch bei en fuir
u. a. vollzogene) Zusammenziehung beider Bestandteile eingetreten zu
sein. (Vgl. Schlösser, Lautv. der Q. L. des R. Bonn, 1886, S. 60).
Vor estuet erleidet // keine Elision, wie in gewissen Texten, 980.
tu hat die abgeschwächte, dem pik. eigentümliche Nebenform ie,
die dann der Elision fähig- ist ; Ves 552.
286 Wilhelm Rohrs
IL Bei mehrsilbigen Wörtern.
Im Wortauslaut erfährt unbetontes e in allen Fällen Elision. Die
Folgerungen, die sieh hieraus für die Deklination und Konjugation er-
geben, sollen bei der Flexionslebre angeführt werden. Es sei hier nur
bemerkt, dass dabei selten der Schreiber von der durch das Versmass
geforderten Silbenzahl abweicht.
Was den fakultativen Gebrauch von stummem e und von es bei ge-
wissen Partikeln betrifft, so sichert die Silbenzählung ^) folgende Formeo:
com'^) 1, 8, 145, 190, 221.
come, comme 350, 697, 1765, 1816.
or 658.
ore 1320, 2194.
encor 646, 1519, 1829, 2479, 2993, 3110.
encore 2461.
diiskes 904. 1265, 2261.
donc (4- Kons.) 222, (-4- Vok.) 343,
meist hat jedoch der Text dont dafür, vgl. Lautlehre, S. 318.
donkes (H- Kons.) 977.
arrier 131.
arriere {:proiere) 337.
aveuc (-(- Kons.) 663, 1315.
aveukes {-\- Kons.) 2403.
Verschieden hiervon ist indes !<eure — sor, sour, sur. seure 261 ^,
525 ^, 662 Q erscheint immer in adverbialer Verbindung {courre
seure) und entspricht wohl eher einem lat. siipra^ während die Präp.
sor besser von lat. super hergeleitet wird.
Je nach den Bedürfnissen des Metrums gebraucht der Dichter bald
das volkstümliche mont (N. mons) 284, 442, 834, 924, 934, 1129, 1493,
1642 (vgl. den Reim: 7nont Berg 1010), bald das vom Kirchenlatein
beeinflusste monde 204, 243, 279, 469, 728, 735, 1980 (vgl. den Reim:
ahunde 1509).
Für die Behandlung des Hiats im Inlaut gelten im allgemeinen
noch die alten Regeln.
1) Natürlich sind für den Dichter nur solche Fälle beweisend, wo e vor
Konsonant steht und also jede Elision ausgeschlossen ist, oder wo —es vor
Vocal steht, und also die Möglichkeit der Elision durch s beseitigt wird.
2) com ist lautgesetzlich aus quömodo entstanden; aber in comme ist auf
keinen Fall provenzalischer Einfluss anzuerkennen, wie M. Friedwagner, Spr.
des H. de Bordeaux, S. 9, geneigt ist; das —e ist vielmehr das adverbiale — e,
das in manchen andern Advb. lautgesetzlich berechtigt ist, wie z. B. ore (aus
hac hora), encore, voire {vera, neben voir 1-273, verum), arriere.
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 287
I. Primärer Hiat.
lu g-elehrteii uud halbgelebrten Wörtern bleibt der lat. Hiat
auch im frz : die beiden Vokale gehören also zwei verschiedenen
Silben au.
cre — ator 807, cre — ature 45
estudi — er 2746
sei — enche 2A^, obedi — enche 460, sapi — enche 218.
cresti — eas (oder genauer cresti— iens) 1, 163, 2839.
curl- — eus 1770, glori—eus 475,
und die grosse Zahl der Lehnwörter auf — ion.
Aber, wie auch in andern Texten des XIII. Jahrhunderts, so
schwankt diabolus zwischen di—auble 629, 847, 1167, 1496 {dl— aublie
1570) und diaiihle 298.
II. Sekundärer Hiat.
Der Zusammenstoss zweier Vokale, der durch den Schwund eines
intervokalischen Konsonanten bewirkt wurde, lässt den Vokalen zunächst
durchaus ihren Silbenwert.
d : gaaingnier 20, preechernent 3012^ veüs 1817, crees 1884, tralteur 2488,
t:poolr 1593, 1996, aage 445, 878, 1699, seel 150, 178, leeche 1544,
mireoir 181^ pecheew 121, noumeemenf 3018, me'isme 1150, 3016, meesme
1558, 1742, hai{e)ne 2299, obUeroit 1879, abeie 538.
b : eilst 69 n. a., eü 579, 1131, I6l2, ramentm 1361, beü 579.
p : decheü 1362, seilst 818, 1386.
{v : esmeil 1132, unter analogischem Einfluss).
g : boineeuree 2928.
c : pfier 2740, vraiement 963, mend'iant 2840, seürM9, seüremenf 2874.
Ganz sporadisch sind in unserm Text noch die Fälle, wo vor-
toniges e seinen Silbenwert verliert. Wenn nun auch in einigen Fällen
das Metrum die volleren Formen für den Dichter sichert, so ist dies kein
unbedingt sicheres Kriterium für die Erhaltung solcher e am Schluss
des XIII. Jahrhunderts. Denn t^chon längst hatte sich in der afr. Vers-
kunst eine feste Tradition ausgebildet, die von Geschlecht zu Geschlecht
als unverbrüchliches Gesetz überliefert wurde und welcher sich der
Einzelne wohl oder übel fügen musste. Ein grossartiges Beispiel da-
für, was für eine erdrückende Macht die Konvention in der Metrik
bedeutet, bietet das bunte Regelgewirr der nfr. Metrik, deren Vor-
schriften zum Teil ja in einem viele Jahrhunderte altern Sprachzustande
begründet sind.
Die Belege, wo sich der Dichter kürzere Formen mit elidirtem e
erlaubt, sind folgende:
2SS Wilhelm Rohrs
he)ioit 1U6, benoite 41,
s{e)eaiis 151 {seel 150, 178),
miroirs 1731 [niireoir 781),
nes 1356,
presce (praedivat) 2365 {preechement 3012),
penanche 912 (dafür häufiger das ganz gelehrte penitanche 954),
einsilbiges ew.s^ 547, 806, 1367, 2330 {eu}<t 69, 1095, 1432, 1613),
vgl. Formenlehre, S. 341.
Auch desraine 2979, de{e)rraine 1443 (c/e+re^/o+awa) gehört hierher.
Ganz nach Belieben gebraucht der Dichter *jcjunare. zwei- oder
dreisilbig :_yM>?e/* 2148, 2\^d\^ Junent 1336, 7«««^ i^Subst.) 2182, 2195 u.a.
Jeuner 214:1^ jeunent 2223, jeunt 810, Jeiine (Subst.) 1811.
1941 schreibt der Kopist pecceur, wo aber das Metrum pecceeur
verlaugt (vgl. pecJteeur 121, pecJieour 1469).
Ebenso hat die Hs. douneur 2452 statt des erforderlichen drei-
silbigen douneeur.
Man vcrmisst die kurzem Formen misme {mesme), ab'/'e^ und age,
die in andern gleichzeitigen und frühern Texten schon häufig sind.
Die Verschleifung zweier Vokale zu einem Diphthongen begegnet
in nient 388, 1138, 2401 (daneben noi — uut 1054 q, 2037 q).
Für die einsilbige Geltung von — iens und — ies im Impf. Ind.
und im Kond., die im franzischen im XIII. Jahrhundert aufkommt, in
nordöstlichen Texten aber schon früher erscheint , findet sich in
metrienn 2401 eine Belegstelle.
Erwähnt sei hier auch die in nördlichen und nordöstlichen Texten
(Adamsspiel, Durmart, Poeme Moral u. a.) häufige Synizese von la ou
> Idu 99, 751, 3294, wo es Breymann allerdings überall unterdrückt
und durch la ersetzt. Zweisilbiges la ou steht 192, 420, 746.
Ueber die Geltung eines unbetonten e im Inlaut zwischen Konso-
nanten lehrt die Silbenzählung folgendes:
1. In den Wörtern i/s^/eyeMe 310, Jovene 1541, 1708, capiteles 3005,
die einmal Proparoxytona waren, hat das e der Pänultima keine silbische
Geltung. Vgl. cajy/tle 241 q, 2864: ferner title 242, apostles 480 und
stet.s anuks 292, 2927.
2. Keine Nebenform mit erhaltenem e zeigt vraiement 963, 2140,
während gerredon 588, 1629 neben sich keine Form mit synkopirtem
e hat. Dagegen steht soiu-raln 2669, 2683, 3015 neben souveraine lOlH.
3069, sonveraim 1600.
Hierher gehören dann auch die dem pik. eigentümlichen, mit e er-
weiterten Futura von Verben, die nicht der a- Klasse angehören. Da
dies aber wesentlich Analogieerscheinungen sind, so sollen sie bei der
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 289
Flexion besprochen werden , ebenso wie die bekannten Futura der
a-Verba dourra, merra u. a.
Inklina tio n.
Die Inklination, die im nordfranzösischen ja überhaupt, etwa mit
dem prov. verglichen, immer eine sehr untergeordnete Rolle gespielt
hat, stirbt im XIII. Jahrhundert, abgesehen von den versteinerten
Kontraktionen des Artikels , allmählich ganz aus. Der einzige Fall
der Inklination eines Pron. pers. in unserm Text ist : nel (non illum)
1004, 2837.
Die Präpositionen de, a und en verschmelzen mit dem Artikel des
Mask. Sgl. und des Mask. und Fem. PI.
de^le:dH 141, 361,
a -^le: au 241, 243.
en -f- le : u 80, 313, 432, 924, 1006, 1129, 1509, 1553, 1710, 1784,
2333, 24.53, 2468, 2673, 2827, 2852, 2929, ; ou 2351, 2863, 2864, 3277, ; im
191, 241, 370, 759.
de -h les : des 373, 513, 909.
a-\-les:as 239, 428, 515.
en^les:es 63, 1617, 1854.
Da der weibliche Artikel Sgl. im pik, ganz oder teilweise (Nora.
u. Akk., oder nur Akk.) mit dem männlichen zusammengefallen ist, eine
Erscheinung, die unser Text oft genug aufweist (vgl. Formenlehre, S.332),
so kann man erwarten, dass sich auch die Kontraktionen des männ-
lichen Artikels rfw, au, u vor weiblichen Substantiven finden. Dies ist
auch wirklich aus einigen Texten zu belegen, geht aber der Dime ab.
Es findet sich, ausser de la u. s. w., nur de le 1050, 2034, 2942, a U 2562.
Lautleh re.
A. Vokalismus.
I. a.
1. Freies a in betonter Silbe wird regelmässig zu e^, das nur mit
sich selbst reimt, mates : Mathes 299, passerenf : erent 347, clere : matere
89 sind bekannte Thatsachen.
Wenig Gewicht ist auf die zweimalige Schreibung ei für e (dazu
noch in den ersten hundert Versen) zu legen .* heit 65, und seit 78. Die
gewöhnlichen Formen finden sich daneben ; Äe^ 1855, set 651, 712, 767.
Vielleicht darf man in dem Auftreten eines i in diesen Formen, die
auch andern Texten bekannt sind (vgl. Kehr, Sprache des Li vre des
Manieres. Bonner Diss. Köln 1884. S. 7), eine Analogieerscheinung
erblicken, indem das in der 1. Pers. Sgl. berechtigte / von hais und
Romanische Forschungen VIII. 19
290 Wilhelm Rohrs
sai auf andere Personen äbertragen wurde. \) So sind ja schliesslich
auch die nfr. ,.Schreibungen" /mit und sait zu Stande gekommen. Die
Keime und die übrigen Thatsachen gewähren nicht den geringsten An-
halt zu der Vermutung, dass der Dichter oder der Schreiber „parasitische"
i gesprochen hätten.
2. Vor / wird ungedecktes a in der Mehrzahl der Fälle auch zu
e : mortel 2114, perpefitel 81A, 2933, esperüuel 293A, immer tel, — e. Für
den Dichter ist — el gesichert in ostel 641, corporele 944, esperitele 957,
temporele 2109, 2155 durch den Reim mit tel, —e (wegen tel, vgl. teus).
criiel, das in Folge von Suffixtausch hierhin gehört, ist zu erschliessen
aus criieus ( ; engigneus) 111. Der Schreiber hat auch cruel 400. Andrer-
seits kennt die Sprache des Dichters wie die des Schreibers das
Suffix auch in der gelehrten Form — al:loial 73. Ausserdem setzen
cnminaus 1547, mortaus 1548, pvincipatis 1581, especiaument 17, venaus
2964, die Formen criminal, mortui^ principal, especial, venal voraus.
Die beiden ersten Wörter {criminans, mortaus) reimen 1547 mit ein-
ander, brauchen aber deshalb nicht dem Dichter zugeschrieben zu
werden. Dieser hat dagegen den zwingenden Reim morteus (; entredeus
551), {.-prens 1755), {:honicus 1953). Die Reime verbürgen für die
Sprache des Dichters nur loial, wie loiaus (: rainssiaus 1605) zeigt.
Die Entwicklung von — ahm zu ~iel, die aus mehreren nördl.,
nordöstl und östl. Texten bekannt ist (vgl. Foerster, Chev. as II esp.
XLI), ist nicht vertreten, veniel 1953 z= * venialis, „verzeihlich".
mahim erscheint immer als mal 510, 1736, 1823 {maus 1523). Vielleicht
ist dem Einfluss des / die Erhaltung des a zuzuschreiben; oder sollte
die Kirchensprache, der malum ja ein sehr geläufiges Wort war, die
lautgesetzliche und in altern Texten auch belegte Form mel verdrängt
haben ?
3. Die bekannten einsilbigen Atona haben stets a, nie z B. quer,
vadit ^lehi va und valt. Bekannte Pikardismen sind die Abschwächungen
von la (Artikel u. Pron.), ma, ta, sa ]> le, me, te, se. Vgl. Formenlehre.
4. J -\- a. (Bartsch'sches Gesetz). Palatal beeinflusstes, freies a
giebt im allgemeinen ie. le in humeUer {: laissier) 259, 423 u. a. ist
phonetisch i—ie, also im Reim zu ie wohl berechtigt; dies zeigen auch
die schönen Schreibungen otr'iier (; d/fier) 2689, cnicef'iies {: moities) 393.
Ebenso ist proier {: requi er) 31\b = proi — ier. Kein ie hatten im afr.
die gelehrten Bildungen: lapiderent {: a Sambier ent) 310; enluminer : endo-
triner 2961. finer 893 q, rime 1828, iniquite : vanite 123, dignitS
2020, verite {:quite) 2605.
1) Dass solche Ühertraguug eines i wirklich vorkommt, lehrt die moderne,
vulgär-parisische Aussprache des Konj. sois, wofür Beyer-Passy sicaij angeben.
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 291
quaut {calet), statt eines altern und lantgesetzlichen kielt {ehielt),
zeigt die Übertragung des a aus den endungsbetonteu Formen.
113 bat der Schreiber den merkwürdigen Reim amenrri{e)r : alum{i)er.
Es liegt hier aber unbedingt eine Verderbnis vor, und es ist daher
mit Suchier zu bessern amernier : alumer, was ja durch die noch sichere
und schon von Breyraann eingeführte Emendation amerme 112 (Hs.
amenrrie : conferme) nahe gelegt wurde.
Zu den schwankenden Wörtern (s. Suchier, Afr. Gr., S. 45) sei be-
merkt, dass die Reime ausser /ec^e [: soufillete 623), Jete {:rete 510) die
Formen mit ie B\cheru : amistie {: brisie) 2409, ditier (.-otriier) 269r»,
ditie {: traitie) 2949, irle {:foUe\ 909, pitie 1160, 1467, 2993, 3042, 3268.
Der Schreiber hat allerdings auch pite 64 und 1160 q {: cachie, wo also
in yitie gebessert werden muss). Ohne Beweiskraft für den Dichter sind :
diter : aquiter 17,
aquiier : quiter 1153 (vgl. aber quite : verite 2606) und
deviser : aviser 817.
1984 gebraucht der Dichter die seltnere Form vergonder [.-amender)
1984. — Nie zeigt der Text das in pik. Denkmälern vorkommende
; maisnee (dafür maisnie s. u.).
Nachdem so der Umfang des ie (aus /-f-a) festgestellt ist, ist
hier der Ort, eine ausgeprägte Eigentümlichkeit unseres Textes zu
betrachten, auf die schon Cloetta (Rom. Forschg. 1887. III. 45)
eingegangen ist. Es handelt sich um den aus zahlreichen andern Texten
bekannten Übergang von — iee ^ — 'Ie und um die auf ein kleineres Ge-
biet beschränkten Reime von auslautendem, diphthongischem — ie : 'i — e
(dem primärem 'i — e aus lat. 7-f-a, sowie dem sekundären aus frz. iee). In
der Mehrzahl der Fälle ist dies — ie aus palatal beeiuflusstem, betontem a
nach dem Bartsch'schen Gesetz entstanden, aber wie schon a priori zu ver-
muten ist, wird das ganz identische — ie aus freiem e ebenso behandelt.
1) Mit 'ie, dem weiblichen /, im Auslaut reimt zweisilbiges ie
{= frz. iee, = lat. J-f- ata) :
eslongie {-.folie) 15,
maisnie {: courtoisie) 789,
noie {.-senefie) 1051,
encraissie {: courtoisie) 2278,
baillie {: die) 2691,
brisie {: conplie) 2905.
2) Mit diesen zwei ie reimt einsilbiges, auslautendes ie
a) aus J-\-atu:
irie {: folie) 909,
peccie {: mie) 2208, {:ale) 2709, {: ordiirie) 2723,
19*
292 Wilhelm Rohrs
traitie (; Thobie) 28G3,
haitie (; baillie) 2867,
clergie (; vie) 3159-
ß) aus J -|- a^/:
noie i; manie = *manslonata) 351.
y) aus J + «^«"*:
^jeY/e (.- £'/?/<?) 331; (; vie) 949, (; pourcachie) 1157, (; engigniej
-ata) 2993, (; chevalerie) 3041, amistie (; briste, -ata) 2408,
moitie (: laissie, -ata) 2549.
Diesen auffälligen Lautwandel erklärte schon Foerster 1880 (De
Venus la Deesse d'Amor, S. 51) aus der Eigentümlichkeit des Nord-
ostens alle Diphthonge zu fallenden zu machen. In dem ursprüng-
lichen U-e, nachdem es im Nordosten zu le-e geworden war, wurde
der zweite unbetonte Bestandteil des Diphthongen unterdrückt, oder
vielmehr von dem nachfolgenden dumpfen (' absorbirt. Also ie ist hier
richtig monophthongirt, was von dem nachfolgenden, weiblichen e be-
sonders begünstigt wurde. Hierin ist auch der Grund dafür zu suchen,
dass sich dieser Lautwandel am frühesten und am allgemeinsten bei iee
findet. Darauf machte, sich erst die fallende Aussprache des Diph-
thongen ie bemerkbar in Fällen, wo -ie im Wortauslaut stand. Bei
der Aussprache des -ie als ie lagen Reime mit i-e nicht sehr fern.
Dass indess Dichter, die nicht anstanden 'ie mit ursprünglichem iee zu
reimen, doch Bedenken trugen, 'ie auch mit ie zu binden, ist wohl be-
greiflich. Denn worauf schon Suchier (in seiner Rezension, Jen. Litt.
1875, Nr, 502) hinwies, haben wir es in letzterem Falle eigentlich mit
der unstatthaften, aber doch von einzelnen Reimkünstlern (wie Gautier
de Coincy) geübten Bindung eines weiblichen Verses mit einem männ-
lichen zu thun. Mochten sich also auch für ein gewöhnliches Ohr 'ie
und ie in der Aussprache fast kaum unterscheiden, so musste man
doch im Versinnern ersteres zweisilbig, letzteres einsilbig gebrauchen,
wollte man sich nicht geradezu über alle konventionelle Verstechnik
hinwegsetzen.
Die Tendenz, die diese Erscheinungen bekunden, musste natur-
gemäss in ihrem weitern Verlaufe dahin führen, dass alle ie, nicht nur
vor weiblichem e, zw. i monophthongirt wurden. Dass dies in einem
grossen Gebiet des Nordostens, zuerst im Wallonischen (vgl. Poeme
Moral), auch thatsächlich eintrat, wissen wir mit positiver Bestimmt-
heit. Sehr gut möglich ist sogar, dass auch unser Dichter in seinem
heimatlichen Dialekt diese Aussprache des ie kannte, wenn auch die
Reime dies nicht wieder spiegeln. Als umgekehrte Schreibung lässt
sich amenrri{e)r 113 deuten (vgl. amenrnra 2461).
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 293
Bemerkt sei, dass der Schreiber nie -iee schreibt, stets ie. Keine
Ausnahme ist triee lb2, das ebenso wie obl'ler, mar'ier u. a., im afr.
kein ie annahm (cf. Suchicr, Afr. Gr. § 29''); ebenso er iee (creatä)^
das 969 dreisilbig- gebraucht wird.
5. a vor freiem N. {n oder m) wird zu ai (vgl. e -f- -^)'
diffame {: ferne 2979), (.• hlasme 3253) kommt als gelehrtes Wort
nicht in Betracht. — Erwähnt sei noch, dass der Schreiber 1339 und
1671 das Simplex deerrain bevorzugt, wo der Reim derrenier verlangt.
Es reimt beide Mal mit premier{-es), das zur Erlialtung der richtigen
Silbenzahl, nicht in das an sich auch mögliche premerain geändert
werden kann.
6. Gedecktes a und ä bleiben intakt (vgl. e -\- N, ^. 300).
7. a -|- J, mag das J aus i oder aus einer Palatalis stammen,
ergiebt stets ai, das, wie bekannt, im Nordosten viel länger erhalten
blieb, als im übrigen Frankreich. Die Ursache liegt jedenfalls darin,
dass ai stark als fallender Diphthong gesprochen wurde, wodurch auf
dem a ein solcher Nachdruck ruhte, dass aus ai wohl hin und wieder ein a
werden konnte (vgl. Vortonige Vok., S. 308), aber a nicht von dem schwachen
/affizirt wurde. Weder Reime noch Schreibung lassen eine Änderung dieses
Zustandes erkennen, mit Ausnahme des ganz vereinzelt dastehenden
fes, fascem : confes 2805 (dagegen fais , fascis : fais, /actus, 1899). Es
ist dieser Reim dennoch für den Dichter sehr charakteristisch, weil
derselbe symptomatisch das Bestreben zeigt, dem Zentralfranzösischen,
wo um diese Zeit ai -\- Kons, längst e war, möglichst Konzessionen
zu machen. Die reinen Reime ai : ai waren natürlich im franzischen
Dialekt auch völlig nnanstössig, und der Dichter wurde damit seinem
heimischen Dialekt ebenso gerecht, wie der aufkommenden Koin6.
Auch der Schreiber weiss sich von franzischen Einflüssen nicht ganz
frei zu halten. In haiene 2299 {: acUne) und aversaiere 2401 [: faire)
bietet er Schreibungen, welche die Übergangsstufe andeuten. (Vgl.
croiere 2789.) In faiere 2657 hat eine zweite Hand das e punktirt.
Es lässt sich erwarten, dass ein Text, welcher zu der Schwächung
und Unterdrückung des i von ai hinneigt, schwerlich eine Eigentüm-
lichkeit gewisser Texte aufweisen wird, vor Palatalen und Zischlauten
ein „parasitisches" i zu entwickeln. Wenn wir von f und «, bei denen
/ eine besondere Rolle spielt, absehen, so ist dieses ai für a sehr
selten. Es findet sich nur ein einziges Mal in dem so oft vorkommen-
den Suffix -age : usaige 37, das irgend eine Reminiszenz des Schreibers
sein muss. Hierher gehört dann ferner faiche 1992 q. (Verbalsubst.
zu faschier). Es steht zwar im Reim: faiche, faciat, was aber für den
294 Wilhelm Rohrs
Dichter nicht beweisend ist. Die Reime sichern dem Dichter nur fache
vrnd fasse (vgl, unter c -f- Hiat-/, S. 329).
Das i in faiche, das der Schreibor ziemlich konsequent schreibt
(175,330, 820, ^03, 908 u. a., fache 381, 1428), ist, ebenso wie in dem
Conj. haiche 1677, durchaus nicht das „parasitische" /*), sondern es
ist eine andere Erklärung nötig, auf die schon oben zur Deutung von
heit und seit hingewiesen wurde. Ohne Frage verdanken faiche und
haiche ihr / den Formen mit ursj)rUnglich berechtigtem ^: fa/s, fait u. a.
des Prs. Ind. (Die gleiche Erklärung verlangt saichent, das G. Raynaud,
Etüde sur le dial. pic, p. 67 anführt).
8. -aticnm erscheint durchweg als -age und reimt nur mit sich
selbst oder mit sage (243, 1855, 1889, 1903 u. a.) oder mit ymage{b^).
Das ganz vereinzelte usaige 73 ist unter 7. besprochen. Erwähnung
verdienen noch die seltenen Schreibungen damaje 668, mariaje 1666,
oiitraje 2381. Eine differenzirte Aussprache soll dadurch schwerlich
angedeutet werden, g und / wurden in gleicher Weise zur Bezeich-
nung desselben Lautes dz, später z, angewendet. Dies zeigen auch
die sonst sehr auffälligen Schreibungen Guts 309 (vgl. Jins 347),
aleganche 1895, und mengüent 2384. Ich kann der Ansicht Suchier's
(Aucassin, S. 63) nicht beitreten , welcher meint, dass j hier wirklich
in gutturales g verwandelt sei.
9. -avium giebt in seiner Jüngern Entwicklung -aire:necessaire989,
essamplaire 1103 , voluntaire 1901, douaire 26b8 q. Sonst ist es, durch
Umlaut, mit -er{i)iim zusammengefallen: aversi er 83G q. {aversai{e)re
2401 e mit anderer Bedeutung: „der Feind, Gegner im allgemeinen"),
enconbrier 1762 q, denier 2256 q, premier 2288, sentier 3174 q.
10. a -\- n und a -\- i siehe unter ii und i. travelle s. Neben-
tonige Vokale, S. 311.
11. -abilis erscheint gewöhnlich in der gelehrten Form als -able.
Nur zweimal findet sich das echt pikardische -aide: couvenaule 1155
und coupaules 1495. Es reimt entweder mit sich selbst, oder auch mit
diabolus und tabida, fabula. Das erstere wird stets durch diaitble (298,
629, 847, 1167, 1496) wiedergegebeu , die letzteren durch table , fable.
Für die Formen des Dichters bekommt man freilich dadurch keinen
Anhalt; dies geschähe durch einen Reim z. B. mit espaule, der sich
aber nicht findet.
12. aqua lautet immer iaugue 138, 162, 169 u. a., nur einmal laue
1539. Im Reim fehlt das Wort.
1) denn dann ist es nicht ersichtlich, weshalb ganz analoge Wörter, wie
fache (facies), plache {platea), cache u. a. kein einziges Mal i zeigen, während
faiche und haiche mit i die gewöhnlichen Schreibungen sind.
Sprucliliche üntersucliuug der Diuie de Pcnitance 295
IL e.
1, e in offener, betonter Silbe entwickelt sich zu ie, das diircbaus
mit dem ?'e aus J-f"" reimt. Daher ist anzunehmen, dass die Lautung
dieses ie (aus c) mit dem ie (aus J-|-«) identisch ist: d. h. die eines
ausgeprägt fallenden Diphthongen ist. Reime von solchem ie im Wort-
auslaut mit 'Ie zeigen sich zwar nicht, was jedoch nur in der Selten-
heit solcher AVörter seinen Grund hat; dagegen reimt pie {pedem) Q21
und 2647 mit haitie, congie (J -f- atnm), welche Wörter der Dichter
soust anstandslos mit 'ie reimen lässt.
Die Weiterentwickelung von te > / ist nicht belegt {martire und
engin gehören hier nicht hin); auch nicht vor dumpfem e, so fehlt
laeta ^- Ue in der Hs. (dagegen einsilbiges lie = laetum 2244).
melius ist stets diphthongirt; mieus 273, 289, 405, 565 u. s. w.
(.' cieus, eaelus 273). Ob der Dichter daneben auch mens gebrauchte,
was man wegen des Reims mit eus. illos 2316 (und vielleicht auch
wegen ; chieus, ecce illos 585; sonst nur cJieus gesichert) annehmen
könnte, mag dahingestellt bleiben. — 1710 tritt im Versinnern *veclum
als vell auf, wo Muta -{- Liq. Hemmung bewirken konnte (vgl. ital.
vecchio)] sonst steht viel 2737, vieus 1705.
Einige Mal hat der Schreiber e statt ie , und andererseits ie, wo
e in lat. geschlossener Silbe stand. Da es sich aber immer um Verbal-
formen {qiiaero und Compos ) hardelt, die nur zu leicht analogischen
Einflüssen unterliegen, so ist hierauf als lautliche Thatsache kein Ge-
wicht zu legen :
requerf 862 (906 und 1392 sogar recuert geschrieben), conquert 1603;
quere, quaerat {: ßere) 655 und andrerseits Inf. aquiere (; terre) 2521.
Wie die beiden letzten Reime zeigen, sind dem Dichter diese Formen
überhaupt fremd, {terra erscheint nie in der wallonischen Gestalt
tierre).
erit und erat erscheinen unterschiedslos als ierf und ert. Ursprüng-
lich stellten iert und ert wohl Satzdoubletten vor , die je nach dem
Gebrauch von esse als selbständiges Verbum oder als kopulatives Hilfs-
verb eintraten. Dieser Unterschied ging aber schon früh verloren.
Für deus überwiegen die Formen Dieiis [Diex 30bO), Akk. Dieu^).
Nicht so häufig sind die hieraus entwickelten pikardischen Formen:
Dill 3, 5, 9, 250, 252, 272, 313 u. a., Dius 245. Vereinzelt ist die
Form mit ur.diphthongirtem e : Den 1000 und 2123, die man verschieden
1) Foerster erklärt Bleu als eine Verquickimg von Beu = deum (Bens =
deus) mit attrahirtem u (infolge dessen keine Diphthongirung stattfinden konnte)
und Bie = lat. deo, dei u. a. —
296 Wilhelm Rohrs
auffassen kauu. Sie mag an das Kirchenlatein augelehnt sein, oder
auch die alte, regelrechte Entwicklung von lat. deum sein. Ob der
Dichter Dieus oder Dlm gebrauchte, lässt sich aus den Reimen nicht
entscheiden. Dens reimt mit caelos 301, 1013, mit jocu 1487, 2609 und
mit locu 502, 1821, 2058, 2122 u. s. w. Da diese Wörter ebenso gut
mit ieu wie iu vorkommen, so ist ein Schluss nicht möglich. Vermuten
lässt sich nur, dass der Dichter, seiner eigenen Neigung und dem Zuge
der Zeit folgend, die zentralfrz. Formen mit ieu bevorzugt.
Mathaeus gibt: Mafhieu 2789, Matheus {: eus 353), Mathes {:mates^
-atiis, 299).
2. Im Suffixe -ellus, -elluni entwickelt sich gewöhnlich (über eal,
eaii) ein Triphthong iau :fahliaus 23, corhiaus \^\'6, Casfiau3119, und
auch in hellus:biaus 1491, 2587, 2726, 3060, ^>/aMl529, und auch vor-
tonig biaiäe 3055.
Im Reim rainssiaus : loiaus 1605.
Die ältere Stufe zeigt noch seeaus 151 (vom Dichter aber einsilbig
gebraucht). Kicht auf -iaiis, sondern auf -eaus geht die kontrahirte
Form -aus zurück: ruissaus 143, 3105, olsaus 467, raissaus 483. Ich
glaube dies annehmen zn müssen, weil /, der hartnäckigste und zäheste
von allen Lauten, wenn einmal vorhanden, nicht leicht wieder ver-
drängt werden konnte; und biate 3057 zeigt auch welches die Verein-
fachung von iau war.
Merkwürdig ist ruissau 2458 mit Sandhi (ebenso biau 1529, Castiau
3179), während in dem ganz identischen Verse 104 ruissiel steht.
Dieses ruissiel mit seinem ie ist auffällig. Das i ist vielleicht aus dem
-iaus geholt ; sonst müsste es eine wallonische Reminiszenz des Schrei-
bers sein.
3. e vor gestütztem N soll unter e behandelt werden (S. 300).
Weil die Nasale, so lange sie noch dental gesprochen wurden,
dem vorhergehenden Vokale geschlossene Aussprache verliehen (d. h.
durch die Art ihrer eigenen hohen Artikulation eine höhere Zungen-
lage bei den Vokalen bewirkten), so sind e und e, wie auch o und o,
in ihrer Entwicklung zumamraengefallen.
4. e-\-J ergiebt ausnahmslos / : dime (; meime) 3, enpire {: desire)
1575, (; dire) 3129, pris, pretium (; pris) 1155, lire {: dire) 1465, eglyse
(.- devise) 1349, 1615, (.' amendise) 2009 u. a., lise (avise) 1841, (.• devise)
2028, mesprise (; brise) 2186, souffire (; sire) 3193, desconfite {: quite) 723,
eslite (; maudite) 751, pourfite {: merite) 1281, 2747, (.• dite) 2076, 2807,
isse (; vomisse) 1371 , issent {: raverdissent) Abb. demi {: anetni) 855,
prie (; Marie) 41, (.• ypocrieie) 2340.
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 297
In p^oie {: otroie) 1391, renale {: forvoie, Hb. fornoie) 1119 wurde
die regelrechte Entwicklung durch Analogievorgänge gestört; ygl.j^rie
42, 2340.
-erium, -eria sollte lautgesetzlich -ir, -ire ergeben. Dies erscheint
auch in: desir {desiderium) 2627, avoutire {: enpire) 1665. niatire
(; dire) 1680 (vgl. e7igm 94, neben enyien 31). Aber wahrschein-
lich durch Analogie zu dem ungleich häufigem -avium, das durch
Umlaut zu er um wurde, nahuien andere Wörter mit ursprünglichem
Suffixe -cr?i<m ein -ier an: mestier {: encherkier) l&dl , {: aumosnier)2S91,
woustier {: pro ier) 2126.
matere (; ehre) 90 ist ein gelehrtes Wort; auch 1680, wo es mit
dire reimt, hat der Schreiber matere.
5. e in gedeckter Stellung wird nie zu ie (abgesehen von den
anders zu erklärenden ie, die unter 1. und 2. erwähnt sind); es bleibt
stets e, wird aber in der Aussprache nicht von dem geschlossenen e
unterschieden.
Beispiele: pramesse : confesse 1421 , meesme : aesme 1557, .• estne
1741, 2645, qiiaresme : esme 1335, povreche (Hs. -ethe) : pecce 1701,
adreche : confesse 1401 , tristreche : apresse 985, ferme : terme 1367,
afernie : termes 1815, pereche : teche 1641, ele gravele 119, cestes : re-
questes 2114.
Suchier mag indes recht haben, wenn er (Afr. Gr S. 21) meint,
dass sich der Unterschied am längsten vor t gehalten habe, e findet
sich noch rein in cete : prophete 478, e in nete : asprete 135, entremete :
mete 2985, 2875, letre : metre 443, 1565, 1837. Jedoch ist die Zahl
der Fälle nicht gross genug, um aus der negativen Erscheinung einen
sichern Schluss zu erlauben.
m. e.
1. Freies e wird zu o?', das in der Aussprache schon ganz mit
den zwei altern oi {gi aus o -\- J, und qi aus au -\- J und ö -\- J
in gelehrten Wörtern) zusammengefallen ist.
Altes ei : oi in croisfre : counoistre 55, acroistre reconnoisfre 1771.
Altes ei : qi in otroie : joie 831, 3079, voie : joie 1571, 2158.
boire : gloire 197, 431, croire : memoire 2789, despoires : Grigoires
1085, desespoire : memoire 1105, estoile : aposfo[i\le 2957.
Die Aussprache des oi muss, wie die des «/, eine stark fallende
gewesen sein. Der Schreiber lässt sich einmal ein decJievor {: aprechc-
voir) 383 entschlüpfen, womit noch jo[i]ntc^ 42 zu vergleichen ist.
croiere 2789 (.• memoire) zeigt die franzische Darstellung des Diph-
298 Wilhelm Rohrs
thongen aus der Übergangszeit (vgl. memere 1504, s. unter o -\- J^
und haiene, aversaiere unter a -\- J),
In fehle 852 ifebleche 1272) fand Hemmung dureli Muta + Liq.
statt, in candelles 114 Suffixtausch.
Die Verbalformen von ligare : lle 527 (Imperativ), 537 (Präs. Kouj.)
verdanken ihr i der Analogie mit andern Verben, unter denen der
Wechsel von /, oi, e, ei in den stamm- und endmigsbetonten Formen
eine völlige Zerrüttung der lautgesetzlichen Verhältnisse hervorrief.
Vgl. Behrens, Unorg, Lautvertretung innerhalb der form. Entw. d. frz.
Verbalstamms. Frz. Studien III. — S. auch luibitonte Vokale, S. 311.
2. e -\- freies N wird zu ai, das mit dem ai aus a -\- N zu-
sammenfiel: mains, minus {: mains) 799, 879, maint, minet {: remaint)
1655, demainf {: mahlt] 3155, maine (:fontame) 155, (.• vaine) 205, plaine
(: fontaine) 101, 183, 2455, paine {: certaine) 343, (.• soiweraine) 3069,
{: fontaine) 3203.
e -j- gedecktes iV gab zunächst ei und dann auch oi , wenn das
n durch einen folgenden gedeckten Guttural palatalisirt war und dann
dieses n an den vorhergehenden Vocal ein / abgab mit Verlust seiner
eigenen Mouillirung. Hieriiin gehört ataindre 1916, und vaintre, das
aus vaincn ') 679 zu erscliliesseii ist. Für dieses ai -f- gedeckten
(palatalisirteni Nasal geben die Keime keinen Aufschluss.
Ursprünglich gedecktes e vor ii ist dagegen nicht ai geworden,
sondern e geblieben, wenn das im Französischen freie n als solches
erhalten blieb; Dichter und Schreiber haben hier übereinstimmend
e : ensegne : pregne 1419, 1463, 2813. Jedoch daigna 591.
3. Gedecktes e bleibt e, wird nicht ei, oder a. Nur 2023 steht
amanne {: conferme)^ das aber in seiner Vereinzelung ohne Bedeutung
ist. Eine merkwürdige Schreibung ist leetre (.• metre) 1565, 1836, das
vielleicht verlesen oder verschrieben ist für das in afr. Texten häufige
leetre (etymologisirend wegen lecfum).
4. Umlaut.
aj f -}- / ergab / in mehreren Perfekten ^^r/s, aquis u.a.; im Reim
findet sich allerdings nur das aus dem Perf. geholte V'M-ivi.iJris i: pris,
jiretiiim) 1155, repri[n)se {: eglise) 2234 und aquise (: guise) 2555,
(.• frankise) 2561.
Hierhin darf man auch wohl die doppelte Entwicklung von -ipsimm
und -esimus stellen. Diese ergeben -i{s)me in me'ime {: dime) 3 und
1) vaincu ist eine analogisch nach vaintre gebildete Form ; die lautgosetz-
liche wäre vencu. veincu 770 geht auf ein älteres veintre zurück.
Sprachliche Unteisuchuni,^ der Dinie de Penitance 299
huitisme (.• me'isme) 2799; ausserdem hat der Schreiber tressime 241.
Es überwiegt aber die Entwicklung- zu -esme : meesme (; aesme) 1557,
(.- esme) 1141, 2645; quaresme {: acesme) 1355 (; esme) 1335, Septesme :
Quaresme 1351. — Vielleiclit darf man in dieser Doppelgestaltung von
-isme und -esme versprengte und versteinerte Reste einer ehemaligen
„ioDern Flexion-' erkennen, die so deutliche Spuren im Portugiesischen
zurückgelassen hat: fggo-fogos, mgrto-mqrta. -isme entspräche dann
ursprünglich einen Nom. PI. -ips/'ml, resp. esimJ.
b) i entsteht aus e vor Hiat-2 der folgenden Silbe.
vegile (; g\it]Ue) 1333, envie (; glouternie) 1549, {: diaiiblie) 1569,
visses (; ricJies) 2810, visses : niches {nescnis) 1235, 1511, ivres {: cle-
livres) 673, niches [: riches) 1585.
Eine gesonderte Betrachtung erheischt das vielgestaltige Suffix
-Uia (und -itium).
a) -Uia erscheiut in einer Reihe von Wörtern als -ise mit stimm-
haftem s; SO in: amendise (; devise) 1995, (.• eglise) 2009, coumandise
{: eglise) 2039, coiwoitise {: atise) 1591, (.• mise) 2977, faintise {: yglise)
2953, frankise {: atise) 1423, (.• aqiiise) 2561, (; devise) 2410, (.• mise)
3181, maistn[s\e {: eglise) 1545.
Zweifelhaft ist es, ob man avarisce {: devise) 1581, [avar/chc : cou-
voitisse 731] und Justice (; atise) 925, (.• soumise) 3217 hierzu zählen
darf. Denn da sich der Dichter gelegentlich einen unreinen Reim von
8 .• S8 gestattet (vgl. aise : abais\s]e 169, aiguise : isse 1033, conduisent :
puissent 3015; vgl. Suchier, Aue. et Nie. S. 71), so wäre derselbe auch
bei avarisce und Justice nicht ausgeschlossen, um so mehr als im Fran-
zischen, das sich der Dichter ja zu schreiben bemüht, die Wörter
avarice imA Justice Isiüten. Auch spricht hierfür noch der Ueim avarisse :
i visse 1709, Dann wäre 731 der Reim zu ändern in avarice : couvoitise
I {couvoitise mit stimmhaften s\ vgl. oben).
' ß) serviche reimt .• delisse 603, : frankise 811. — 603 kann man
den Reim als Service : delice (mit stimmlosem s) oder als serviche :
deliche deuten Ersteres ist w^ohl wahrscheinlicher, da -iche als Suffix
nirgends durch den Reim gesichert wird; Service : frankise 811 wäre
dann wieder ein unreiner Reim. Ausgeschlossen ist aber auch nicht
das franzische servise mit stimmhaftem s. Zu bemerken ist, dass da-
gegen der Schreiber überall das pikard. serviche schreibt: 598, 600,
603, 811, 2201 u. a.
r) -esse hat man für den Dichter in tristreche {: apresse) 985 und
in leeche (; princhesse) 3261 anzusetzen.
d) -eche, die echt pik. Vertretung von -itia, ist gestützt in pereche
(.• teche) 1641, povreche, Hs, -ethe (: pecce) 1701, leeche {: presce =
300 Wilhelm KöLrs
praedicat) 2365. Der Schreiber hat ausserdem nohledie 407, hauteche
408, sinpleche 1543.
Das e in -esse und -ecke erklärt sich daraus, dass sich das / in
-llia, ehe es noch auf das vorausgehende H wirken konnte, mit dem t
verband und mit diesem die Hemmung des i (= e) bewirkte.
Gerade bei diesem Suffix zeigt sich deutlich die heterogene Mischung
franzischer und pikardischer Formen, die für unsern Text so charak-
teristisch ist. Da die verhältnismässige Reimgenauigkeit des Dichters,
die sogar manche Feinheiten wiedergiebt und für den Schluss des
13. Jahrhunderts allen billigen Anforderungen entspricht, jedenfalls
Bindungen von s und ch (ebenso k und ch, vgl. c) nicht zulässt, so
können diese überall leicht durch Besserung der Handschrift aus-
geglichen werden, ohne dass Schwierigkeiten dadurch entständen.
Allerdings erhält auch dadurch die Sprache des Dichters noch keinen
einheitlichen Lautcharakter (vgl. Einl.). Als bemerkenswerte Thatsache
ergiebt sich aber, dass der Dichter mehr franzische Elemente ge-
braucht als der Schreiber: Der Schreiber schreibt ,. pikardischer" als der
Dichter.
5. e -\- l -\- Kons.. In Betracht kommen illos und ecce illos, die
der Schreiber in der Regel durch aus 762, 1298, 1365 u. s. w. und
chiaiis 39, 217, 510, 598 u. s.w. (seltner cheaus 2222, chaus 1156,1580,
1686 u. a., cai(s 1752) wiedergiebt. Aber es ist interessant, dass sich
hier ein auffälliger Gegensatz zwischen dem Schreiber und dem Dich-
ter erkennen lässt. Der Schreiber hat nämlich einige Male auch eiis
353, 403, 474, 1667, 2317 und cheus 1145, 3090, ceus 2669, chiens\iol,
586, 1504: jedoch stehen diese Formen mite« (ausgenommen c/^ms 3090
und chieus 1504) sämtlich im Reim und zwar im beweisenden Reim
mit -ösus, duos, Mathaeiis u. a. Es geht daraus also klar hervor, dass
der Dichter ausschliesslich eu in diesen Wörtern sprach, um so mehr
noch, als er sich einen so bequemen Reim mit 'iaus = -ellus nirgends
erlaubt.
e -\- i -\- s wird -aus in solaus 317, 2413 (fehlt im Reim).
6. e-f-N-f-Kons. Wie schon erwähnt, haben hier ? und e dasselbe
Schicksal. — Im allgemeinen zeigt auch noch unser Text die dem Nord-
osten charakteristische Scheidung von e» und an\ aber daneben fehlen
nicht die auch aus andern Texten reichlich bekannten Ausweichungen,
die teils auf Analogiewirkungen, teils auf Import aus andern Dialekten,
und auf Reimnot zurückzuführen sind. Vgl. H. Haase, Das Verhalten der
pik. und wall, Denkm. des Mittelalters in Bezug auf« und e vor ged. n.
Halle 1880.
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 301
Da Haase unsern Text nicht berücksichtigt, so gebe ich die
schwankenden Wörter (vgl. das Verzeichnis bei Haase S. 42 ü.), wie
sie der Schreiber und wie sie der Dichter verwendet.
amende 1067, 2015. Beide Male reimt es mit comande-, also hatte
der Dichter hier schon an. Möglicherweise ist «w hier durch Stammes-
verkeunung eingedrungen, indem amender als eine Ableitung von
mander aufgefasst wurde, wie demander, conmnder.
apparant (; garant) bbl.
asamhlent, s. samble.
astenunche {: heubmiche) 2178, 2358 zeigt Suffixtausch, wie peni-
tanche, s. u.
couvenenche 1628 (fehlt im Reim).
couvenant (; maintenant) 1964.
dedens 334, 963 u. s. w. (f. i. R.).
diligenche 1803 (f. i. R.).
dolant 1486 (f. i. R.).
ensanible, s. samble.
enfendre 392, entendes 607, entendement 809 ; nur 1807 gebrauchen
Dichter und Schreiber entaiis {: tans, tempiis\ an fans ist wohl nicht
zu zweifeln, vgl. Haase).
essamble 331, 391, 1748 i^f. i. R.).
femme 1177, 1662, 2657, femmes 1176, 2649, 2660, 2682, ferne 2990.
Der Dichter VQimt ferne : diffame 2990. Der Reim (und die Schreibung
mit einfachem m) zeigen, dass der Dichter in fame auch keinen nasalen
Vokal mehr sprach; denn in einem so jungen und durchaus gelehrten
Wort wie dijfame wird schwerlich noch ein einfacher, intervokaler
Nasal den vorausgehenden Vokal nasalirt haben, dazu reimt diffame:
blasme 3253, vgl. S. 317.
/am^we 2090, wo TW blosses Zeichen der Nasalierung des a ist; s. S.316.
manans 1585.
nient 388, 1088 ; im Reim haben Schreiber und Dichter noiant 1054,
2037 mit Suffixtausch.
penitanche (; brauche) 1169, (.• counissanche) 3295.
samble 256, 2981, samblent 1570, ensamble 255, asamblent 1751,
sowie vor dem Ton asambler 758, samblanche 115. asamblent reimt
mit emblent {involant) ^ das keinen sichern Schluss zulässt, da es der
Dichter wahrscheinlich auch mit a gebraucht hat. Es wäre jedenfalls
merkwürdig, wenn der Dichter, der so gerne zentralfranzösische Formen
einführt, bei shnid noch ein e gesprochen hätte, wo schon fast der
ganze Nordosten im 13. Jahrhundert a hatte (Haase erwähnt e immer
als Unregelmässigkeit).
302 Wilhelm Rohrs
Sans (sitie) 34, 73 u. s. w. (nie e).
sens (sensus) 1540, 1640, 1835.
stTJant 1592.
talent, nach atalente {: parente) 1663, (: rente) 2861 zu urteilen.
tans (tempus) 280, 303, 472, 1055 u. s. w.
IV. i.
Hier ist nur die pikardische Entwicklung —Uis, —ilius, und
— litis > Ins, ieus zu erwähnen. Der Schreiber hat soutius 118, vix
(Dilis) 672, chhis (Nom. Sgl., statt chil) 1328, 1410. ßeus Uli, fiex
3276, chieus {=i chil -\- s) 1476 und vortonig vieutes 1568, oieutanche
1630, vieuteclie 2054. hastievement 1379 (vgl. haslkement 3044).
Der Dichter scheint diesen dialektischen Formen abhold zu sein.
Er hat sie nie im Reim etwa mit caelus, melius^ deus^ lociis^ jocus, welche
bei ihm doch ieu besassen.
Sehr merkwürdig ist contrius 1375, 1380, neben contris 1427,
contrit 1425. Liegt hier Suffixtausch mit —ivus vor? (vgl. mendifs.
P. Schlösser, Lautverh. der Q. L. d. R., Bonn 1886, S. 66). Sonst
könnte man auch au eine Angleichung an die im Nordosten verbreiteten
Perf. und Partz. mit m denken.
V. ?.
1. Freies o giebt den Diphthongen üj, der in seiner spätem Ent-
wicklung mit eu aus o zusammengefallen ist. Allerdings scheidet der
Dichter noch sehr bestimmt zwischen beiden Lauten. Der Schreiber giebt
aber iie sehr gern durch eu wieder. Der ganze Unterschied von tie
und eu beim Dichter mag übrigens auch nur darin bestanden haben,
dass iie einen offnen, eu einen geschlossnen ö-Laut bezeichnete.
Der Kopist schreibt den Laut als ue :
euer 73, 545, 611, 628, 688, 817 u. s. w., orguel 261, 271, 1549,
pueples 3029, 3145, 3147, cuevre 829, 1790, descuevre 1411, estuet 718,
puef 717, 1836, 3192, pueent 1270, 1296, yemuet 1860, trueve 1232.
als eu:
aveuc 663, 1315, aveukes 2403, ceur 1846, deul 1454, eiwres 140,
152, lern 385, 720, 788, 2970, meuhles 2546, neuve 288, peuples 3031,
peur(porro?) 1173, seur 1934, meut 1683, 1859, esmeut 905, peut 1091,
1399, 1425, 1555, peuent 1289, reube 1622, desreuhe 1621, seuffrent 2344,
seident 1514, veul 658, 845, 915, vetdent 422, 1513.
Den (ehemaligen) Übergangslaut (wo) schreibt der Kopist ueu : cMßwr
586, f-sfi^g?/^ 537, pueur 612, ^jm^m^ 78,^85, 103, 271, 415, 1290.
Wie Foerster (Cliges LXV) hervorgehoben hat, ist es nur eine
graphische, nicht lautliche Eigenheit, wenn im Anlaut ue gern oe ge-
Sprachliche Untersuchung der Dime de Penitance 303
schrieben wird: oel 1035, oeyre ^Subst.) 1309, 2921, oevre {operat) 899,
2319, (operit) 830, 1519: ebenso nach v : voel 2726. Eine merkwürdige
Schreibnng dafür ist vrol 1505, 1674, veolle 35, die sonst nur aus
angloiiorm. Hs. bekannt ist, und gar veoid 1525, das an nfr. graphische
Vokalhäufungen wie oeuvre, boeuf u. a. erinnert. Ganz vereinzelt ist
ovres 3011 ; eine vereinfachte Schreibung ist pueiit 208, 2653, da die nach-
tonigen e hinter betontem Vokal im Nordosten früh fielen, vgl. nachtonige
Vokale, S.430. Dagegen bin ich geneigt, den Reflex eines lautlichen Vor-
gangs zu erblicken in Schreibungen wie evre (Subst.) 984, 1412, {operat)
1265, preve 1231, yg]. preve, Raynaud, a. a. 0. N. XXVII, 21, treve2001
{trev'on 1306, 2551; Breymann schreibt falsch trevon , das aber der
Schreiber sonst immer als trouvons hat, 369, 2863) und cwec 2513.
Zu der Zeit nämlich, wo iie noch üe gesprochen wurde, konnte
das erste, schwach betonte Element im Anlaut (evre), nach Muta -\-r
(preve, treve) und nach einem, dem n so nahe stehenden, Labial i- (avec)
leicht unterdrückt werden, weil alle diese Bedingungen der Existenz eines
ü wenig günstig waren. Später, nach dem Übergang von üe > üeu
{üö) ist der Abfall des ü ja allgemein eingetreten. —
0 macht nicht die Diphthongirung mit in e{g)Ö und ecce hoc:jou
29, 845, 1458, 1563, chou 15, 177, 270, 391, 1339, 1369, 1611.
Wenn diese Wörter auch nicht völlig unbetont waren, so traf sie
doch kein Hauptaccent; daneben gab es die schwächeren Formende
und che.
2. q -\- cum.
focu — s gieht fu 114, 214, fus 213. Der Reim zw fns (füsfes) 213
sichert auch dem Dichter diese echt pik. Form.
Jocu — s giebt Ju 1487, 2600, Jus 2589, geu 2609 , geus 2605 (dazu
juer 2625, 2630, Jtie 2588, juastes 2623). Im Zweifel kann man über
den Lautwert von gen sein. Es könnte ja eine andere Schreibung für
ju sein (ge — vor dunkeln Vok. =y.); aber dies ist wenig wahrschein-
lich, weil der Schreiber ge sonst nicht in dieser Geltung verwertet (vgl.
menguent 2384, alongast 950, und gar Gu'/'s 309). geu muss deshalb
die zentralfranzösische Form Jeu (oder vielleicht genauer gieu) be-
zeichnen, welche auch der Dichter gebraucht zu haben scheint; er
lässt sie 1487, 2609 mit Dieu reimen.
Iqcu — s giebt entweder liuöO, 502, 524, 1421, 1459, 1820 u. s. w.
lius 265, 1817, oder ebenso häufig Heu 1306, 1440, 1821, 1826, 2122
u. s. w. Heus 324, 1041, 1822. Der Dichter gebraucht es immer mit
dieu, oder chieus (caelos) im Reim, wonach die Form mit ieu für ihn
wahrscheinlicher sein dürfte.
304
Wilhelm Rohrs
Hier sei auch oculus angeführt. Es erscheint als ius 819, ieus
791, 1062, fehlt im Reim.
3. o in gedeckter Stellung bleibt erhalten, wird nie ue. Auffällig
ist tour'f 1156, (fort 3000).
0 -j- / -j- Kons, wird zu an : assaure 1425, 1964, assaus 1995,
faus'if Ollis) 1308, 1369, 1648, 2393, taut [tollit) 381, 382, 695, 1640,
vaut {voluit) 318, 487, 2097 : ebenso vortonig saudee 377 , 3067 (aber
sodoier 3233), tauroit 375, 378, 1932, vaiisist 2708.
Aus 0 -\-tl (über oll) ist au enstanden in rauller {rot[u]lare) 2601,
craidla 398. —
Charakteristisch für den Dichter ist wieder, dass er diese doch
nicht allzu seltenen Wörter mit au im Reim durchaus meidet (nie mit
au = a -f- ^ "+■ K. gebunden),
4. 0 -}- J giebt regelmässig uL Da sich ni andrer Herkunft
{ü-\-J und ö^ J) von ui =z q-\- J nicht unterscheidet (vgl. puissent:
conduisent 3015), so möge hier eine gemeinsame Eigentümlichkeit
zugleich besprochen werden, wofür sichere Belege allerdings nur durch
die beiden ersten ui erbracht werden können. Es ist die steigende
Betonung von tä gemeint, die aus Reimen von ui : i hervorgeht : aguise
(.• isse) 1033 , cuide (; o:ide) 676 , cuivres (dunklen Ursprungs, q-^J?)
{:delivres) 743. Für die Erklärung dieser auffälligen Reime eines
Diphthongen mit einem Monophthongen kommt indes noch hinzu, dass
sich diese Erscheinung nur nach c und g findet, wo u sehr leicht seinen
vokalischen Wert einbüssen konnte (vgl. Suchier, Afr. Gr. § lli.). Des-
halb sind die angeführten Reime eigentlich nicht als unreine aufzu-
fassen: Sie stimmen im Vokal der Tonsilbe überein {cui — :=kiH).
Möglich, dass auch das ü (für den Schreiber) hier schon ganz gefallen
war; so würden sich Schreibungen wie cuitanche {^guitanche) 1100
und die Verwechslung von cui und qui erklären.
anoie^ itiödia— {:joie) 1021, {: larmoie) 112b zeigt die nicht seltene
Übertragung des Vokals der unbetonten Silbe auf den der betonten.
In proisme 1595, proimes 1576 ist die Diphthongirung des o wegen
Hemmung unterblieben.
Nie findet sich Diphthongirung des o in den gelehrten Wörtern
auf — örium, —öria, die, eben weil gelehrte Wörter, mit o trotz lat.
ö gesprochen wurden. Gewöhnlich erscheint der Diphthong oi, den die
Reime auch durchaus für die Sprache des Dichters verbürgen. Vgl. e.
Aber der Schreiber liebt es, o statt oi zu schreiben. So hat er:
espurgatore 2024, [purgatoire 2885), glore 813, 2025, Grigores 1582,
1615, 2022, {Grigoires 1085), 7nemore 2777, 3065, {memoire 2790), puisor
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 305
88, 97, 160, (vgl. mireoir 781), transcitore 814, vaineglore 549, 2778,
Victore 3066.
Eine merkwürdige Schreibung ist memere 1504. Sollte dies aus
memoire (=: memuere) hervorgegangen sein ?
VI. p.
1. Freies g giebt eu, das mit e -\- l -^ s m (ecce -\-) illos und
e'^ -\-l-\- s in — ales reimt, gloriens {: eus) 474 , engigiieus (.• crueus)
111^ curieus {:teinporeus) 1293, honteus (:mortens)19bd] preus {: morteus)
1755: seus : deus 2204: (; ews) 1667, entredeus {: morteiis) 551. Die Reime
sichern also — eus im Suffix —dsus, in '^prödis, sölus und (iwös. —
Sie gewähren uns keinen Aufschluss, ob der Dichter — eure — oder
— ore— (beliebiger Herkunft: — öram, — örat, — ür{r)at, — üpra w. v^.~)
sprach; jedoch ist ersteres sehr wahrscheinlich, pleure : sequeure 125
spricht jedenfalls nicht dagegen, da currat~^keure im Norden nicht
gerade ungewöhnlich ist. Erwähnt .seien noch demeure {: eure , Jiora)
1307, 2370, seure {: labeure) 261, {: eure) 525, 719, : demeure 661. Der
Schreiber hat immer — eure
Keinen sehr verlässlichen Anhalt liefern auch die Reime für die
Entwicklung von lat. — öreni. 807 reimt creator {: atour), aber der
einzelne Reim ist noch nicht entscheidend ; creator ist Lehnwort, wenn
auch ein ziemlich altes. Mehr Wert kann man schon auf clamour
(.• amour) 3149 legen, da amour nie mit eu vorkommt. Aber möglicher
Weise hat der Dichter daneben doch das schliesslich in der Koine zur
Herrschaft gelangte —eur gesprochen; die übrigen Reime sind
nur \OiQ\iihQ\\Q : segnour : greejnour A^i^ , 32S1, segiieur : gregneur 785,
bienfaiteur : trcüteur 2487.
Der Schreiber gebraucht willkürlich eur und or {pur), or und our
müssen wesentlich denselben Laut bezeichnen, nämlich den eines sehr
geschlossenen p, oder eines offenen ?«, wie man will.
Der Schreiber hat mit — eur : hienfaiteur 2487, couleurs 2875,
createur 326, gregneur 786, honeur 3014, melleur 586, 1800, meurs 1223,
pasteur 291, pecceur 1941, pluiseur 3.)7, 580, 1751 (pluseur 1687),
segneur 696, 785, 795, 1198, 1529, 2340, 2539, 3152, 3265, traUeur
2488, tri[s]teurs 989. Zu eur kann man noch stellen viguer 1089, wo
ue ähnlich zu beurteilen ist, wie die zahlreichen eu für ue. Auch
alleurs 2832 darf wegen Suffixtausch (-^aUöre-{-s statt aUörsum, das
allors geben sollte) hier angeführt werden.
Mit — or ; allors 2200, amor 2517, co?ifessor 1781, creator 807,
honor 2522, 3037, millor 2496, 2893, 3072, pechevor 121, pluisor 872,
1152, 1411, segnor 784, tidor 2638.
Romanische Forschungen VIII. 20
306 Wilhelm Rohrs
Mit —oiir:amour 2820, 3033, caloiir 215, clamour 3034, doloiirs
986, f/regnour 309, 1413, 1692, 3169, 3282, Ao«o?<r 3286, hounour 409,
792, OHuour 3165, painteours 2871, pecheour 1469, pechavonr 2709,
.sg^wow;- 410, 708, 910, 2241, 2895, 2949, 3115.
Eine besondere Gruppe bilden endlich noch die imbetonten Partikeln
und Pronomina. Sie erscheinen gewöhnlich mit o [pü):sor 4Jb, 118,
304 u. s. w., sour 350, 1323, 1745, por 56, ^^owr 43, 55, 57, 75, 114
u. s. w., nos (Nora., Dat., Akk.) 264, 268, 2350 u. a., nous 157, 180 u.
s. w., ebenso vos , vons; lor (Pers. u. Poss.) 372, 475, 476, 1037, ou
(ubi) 1818 u. a. eu zeigt von diesen nur leur 418, 481 u. s. w.
Anders ist das Verhältnis von sor — seure, vgl. Silbenzählung, 8. 286.
Ganz vereinzelt sind sur 671, 2273, pur 2458. Ist hier u=ou?
Sonst müsste man annehmen, dass sur und p>ur die Entwicklung von
el"^ ou^ u, del !> dou J> du, mitgemacht haben.
2. 0 in geschlossener Silbe wird meist ou geschrieben, seltener o.
Dass der Lautwert dieser ou (o) fUr den Dichter ein dumpfes u war,
darf man aus Reimen solcher ou (o) mit o -\- u (aus vokalisch aufge-
löstem ^) folgern ;^res^o?<s(.-(es^o?^s) 747, rescourre{:pourre aus pglre)22l.
Die stammbetonten Formen von courre mit eu (im Sgl. Prs. und
3. PI. Prs, Ind. und Konj.) sind auch aus andern Texten bekannt und
beruhen wohl auf einer vulgärlat. Konjugation wie: Inf. *cprre,
Prs. *cpro f *cqris, *cprit u. s. w. (nach Analogie von *querre — quero
u. a.). Der Schreiber hat : keurt 525, cueurt 102, 132, cuert 261, 2456,
und Konj. queure 719, quere 1401, sequeure 125, sequere 1402, vgl.
unter 1.
3. 0 (p und o) vor freiem oder ursprünglich geminirtem Nasal
tritt gewöhnlich als ow, seltner also o auf: doune 90, 157, 200, 736,
1271 u. s. w., persoune 1272, 1535, Roume 2552; 2986, soume 78 u. a.,
done 2428, 2517, 2776, persone 108, 1588, 2775, Romme 2965,
somme 2551.
Das Eintreten des ou für o deutet schon darauf hin, dass (für
den Schreiber) ein einfacher Nasal nicht die Kraft hatte, das voraus-
gehende 0 zu nasaliren. Es finden sich zwar vereinzelt Schreibungen,
wie —onn — und — onm— (statt — on— und — om — ), die dem
widersprechen möohiQw : personne 1531, pardonne 1115, Äo?<we 2966
und vortonig .■ r/om«ee 1990, ordonnes 1713, onneure 328, honnist 690,
renonmes 447. Aber hierzu bemerkt Suchier in seiner Kollation, dass
diese wenigen Fälle, da zuweilen u dem n völlig gleich sehe, z. B.
2)our 1281, qiiant 1363, peut 1425, recht zweifelhaft seien. Man wird
daher besser an allen diesen Stellen das erste n in >/ ändern.
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 307
Schreibungen wie Eomme 2965 sind dann einfach „umgekehrte";
dadurch hervorgerufen, dass wirkliches mm zu in geworden war.
Durch den Einfiiiss des Labials ist n zu ü erhöht in pume 1254;
aber der Reim .- home beweist, dass dem Dichter diese pik. Form nicht
zukommt.
homo wird als Subst, meist hom geschrieben : 48, 49, 66 u, s. w. ,
als unbestimmtes Pron. : on 148, 162, 688, vgl. on : glouton 2236; der
Schreiber hat auch Ven 25.
bonu — s erscheint ausnahmslos als hoin — s, boine. Der Dichter
scheint diese pik. Form nicht verwendet zu haben ; er reimt bome :
personne 1531.
4. p-{-J giebt 11/ vermöge Umlaut in cuide {: aide 61Q, vgl. o + 7).
Umlaut hat auch gewirkt in eurs (: seiirs) 653. Gelehrt ist estude
{Studium : amaritiide) 995. Dagegen hat der Schreiber stets dol 1035,
1101, 1608 und tout {^tötü) 325, 1644, 3140. Die Reime lehrten hier-
über nichts. 0 -\- n vgl. n, S. 320.
5. 0 -|- iV-|- Kons, bleibt erhalten. In latinisirender Orthographie
steht bisweilen u:secunde 1577 iseconde 1591, 1639), abunde {: monde)
1510, sunt 134, 141 (sonst stets so)d), danach auch 2^renderunt 3247;
cunkie 2296.
VII. u.
Durch Attraktion von J an k entsteht der Diphthong n./\ der vom
Dichter schon als ein steigender gesprochen wurde (vgl. o -\-J).
VIII. au.
au tritt immer als o auf: Po/ 514 {au-\-l-\-s genau wie — als —
behandelt, also Paus 518, 826, 2946), los 2481, 3080, lo 1461, clot
1521 u. a. Immer cose {=res), dagegen das Lehnwort cause {■:=causa)
1758, 1763.
Das 0 aus au ist ein offnes, es wird nie ou geschrieben (ausser
in dem unbetonten ou=^aut 1831, 1933 u. a.) und es reimt nur mit o:
dose {: glose) 303, cose {: glose) 2386; ebenso o aus sekundärem ait :
parole (: escole) 2817, encore, hdc höra (; Gomorre) 275.
0 (aus au) -{- i( in paucum ergiebt durchweg i)eu 170, 536, 691,
764 u. a.; po?, das etymologisch auf andere Kasus {pauco , pauci u.
dgl.) zurückgeführt werden muss, findet sich nur 7, 8 und 1978.
20*
303 Wilhelm Köhrs
Die Vokale vor dem Ton.
Die Schicksale der vortonigen Vokale sind im einzelnen erst wenig
bekannt, da ihre Untersuchung auf viele Schwierigkeiten stösst. Vor
allem lässt uns hier das Mittel, welches für die Bestimmung der
Lautqualität der betonten Vokale eine willkommene und oft unent-
behrliche Handhabe bietet: die Bindung der Vokale im Keim, völlig
im Stich.
Dazu kommt, dass diese Vokale einem Gewirr von zum Teil
sich kreuzenden und entgegenwirkenden Einflüssen unterworfen sind:
Schwächung durch geringe Stärke des Exspirationsstromes, konsonan-
tische Einwirkung, Analogie u. a. Im folgenden sollen daher nur die
Erscheinungen hervorgehoben w^erden, die unsern Text besonders
charakterisiren. Nach dem Vorgang von P. Schlösser (Die Lautverh.
der Q. L. d. R., Bonn 86) unterscheide ich dabei, wo es erforderlich
ist, zwischen nebentoniger Silbe (die erste in —^- — , — l — - — , die
zweite in ^ — ' — u. s. w.) und unbetonter Silbe (die zweite
in — ^ — — u s. w.).
1. Nebentonige Vokale.
1. a in offener und geschlossner Silbe ist meist erhalten : ^anV
1777, ka'l 1760, 1093, ccür 1138; charoigne 1984, carchies 988, larron
1274, largueche 2434 u a. Jedoch wird freies a nach pik. Guttural
und nach einem aus dem Zentralfranzösischen entlehnten Palatal auch
zu e:chevaus 768, chemin 2679, cheminer 927, che'lr 67, ke'i 2437, keüs
860. Ebenso ist im sekundären Hiat a'^ e geworden: eürs {^agurium)
654, danach auch maleuereus 235, 625; jedoch graahle 848 (vgl. agre-
ahles 1881).
a wird vor einfachem N nicht zu cd : manoit 1788, amer 3122.
Nebentoniges al wird bisweilen zu a vereinfacht .• manie 351 (sonst
maisnie 790 u. a), agreU 1040 (sonst aigrete 1036, aigrure 1191),
aguise 1033. Daher denn die „umgekehrte" Schreibung alront 1735
(sonst stets aront), apairaument 1746 (vgl. apjJarant 558).
Zu e ist ai nur in fera 1806, feront 1300, feroit 221, feroient 887
geworden (aber faisolt 1782). (In arresnant 763, resnablement 2307
stand unbetontes «/; aber nebentonig rai^nable blA, rainable 574, und
auch in der Ableitung raisnahlete 576). Dunkel ist das Verhältnis
von ensi 247, 426, 389 zu ainsi 380, 401, 717. Gemeinfrz. ist ai in
caitif 1766.
Französisches au wird oft zu a in amosner 2535, 2644, amosne
2416, 2419, 2423, amosniere 2532 (aber aumosne 2386, 2414, aumosniere
Sprachliche Untersucliung der Dirne de Penitance 309
2389). Anders ist wohl das Verhältnis von bauptesme 296, 2173 (das
jj ist stumm und nur etymologische Sehreibung, vgl. span. hautismo)
zu baptesmes 1057 : Ersteres wird die volkstümliche, dialektische Form
sein, letzteres die gelehrte (ebenso — aide: — ahle).
Unter dem Einfluss eines J ist gedecktes a zu e geworden, regel-
mässig in mengier 432, 1638, 1768; 2346, und in gregnour 409, 1413,
1692; ebenso in unbetonter Stellung in batellier 2404, travellier 601,
638, 798, 835, 2048, das sogar auf travelle 837 {: batalle) eingewirkt
hat, vgl. anoie, S. 304.
2. f, womit e zusammengefallen ist, ist
a) e geblieben in geschlossener SWhe : seneße 171, pereche 1551,
mesprisier 2347, in offener Silbe Phelipe 3052, medechine 929, vegile
1334, 1811; auch vor freiem N:mener 3159, 2^^^^^' 575, 841 (gegen
maine, paüie); im Hiat : leeche 1543, meesme 1124:, creature 45, 2688,
deerain 1339, deesraines 1671.
ß) Zu a geworden, durch Assimilation an den folgenden Vokal .-««^e
445, 877; im Anlaut vor n : miemi 93, 224, 596, 621 u. a., anoier 58,
anoie 1022; vor folgendem r : sarmon 495, sarmounoit 492, darraine
1117, in der Partikel und im Präfix par.
y) Zu / geworden, vor mouillirten Lauten : w;7/or 2496, 3072;
vor ^■ der folgenden SWhe : gglise 3004 {egl/'se 1349, 3007); in Folge
von Itazismus G'r/^o/res 1085, Grigoire 1230, 1615; durch Dissimilation,
vor e der folgenden '6\\he : iretage 2160, besonders im Hiat criee 969
(aber creator 807).
Durch Analogie au stammbetonte Formen steht / statt <??, oi in
issir 1538, prier 2740, prions 2953 u. a., pria 949. Ebenso ist nisune
3243 nach neis, nis gebildet (vgl. nesun 670, nesune 1812).
e ist nach c zu i geworden in c/'bole 10.38, wobei aber auch das
Simplex cive [caepa) nicht ohne Einfluss gewesen sein mag. Latinisirende
Schreibung ist wohl nur Inf er 206, 702 [enfer 999, 1027, 1042, vgl.
u unter oH-N; S. 307).
d) Zu 0 geworden durch Assimilation in voo'd- 2500 (sonst veir)\
vgl.teyooir, Raynaud, Pik. Urkd., N. XXXIII, 7, neben ^er^o/r N. VII, 6.
e) Zu u oder eu {ue) durch Einfluss von Labialen in buveroit 1203,
hueveries 1768, furnier 520, 527 (aber femoit 515).
C) Zu 0/, wenn sich J mit dem e verband .• ^?er 531, loia 542,
acoisoit 360; noiant 1045 (neben nient\ proisies 1197 (mesprisier 2341),
proiere 44, 338, 2943, 3081 (nie ;?r?^re), Inf. ^^^'o/er 1388, 2085, 2106,
3116 (aber prier 2740), re^^ro/a 336 (aber pria 949, ^r/(»<s 2953, 2993,
3001, 3017, pries 1960), noie 1051, wo/a 1043, noiant, necanfem 1048
(Tjoan^ 1053).
3iO Wilhelm Rohrs
3. '/ wird durch Dissimilation zu e in defenissent 971, deviser 817,
derise 1350, demi 855, desist 540, mesist 1369, premier 181, 1253 (daher
auch premeraine 1017, 2154).
4. 0 (p und o).
«) Gewöhnlich bleibt freies und gedecktes o erbalten, häufiger ou
als 0 geschrieben, cousine 732, mouvoir 46(3, Jouglerie 2580, foiirme 59,
couiü^sanche 27, 200, hounteus 1954. sovent 104, p^ora 948, ?rtor/r 1266,
coro/e Ö42, former 591, con/'ssanche 1722, honerable 2356.
/9j 0 wird durch Dissimilation vor a und o in der folgenden Silbe
zu e geschwächt: Jehans 29, quemans 329, 361, 454 u. s. w., quemande
2686, (neben dem gelehrten coiimande 2016, countanderreslbO)-^ semont
180, semounes 2633, secours 71. In ^>>e«s^ 72, 1213 hat die Analogie
von ew5^ mitgewirkt.
y) Vor m wird o in einigen Wörtern zu a: prametre 1965, pramis
1992, pramet 832, 1147, 1956; anders cambien 1304, quanhien 2425 (die
mit ^?^am zusammengesetzt oder an ^//a/?^ angeglichen sein könnten).
Hierhin gehört auch dant 539 und danie 3260, die wegen ihres
proklitischen Gebrauchs ihren Hauptton einbüssten.
d) reuberie 2564 erJtiielt eu aus den stammbetonten Formen des
Simplex.
e) q -\-J giebt in vortoniger Silbe regelrecht oi : anoier 58 (daher
sogar anoie 1022), poissanche 76, 322, 561, 786, poissans 265, 633, 778,
863, loier 602. Wo m erscheint hat man es mit Analogieerscheinung
zu thun : puissans 644.
5. u. In assolicions 1998 ist das Suffix -utionem mit dem häufigeren
-itionem vertauscht.
u -\- J giebt auch vortonig iii : fuison 373, fidant 533, pluisor
872, 1152, pluiseur 397 (uur 1687 pluseur).
IL Unbetonte Vokale.
So weit diese nach den allgemeinen Accentgesetzen überhaupt er-
halten sind, unterliegen sie in noch viel höherem Grade als die neben-
tonigen Vokale der Schwächung.
1. Freies a wird durch e vertreten: /ow^ewe^e 116, sauvement ISbS,
meist auch im Hiat; abe'ie 513, maleuereus 235, 625, pecheour 1469
{pechei-or 121, pechavour 2709. Über die Unterdrückung des e, vgl.
Silbenzählung, S. 287).
amertume 1060 steht unter dem Einfluss von amer.
Future wie dourra, vgl. Formenlehre, S. 340.
vilounie 1634 ist wohl beeinflusst von felounie, mit dem es synonym
geworden ist.
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 311
ataquissies 2620 zeigt die nicht seltene Angleichung der Endungen des
Impf. Konj. der a- Verben an die der /-Verben (noch bis ins XVI. Jabr-
huudert üblich).
Frz. al wird i : orison 2119, comparison 2516.
2. Die übrigen Vokale sollten alle in freier Stellung spurlos fallen,
es sei denn, dass eine dadurch entstehende komplizirte Konsonanten-
häufuug einen Stützvokal erforderlich macht. Es ist überflüssig, hier-
für Beispiele anzuführen. In ordoimerVi'^i, ordounanche b03 erscheint
der Stützvokal, nicht wie gewöhnlich als e, sondern als oh; es rührt
daher, dass ordener eine auf Volksetymologie beruhende, kontaminirte
Bildung ist {ordener = ordinäre, als ordinem -j- donare aufgefasst;
vgl. ordene 2379). Ein Stützvokal steht auch in anemi 93 u. a.
Wo der Vokal von vorn herein durch eine Konsonantengruppe
gedeckt war, ist er natürlich erhalten, wenn auch mannigfach ab-
geschwächt. Erhalten z. B. in avoutire 1665, geschwächt in counis-
sanche 27 (vgl. coiinois 30), volente 1251, 1777, volentiers 1249 (gelehrt
ist volimtaire 1901, 2001). Gestützt war ursprünglich auch e in iretage =
*haered(J.)tatieum.
Die grosse Zahl von Ausnahmen sind teils gelehrte Bildungen,
teils analogische Formen oder Neubildungen (durch Ableitung von dem
fertigen frz. Wort). Gelehrt sind z.B.: penifanche 1357 [yg]. pen{e)anche
und repentanche), iimilite 1910, umelie 176, senefie 171, medechine 929;
veritable 1907, diligenche 1803; Salemons 2813.
Den Lautwert von dumpfem e wird o haben in niaronier 2959
[*marinarius), cardoiiaiis 2963.
Neubildungen sind dagegen segnourie 2563 (von dem fertigen
segnour), gloufoimie 1633. Dabei konnte dieser Vokal noch wieder ge-
schwächt werden: honnerahle 421, houneres ?>0^Q, dolereus 998 (es sind
dies also keine eigentlichen gelehrten Wörter).
Hierhin gehören dann auch viele Verbalformen, wo der Accent-
wechsel zu Kompromissformen führte. Besonders deutlich ist dies bei
den Verben auf -7care. So erscheint z. B. audortcare immer als otrier
2693, 3283 (genauer ist noch die schöne Schreibung otriier 2690), ferner
otriS 1468, otria 335. Diese Formen sind als Anlehnungen an die
stammbetonten Formen otroi u. s. w. zu betrachten. Aber auch die
letztern sind nicht streng lautgesetzlich aus dem lat. auctörlco entwickelt.
Ähnlich wie z. B. im Span, zu sHplt'car ein suplko gebildet wird, so
darf mau mit Verletzung der lat. Quantität ein *auctor1,co ansetzen,
das regelrecht otroi ergab (vgl. otroie 1391 , larmoient {: voient 1040).
Hierbei war wohl von wesentlichem Einfluss die Analogie zweisilbiger
Wörter wie l'iier (aus lei- /er = ligare) — loi[e) {ligo), pli/er — idol{e) u. ä.
312 Wilhelm Rohrs
Indem nun das ol von otroi{e) auch in endungsbetonte Formen
eingeführt wurde, konnte es entweder bleiben (vgl. netoiant 1047, ger-
roiiod 20301, oder oi (vor allem in seiner ursprünglichen Gestalt ei)
wurde durch Verminderung des Accents und daher des Exspirations-
stromes, zu i geschwächt^).
Für sich stehen dann wieder die gelehrten und halbgelehrten
Wörter: senefie 171, senef'ier 1867, nmelie 176, humüier 424, cruce-
j'lies 393.
III. Nachtonige Vokale.
Der Schreiber vernachlässigt bisweilen ein auslautendes, stummes e
vor folgendem vokalischem Anlaut: el[e\ a 2995, la preinier[e\est\^2\,
riquech[e] empire 3130, 2}vis[e\ on 3280, auch trev[e] on 1306, 2551.
Charakteristisch für den Nordosten ist, dass hier am frühesten
weibliches e, zuerst nach betontem Vokal, schwand. Die Silbenzählung
ergiebt, dass der Dichter allerdings diese e noch nicht zu vernach-
lässigen wagte. Aber die Handschrift spiegelt doch in einigen Fällen
den wirklichen Stand der Ansprache wieder, wo stummes e unmittel-
bar nach betontem e nicht berücksichtigt ist:
vee\e] {: blasmSe) 2271, warie\e]s : voe[e]s 2649 (vgl. auch jjuent
statt imeenf, S. 303); dagegen loee : dounee 2767, 2998, doitee 2931.
Über den Gleitvokal e in jovene^ Estievene, capiteles siehe unter
Silbenzählung, S. 288.
B. Eoiisoiiantismus.
I. Liquide.
l.
1. Von Interesse ist vor allem die Behandlung von l vor einem
folgenden Konsonanten. Wenn auch manches schon beim Vokalismus
anzuführen war, so sollen hier doch alle Fälle noch einmal übersicht-
lich zusammengestellt werden.
1) Frz. a -{- l {-\- Kons.) >=• au: assaut 801, aucuns 1572, autre
2110, chevaus 768, manfes, 709, mam^ 556, 679, Beim Artikel wird
cd > au 241 u. s. w., aber im Plural stets as 239, 428, 515, 753. Ein
beweisender Keim für au ist faus, falsi : Paus, Paulus 237.
1) Die Mannigfaltigkeit der Vokalabstufungen brachte es dann fertig, dass
eine heillose Verwirrung bei allen hierhin gehörenden Verben einriss, und es
ist nicht zu verwundern, dass z. B. die Formen von tigare in unserm Text ge-
rade das Gegenteil des ursprünglichen und lautgesetzlichen „stamrahaften
Wechsels" zeigen: lie 526, 537, Joier 531, loia 542 (offenbar durch prie-proier
mitgerissen).
Sprachliche Untersuchnng tUr Dirne de Penitnnce 313
2) Frz. f -\- l ^ icni. Vgl das Suffix -e//?<s S. 296; im Reim uur
minssiaus {: loiaus) 1605.
3) Frz. ^'^ -|- / >> eil im Suffix -alis : crueus {: engigneus) 111,
morfeus {: deus) 551, (preus) llbö^ {: hon fem) 1963, temporeus {: curiens)
1293, (.• seus) 1617, [ceus) 2669.
Abfall des / ist in den Eeimen nicht zu bemerken. Der Schreiber
hat neben teiis 1750, queus 803, 2705 nicht selten fes 1301, 1568, 2724,
ques 1526, 1722, 1951, 2529, 2531, 2696.
4) ¥xz. e -\- l'^ eu. eiis {: Matheus) 353, (; glorieus) 474, {: mieus)
2316. cheiis {: crueus) 1145, (; teiuporeus) 2669. — 586 steht chieus,
und dazu im Reim mit ntieus, und ausserdem 167.
Die Reime kennen nicht die Entwicklung von e -\- l '^ (tu: die
au in aus, chiaus und solaus kommen also durchaus auf Rechnung des
Schreibers (vgl. S. 300).
e -\- l wird u in unbetonten Wörtern: du 141, 186, ii {en -\- le)
80, 313, 432, 924 u. s.w., chu {= chel -\- Kons.) 842, 1645. Neben
u {en 4- le) steht einige Male ou 2351, 2863, 2864, 3277.
Im Plural nur des 373, 909, es 1617, 1854.
5) Frz. / -f- ^ > m, ieu beim Schreiber: chiiis, soutix, vix — chieus,
fieus, fix, vieufanche, vieuteche, vieutes, vgl. /, S. 302.
6) Frz. 0 -\- l 'y au fehlt im Reim. Paus {Pol -f- s : faus 237)
ist nicht beweisend, da Paus auch direkt auf Paidus zurückgeführt
werden könnte. Dagegen hat der Schreiber durchweg q -\- l == au,
vgl. 0, S. 304.
I) g -\- l ^ ou in estous {: trestous) 747, in pourre {*pglre : re-
sconrre) 221. Es ist für die Sa;hlage ohne Belang, ob l vor dem
Übergang des p > ou {n) vokalisirte und sich mit dem o verband,
oder ob dies l nach dem Übergang von o > ou abfiel.
Rein graphisch steht / noch in moult 129, 193 u. a. (vgl. mout'd'd,
1105, 1185 u. a.), molt 2866, muH 2232, 2539, wenn es nicht falsche
Auflösungen der Abkürzungen {mVt) durch den Herausgeber sind.
8) H -\- l ^ u in nus {: venns) 2252.
9) eil} -[- ^ > eu:seus (; hidens) 1317, {:temporeus) 1617, {: deus)
2204.
10) eu"^ [ue) -|- / > eu, das nur mit eu"^ reimt: veut (; pueut) 363,
1447, 2148, 2529, 2553. (.• estuet) 919, 1193, 2190.
II) ie -\~ l y ieti : chieus (.• Heus) 265, 323, 1041, (.• mieus) 273,
(: Dieus) 301, 1013. nu'eus i: cieus, cachts) 273, {.• eus) 2316, {; chieus^
ecce illos) 585. Schreibungen mit iu kommen nicht vor. Vgl. S. 295.
314 Wilhelm Rohrs
2. l -{- r ist ohne Einschub eines (/ zu rr, r geworden ; pourre
{: rescourre) 221. Ferner assaure 142b, 1964, iauroit 375, 378, taurroit
11>32, vaurroiit 40, 016.
Durch Dissimilation ist l in /eble 852, fehleche 1272 beseitigt.
l ist zu r geworden nach }n[b): emcombre {:noinbre) 1797, {:nombre)
1797, (; aombre) 3209; nach t: chapitres (: meni{s)tres) 3005. Der
Schreiber hat indes überall U bewahrt; so hat er auch 3005 capiteles,
ferner capitle 241, 2864, title 242, apostles 480.
Nicht ganz aufgeklärt ist das Verhältnis von seront 503, 913, und
selonc 1195, 1335, 1462, 1741, 1825.
3. U ist überall vereinfacht: /o^e (; escole) 13, alum{i)er 114, bele
115, fontenele 116 u. a.
fallanche 678 hat sicher wie das Verbura i.
Auch satzphonetisch ist U sehr oft vereinfacht beim Pronomen iL
So steht i (= eV) vor folgendem l: 125, 240, 1022, 1039, 1389, 1392,
1624, 2110, 2835; aber auch il ist nicht ausgeschlossen: 496, 1383.
Vor andern Konsonanten fehlt dieser Schwund des /, weshalb an ein
allgemeines Verstummen des l in il nicht gedacht werden kann; aus-
genommen i ne 1382. >
Dieselbe Erscheinung zeigt auch chel zweimal: che liu 524, che
livre 3292.
4. i hat die bekannten Quellen {l -\- J) und wird vom Schreiber
gewöhnlich im Inlaut II, im Auslaut l geschrieben.
Inlaut:
batalle 709, 711, 727 u. a., challe 1535, falle 710, defalle 1997, malle
2259, />a//e2053, travalle 2852;
allors 2200, ballie 1302, 1564, 2867, 3007, ballier 2bS^, fallanche
678, vallans 3039.
aparelle 822, conselle 3250, mervelle 1022, 2323, 3249, ore/^e 819;
aparellier 3120, bafellier 2404, consellier 1410, 2614, esmervellier
2249, we^^mr 586, 1800, ve^^/er 2289.
w^7/o>• 2496, 2893, 3072.
mollies 348, mouUie 127, agenoullier 1474.
üe?</^e 3109, ?;eo^/e 35, veullies 2614.
Auslaut:
irat-«^ 2159, 3070.
cott.se/ 785, 1270, 1403, 2187, 3251.
or^Mß/ 261, 694, 756, 759, 1549 u. a.
viel 2737 (einmal te// 1710).
Sprachliclie Uutersuchung der Dirne de Penitance 315
Selten ist die Schreibung- mit - ill- im Inlaut und -il im Auslaut:
vaille 914, 1998 (valle 1436), faille 2851 {falle 710), coraille 2258;
vaillancJie 2853.
soleil 1186.
Durch vorausgehendes i ist l y II geworden in soufUleU 623,
gentilleche 2968. Neben erangile 2338 steht evangille 1164.
2597 steht die seltnere, aber lautgesetzlich durchaus berechtigte
Form: falent (meist // = #, s, oben).
Der Dichter reimt f nur mit sich selbst. Daher haben trotz der
lat, Etymologie einfaches l: mile, nülia {: rile, v'/lla) 2i)l{) {miie ist eins
der zahlreichen Beispiele, wo lat. Hiat-2 im Romanischen spurlos ge-
fallen ist; vgl. \t.inila, und engin 94, neben engten 31), und das ge-
lehrte vigile [: guile) 1333. — Ein unreiner Reim scheint cele : cquirelle
821 zu sein, wenn die Stelle nicht verderbt ist.
r.
1. rr wird zwar gewöhnlich noch geschrieben, aber Schreibungen
wie guere 724 (neben g(u)erre 620, 2145, 3063), fere 131, 515, 930 u. s. w.
(seltner terre 121 , 2522) zeigen, dass der Schreiber sich dabei nur
einer konservativen Orthographie befliss, ohne wirklich noch rr zu
sprechen. — Ebenso steht es bei sekundärem rr {= D -f- r) : cou-
manderres 750, lerres 1607 — gouvreneres 749.
Für den Dichter bestätigen dazu noch Reime den lautlichen Zu-
sammenfall von r und rr: Gomorre : encore 275, pierre : cJiiere 2601,
Fiere : droituriere 3025, arriere : proiere 337.
Eigentümlich ist die gelegentliche Schreibung sr, srr = rundrr:
asesront 419, avesra 1844, deesraines 1671, desraine 754, 2801, desralgnier
760, mesra 197 ; ^.srrer 1069, esrrement 1734, esrranche 2006 (vgl. Raynaud,
Pik. ürkd. vesront Nr. XI, 2; XXVI, 3; esmnms, Nr. XXXVI, 3. Be-
achtenswert ist noch dabei, dass die Fälle gänzlich auf vortonige
, Silben beschränkt sind (nie z. B. tesre = ferrc). Vielleicht war s nur
I berechtigt, wo sr{r) auf D -\- r zurückgeht und deutete ursprünglich
I in dieser Verbindung das schon stark verflüchtigte Produkt des Den-
! tals an, einen mit ä (oder 2;?) verwandten Laut Umgekehrt ist zwei-
I mal das wohl schon dem Verstummen nahe, auslautende s mit d ge-
schrieben: ad rois 340, ad peccies 1725. Köritz {S vor Konsonant,
I Strassb. Diss.) nimmt sogar an, dass d und ähnliche Zeichen in
! solchen Fällen nur Dehnungszeichen seien.
2. Wandel des r y l durch Dissimilation in contralie 1725.
I 3. Umstellung des r in aprecheroir 384, ,568, 1265, aprecheüs 1849,
I gouvreneres 749.
31G Wilhelm Köhrs
4. Einscliicbung eines /• nach .s^: tristre 922, tristreche 985, durch
(las r der vorliergehenden Silbe veranlasst; legistre (; menistre 223,
an die gewöhnliche Endung stre angeglichen, vgl. Bautistre, Raynaud,
Pik. Urkd. XXV, 25 und dtsch. Reyisler von lat regesta.
Merkwürdig sind die Nebenformen von cjloutounie 1633 {c/loutenie
2348) : (jloutrenie 2131, und ghuternie 1550.
5. Schwund des r durch Dissimilation: herbegier 2980, herbegera
843, intepretacion 1195.
Dagegen darf man wohl Assimilation des r zu / erblicken in
parlle'2S21, sourparl/ers3213, wo andere Texte auch wirklich ;)a/^eu s.w.
zeigen. Unser Schreiber scheute hiervor zurück, einmal wegen seiner
ausgesprochenen konservativen Tendenz, dann um eine Verwechslung
mit II ^= i zu vermeiden.
Die in andern Texten so häufige Nichtbeachtung des r im Reim
erlaubt sich unser Dichter selten: garcle : malade 2224, reverssent :
confessent 1337 sind die einzigen Belege.
IT. Nasale.
Hier ist zunächst die wichtige Thatsache zu erwähnen, dass m
und n im Wort- und im Silbenauslaut nicht mehr geschieden werden, ein
deutliches Anzeichen dafür, dass der vorausgehende Vokal nasalirt
war (a, <?, o) oder doch auf dem Woge dahin begriffen war (/, ai).
1*. Hinter a, e, o wird ganz willkürlich n und w geschrieben bei
gedeckter Stellung im Silbenauslaut:
m (statt n): bramkes 2220, lamgue 2090, quamk' 474, 1994, 2014,
sehr oft im Suffix -amche : repentamche 1113, doittamrhe 1801, 2213,
fallamce 2202, ra^nenbramche 1450; emcombve 1798, contemdre 1972;
omques 353, comfesse 1278, 1281, 1878.
n (statt m): sanble 1296, remnlle 2259, assanlle 14:1, danpne 888;
menbres 2769, enpire 1576, 1666, ramenbranche 1951, tenporele 2155;
ronpirent 483, enconbrier 1762.
l**. iV im ungestützten Wortauslaut, oder vor s oder t, erscheint
nach a, e, o nur als n. Hier liegt eben ein älterer Lautprozess zu
Grunde ; denn schon vor der Nasalirung des Vokals wurden m -\- s, t,
und freies, auslautendes in zu n, das sich durch Erschlaffung der
Zungenartikulation weiter zu hintergaumigem n entwickelte. Deshalb
ist ti in diesen Fällen die regelrechte Schreibung:
con 1291, on 162, 864, preudon 1455, non [nomen) 1318, 1594, 1632,
renon 1932, 3128, vgl. reiwn : non (= lat. non) 2188; tans {tempus)
1055, hons 1236, 1555; conta 1257, raconter 1930.
Sprachliche Untersuchung der Dinie de Penitance 317
Wo m erhalten blieb, ist es eine an verwandte Formen angelehnte
Schreibung-: com 1597 u. a. (nach come) , hom 48 u. a. (nach home).
Nie erscheint umgekehrt m im Wortauslaut statt eines berechtigten n.
em tel peccie 1786 gehört hier nicht hin, sondern zu den unter 1» an-
geführten Fällen (contemdre), weil ein tel als eine phonetische Einheit
zu betrachten ist.
2. Für ^ («?, auchw?) darf man noch keine Nasalirung annehmen;
n (etymologisch = « und ni) wird hier den Wert eines hintergaumigen ti
haben; vgl, garding 423, ^ , ung 441, ^ in Urkunden aus Saint -Onier
(p. p. A. Giry, Bist, de la ville de St-0. 1877).
a) sinplement 1233, sinples 1524, 1726, s'tnpleche 1543.
b) rain 488, grain 2053, fain 2344, vgl fain {: souvrain) 2683.
Wo m steht, darf man darin höchstens einen konservativen Zug in
der Orthographie des Schreibers sehen : raim 1618, 2060.
Es ist Grund zu der Annahme vorhanden, dass im afr. auch ein-
faches iV, und um so mehr noch geminirtes N , zwischen Vokalen
dem vorausgehenden Vokal eine nasale Färbung verlieh. Es ist schon
darauf hingewiesen , dass unsere Hs. keinen Anhalt für das Bestehen
eines Nasalvokals in diesen Fällen liefert. Vgl. S. 301 und 306.
Vielmehr deutet alles darauf hin, dass Schreiber und Dichter
reinen, oralen Vokal hier sprachen. Schreibungen, wie konme, renon-
mes u. a., die für das Gegenteil sprechen könnten, sind schon unter p
(S. 306) richtig gestellt. Die durch die Schreibung angedeutete Aus-
sprache von 0 als u (geschrieben o und ou) verträgt sich nicht mit
der Nasalirung. Ferner ist die Reimreihe ferne : diffame : hlasme
(s. e -h j\^, S. 301) beachtenswert.
1. Es ist hier die Behandlung mehrerer Verbindungen von m mit
andern Konsonanten zu erwähnen.
mn wird regelrecht zu mm, das dann ebenso wie ursprüngliches
mm zu m vereinfacht werden kann. Für Jwminem ist die gewöhnliche
Schreibung: Jiome 821, 1253, houme 11, 1541, oiime 54, 58, 986, 2003,
die lautlich gleichwertig sind. Vgl. home {: pume) 1253, (.• Bomme =
Baume) 2965, 3111. Vereinzelt ist komme 46. Dagegen erscheint
femina gewöhnlich ah fem^ne 1177, 1662, 2657 u. a., ferne nur 2990.
Der Dichter hatte dagegen fmue (: diffame) 2989.
In weniger volkstümlichen Wörtern konnte mn auch erhalten bleiben,
es entwickelte sich dann aber ein p als Übergangslaut. Nach Ein-
tritt der Nasalirung konnte auch 7i für das gedeckte m geschrieben
318 Wilhelm Rölirs
werden, während }i bliel) (ob auch in der Aussprache?) ; danpni 88-'^,
danpnttnetit 889.
2. m -{- l und ni -\- r zeigen in der Hs. teilweise die pik. Behand-
lung: humles 2773, hmnlement 2120, 2770, 3016 (aber dies ist kein
volkstümliches Wort), und samle 1333, rescm/le 2259, assanlles 141. —
Gewöhnlicher hat der Schreiber schon die franzische Einschiebunj;
eines Ij:
samble 25G, 2981, sanhle 1296, ensanhle 255, asamhler 758, sam-^
hla\n\che 115, tramhler 757; ramenbranche 1951, encombre 1798. Dem
Dichter sichern die Reime asamblent (; emblent) 1751, encombre {: aombre
3209 die franzischen Formen.
3. Kurz erwähnt seien noch: mpt'> nt: conte{:monte)\A^d.^ [: honte)
1643, 2739, tente {: entente) 735; temptacion 2111 ist Latinismus.
mps > WS ; tans 1005,
ms > W8 ; kons 1236, 1555, ra/ws 1591, fains 2345.
r?HS > rs : enfers 1774.
1. Schwund des n vor s (schon vulgärlat.) : moustrer 1920, inoit-
stiers212b, cousineld2; \oy v: couvenant 1964., couvient 181b^ couvenrra
1946 {converra 1999 dürfte danach zu bessern sein).
Stets fällt auch n im Auslaut nach r : Jor 735 u. a., char 667,
enfer 1027 u. s. w., erst recht natürlich vor flexivischera s : Jors 102,
chars 665. Vgl. atour : creator 807.
Unser Schreiber zeigt auch die thörichte^ etymologisirende Schrei-
bung iwins 738, prinse (; devise) 2228, {comquise) 3176, prinst 488,
1776, prinrent 481, und gar presinst 1240 (w in der Endung !) (.• avenist).
Vgl. presinssent., Raynaud, Dialecte Picard, in Bibl. de l'Ec. des
Ch., XXXVII; 20.
2. Eine sehr interessante Erscheinung unserer Hs. ist der Antritt
eines -t an auslautendes n : dant 539, sient 485, dont (= donique., vgl.
Foerster, Rom. Forsch. I, 322j 304, 413, 437, 590, 619, 681, 774, 1147, 1
1199, 1247, 1734, 1823, 1889, 2981, 3187. (Viel seltner, wenn nicht
verlesen, donc 222, 343; ganz vereinzelt donc=de unde (1912), adont [
291, 312, 904, 1311, 1873 {adonc 1265); seront 503, 913 {selonc 1195,
1335, 1462, 1741, 1825, 2075). Die Reime sichern dieses t nicht.
3. nn und n werden, wie mm und m, nicht mehr geschieden:
anees 995.
Verschieden behandelt ist um. nm > m : ame 16, 38, 146, 1221,
1480 (; blasme) 1222.
nm > rm : amanne (; conferme) 2023.
Sprachliche Untersuchung der Dime de Penitance 310
Sehr merkwürdig, aber nicht zu bezweifeln, weil alle Zwischen-
stufen durch andere Texte zu belegen sind, ist der Übergang von
nt -\- m > um > Im > um : apa[i\rau»ient 1746 (vgl. aiqjarcüit 557),
erraument 1745, plaisaument 2821 (vgl. idaisans 2819).
n ist auch dissimilirt in pelerimage 2674 (vgl. engl, 'pilgrimage
und dtsch. Pilgrim).
4. n -j- r bleibt, abweichend von ml und mr, in der Hs. meist
erhalten: tenrrement 948, menrre 646, amenrri[e]r 113, amenri 2594,
3167, amenrrie 112.
Der Dichter zieht wieder die franzische Form vor, wie der Reim
menrre: desfendre'o^b zeigt, und auch der Schreiber hat rs? in remaindre
(; fraindre) 2857,
Bei der noch schwierigem Verbindung il -j- r schieben sowohl
Schreiber wie Dichter ein d ein ; ataindre 1916, fraindre {: graindre)20bß.
Wenn beim (sog. „verkürzten") Futur n und r zusanimenstossen,
so wird gewöhnlich nr'^rr : coiiverra 1999, dourra 198, dourroit 831,
mesra=merra 197, souverra 1945, terroit 1206, verroit 1205. Bisweilen
bleibt aber auch ;«r venrra 1472, oenrroit 2404 (dies empfahl sich
wegen der möglichen Verwechslung mit verra von videre), couveurra 1946.
5. Viel mannigfaltiger als die Bezeichnungen für i sind die für n.
1) Im Inlaut:
a. (/w.
aconpagn/er 2757, Alemagne 3038, conpagnon 1420, 1432, gaagnier
1165, (/aa^we 380, Subst. 3037; ense^we 1419, 1463; 2813, gregnour
409, 786, 1413, megnier 1315, pregne 1420, segnoiir 410, 785, segnourie
671; engignier 1926; meiichougnier 225, menchougne 1915, vergougne
263; daigna 591; atiegne 1935, souviegne 1848, üegnent 3021, viegnent
3086. Im Anlaut nach Kons.: espargnier 2239.
b. w^w.
gaangnent 231, mehangnent 232, engingnie 2994, engingnies 298,
390, lingnage 2543.
c. n^;' (s. unten).
estrangiers 3232, mgn^/er 432, 433, 1638, 1768, 2436, a^w^e 1791,
1957, 2116, alongast 950, eslongies 1000, eslongent 233, plongent 234.
d. «^w.
hrehaigne 379, conpaignon 1424, acompaignier 2263, desraignler
760, gaaignier 389, maignie 285; tesmoigne 264, tesmoignier 3234,
tesmoigneronf 218, besoigne 1456, 2117, besolgnent 3096, resoigne 1590,
menchoigne 1792, doigiie 870, 3214, pardoigne 869, 1958.
e. w(/w.
gaaingnent 20.
f^OO Willielm Rohrs
f. inn.
ensoinne 1455.
2. Im Auslaut:
a. ng (s. unteu).
gaang 1587; tieng 1504.
b. ing.
oing 2366.
c. ig (s. unten).
besoig 1800, 219G.
Hierzu sei folgendes bemerkt:
1. Die Schreibung- )ig unter P könnte natürlich auch als 7ig auf-
gefasst werden. Aber dem pik. ist ü gerade in diesen Wörtern eigen-
tümlich; und dann steht neben mengier ein megnier 131b, und endlich
reimt der Dichter alonge. {-.menchougne) 1915, {: pardoigne) 1957,
(:besoigne) 2116.
2. Im Zweifel kann man über die Geltung des im den Schreibungen
ign, ingn und inn sein, ii könnte ein i ausgelöst haben, das mit dem
vorhergehenden Vokal einen Diphthongen einging. Dieser Gleitvokal
/ musste natürlich zuerst hinter den dunkeln Vokalen a und o ein-
treten; unnötig war er zunächst hinter dem hellen e. Die Schreibungen
sprechen auch durchaus für diesen Zustand und auch die Eeime inso-
fern, als e-\-ü rein gereimt ist (vgl. e, S. 298). Wäre ein i ent-
wickelt, so hätte das entstandene ei zu ai werden müssen; that-
sächlich ist dies auch in andern Dialekten geschehen (vgl. Foerster,
Cliges LXI, hier reimt praigne und ensaigne mit ai).
3. Was n im Auslaut betrifft, so ist die Erhaltung des ii in diesem
Falle sehr zweifelhaft, mag es früher auch einmal bestanden haben.
Entweder versah das Französische das n mit einem Stütz - e (zwar
lässt sich das Subst. gaagne 3037 neben gaang 1587 als Beweis hier-
für nicht anführen: im afr. steht sehr oft bei suffixlosen Verbal-
substantiven ein Femininum neben einem Maskulinum), oder das n
wurde in oder j aufgelöst. Die Auflösung zu in trat wohl immer vor
flexivischem s ein:
conpains 3101, besoins 1423, tesmoins 228. Als besoin : seloin wird
am besten auch der Reim besoig : S'lonc 2074 zu deuten sein.
Nach Foerster (Aiol LI) ist in besoig g=j.
In tieng., feneo (.• bien) 1503 wird g für den Dichter schon stumm sein.
Die gewöhnliche Quelle des il ist w-[-Hiat-/; ferner gn in
ensegne und daigna. Spezifisch pik. (vgl. Foerster, Chev. as II esp., LI)
ist die Wandlung von ng zu n in alonge, megnier u. a. Gelegentlich
wird n hinter / zu ?7 (vgl. i) : desraignier und maignie (hier noch um
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitauce 321
80 leichter, als w zwischen zwei i steht; jedoch haheu beide Wörter
in unserer Hs. gewöhnlich kein ii).
III. Labiale.
b.
1. J ist zu ?5 geworden, vor r: delivre (:vivre) 1.303, 3145, und inter-
vokalisch: doivent {: aprecJioirent) b^l, 1265, (: dechoivent) 2525; dolons
2085, doies 3116 sind analogische Bildungen.
— ahilis > — aule, vgl. a, S. 294.
2 b ist geschwunden, vor r: boire {: gloire) 197, 431, wo aber auch
analogische Einflüsse mitgewirkt haben;
vor t: doute {: goute) 1061.
p.
1. Intervokalisch ist p zu v geworden : aprechoivent (; doivent) 567,
1265, dechoivent (jboioent) 3205.
2. p ist wahrscheinlich zu ii aufgelöst in bauptesme 286, 2173
(vgl. sjian. bautismo und Bautiste bei Raynaud, Pik. Urkd. XXIII, 36),
dagegen baptesmes 1057, baptisies 297, 301.
3. 2^ i*^t gefallen:
a) in der Verbindung sj'ni: meesme {: aesme) 1557, {: esme) 11 AI,
2645, {.-bauptesme) 296, meime {:dirne) 3, {:huitisme) 2799.
b) vor ^: row^e (: goute) 161, (:toute) 1083.
c) vor r: sewre (: labeure) 261, (.• ewre) 525, 719, {: dem eure) 661,
d) vor flexivischem s: tneschies {.-peccies) 1029.
Hiattilgendes v, de;seu Gebrauch im afr. nach den Zeugnissen
anderer Texte nicht zu bezweifeln ist, hat die Hs. in avoutire 1665,
zweimal bei peccatorem : pechevor 121, pechavour 2709, (aber pecheour
1469 u. a.). Dagegen steht dies v noch nicht in pooir^ obwohl es
Breymann einige Male setzt. Doch scheint es der Dichter schon ge
braucht zu haben: esmeuoent : peu\v\ent 453.
/.
Der Schreiber hat immer hors 726, dehors 641, 661.
tv.
Germanisches w tritt gewöhnlich als g auf: gaang 1587, garder
681, garir Uli, gaire 1975, gaite 639, gerredon 588, gerre 613, gerrier
797, gerpisse 742, ^«7(? 651, 1333. Vor hellen Vokalen wird aber auch
noch gu geschrieben.- guerre 620, 636, 724, 783, guerriers 633,
guerredon 2419.
Romanische Forschungen VIII. 21
322 Wilhelm Rohrs
IV aus germ. n hat der Schreiber nicht in esquier {skiu[h]ati) 2155,
2174, esqui[e]e 2156; aber wie der Reim zu vive 2156 beweist, ist es
in der Sprache des Dichters als v erhalten.
IV. Dentale.
d,
1. d-\-J ergiebt j = z (ursprünglich dz): atarjance 1243; ferner
im Suffix — aticum (über — adi[g\u) : damaje 668, mariaje 1666, häufiger
— aye geschrieben; in ajue (Subst.) 656; anders ist das häufigere die
entstanden, vgl. S. 323. — dusques 1265 ist eine Verquickung mit desque.
2. d intervokal wurde r (über d) in mire 1775.
3. d im gestützten Auslaut bleibt gewöhnlich als t erhalten : grant
1710 u. a., qmmt 1621 u. a., und die besonders im pik. vorkommende,
betonte Form von inde:ent 1589, 1610, 2293. Aber dies t scheint
auch schon dem Verstummen nahe gewesen zu sein: par gran apressebdO.
t.
1. Hier interessirt es besonders das Schicksal von ungestütztem
t im Auslaut zu erfahren, und es ist bemerkenswert, dass sowohl
Dichter wie Schreiber ein solches t nicht mehr allgemein besitzen:
parfoiirni, — ivü {: Journt/) 3291 , amenri, — itu {: Henri) 31Q1,
garni {: Journy) 29.
Dagegen kann wenig ins Gewicht fallen, wenn sich ein solches
t in dem gelehrten contrit 1425 findet. Länger scheint sich t in der
Endung —iit (Perf. und Part.) gehalten zu haben: rechut 290, 595,
volut 3259.
Streng genommen gehört hier nicht her prit (*precet) 2110, envoit
(*invlet) 3043, 3133, denn —t war lange ein Charakteristikum der
3. Prs. Konj. und wurde bei den meisten Verben durch einen vorher-
gehenden Konsonanten gestützt; vgl. durt 2844, laist 1554, 2121,Jeünt
870 u. a.
2. Auch im gestützten Auslaut mag t schon fast verstummt sein,
wenn es auch meistens noch in der konservativen Orthographie ge-
wahrt blieb. Dies lassen Schreibungen wie tien 632, remain 135 ver-
muten. Besonders macht sich dies beim Pron. ecce iste geltend, wo
als Acc. Sgl. Masc. ches schon tiberwiegt. Hierbei ist jedoch der Ein-
fluss der Satzphonetik, in der Stellung vor einem Tolgenden Konsonanten,
mit zu berücksichtigen.
3. Gefallen ist, abweichend von streng pik. Texten, auch der lose
intervokale Dental. Vereinzelt ist die Form aide ( cuide) 676, während
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 323
die Reime (209, 512, 1267, 2348) sonst nur ale sichern, i) Eine
Änderung ist unnötig, angesichts der Thatsache, dass auch sorgfältigere
afr. Dichter Doppelformen nicht scheuen.
4. Auslautendes t-\-8 erscheint ausnahmslos als &■: 'pars (: esjmrs)
83, mates {: Mathes) 299, dis {: paradis) 19, fus, fustes (:fus^ focus)
2Vd, fais^ f actus (:fais, fascis) 1899, lais, Haidus {: lais, laicus) 1715,
peccies {: meschies) 1209, poms, puncfos {:po/ns^ pugnos) 631, drois
{:roys) 3083.
5. tJ^J. vgl. ce, ci, S. 328.
s.
(Hierbei wird gelegentlich auch s anderer Herkunft als aus lat.
s berücksichtigt.)
1. Das Französische zeigt schon früh das Bestreben, geschlossene
Silben durch Beseitigung der auslautenden Konsonanz in offne zu ver-
wandeln. Schon in den ältesten litterarischen Texten zeigen sich An-
deutungen dieses Vorgangs (vgl. Köritz, S vor Konsonant, Strassb.
Diss.). Er muss sich sehr allmählich vollzogen haben und ist in nfr.
Patois selbst heute noch nicht zum Stillstand gekommen. Am schnellsten
wurden echt volkstümliche Wörter davon ergriffen. Diesen Zustand
lässt wesentlich auch unser Text erkennen:
me'lme 4, meeme 2646, proimes 1576; rainahles 574, desrainahle
2232, 2393, manie {*ma7isionata) 351; triieurs 989, mespresites 2625.
Dazu die Reime hlusme {:ame) 201, 1221, 1779 u. a., menistres
{:*chap/tres, Hs. -teles) 3005; ferner wenn meine Konjektur richtig ist
estre {:*metre^ Hs. moustre) 2314, faiche {=^fasc}ie^ Verbalsubstantiv
von "^fastidicare : faiche, faciat) 1992.
Die angeführten Beispiele sind zwar nur gering an Zahl, aber
durchaus beweiskräftig. Hier, wie überall, trug nur die konservative
Tradition in Orthographie und Reimkunst den Sieg davon.
Indirekten Beweis für das Verstummen des s liefern noch einige
umgekehrte Schreibungen. Hierhin darf man die unter r angeführten
sr rechnen; ferner ascuns = a{u)cuns 1576. laist = lait von *laier 67,
2169, 2542, list [legit) 1833, dist {dielt) 1149, 1894 u. a., presce
{=preche) 2365, trebuschies 1501, trebuscheroit 1241.
Nicht ganz spurlos ist s vor / und/ geschwunden, was zugleich
für die Geschichte des Verstummens von s sehr beachtenswert ist.
sl gab (über die Zwischenstufe dl, vgl. madle, medier im anglonorm.
1) In aide wird d ursprünglich nur in den endungsbetonten Formen {aidier)
berechtigt gewesen sein, bis es durch Aufhebung des „konsonantischen Ab-
lauts" auch in die stammbetonten eindrang.
21*
324 Williehii Rohrs
und sonst) geminirtes l, (vgl. rot[u\l(ire >- roller > raiiUer 2601) und
in sf nahm der zu einem Hauch herabgesetzte Laut des s die Artiku-
lation des folgenden Konsonanten an, so dass ^ entstand: mellee 692,
714, valles 796; deffendre 92, 617 {desfendre 645, 779, 846, 1967),
deffendue 2336, effort 622, 1194, eforchivement 499, (esforche 644),
meffais 1139, 1153 {mesfait 1129, 1254), satijffassions 144 {satisfacion
984, 1344).
Die Übergangsstufe ((t) zeigt auch: afZ ro/ö^ 340, ac? pecctes 1725.
Manche Analogien zu dieser Reduziruug des s im afr. bieten moderne
Patois und das JSleuspanische (vgl. Araujo, Phon. St. VI, 39, 42).
2. Es scheint, dass im Pikardischen der Unterschied zwischen
stimmhaftem und stimmlosem s beseitigt wurde; denn der Schreiber
giebt oft beide Laute durch dasselbe Zeichen wieder, wenn auch im
allgemeinen der historische Unterschied durch eine tote Orthographie
beibehalten wurde.
s (statt ss): ausi passim, autresi 1042, abaise 170, acomplisemens
3002, faiises 2999, seüsent 1303; weniger beweisend, weil s in der
Kompositionsfuge steht^ asalir 699, asanibler 758, asaut 856, asegeront
3247, aservons 666, de><ervir 608, nesiiii 670, 2966, nesune 1812. Seltner
umgekehrt: /essis^ 1996.
Der Dichter zeigt hier eine viel grössere Sorgfalt, weil er sich
eben möglichst von den „Rohheiten" seines Dialektes frei zu halten
sucht, ausgenommen abaise :aise 169, isse : aguise 1033.
Nicht hierhin gehört glose {: dose) 303, {: cose) 2386, das auch
andern Texten mit stimmhaftem s geläufig ist.
Weil lautlich zwischen s und i;^' kein Unterschied mehr gemacht
wurde, so ist es begreiflich, dass auch das stimmlose s nach Kons.,
das nach der herkömmlichen Orthographie s geschrieben wurde, auch
als SS erscheint, escarssetes 1583^ reverssent 1338 ; desfensse 2672^ ensse-
ment 1955, pensse 1648, penssee 2473, penssast 680; besonders auch im
Suffix — entia : mgligensse 760, obediensse 3086, sciensse 1291, sentensses
2995, u. a., ferner presonssioii 2802, rahisskms 1605,
Einige Male wird sc für ss geschrieben: chescer 1381, ascentira
2091, transcitore 814 und lofßiensce 32; nach dem letzten Beispiel zu
urteilen, ist dies eine kombinirte Schreibung, teils historisch (c), teils
phonetisch («). Vgl. bauptesme S. 309, aversaiere S. 293 und croiere
S. 297. Andere Beispiele s. unter c^ t -\- Hiat-e.
Ein eigentümlicher Pikardismus ist chifle 380 (ebenso im prov.
chißar) für gemeinfranzösisch sißer.
3. Zwischen s und r wird t eingeschoben: counoistre 55, croistre
2723, estre {: destre) 271, 313, {:prestre) 1441 u. a.
Sprachliche Untersucliung der Diuie de Penitance 325
4. Auslautendes s ist allerdings in der Mehrzahl der Fälle noch
unversehrt. Aber es hat den Ansehein, als ob es, vor allem im Interesse
der Nominalflexion, künstlich gehalten worden sei.
Es begegnen nicht selten Fälle, wo berechtigte s vernachlässigt
und unberechtigte s gesetzt werden; und zwar gilt dies vom Dichter
sowohl wie vom Schreiber. Vgl. ad unter N. 1 ; ebenso Eaynaud,
a. a. 0. XII, 28.
sist nicht gesetzt in den Nominativen Sgl. euer 1196, contriction 1196,
iremier 1556, ju 1487, puisor 97, savoir 1405, visce 1633 (wo die
Silbenzähluug indes risces verlangt), riclie 1585 (wo der Reim: ?iiches
s verlangt); ferner m /aiso7i 152, 1142, 3265 (liberall anscheinend durch
Reimnot), soiime (sumus) 1476 (gegen die Silbenzähluug).
s steht fälschlich in den AkkusativenSgl. segneurs'^lQl. aages\ß9d, in
den Nom. PI. ai-ticles 1883, aiicuns plains 1909, niches 1512, lasses 891.
Der Dichter erlaubt sich Nachlässigkeiten in termes : aferme 1815,
maisons : orisoH 2124, asses : eonfesse 1331, decepcious : contricfion 1133,
sages : volage 1903; premier[s] : peccier 1555, contriction[s] : hitepretacion
1195, savoir[s] : avoir 14:0b , ju[s\ : Dieu 14S>1 , visse[s\ : avarisse 110*d
asses : lasse{s) 891, sages : aage{s) 1699, visses : nkhe{s) 1512.
V. Gutturale.
</•
1. Abweichend vom zeutralfranzösischen bleibt g-\-ci im pik. als
Guttural erhalten. Diesen Zustand darf mau noch erblicken in
Schreibungen wie r/o/^ (Subst.) 191, ^o/e (Vb.) 192, resgoi4Ql. Häufiger
Bind indes schon die gemeinfranzösischen Formen: joie 820, 1018,
1571, 2169 u. a., resjoir 820, jolant 1059, 1457.
Verschiedene Auffassungen lässt g in longe 3073, longenient 2844
zu. Da der Schreiber 17,59 longuement schreibt und er auch oft
gutturales g in gerre, gile u. a. hat, so darf man (für den Schreiber)
dem g in diesen Fällen gutturalen Charakter zuerkennen. Der Guttural
kann entweder alt pikardisch sein, oder aualogisch nach dem Mask.
long {Jone) eingesetzt sein. Der Dichter gebraucht dagegen im Reim
einmal longe, wo ng oder n gemeint sein kann, {alonge 1.53, dieses:
pardoigne 1957).
2. Lat. gn wird in der Regel zu n: senefie 96, 105, senefier 1867,
counissanche 593 u. a., eounoistre 55 u. a.
Es erscheint als gn: segnefie 2,3.34, regnans 2938, dignife 2020, wo
es aber nur etymologische Schreibung ist. Dagegen ist es = ?7 zu
setzen in cnsegne 1419 u. a. {: pregne) und daigna 591.
32(j Wilhelm Rohrs
c.
1. Unser Denkmal ist weit entfernt, in der Behandlung des c, zu
jenen pik. Texten strenger Observanz zu gehören, von denen Tobler,
Aniel , XXII spricht. Vielmehr zeigt sieh nirgends so deutlieh , wie
beim c die ganze Tendenz der Dirne ausgeprägt, den Lautstand des
gemeinfranzösischen wiederzugeben.
c vor gedecktem oder sonstwie erhaltenem a ist meistens noch
geblieben : cache 22^2, pourcache 742, pourcachie 637, 1609, 1830, ca'ir
1138, kai/ 1093, 1760, caitif 1760, calour 215, camp 742, cane 184, car
(carne) 1043, 2214, carnel 1050, carkie 187, carchies 988, 1651, 1924,
descarkies 1696, descarchler 1925, encarquier 1968, [cas 1565, kas 1927),
cascuns 430, 619, 704, 735, 742, 993, 1444, 2148 u. a., Castiau 3179,
castie 1913, 2218, encaitcha 1764, escaper 850, escarsseUs 1583, pecca
1746, 2«<«"^ (c'f/^e^) 1597, 2122; auch fast ausschliesslich cose 37, 295,
308 u. a. {chose nur 9).
Dagegen steht clia in: challe 535, charoigne 1984, c/«ars 665, 683,
706, 723, 933, 1048, ckascuns 1341, 1354, 2172, chascune 502, 905,
encaucha 1764, eschapa 353, perhavour 2709, pourchachier 1596.
Vor /e (aus lat. «) steht k (qu): afikies 1436, carÄ;/e 187, descarkies
1696, encarquier 1968, encherkier 1698, entekies 871, eskiele 750, 753,
espelukier llbl , espeluquier 1S6S, kieflbM, 2215, mesquief 2214, kietSQQ.
Unsicher ist es, ob man peccier 1526, peccies 872, 1029, 1244,
1435, ^;ec?e 1872 hierzu rechnen darf.
cÄ/e steht: affickie 2175, enfichie 1137, carchies 988, 1651, descarchier
1925, cÄ2>/ 759, 1475, 1480, 1553, meschies 1030, c7?/ers 2587, cÄtere
2944, detrenchies 1198, escÄ/es 2590, ;)ec/<?> 122, 866, 1138, 2^ecA/es 126,
281, 701, 721, 1650, sechier 1866, trebuchies 860, freiz<[6]cÄ?e 1501.
Vor e (aus lat. a) steht Ä;: «^o?d-e 1522, 2094, bouke 1886, 2095,
branke 1065, 1569, 1574, 1626, 1632, 1635, 1671, eskekier 2598, kdis 860»
Ä;e"/ 2437, rasques {*rasicas) 1299, W^e 2435 ; zweifelhaft bleibt j^ecce 879.
cÄe steht: bouche 1521, brauche 1123, 1169, 1828, cAe'/r 67, encheü
2741, renche'ir 63, rencheüs 122, chemin 2679, cheminer 927, chevaus
768, Chevaliers 895, 1719, 2482, chevalerie 3041, 3047, pecheour 1469,
preechement 3012, r/cÄe 1585, 2180, 2608, <ecÄe 1642.
Die Reime geben nur Aufschluss über den Fall c vor unbetontem
e (aus a). Ebenso wie die Hs., stutzen hier die Reime vor allem die
Entwicklung von ca'^cJie: röche {: aproche) 1537, ensa[i<]che , wie ich
nach Suchiers Vorschlag lese, (: sacke) 107. Hierzu kommen branche,
faiche {=fasche), pecce^ presce {=preche), riche, teche in Zwitterreimen,
die unten S. 328 ft'. besprochen werden.
Sprachliche Untersuchung der Dimc de Penitance 327
Erhaltenes g-nttnrales k muss vorliegen iu rasques (; Pasches) 1299;
denn schwerlich kann in Pcuches ch : (t)s bedeuten, angesichts nfr.
Päques, \ta\. pasqua, prov. pascua. ch^=k begegnet auch sonst: CJiaym
1093, chom {=com) 3084.
Vor lat. e, e und i erscheint c meist iu der pik. Gestalt als ch:
achesme 13bb, Fron, chele, chelui^ cheli, ehest, eheste, ches, chesiui] cheler
1854, chela 1255, cliendre 221, chesser 765, 1381, decheü 1362, concheü
1818, recheü 6, 110, rechevaut 2761, deschendre 1011, despuchele 1662,
encherkier 1698, nechessites 1418, prinches 3018, prinche 3094, 3122,
princhesse 3247, nechessaire 1882, 1902, 1987, 2183; Fron. c7»7, cA/s,
cA/s^; cA? 805, 1012, 2941, M/ 1171, 1215; Chipre 3293, fA/Ye 2982,
larrechins 1601, 1753, rachine 1620, enrachine 930, esrachhiemens 1222,
cÄ/e/ 1059, 2929, c7i/ews 266, 1013, 1042, dechoivent 2525, rechoivent
44, Franchois 491, c?omcä 1529, douche 89, 2471.
c steht: cer^es 2323, 2355, 3249, ces.sem 2892, decepcion 2327,
necessaire 989, prince 3244, principaus 1581, pucele 294, c/5o/e 1038,
c«e^ 268, 313, 1166, 2025, c/e?^s 3012.
Ganz vereinzelt sind c^Y, c^*/?«', ce/e, ce/^s, ra?<s, ces/e, ces^/a' (vgl.
Pron.). Sehr selten ist s: ses {~ces) 1350, dous 1467.
Um das Ergebnis aus diesen Zusammenstellungen zu ziehen, so
lässt sich feststellen, das vor erhaltenem a, sowie vor lat. e, i die
pik. Behandlung des c noch überwiegt, dass dagegen vor ie, e (aus
lat. a) die gemeinfrz. Gestaltung mit der pik. erfolgreich in Wett-
bewerb tritt. Ist einerseits auch schwer glaublich, dass der Schreiber
in seiner Sprache eine so bunte Mischung von k, {t)s und {t)s hatte,
so ist es andrerseits doch unmöglich, durch eine gewaltsame Deutung
der Schriftzeichen Gleichmässigkeit herzustellen. Mag diese auch in
höherm Grade bestanden haben, als die Orthographie verrät, so war
sie doch schwerlich absolut, und Wörter, wie chevalier^ pechie u. a.
können frühzeitig aus dem „feinen" Zentralfranzösischen entlehnt worden
sein. So hat man sich auch zu erklären, dass gratia in allen be-
kannten pik. Texten und Hss. grasse, grasce, grace lautet, nie '^grache.
Wörter, wie grasse, pechie u. a. verdanken ihre Aufnahme in fremde
Dialekte dem geistigen Übergewicht, das Paris seit dem 12. Jahr-
hundert in immer wachsendem Grade als Sitz der theologischen Gelehr-
samkeit ausübte. — Man wird sich also dabei zu beruhigen haben,
dass die Orthographie in ihrer Regellosigkeit kein zutreffendes Bild
von der Sprache des Schreibers giebt.
Als auffällige Schreibungen seien noch augeführt presce, praedicat
2.365, trebussies 702, trebuschies 1501, trebuscheroit 1241 (vgl. preechement
3012, trebuchies 860).
328
Wilhelm Rölirs
2. Im Inlaut (ausser vor folgendem e, l) ist c gewöhnlich zu /
aufgelöst, aber essue:hie 1185: seconde 730 ist Latinismus.
sc giebt stets ss (auch s geschrieben) : vaissaus 483, croissent 875,
obeisscmche 590, escoiidisse 2386, ampllsemens 3002. In esclarchissure
1192, bat das erste, zu ch gewordene sc schon früh sein s verloren.
c _|- Kons, wird regelrecht zu /. Dialektisch ist die Auflösung
in u: subjetis, subjectos 2962. Latinismus M jecfe 624 {vgl. jete 1032).
Im Auslaut erhaltenes c fällt vor flexivisehem s: clers 986, eschies 2590.
3. Eine besondere Betrachtung erheischt c -+- e, i im Wortinnern.
Von Wichtigkeit ist dabei die Entwicklung von c -f- Hiat - i, mit der
die von i!-^-Hiat-^■ völlig zusammengefallen ist, so dass kein Unter-
schied gemacht zu werden braucht. Ich richte mich im folgenden vor
allem nach der Dissertation von 0. Siemt, Über lat. c vor e und i ira
Pikardischen, Halle 81.
1) Palatales c und assibilirtes t zwischen Vokalen giebt — is, wie
gemeinfranzösiscb.
a) —itia^ itium gieht — ise. amendise {: devise) 199b, (: eglise) 2009.
coumandise (.• eglise) 2039, couvoüise (: atise) 1591, (.• mise) 2977, franh'se
{: atise) 1423. {: aquise) 2561, {: devise) 2410, (: mise) 3181, maisfri[s]e
{.•eglise) 1545.
b) comparison 416, 825, 1187, mesproison 610, 1257, 1773, orlson
1141 u. a., raison 405 u. a., ttson 2512, oisaiis 467, ^)a/s 990, 2050,
puisor 88, 97, 160, voisin 1626, j>»r^^s•, pretium {: pris) 1155.
c) Verba aguise {:isse) 1033, apaise {:mauvaise) 2144, oi/se (:frankise)
1423, {: justice) 925, conduisent {.-puissent) 3015, envoise {: grigoise) 2591,
plaise (:tnesaise) 9, [: mauvaise) 2110, 2973, ^jr/se (.• (/e2;/se ) 834, mesprise
{: brise) 2184, ferner acoisoit 360, amenvisier 2457, proisies 1197.
2) Palatales c = pik. — ?"2, franzischem «2! entsprechend, cms 595,
1479, /o/s 123, 769 (.-/o/s, /M^s) 1057, (.• Z»OM/oes) 1541, ^;o^•s 1319.
3) Palatales c und assibilirtes ^ zwischen Vokalen schwankt
zwischen ch und stimmlosem s, das gewöhnlich *s, aber auch s, sß
(vgl. s) und gelehrt etymologisirend c, et und ^ geschrieben wird.
a) espasse 1330, /ace 1252, 2103, ausschliesslich grasse 6, 110,
128, 493, 497 u. s. w., passcienche 2229, place 1251, 2123: mit ch:
fache 127, glache 2413, ^/acA^ 1440, 2602. Ein '^ grache scheint über-
haupt nicht zu bestehen (vgl. Siemt, a. a. 0.); dazu sichern grasse
die Reime {:masse) 2969, {: nasse) 1089; infolgedessen ist (für den
Dichter) ss auch in folgenden Reimwörtern anzusetzen : espasse 1329,
fache 127, face 2103, plache 1440, alle mit grasse reimend.
b) — icia, —itia. —itium. Vgl. S. 299 und oben 3. 1) a
Sprachliche Untersuchuiii^ der Dirne de Penitancc 329
a) avarisse 1550, 1710; 2402, avarisce 1582, couvoitisse 732, delisse
604, 1167, Justice 925, 3217, visce 1573, 1633, 2793, visse 761, 872,
1236, 1512, 1751.
ß) avariche 731, justiche 3028, serviche 598, 600, 603, 811, 2201.
y) gentilleche 2968, hauteche 408, largueche 2421, 2441, /^ecÄe 1544,
nohleche 407, pereche 1551, proeche 2482, sinpleche 517, 1543, tristreche
985, vieuteche 2054.
«) Für den Dichter ist — esse die wahrscheinliche Entwicklung in:
ammcg' (.' c/gy2S<?) 1581, {: couvoitisse) 731, {: visse) 17(l9, delisse {: serviche,
s. u.) 603, JMS^^■cg {: atise) 925, (:soumise) 3217, serviche (:frankise, nach
Siemt nur mit s) 811. IMöglich wäre hier allerdings auch — e'.sp, da
der Dichter in der Scheidung der beiden s nicht sorgfältig ist.
ß) ferner — esse, das der Schreiber nicht kennt, gesichert in
tristreche {: apresse) 985, leeche {: princhesse) 3261.
y) Vitium'^ *viche könnte man, obwohl Siemt eine viche nicht be-
legen kann, in visses : riches 21S0 i\n&etzGn, v/ährend vissesniiches 123Ö,
1511 keine Entscheidung zulässt. Vgl. van Hamel, Carito et M. T, Einl.
S. 134, und Tobler, Aniel, XXII, Anm.
ö) Das recht pik. — eche gebraucht der Dichter in den Zwitter-
reimen leeche {: prcsce = preche) 2365, pereche {:teche) 1641, povreche
{: pecce) 1701.
c) abhouiiitacions 1208, damimacion 1096, dilacion 1363, dilassiou
1237, deinoustraction 1049, esperassion 1104, incarnatio)i 3287, inte-
pretacion 1195, sauvassion 1288, 2520, temptacion 2111, femjitccssions 76b,
discression 3216, discrection 2750. aquisicion 2560, assolicions 1998,
condiction 1148, 2115, contricion 981, contriction 1095, 1097, 1103 u. s. w.
d) Jras 3173, /«s {laqueus) 67.
e) Adj., Advb. und Prou. especiaument 18, presiens 434, c/?o?/ 75,
177, 270, (/^c7^a 3075, 3121, j?/efA« 3119.
f) Verben: regrassier 1393; enhrachier 3173, puchier 88, 104, 170,
2458, haiche [*hafiat) 1677; /aire hat im Prs. Konj. beim Schreiber
zwar immer cä, aber im Reim werden die von Siemt verzeichneten
Doppelformen mit ss und ch gebraucht, ss: f ai che (: passe) 329, (:grasse),
192, 903, 2869, faichent {: passent) 484. ch: faiche {:faiche^fasche,
Verbalsubst. von * fastidicare) 1992, [: haiche) 1677.
4) Palatalisirtes c und t hinter Nasalen.
a) Hier kommt vorzüglich die Entwicklung der Suffix — antia und
— ejitia in Betracht.
a) — cmche : aidcmche 28, 165, 857, alegauche 1895, astenanche
2178, atendanche 1066, atardanche 2118, beuhanche 2179, counissanche
■27, 200, 593 u. s. w., croissanche 453, 465, desesperanche 112^ demonstranche
33U WilliL'liu Külirs
157, 177, 346, 507, defiimnche 737, doutanche 345, 816, doutanichc 2213,
c\snianche 1802, esperanche 1065, fallanche 678, 978, Iioneranche 75, 439,
miseranche 1422, obeisscmche 590, oublianche 975, 1247, penanche 912,
penitanche 917, 954, perseveranche 158, 166, poissanche 76, 561, 786,
prestanche 1629, 'jiiüanche 918, repentanche 874, resgardanche 1721,
srtw6/a[»]cÄe 115, soutillanche 204, vieutanche 1630.
/S) — rtMcc" a^ar^cmce 1243, counissance 200, fcdlamce 2202^ oubliance
1244, penitance 921, sostenamce 2203, venjance 922.
y) —enche: conscienche 1804, coiwenenche 1628, diUgenche 1803,
loquenche 82, ohediencJie 460, 3021, passcienche 2229, reverenche 506,
scienche 31, 81, 205, semenche 473, sentenche 208.
d) — ewce; obedience 546, sapience 554, science 199, 207, 553,
884, 3022.
«) — ßws<? (- ß>?ssf).- negligense 1020, sentenses 2995. — ensse:
loquensse 1292, negliensse 148, 760, 1647, obediensse 3086, reverensse
bll, sciensse 1291, sentensse 251, 883, 3003, — e?isce; loquensce 32.
Bei —antia überwiegt also bei weitem — anche, das auch allein
die (Zwitter-) Reime verbürgeu: croissanches {:brai(ches) 1827, penitanche
{: branclK') 11^^, repentaüche {: branche) 1657. Dagegen ist bei — eidia
nicht nur — ense ( — e;/ce) häufiger, sondern ausschliesslich auch im
Reim gesichert: conscienche {: ape)ise) 1869, negligense (:pe)ise) 1019, 1647,
obediensse (.• apensse) 3085. Dieser merkwürdige Zufall erklärt sich
teilweise aus der Seltenheit von Reimwörtern auf —anse einerseits,
und — gHCÄe andrerseits.
b) Verschiedene Wörter:
a) mit cA: anchois 490, comencheniens 1225, Franclie 440, 3090,
lanche 594, menchoigne 1792, renonchemens 1117, 1226.
/?) mit c, sc, SS, s: comencement 3270, entenssion 2519, entenscion
2326, mension 3215.
c) Verben mit c// und c: avanche 2987, encomencie 3267, lanche
178, ^awce 771, noncie 1659, recoumenche 459, sphcä {sentio) 2309, wo
aber der Reim: se«s (.9e«SMs) ein se»s für den Dichter verlaugt.
5) Palatales c und ^ hinter Liquiden.
a) cÄ: escorche 2712, esforch {*exfortium) 857, Vb. esforche 644,
/brcÄe 643, 861, 1089, 1371, merchiable 62, percÄe 2072, sorcheries 1767,
^/ßrcÄe 731, 983, 1587, 2112, 2342, ^«ercA 1564, 1573.
/9) c, s: e/brs 1194 {:fors, fortes), Vb. es/orcc 430, /orce 429,
1623, 1937, ^/ers 1663, 1750, 2202.
6j sc vor Hiat-e: w^cAc 2343, m/cAcs 1235, 1512, 1586, nicheti
1226, 1510, 2079, «?sc (Hs. wese) 555. Die Reime stützen auch beides,
Sprachliche Untersuchiiug' der Dirne de Peiiitance 331
ch in nicites {: riches) 1585, ss in nise (: isse) 555, poissotis 4Q1 , scienche
31; 81, 205, conscienche 1804.
7) pt vor Hiat-?': cache 2289, aber der Eeim: grasse scheint dem
Dichter die zentralfrz. Form chasse zu sichern, pourcache 655, escache
2412, pourcachie 637. Gelehrt sind decepcion 1134, 2327, presonssion
2802, re(7np)(hncioH 1108.
8) c^ vor Hiat-«: Aiich hier hat der Schreiber wieder in den
volkstümlichen Wörtern cÄ: adreche ölS, 1408, desf reche 1S98, während
der Dichter diese mit ss gebraucht, wie die Reime zu confesse 1407
und 1897 darthun. In gelehrten Wörtern hat auch der Schreiber ss:
satiffassmis 144, safisfac/'on 984, 1344. affection 1050, 2026.
Über cuitanche=qmtanche yg\. S. 295 recuert = requiert vgl. S. 304.
K\
k vor a ist wie c -\- a behandelt, daher die Wörter tränke, houke,
rike, espelukies u. a. schon unter c angeführt sind.
k vor e ist dagegen anders als c -j- e, i behandelt. Es blieb im
pik. guttural, während es im zentralfrz. ch wurde. Das einzige Bei-
spiel ist es'juier 2155: denn rickeche 1699, frankise 2562, (bJancliir
1863), lassen sich hier nicht anführen, weil sie Ableitungen sind, oder
doch in ihrer Bildung vom Simplex beeinflusst sind.
dC.
Nicht sehr verbreitet ist in unserm Text die Einschiebung eines
n vor X (vgl. Foerster, Chev. as II esp., Einl. S. 50) : ensauchera 196,
[ex -f- *altiare), ensoinne 1455. Dagegen immer essample 331 , 391,
3010, cssamplaire 1481.
J.
Einige Male wird vor dunkeln Vokalen g {=j) geschrieben. Es
ist schwer denkbar, dass dies einen lautlichen Vorgang anzeigt, wie
Suchier (Aue, S. 64) glaubt. Gu'is 309 {= Jiüs 347), und sogar
sekundäres y: aleyanche 1895 (vgl. re)ijance 922). vgl. — aje=aticuni,
S. 294; vgl. geu, S. 303.
7i.
Germanisches h lässt natürlich keine Elision des vorhergehenden
Vokals zu: la honte 1873. Wo h in lat. Wörtern steht, ist es etymo-
logisirende Schreibung, ohne Lautwert: ho7ior 3080 (mit Elision),
dafür auch ounonr 3165.
:3;52 Wilhelm Rohrs
Formenlehre.
Artikel.
I. Maskulinum.
Sgl. Noni. U 48, Akk. h 50. PI. Nom. U 139, Akk. les 450 u. a.
Mit Präpositionen verbunden : du b6, 141, 150, des 19, 2?>, 147, a^< 241,
243, 760, as 239. 428, 515 (ac^, s. S. 324), u 80, 432, 924, 1129, u. a.
OH 2351, 2863, 2864, 3277, im 191, 241, 370, 759, (Suchier verweist in
seiner Rezension auf lothring. oii), es 1617, 1854 u. a.
II. Femininum.
Sgl. Nom.: gewöhnlich la 96, 97, 101, 105, 117, 205 u.a.,
piknrdisches // 355, 995, le 398, 755, 985, 986, 1024. Akk.: gewöhn-
lieh lad, 41, 141, aber auch sehr oft /e 204, 302, 398, 478, 562, 1050,
1108, 1758, 1773, 2102, 2134, 2410, 2870, 2972, 3176. PI. Nom.: /es
395, Akk. les 152. Der Sgl. wird nie mit Präpositionen zusammenge-
zogen: de La 100, 116, a la 41, 101, en la 287, 289, 847; dagegen
regelmässig der Plural: des 909, as 753, es 63, 2995.
Substantiv.
Die Deklination ist zwar sowohl bei dem Dichter wie bei dem
Schreiber nicht mehr völlig unversehrt (vgl. S. 325), aber im allgemeinen
ist sie doch noch in der etwas veränderten Form der spätem Zeit
beibehalten. Es lä^st sich indes nicht leugnen, dass das Ganze den
Eindruck eines künstlichen Systems macht, das in gelehrt-litterarischen
Kreisen noch am Leben erhalten wurde, in der lebendigen Volks-
sprache aber schon abgestorben war.
I. Maskulina.
Das s im Non). Sgl. steht, vor den unter 8 angeführten Ausnahmen
abgesehen, regelmässig; durch die Silbenzählung gestützt in li courres
145, temples 394, visses 1568, 1750, visce[s] 1633, Grigores 1582. Zu
beachten ist ferner Nom.-s in: livres 1463, prestres 1271, 1515, 1963;
sodann in den ursprünglichen Neutra esrachinemens 1222, sacrilege-s
1756, aages {: sages) 1699, vsages {: sages) 3038, wo in altern Texten
oft s fehlt. Kein .s zeigt frere {.'werc) 1934, ^j^/t (durch SilbenzähluDg
gesichert), 1933, dagegen peres (-[- Vok.) 3273.
hom hat in der Regel kein .s: 48, 49, 66, 69 u. s. w., preudom
1970, 3039, dagegen kons 879, 1236, 1555, 1980, preiidons 2944, 3049.
Die accentverschiebenden Substantive haben meist schon ,s ange-
nommen: conpa/ns 3101, s/res 29, 475, 1256, 1467, 1604, 2686, 2339
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance o33
(vor Vokal); sire 951, 1439, mesire (-j- Vok.) 3125: vor allem die auf
— afor: goHvreneres : coiimanderes 749, gouv)-eiiei-[e]s 3154, lerres : enblerres
1607, peccieres 1454, 1485, (+ Vok.) 899, (; manieres) 2717. Wie zer-
rüttet aber schon die Flexion dieser Wörter war, zeigt Nom. Sgl.
painteours 2871,
Nom. - 6^ haben gewöhnlieb auch die fremden Eigennamen Tiilles
685, Jeromes 1076, Gr/goires 1085, Salemons 1345, Edmons 3125, Jehans
2941, 3292; aber Johel 1197, David 1452.
Der Vokativ ist in der Regel gleich dem Nominativ: amis 221 A:,
2791, hiaus doiis ami[s\ 2616, hiaus amis chiers 2587, hiaus pere 1491.
Bemerkenswert ist, dass sire im Vok. nur in der altern Form ohne s
vorkommt: 1488, 1947, 2613, {: dire) 2726; ebenso im Plural: segiwiir
921, 1169, 2895, 2949, segneur 1198, 1529, 2340. Der Akk. steht als
Vok.: Jehan 518, 525.
Reste lateinischer lüsparisyllaba und accentverschiebender Substan-
tive sind: Akk. Sgl.: abe (: gäbe) 539, conjjagnon 1420, confe {: conte,
computat) 412, doiu i[e\e ur 2-tö2, houme {: sounie] 11, {: poume, Ws. pmne)
1253, larro)i 1274. ,echeoiir 1469, segnour 410, {: gregnour) 3281.
Nom. PI.: glouton (.• on) 2236, {:moidon) 2342, prendoume {:renoume)
2493, tra'iteur {: bienfaifeur) 2487.
Dagegen ist vom lat. Nom. Sgl. abgeleitet : Akk. Plural oirs 2541.
IL Feminina.
Hier ist vor allem zu bemerken, dass der Nom. Sgl. der Fem. der
lat. III. Deklination durchaus —8 hat: chars 689, 693, 711, 2130,
dolours 986, faias 2345, mers 355, 360, mors 1240, povi-etes 2439;
confessions 143, 982, 1221, contricions 981 (; PI. abhominacions) 1207,
Saisons (; PI. poissons) 472, satiffassions 144, temptassions 986.
Ein Akk. auf — ain ist Evain {:vain) 1110.
Neben povretes steht poverte (.• ouverte) 2971.
€reselilecht.
Maskulina sind: tout son os^352 (daneben toute l'ost 755), nul
delice 604, so;« esfiide 996. — 314 stest a sen destre^ wo also an-
scheinend das substantivirte destre Maskulinum ist. Da es sonst
! immer als Femininum erscheint, so darf man hier wohl in a se destre
{main, nämlich) bessern.
Feminina sind : einlies merites 806 , tonte jonr 500 , ordre sacree
1670; anscheinend auch iisage .... maiwaise {: plaise) 2974.
Kein Geschlechtswechsel, sondern eine bekannte syntaktische Er-
scheinung liegt vor in ame Piain de peccies et de graut blasme 1779.
334 Wilhelm Rohrs
gent ist immer Femininum; nur das zugehörige prädikative Adjektiv
(und Verbum) ist nach dem Sinn als Mask. (und Plural) konstruirt:
Tel gent sont piain 1267, vgl. 911, 1061, 1261, 1295, 2078, 2283, 2525.
Adjektivii.
Die Deklination der Adj. ist ganz analog der der Substantive. Im
Mask. steht ein Nominativ -s auch in autres 2751, justes (-|- Vok.)
1347, sages (-{- Vok.) 1822, desrainables {:grevables, Akk. PI.) 2392;
aber nostre sire\s\ 2339, 2686.
Das Neutrum ist durch das Maskulinum ersetzt: il est drois
1985, 2146.
Der Nom. PI. Mask. der eingeschlechtigen Adjektive erscheint ge-
wöhnlich schon mit s: niorteus {: honteus) 1953, crueus {: cheus) 1146,
criminam {: mortaus, Akk. PI. Mask.) 1547, venaus (.• cardonaus, Akk. PI.)
2963; Ausnahme: veniel 1953, (fol 1262, schon stets zweigeschlechtig).
Der Nom. Sgl. Fem. hat gewöhnlich s bei den eingeschlechtigen:
ques 1722, tes 2226, gratis 1018, 1914, morteus {: entredeus) bbl^.teiis
(; morteus, Nom. Sgl. Masc). 441, fors (: effors) 1198.
Ausnahmen : dechevable 1908, jovene 1708.
Zerrüttet ist die Flexion der organischen Komparative, welche
ursprünglich eingeschlechtige, accentverschiebende Adjektiva sind:
Nom. Sgl. Mask.: —
Akk. Sgl. Mask.: melleur 586, millor 3072, miudre 588; gregnour
409, 1692, 3282 (; Segnour).
Nom. PI. Mask.: pluiseur 397, pliäseurs 1751.
Akk. PI. Mask.: pluisors 1411, pliäseurs 580.
Nom. Sgl. Fem.: menrre {: desfendre) 646; maire {-.faire) 576;
pire 1642; graindre {.fraindre) 2057, gregneur {.-segneur) 786; millor s2S9'd.
Akk. Sgl. Fem.: gregnour 1413, 3169; melleur 1800, millor 2496.
Nom. PI. Fem.: —
Akk. PI. Fem.: pluisors 1152.
Ein accentverschiebendes Adjektiv ist auch fei (Nom. PI. Mask.)
lUQ,feloH (Akk. Sgl. Mask.) 1031.
Sehr oft tritt schon e beim Fem. der eingeschlechtigen Adjek-
tive eiu:gra?ideSi9, 1723, 1803, 1892, 1896, 2047, 2161, 2348 (häufiger ist
noch graut 10, 27, 177, 215 u. s. w.), tele 377, 853, 907, 1989, 2156,
2581 (häufiger tel 117, 493, 756 u. s. w.), quele 815, 1171, 1945, 2060,
2147, 2515, 2554 (seltner quel 2081, 2935, ques 2529), ferner nur donche
142, 2471, fole 535, 692, 1952, 2283, cortoise-ment 2835.
Kein e zeigen : cruel 400, crueus 734 ; especiaument 17, grief 208,
griefment 3184, gries 1672, loiaument 12, mortel 620, 3063, perpetuel
814, lies ivetus) 287, vix (vilis) 672.
Sprachliche Untersuchung der Diuie de Peuitance 335
Bemerkenswert ist die Femininform als Mask.: /erwe 446, welche
die Silbenzähliing dem Dichter aber abspricht.
Personalpronomen.
I. Casus rectus:
1. gewöhnlich /f' (ge)-, das pik. ^ow 29, 845, 1458, 1563.
2. tu, und auch f vor Vokal 552.
3. il, ele (über i vgl. S. 314).
4. noiis, nos.
5. vous, vos.
6. il, eles.
II. Casus obliquus :
a) Unbetont.
Der Dativ der 3. Person heisst noch 1/ — PI. lor 476 u. a. {leia-,
weniger üblich 1329, 1330, 3084, 3210).
Bemerkenswert ist der Akk. Sgl. Fem. le 526, 542, 1371, {la 527).
b) Betont.
Schreiber und Dichter gebrauchen nur moi, toi, soi (nie die nörd-
lichen Formen nii, ti, si, deren Fehleu recht charakteristisch für unsern
Text ist), moi 4, 19, 43, 256, 963, 2285, 2951; toi 526, 538, 553;
soi 201, 450, 923, 1001, 1436, 1558, 1802, 1967, {:soi, sitem) 2360.
Für die 3. Person Sgl. Mask. lui (55, 416, 601, 602 u. s. w.) tritt
sehr oft li ein: 327, 435, 516, 530, 563, 678, 688, 1275, 1348, 1434,
1450, 2248, 2885; im Fem. steht regelrecht li 133, 134, 356, 684, 826,
976 u. s. w.; auffällig ist das Eintreten von lui für // 531 (zweimal).
Im Plural steht eus und aus (letzteres kommt dem Schreiber zu.
vgl. S. 300).
PossessiTpronomen.
a) Unbetont.
1. Singular des Besitzers:
Nom. Sgl. Mask.: mes 1466; tes fehlt; ses 1386, 1391, 3273.
Akk. Sgl. Mask.: Neben *mon, ton, son stehn nicht selten die pik.
schwach betonten Formen: meu 1335, 2609, *ten (fehlt), sen 455, 516,
787, 1138.
Nom. PI. Mask.: si 425, im Hiat 3105, 3238.
Akk. PI. Mask. : ses 707.
Nom. und Akk. Sgl. Fem. : Neben ^a, sa stehen oft die pik. Formen
te 2276, se 732, 1238, 1608, 2214.
2. Plural des Besitzers:
Für die 1. und 2. Person ist zu bemerken, dass neben nostre, vostre
die pik. Formen no, vo stehn, die durch die Silbenzählung auch für den
;>;-^ß Wilhelm Rohrs
Dichter bewiesen werden. Im Sgl. (Nom. und Akk. , Mask. und Fem.)
no740; 667,969,1142; 712,1314,2411. volbSS; im ganzen Plural : 7ios
519, 2409. — In der 3. Person steht lor 348, 372, 483 u. a., leur 418, 481,
483 u. a. Vor einem Plural steht bisweilen flektirtes lors 423, 1154,
1733, 2664.
b) Betont.
mien 2029; fiten 1399, {:bien) 1729, siens 381, 858, 1861. Betont
kann nur nostre stehn: 936, 1108.
Demonstrativpronomen.
1. ecce -\- iste.
Nom. Sgl. Mask.: chis 897, 1463, 1614 u. s. w., ichfs 1319; cJm
ist aus der altern Form ch/'st durch Anfügung eines Non)inativ-.s
entstanden (vgl. chius, chieus für chil).
Akk. Sgl. Mask.: ehest 204, 469, 934, 1813, 3258; ches 894, 1402,
2029, 2414, 3091, 3182, 3255, 3290. Die beiden Formen sind zu er-
klären als satzphoiietische Doppelformen : ehest war eigentlich nur vor
Vokalen berechtigt, ches nur vor Kons. Dies Verhältnis ist nicht mehr
ungestört erhalten, ehes steht zwar ausschliesslich vor Kons., aber
auch ehest (cÄes^ vor Vok. 3258). chestui^b, 811, 937, 1493, cestuiWiS.
Nom. PI. Mask.: chist 1046, 1688, 2060, 2343.
Akk. PI. Mask.: ches 417, 1741, 2151, ses 1350, ehest 1030.
Sgl. Fem.: eheste 462, 750, 925, 1169, 1562, 2168, eeste 1632,
1640, 2027.
Plural Fem.: ehes 255, 406, 563, 558, 733, 873, 887, 1002, 1051,
2104, 2269, ces 3189, ehestes 741, cestes 2114.
2. ecce -[- ille,
Nom. Sgl. Mask.: chil 8, 172, 195, 542, 767, 795, 1370 u. a., ichil
2937; ein Nominativ-« haben chiits 1328, 1410; chieus 167, 1476.
Akk. Sgl. Mask. : cel 1034, ehe in ehe liu 524, che livre 3292 (vgl. S. 314),
chu 842, 1645. — cheliii 53, 63, 583, 920, 1326, 1409, 2899, 2984, eelui
433; cheli 2794, eeli 2940. Mit ehelui — cheli ist es also ebenso ge-
gangen wie mit lui — li.
Nom. PI. Mask.: chil 210, 211, 371, 1063, 1165, 1335, 1644, eil
207, (ist Chi 1618 = cM?).
Akk. PI. Mask.: ehians 39, cheeaus 2222, ehans 1156, caus 1752,
cheus 1145, chieus 1504. Über das Verhältnis dieser Formen, s. S. 300.
Sgl. Fem.: chele 190, 1243, 2628, cele 181, (821), 2136, eelle (Hs.
Celle : aparelle) 821. Obl : cheli 825 {: li).
PI. Fem.: ieeles 1753.
Sprachliche Untersuchung der Diiue de Peuitance 337
Was den Gebrauch von ecce iste und ecce 'die angeht, so ist der
historische Unterschied schon fast ganz verwischt, und deutlich ist
schon die nfr. Unterscheidung beider angebahnt, ecce iste nur adjektivisch,
ecce nie nur substantivisch zu gebrauchen. Der alte historische Unter-
schied besteht streng nur noch im PL Fem., wo ches {ces) stets
adjektivisch, ehestes [cestes] substantivisch gebraucht wird; ferner im
Akk. Sgl. Mask., wo cel [che, chu) nur Adjektiv ist, während chelul
{celuf, cell) meistens Substantiv ist. (Doch steht adjektivisches cheliä
53, celui 433, cell 2940). — Ausnahmen vom nfr. Brauch sind aller-
dings nicht selten:
ecce iste steht substantivisch: icJiis 1319, cestui 1643 (sonst ist
chestui immer Adj.), eheste 925, 1562, ceste 1640, ehestes 741, cestes
2114, wie erwähnt.
ecce nie steht adjektivisch: c/f7ws 1328; chelui^ wie erwähnt ; chele
1243, 2628, cele 2136, iceles 1753.
ecce hoc findet sich in folgenden Formen: am häufigsten che 180,
260, 685, 775 u. a., chou 75, 177, 270, 391 u. s. w., iche 1484, ce 13,
18, 478.
Relativpronomen.
Für qui tritt oft que ein, das aber nicht gut als Relativpronomen
aufgefasst werden kann. Dieses que ist vielmehr die allgemeinste
Binde- und Unterordnungsj3artikel, so dass sich das syntaktische Ver-
hältnis beider Sätze nicht ganz mit der modernen Auffassung deckt
(Vgl Diez IIT, 378 ff.)- Beispiele s. Silbenzählung, S. 285.
Für den Akk. cui tritt beliebig qid ein, infolge lautliclier An-
näherung. Beide beziehen sich ebenso gut auf Personen wie auf
Sachen.
cid 107, 729, 786, 1476, 1612, 2212, 3053; 966, 1471, 3199.
qiii 1417, 2483, 2687; 258, 2218.
Dass der Zusamraeufall des cui (==hiU) mit dem Nom. cßd noch
kein völliger gewesen ist, scheint daraus hervorzugehn, dass für den
Nom. nie ciii geschrieben wird, sondern nur qui 4, 26, 64, 261 u. a.,
oder ki 1826.
Das Neutrum coi {quoi) wird entweder neutral 10, 248 u. a. oder
auch auf Sachen bezüglich gebraucht 1176, 1809, 1850 u, a.
Als Genetiv für alle Geschlechter und Numeri steht dont 7, 1026,
1127 u. a.
quel^ — e; PI. ques^ queus^ queles werden mit dem Artikel ver-
bunden (vgl. über Flexion S. 334.).
Über das Interrogativpronomen ist nichts zu sagen.'
Romanische Forschungen VIII. 22
ßijg Wilhelm Rohrs
Konjugation.
1. Infinitiv.
Pikardiscli sind che'ir {: hair)Ql, cair ll?)8y reiiche'ir QS, ve'ir {: obeir)
406, pourve'ir (; obe'ir) 565; dagegen veo/'r {: mireoir) 782; 486, 819,
2103; voolr {: pooir) 2499 und seoir 272, 314.
2. Präsens Indikativ.
Die I.Person Sgl. der a- Verben hat schon oft e :pr/e{: Marie) 42,
(; ypocrisie) 2340; die Silbenzählung sichert ferner dem Dichter: apele
203, renoie 1496, pn[e] 1476. — Dagegen fehlt e : lais (; lais, la'icus)
896, lo 1461, pn 2278, apel 2414, 2441.
Die 1. Person der starken Verben entbehrt noch durchaus des
analogischen s : cli 1530, croi 2309, sai 1446, voi 1509.
Pikardisch sind rench 251, 1495, sench {: sens) 2309, fieng (; 52ew)
1504, vgl. tieti ge 2823. Der Dichter gebraucht diese Formen also
nicht im Reim.
In der 3. Person Sgl. sind beachtenswert: va 700, 763, 784, 1053,
1128, 1288, 1572, 2159, seltner vait 98, 1127, 1795, 1795; laist, laut-
lich = lait, von * laier/ 67, 2169, 2542, — laisse von laissier 62.
Der Schreiber hat fast immer dist 1149, 1894, 1914, 1923, 2314, 2365,
2568, das aber die Reime nicht gewährleisten, vgl. dit{: dit, dictum) 2338.
Ähnlich hat der Schreiber ein .s eingeführt in mesdist 2487, Ust 1833.
Gemeinfranzösisch ist maudist 1150, das zur schwachen (inchoativen)
Konjugation übertrat. Dichter und Schreiber haben auch schon acnelle
3231. Die 1. Person Plural endigt auf -ons\ hüy faison steht im Reim
152, 1142, 3265 ohne s, was bei dem beginnenden Verstummen des s
nicht auffallend ist. Aufzulösen sind dagegen pris'on 3280, treuv'on
2551. -oiimes steht 726 in encontronmes (; soiimes), wohl durch Reim-
not veranlasst, denn es fehlt im Versinnern, und soumes ist stets zwei-
silbig (ebenso im Futur iroumes 840).
Die Erscheinung des stammhaften Wechsels zeigen :
I. Schwache Verben.
die 2709 aidier 35, 2469
aime 129 amer 3122
demeure 327 demourer 867
grieve 1624 —
{lie 526, 537) loier 531, vgl. S. 312, Anm.
menguent mengier 432
maine 156 mener 842
ouneure 328 honerer 3041
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance
339
parolent 2273 {parlle 2821)
Ijvk 125, {prions 3001) proier 1388, {proie 1391)
otroie 1391
oevre {operat) 2319
^;r«s[e] 3280
paine 344
pilenre 126
j;re^"e 1231
recuevve 900
re^^^ig 1622.
treuve 1383
cuevre 829
Ä?^ 1855, vgl. S. 289.
oeyre 830
seuffrent 2344
Ä;?ß^ 866
otriier 2690
ouvrer 2307
proisies 1197
petier 575
/;/o/'a 948
prouvons 288
tronvous 369
couvrir 699
/m7/' 68.
ow«;r? 302
souffroit 2360
ca^'r 1138^ cAeir 67.
Aufgehoben ist der Wechsel in anoier : anoie {:joie) 1021, vgl. S.304.
II. Starke Verben.
aprecho/'vent 568
^o»-e 432
cueurt 102
cro?' 2309
t?o?Y 2667, doivent 567
5H6^?^^ 1683
nun'nf 3155
_/9er;^ 2495
l>M«^ 717, pwe//^ 78
requier 1957
se^ 651, vgl. S. 289.
^/ew^ 2828
v/e»^ 160
reul 658, veulent 422
t;o/ 1509, i-o/en# 1039
aprechevoir 384
Z»m 91, [Z»w«;ero2V 1203]
couroit 341
crees 1884
devons 263, c?fre.s^ 2636
mouvoir 466
w?or?V 1266
manoit 1788
parti.t 339
2)oo»s 486
savoiis 92
^e«2> 25
venoient 494
t;o/ows 277, t^oZes 2635
^'e"/r 406
Die in runde Klammern gesetzten Formen sind nicht lautgesetz-
lich, sondern durch Übertragung entstanden.
3. Präsens Konjunktiv.
Die a-Verben haben in der 3. Person Sgl. gewöhnlich noch kein e:
ament 1079, durt 2844, envoit 3043, 3133, frot 1184, gart 1852, 2814,
22*
340 Williclm Rohrs
JeiüU 870, laist 1554, maint {: remaint) 1655; os^ 2109, o/ro/^ 789, 2835,
pi-est 2113; prit 2110, resgart lSb2 : aber otroie {:joie) 3079 und uatür-
lich aproche {: röche) 1537.
Doppelformen zeigen sieh bei:
ait 109, G17; 624; — aie (: delale) 1250, 1852,
doinst 1143; 1389, 1544, — doigne 870, 3214,
2)ardomst 1960, 3263; — yardoigne 869; 1985,
p/«'s^ 88, 657; 699, — pinsse 1315 u. a.,
truist 1832; — <r///se 1390
voist 557, — «;o/se 87.
Pikardisch ist meche 3257, (we^e 1791); beachte ferner '* renge,
Hs. re/2f/e (.• laisdenge) 22, aporce {: forte, Hs. force) 1182.
4. Imperativ.
Zu erwähnen ist nur oies 2534 (= aitdiatis), gewöhnlich oes 1883;
2643, 2656.
5. Imperfekt Indikativ.
Die 1. Person Sgl. hat noch e: responderoie (; voie, videat) 2615.
Die 1. Person Plural ist nicht belegt.
Neben estoit 2145 u. a. ist noch häufig das archaische Impf, iert
294; 1850, 2379, 3273, ert 342, erent 348, vgl. S. 295.
6. Futur und Konditionali«.
Bei stammauslautender Liquida wird das e des Inf. von «-Verben
oft unterdrückt: dourra 198, dourroU 831; merra (Hs. mesra) 197,
perseverra 167. Dagegen muss das durra 2891 des Schreibers in
durera (oder duerra) wegen der Silbenzählung geändert werden.
Andererseits wird bei manchen Verben e eingeschoben, besonders
zwischen Muta -(- Liquida : biweroit 1203, istera 844, 2262, perdera 246,
perderoit 1880, prenderont 3248, rendera 367, renderoit 584, respon-
deroie 2615; souffreroit 137, souferont 890.
Aber arr/ra 216, (^^«jra/ 2729, <^erro?Y 405, 619, 2213 (Hs. dereroit
405), entendra 1843, rendrolenJ 371, 377.
Die 2. Person Plural Futur lautet auf -es : orres 100, 324, 1465.
Die 1. Plural Kond. auf -iens (einsilbig) ; metricns 24ül.
Das Futur und Konditional von avoir ist: am 174, 409, 793 u. a.,
arons 185, aront 1111 aroit 854, aroient 372;
von es/re ; Iert 34, 968, 1320 u. a., ert 247, 1594, s^ro«^ 891,
seroit 1826.
7. Perfekt.
Infolge des Überwiegens des lehrhaften Tons und des Zurück-
tretens der Erzählung in der Dirne ist die Ausbeute bei den historischen
Tempora nur spärlich.
Sprachliche Uutersuchuug der Dirne de Peuitauce 341
I. ScliAViiches Perfekt.
Die 3. Person Sgl. lautet kai 1760, pendi 1078, perdl bl, 319,
rendl 320, soffrl 1107, 3288; dag-egen rechut 290, 595 (vgl. parut 339,
morut 1110, courut 530; stets aber/^< 311 u. a.)
II, Starkes Perfekt.
a. ßst 338, 951, 1538; vH 313, 958, virrent 291; vint 489, 1013;
^m^ 541.
b. dist 946, 962; ml st 55, 954, 1782, w?8re>?i 480 e; oinst 2369;
j>/7'>^s^ 488, 1776, 2378, prinrent 481 p; r^^?«:«^ 952; traist 532.
c. «) Keinen Anhalt über die Geltung von eu hat man für eut
1099, eurent 510, peiirent 1101, ; .se?»-?«# 1102. Für den Schreiber
mochten es die alten pikardischen Formen sein. Der Dichter gebraucht
sie immer einsilbig (vgl. Impf. Konj. eusf), 541 steht ot.
ß) Der Typus debui ist nicht belegt.
y) vaut (volidt) 318, 487.
d) parnt : aparut 339, morut 1110, courut 530.
8. Imperfekt Konjunktiv.
Von schwachen Verben ist zu beaciiten ataquissies 2620 {alongast
950, dounast 582).
Die beiden ersten Klassen der starken Verben zeigen mw i: fesist
330, 680, 1278, fessist 1996, venist 337, 2586 ; mesist 1368, de^ist 540,
550, 679, asesist 549, presi{n)st 1240, aquisist 2304, wa»s/s/ 2708
Wo Formen der III. starken Klasse belegt sind, erscnemt nur u-.
peüst 72, 1213, 1304, seüst 818, 1386, seüsent 1303, pleüst 333, eüst 69,
1432 (ein^^ilbig eust 547, 806, 1367, 2330) ; deüst 71, 444, c?ms/6?s 2619,
pleüst (von ^^/m/^) 334; couneüst 1385.
Die Endung in der 1. Person Plural ist -iemes,z^^'eh\\h\s): fnissiemes :
ovrissiemes 2399. In der Schreibung fmssiemes Lässt der Schreiber eine
Erscheinung durchblicken, die in manchen Texten einen grossen Um-
fang erreicht hat: die analogische Übertragung von -Isse auf Verba
der III. starken Konj. (vgl. Foerster, Chev. as II esp., LVIIL).
9. Die Partizipien bieten nichts zu bemerken.
j^2 Wilhelm Rohrs
Im Folgenden sollen die wichtigsten Thatsachen, die sich aus der
sprachlichen Untersncluing der Dirne ergeben, übersichtlich zusammen-
gestellt werden. Hier ist dann auch der Ort für eine etwaige nähere
Bestimmung der zu Grunde liegenden Mundart. Nach dem vermut-
lichen Heimatsort unseres Dichters stände zu erwarten, dass er im
Dialekt von Journy (departement Pas -de -Calais) geschrieben hätte.
Da ich keine Urkunden dieses Ortes erlangen konnte^ so verglich ich
solche von dem einige Kilometer südlich gelegenen Saint- Omer und
Aire (vgl. A. Giry, Histoire de la Ville de Saint- Omer, Paris 1877, in
der Bibl. de l'Ec. des hautes Etudes XXXI und N. de Wailly, Recueil
de chartes en langue vulgaire provenant des archives de la collegiale
de Saint -Pierre d'Aire in der Bibl. de l'Ec. des Chartes XXXI und
XXXII). Jedoch zeigten diese so viele zum Wallonischen hinneigende
Züge {ie für lat. gedecktes e\ ei für lat. freies a; ai für lat. gedeck-
tes a u. a.), die unserm Text durchaus fremd sind, dass eine Ver-
gleichung, trotz zahlreicher Übereinstimmungen, nicht angebracht er-
schien. Viel besser stimmten zu unserm Gedicht die Urkunden aus
Ponthieu, namentlich von Abbeville (hrg. v. Gaston Raynaud, a. a. 0.).
Wenn man auch lange den Wert von Urkunden tiberschätzt hat^), so
liefern sie doch immerhin einen nützlichen Anhalt für die ungefähre
Heimat eines Sprachdenkmals. Unser Text bietet in dieser Hinsicht
nicht geringe Schwierigkeiten: Weil er durch und durch mit franzischen
Sprachformen durchsetzt ist, ist es äusserst schwer, in dieser so ent-
standenen künstlichen Sprache das ältere dialektische Sprachgut von
den hinzugefügten fremden Bestandteilen reinlich zu sondern. Der
Dichter geht indes im Gebranch franzischer Wortformen weiter
als der im übrigen einen gleichen oder sehr verwandten Dialekt
schreibende Kopist. Wo sich ein Auscinandergehn beider beobachten
lässt, wird dies in der folgenden Übersicht durch ein Sternchen an-
gedeutet. Versagten Reim und Silbenzählung für die Feststellung der
Sprache des Dichters, und lässt sich die betreffende Spracherscheinung
also nur für den Schreiber nachweisen, so ist die Kotiz eingeklammert.
Überall ist hinzugefügt, wie sich die Urkunden aus Ponthieu dazu
verhalten. Wo Raynaud schon Zusammenstellungen gemacht hat, ist
auf diese verwiesen (nach dem Sonderabdruck, S. 53 — 123).
1) Die Behauptung Baynauds: seiiles elles {les chartes) presentent dans toute
sa purete et sa fidelüe la langue vulgaire ä une epoque et dans une localite de-
terminees, wird heute wohl niemand mehr in dieser Strenge gelten lassen
wollen.
Sprachliche UntersuchuDg der Dirne de Penitance 343
I. Lautlehre.
1. Sekuudärer Hiat bleibt in der Regel bestehen. Nur selten
wird er in einzelnen Wörtern scbon beseitigt (vgl. S. 287). (Vgl. tereoir
VlI, 6, VIII; 5, XX, A, XXI, 11 u. a, seltener ten-oir X, 7 XVI, 17 bei
Raynaud.)
2. Neben la ou steht dialektisches lau (vgl. S. 288). (Vgl. la u
XXIX, 123, XXXI, 42, XXXIII, 7, 25 u. a., la ou XXIX, 46, 104 u. a.
bei Raynaud.)
3. Es findet sich kein parasitisches i bei e aus lat. a. (Vgl. S. 289
und Raynaud, S. 56.)
4. Das Bartsch'sche Gesetz ist streng beobachtet. (Vgl. S. 290 und
Raynaud, S. 76.)
5. Eine Folge davon, da s im Pikardischen die Diphthonge als
fallende gesprochen wurden, is;t der Übergang von iee zu ie. (Vgl. S. 291
und Raynaud, S. 77.)
6. ai ist in der Regel erhalten. Es finden sich erst sehr wenige
Spuren einer Monophthongirung zu e. (Vgl. S. 293; Raynaud, S. 66.)
[7. ai in unbetonter Stellung wird bisweilen a (vgl. S. 308). (Vgl.
etwa douare XVI, 31 bei Raynaud.)]
8. Es findet sich kein parasitisches i bei a vor Palatalen. [Ein-
zige Ausnahme usaige. Die Analogiebildungen faiche, haicJie gehören
dem Schreiber.] (Vgl. S. 293 und Raynaud, S. 67.)
[9. Es steht -ahle ausser coupaule, couvenaule-, stets, diaiible. (Vgl.
S. 294 und Raynaud, S. 67.)j
*10. Nachtoniges a wird vom Schreiber einigemal bei vorher-
gehendem betontem Vokal vernachlässigt, nie vom Dichter. (Vgl.
S. 312; in den Urkunden fehlt diese Erscheinung, vgl. Raynaud S. 116 ff.
Zu vergleichen wären indes etwa sie[e]ntlV,9, VII 9, X,7 u. a. pue[e]nt
VII, 17, XXIX. 99 u. a.)
11. e diphthongirt nur in offner Silbe zu ie, das mit ie aus
J + a reimt, ^Vgl. S. 295; Raynaud, S. 75.) [Komposita von quaerere
zeigen analogische Übertragungen.]
12 -ellns wird -iaus, der Schreiber hat auch -aus. (Vgl. S. 296;
ebenso Raynaud, S. 69.)
13. e + J giebt i. (Vgl. S. 296; Raynaud, S. 58.)
14. Gedecktes e bleibt, es reimt mit e. (Vgl. Nr. 11 und S. 297;
auch in den Urkunden ist ie aus gedecktem e recht selten, Raynaud, S. 78.)
15. Freies e giebt oi. [Sehwache Spuren des Übergangs von oi
zu oe.] (Vgl. S.297; Raynaud, S. 81.)
16. e wird vor freiem Na^al zu ai. (Vgl. S. 298; Raynaud, S. 66.)
344 Wilhelm Rohrs
17. Gedecktes e bleibt e. [Vereinzelt amanne.] (Vgl. S. 298;
ebenso steht e regelmässig- in den Urkiiiulcn.)
*18. Umlaut, -itia, -itium giebt beim Dichter: -ise , -isse {-iche?
s. S. 299 11. 328), -esse (fehlt dem Schreiber! S. 329) und ecke; beim
Schreiber: -ise, -isse {-isce, -ice), -iche, -ecke. (Vgl. S. 299, 328 ff.; die
Urkd. haben \\m justkhe und serviche-^ Raynaad, S.90.)
*19. Der Dichter hat eii^, chens; der Schreiber meist ans, chiaus
(chaus). (Vgl. S. 300; auch in deu Urkd. überwiegen die letztern
Formen; Raynaud, S. 69.)
20. Gedecktes en ist, ausser in einer Reihe feststehender Wörter,
von an geschieden. (Vgl. S. 300; Raynaud, S. 81.).
[21. -ilis, -ilius, -ivus geben -ins, ieus. (Vgl. S. 302; Raynaud,
S. 64 und 75.)]
22. Freies q giebt ne (oe, eii, ueti), das nur mit sich selbst reimt.
(Vgl. S. 302, Raynaud, S. 72.)
23. focus gieht f US: Jochs giebt geus [nnd Jks], mit deus reimend;
locus giebt liits und Ileus, mit deus^ caelos reimend. (Vgl. S. 303; die
Urkd. haben liu und lieu.. Raynaud, S. 64 und 75).
[24. oj + Konsonant giebt au. (Vgl. S. 304 u. 313 ; Raynaud, S. 70.)]
25. q -^ J giebt ui.' (Vgl. S. 304: Raynaud, S. 81.)
*26. -Oi'ia, -orium giebt -oir{e) beim Dichter, und -or{e), -oir^e) beim
Schreiber. (Vgl. S. 304; die Urkd. haben gewöhnlich oi- Raynaud, S. 79.)
*27. -öreni findet sich in den (wenigen) Reimen nur als -or (our);
der Schreiber hat ebenso oft -eur wie -or. (Vgl. S. 305; in den Urkd.
überwiegt -eur; Raynaud, S. 73.)
[28. 0 vor freiem Nasal wird meist ou geschrieben. (Vgl. S. 306;
Raynaud, S. 61)].
*29. Der Dichter hat bone, der Schreiber stets boiiie. (Vgl. S. 307;
die Urkd. haben beides; Raynaud, S. 62.)
*30. -alis giebt in den Reimen stets -eus. [Für teus, queus hat
der Schreiber oft tes, ques. (Vgl. S. 313; die Urkd. haben auch beides;
Raynaud, S. 74 und 96 )].
[31. rr und r nicht geschieden; bisweilen sr, srr für sekundäres rr.
(Vgl. S. 315; ebenso die Urkunden: tere XII, 21, XIV, 16 gegen de-
mourroit N. XII, 15; sr vgl. Raynaud, S. 100)].
32. Wegen vorgeschrittener Nasalirung werden m und n hinter
a, e, 0 (/, ai) willkürlich geschrieben. (Vgl. S. 316; vgl. in den Ur-
kunden: contemter XXX, 18, etnvers XXVII, 46, raisomX\l,31, j^ooms
XXVII, 47 u. a.)
*33. Beim Dichter wird stets ml zu mbl, mr zu mbr. Der Schreiber
hat nicht selten noch ml. i^Vgl. S. 318; ebenso Raynaud, S. 94.)
Sprachliche üutersiichuiig der Dime de Penitance 345
[34. ant + m wird aiim. (Vg-1 S. 319; ebenso Raynaud, S. 69.)]
*35. Beim Dichter g-iebt nr : ndr. Es bleibt gewöhnlich beim
Schreiber. (Vgl. S. 319; in den Urkd. stets «r, s. Raynaud, S. 93;
ferner tenrous XXVI, 14, tenra XXX, 16, tinrent XXIF, 14, venrai
XVII, 13 u. a.)
36. tig wird bisweilen ii. (Vgl. S. 320.)
[37. Germanisches M7 wird stets g. (Vgl. S.321; in den Urkunden
ist es in der Regel dagegen erhalten; Raynaud, S. 95.)]
38. Ungestütztes t fällt im Au-laut (ausser in -uf). (Vgl S. 322;
Raynaud, S. 92.)
39. t + s wird s. (Vgl. S. 323; ebenso in den Urkunden : /rw/s
XX, 10, serjans XXXIII, 48, venus XXXV, 2 u. a.)
40. Mehrere Anzeichen des Verstummens von s vor Kons. (Vgl.
S. 323; zwei Beispiele bei Raynaud, S. 100; beachte ferner awnogne
XXIII, 22.)
[41. sl giebt;//, sf:ff. (Vgl. S. 323; ebenso / in den Urkunden:
deffendre V, 16, XXXIII,' 49, merffait VII, 23 u. a.)]
42. Intervokalisches s und ss werden häufig verwechselt, wenn
auch vom Schreiber häufiger als vom Dichter. (Vgl. S. 324; Raynaud,
S. 99.)
43. Auslautendes 8 war in der Aussprache verstummt. (Vgl. S. 325;
ebenso in den Urkunden: temp\s\ XXIX, 86, hoir[s\ X^'I, 35, Henri[s\
V, 1 u. V. a., ebenso umgekehrt X. PI. an{s) XXVII, 12, acompliiß)
XXVII, 13 u. a.; auch Schreibungen mit ^, wie deuz XXXII, 23, re-
ligieuz XXXVI, 9 deuten darauf hin.)
[44. g vor lat. a ist bei dem Schreiber noch oft erhalten. (Vgl.
S. 325; stets in den Urkd.; Raynaud, S. 83.)]
45. c vor lat. a erscheint als c, k, qu und ch in bunter Mischung,
(vgl. S. 326; in den Urkd. ist ch nicht allzu häufig, es überwiegen bei
weitem c, k und qu-^ Raynaud, S 84 ff.)
[46. c vor lat. e, i Avird häufiger durch ch als durch c wieder-
gegeben. (Vgl. S. 327; in den Urkunden fast regelmässig ch, sehr
vereinzelt c; s. Raynaud, S. 89.)]
47. t + Hiat-i nach Nasal tritt als s, c und ch auf. (Vgl. S. 329 tf.;
in den Urkd. nur ch: s. Raynaud, S. 89 ff.)
II. Formenlehre.
[1. Beim weibl. Artikel ist la häufiger als die pik. Formen //, le.
(Vgl. S. 332; in den Urkd. regelmässig le^ sehr selten /a, z. B. XXIII, 32,
nie li, das aber in den benachbarten Dialekten von Tournaisis und Ar-
tois gewöhnlich sein soll; vgl. Raynaud, S. 109.)]
34G Wilhelm Rohrs
2. Die Deklination der Mask. ist schon im Verfall begriffen. (Vgl.
Lautlehre, Nr. 43.)
3. Die accentverschiebenrlen Subst. haben im Nom Sgl. gewöhn-
lich s; dagegen meist hom. (Vgl. S. 332; Raynaud, S. 103.)
4. Die Feminina der lat. III. Dekl. haben im Nom. Sgl. s. (Vgl.
S.333: Eaynaud, S. 104).
5. Die Feminina der eingeschlechtigen Adjektiva werden oft mit -e
versehen, wenn auch die altern Formen noch tiberwiegen. (Vgl. S.334;
Raynaud, S. 106.)
6. Einmal fes belegt. (Vgl. S. 335.)
7. Für die betonten Formen des Personalpronomens kommen nur
1)10', foi, soi vor. (Vgl. S. 335; Raynaud, S. 59, nur mi.)
[8. Nicht selten mew, sen neben moii, son. (Vgl. S. 335; Raynaud,
S. 108, fast nur men, sen.)']
9. no. vo neben nosh-e, vostre. (Vgl. S. 335; Raynaud, S. 108,
meist 710, vo.)
[10. ecce + iste im Nom. Sgl. stets als chis: ecce + e7/e, gewöhn-
lich fÄ?7, selten chnts., chieits. (Vgl. S. 336; in den Urkunden chis
XXXIV, 83, chil I, 6 )]
11 Die pik. Infinitive cair, vdr neben den frz. Formen. (Vgl.
S. 338; in den Urkunden nur esca'ir XXII, 20.)
12. Die 1. Person Prs. Ind. der a-Vb. kann e annehmen. (Vgl.
S. 338; Raynaud, S. 111.)
*13. Die Formen fien^ {reiich, sench) gebraucht der Dichter nicht.
(Vgl. S. 338; stets die Urkd.; vgl. Raynaud, S. 110. Betreff.s des Konj.
s. S.340.)
14. Die 3. Person Prs. Konj. der a-Vb. gewöhnlich ohne e. (Vgl.
S. 339.)
15. Das Futur der «-Verba wird bei auslautender Liquida ver-
kürzt. (Vgl. S. 340 ; in den Urkunden kein Beispiel.)
16. Das Futur andrer Verben schiebt oft e zwischen Stammauslaut
und r ein. (Vgl. S.340; Raynaud, S. 114.)
17. Von habtn finden sich im Impf. Konjunktiv die Formen eilst
und eust. (Vgl. S. 341 )
18. Ganz vereinzelt ist fuissiemes. (Vgl. S. 342; in den Urkunden
fuissent XXXIV, 3, 25 neben fussenf XXIX, 80, 127 u. a.)
Als Ergebnis stellt sich also heraus, dass Dichter wie Schreiber
ursprünglich einen Dialekt, wenn nicht von Ponthieu, so doch der
nächsten Nachbarschaft besassen. Wo dieser Dialekt nicht zur Dar-
stellung kommt, sind franzische Formen an seine Stelle getreten.
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 347
Suchiers Tergleichuiig der Handschrift.
Über doiDie, douiter^ ordounemeiit^ Iiot(iiou)\ oiimc, Eoume, nounier ii. a.
vgl. S. 306. Die Abkürzung 9 wird durch coii wiedergegeben. (In. be-
deutet Initiale.)
4 counois^ 12 loiaument, 14 escole^ 22 tant que (statt Ponr que),
distne, 30 counois^ 32 de loqnensce (vgl. 82, 1292), 45 In., 59 quant,
65 heit, 72 fout, 92 conment (falsch aufgelöst von Br., wie 1528, 2030),
95 In., 112 onqucns n'amenrrie, 113 que] con, IIA fu pour pour c. a.,
12\ pecheuor^ 124 recowioist, 128 ^ors, 144 esf fehlt, satiffassions^ 147 sa-
tiffaires, 155 qiüwenir, IIA Qu] ou, 176 s'umelie, 179 contremont Hs.,
197 tnesni (vgl. 419), 198 dourra (wie 831), 200 counissance, 202 Es
stand sauoir, 0 ist dann in g verwandelt, 203 Se] Je, counissanche,
209 Ysaie^ 212 pueent, 214 li fus, 225 menchougnier, 227 comfervient^
230 repreuve, 231 niche, gaangnent, 232 mehangnent, 23^ vaineglorieus,
253 In., De] Av vollkommen deutlich, 263 vergoiigne, 282 Qiiaii] qun,
283 anoia Hs., 287 tj/(^s, 293 conferent, 297 Jesucris (stets in einem
"Worte in der Hs.), 309 s'asamblerent, 318 !;aH^, 326 comnissanf, 327 In.,
330 /»«'cÄe, 331 essample, 33 A dedem, 33b Jesuscris, 338 proiere, 345 In.,
llauge (der zweite Strich des 11- ist weggekratzt), 348 C'onques,
349 se)i Hs. ^ 351 nianie Hs., 352 .Ei!] 0, 353 Comques neu eschapa nus
deus Hs., 363 llauge wie 345, 365 kleine In., Que] Con, tere, 368 que]
von, 370 Ou] u^ vies, 375 tauroit, 377 saudee, 378 tauroif, 379 ^ere,
381 toM^, 3S2 retaut^ 381 fache ^ 389 gaaignier^ 390 Jhesucrist^ 393 Jhesus,
cruceßies, AOAproceuus^ 440 ro/s, 441 In., 444 sentente^ 452 connissanche^
454 quanqueles peuent, Abb A ques] Conques^ quemant Hs., 459 reconmenche^
All In., f/Zraj/, 474 quamkil, 483 ronpirenf^ 484 In., 487 t'aw^, 492 sar-
monnoif^ 498 5/ßw] rf?'e«<, 499 chantolent^ 500 In., J.i<s/, 514 ^■] mw, se] se,
515 J./] M«, semoit] femoit^ 523 Nicht Rasur, sondern Loch, das der
Schreiber übersprang, 524 qui^ deiieure^ 530 (/raw Hs., 535 A! Hs.,
544 a&e Hs., 561 In., 562 comnissamche, 563 lai] li^ 568 we s'] «e«,
574 £';' aimahle] Eainable. hom Hs., 584 ^wa, 586 Et trop^ 588 miudre^
592 samhlanche^ 599 £'^5 pidsque^ 601 die Hs;. hat Punkt nach /m/,
609 kleine In., 614 Et que^ 624 ?Vc/e, 625 maleiiereuse, 634 pourcache,
635 ocÄ/erre] conquerre, 642 a ?/n os^, 644 Se, sesforche, 645 der
Schreiber hat selbst die Umstellung bezeichnet, desfendre, 646 menrre,
650 conbaftre, 662 ai5e»Y, 663 kleine In., 677 coww-, 680 penssant Hs ,
687 ^2<e] Co«, 689 peiie, 690 honnist, 695 te?/#, 699 nasal/'r, 702 ^re-
bussies^ 708 e/] cow, 730 e von bataiUe auf Rasur, 731 maine, 732 coi/-
voitisse, lAQ orgueus^ 1 AI assanlles, sachtes^ IbO conmanderres, lb9 au] un,
767 £'t] Cow, couuine, 768 souuine , 769 c^«] s/, 770 Conme Hs. , nicht
1348 Wilhelm Rohrs
Et t/ie^ IIb In., 778 soutii<s, 779 desfendre, ISb segnenr, l^vO prende,
803 serons^ 805 In., 821 conme^ 830 Que] Con^ 837 tmuelle^ 845 In.,
846 Conmenf^ desfendre^ 852 Hom (kein L'), 854 desfencion^ 857 /es-
/orcÄ Hs., 866 que^ 870 ^em/7] «eMWi', 879 äows, 881 •/• (also m<.s\
884 i^^ -m.] C/w maistre Hs., 8S8 danpne^ 889 danpnement, 890 Äo^^
feront Hs., 892 soufrh% 900 ces] cAes, 904Z)MSÄ;es, 912 Cowmm^, 914 en
r«/, 917 conment, 921 In., ^/ne] A;e, 922 tristre la v.^ 930 fere^ 935 esÄ;e/--
)nsso}is^ 939 segnourie^ 942 falir^ 945 dezechias^ 946 Yzayas^ 950 sc/,
957 kleine In., 965 kleine In., 970 Jhesucris^ 971 defenissent, 973 £■/
j>?<?s, f/ews fehlt, 985 In., tridrech'^ 989 iriteurs^ 990 honme^ l(i02 c-Ä^.«,
1034 l/«/s r/wp rf. c. ^j-, (das zweite /«ais fehlt), 1038 5/ com «7, 1041 ^o?^;-.
liaugue^ 1049 Auons^ demonstraction^ 1054 iVow ^as, 1060 ^os^, 1065 In ,
1069 Lf] Äe, 1079 (?»e cäp (?m«7 /(//« c?WM«/r, 1085 Grlgolres^ 1092 Der
Schreiber hat selbst die Umstellung bezeichnet, 1099 che qu'd eut Hs,.
1104 Co» rt/fHs., \11^ repentamche^ 1117 In, \\\^ acordemens^ 1125 c^c]
du, 1128 T. q. ü na, 1137 sen, 1139 rnefats, 1145 £'^] Cow, 1150 Et
ne] Que, 1153 meffais, 1155 coimenaide, 1156 Der Schreiber hat selbst
die Umstellung bezeichnet, 1158 Uniiire Hs., 1164 esclaire, 1169 In..
1180 /a«c^, 1181 Qu amere, force Hs., 1182 aporce, 1194 c?<fr, e^br.^,
119bs'infepretacion, 1191 disf, 1201 Hs la lesciue, 12i^d buueroit, 1208 ab-
honiinacions, 1210 boine, 1221 In., 1222 e> roch hiemens, 122'5 cidf in er r esse.
1224 acorderresse , 1225 commenchemens, 1226 nichete, 1230 Grigore,
1235 r/e, w/cÄes, 1253 £V] Co», 1255 se cÄe/a Hs , 1260 se cukleroid,
1264 confesseront Hs., 1269 escuil, dann ist « in ä geändert, 1273 Autele,
121b En laiehine, 1216 Ausi, 1280 co mf es sion, 12S1 cotn/esse, 1290s/] w?", /7
fehlt, 1291 conme]con, 1292 de loqiiensse, 1293 Que] Ou, 1296 rage, 1299 sm
j^ow/, esrasrj;ies, 1301 T(ps, 1304 Camblen , 1315 megnier Hs , 1319 .£J<
cÄ/s] /CÄ/.S, 1334 z?e^//c^, 1339 deerram, 1352 ^"^ F] XF., 1353 dedens,
1355 ^^ Hs., 1356 dedens, 1358 //, 1360 we, 1365 Qui nest, 1382 rfo/we,
1383 parrochien, 1385 couneust, 1388 Le^^s, 1400 ^ps durch Rasur her-
gestellt (es scheint etwa se est gestanden zu haben), son fehlt, 1401 Ou
il, sen quere H?;., 1407 parrochien, 1411 e^] con, 1421 A qui, 1436 eidre]
cstre, 1441 Ou il, 1142 leestre, 1455 ensoinne, 1456 sa, 1458 E'] Con,
1464 preudom, 1467 In., 1484: Iche, 1486 ce2/i-, 1495 coupaides, 1491 quankil,
1504 g-i/e», 1524sm^J^es, 1528 conment, 1532 se,c?/, 1541 honme, \b42boufois,
lb43 Eemettre, 1545 In., 1548 Co», IbbO auarisse, IbbSorgiiel, Ibbb En
orguel, 1563 rest, 1569 kleine In., 1573 kleine In., tierch, visce, 1576 en-
pire, 1581 kleine In., 1586 auers et niches, 1593 ja fehlt, 1594 nert,
1595 sow, 1599 kleine In., 1604 sent, 1605 kleine In., rainssiaus^
1607 Premiers, 1610 maisnie, 1618 Deuienent, raim, I-, also w«s,
1619 kleine In., Lia.r., 1621 La pr emier est, de sreube, 1628 couuenenche,
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 349
1632 a a non Hs., 1633 kleine In., 1634 •/•, also uns, 1640 faut^
1641 kleine In., 1649 In., 1650 -i-, also uns, 1666 mariaie^ 1667 •/•,
also uns, lQri4: que\ ne^ 1678 cors Hs., 1Q80 2)oursiurrai^ matere^ 1681 In.,
1684 y\ /, 1687 souuent^ 1695 In , 1696 descarkie.% 1710 Uii] ü, viel]
uell, 1722 conissanche^ 1726 sinple, 1730 sinple^ 1731 Et] Con, li sagcs,
1739 que] con, 1743 In., 1744 111' H^^,, 1757 In., 1758 Le, 1760 i kai,
1771 In.; 1773 Conment, 1776 Coiiment^ 1777 nolenfe , 1778 porroit,
1782 Cointient, 1794 Punkt vor d/'eus in iler Hs.; 1796 dieus, 1797 In..
1801 che, 1802 lesmanche, 1807 In., Ses, 1817 In., 1827 In., 1828 Rime,
atout Hs.; 1830 nierf, 1831 en fehlt; Vers 1836 fehlt; er lautet Et des
• X' grans Commandern ens , 1849 In., 1850 encreus, 1851 dehne Hs.;
1859 Conment, 1872 regehist, pecie, 1875 In., 1882 Nechessaire, 1883 /^s
IZ] Fil, 1885 In.; 1888 regehissiez, 1896 0/me, 1899 cowme, 1903 In.;
1910 dumAlite^ 1915 menchougne, 1917 In., 1919 ^oe/^, 1924 cÄe] f/^^e, es^
^^MS carchies, 1926 eiigignier, 1927 In., 1932 taurroit, 1933 ^«re ow
mere Hs. , 1934 Ou f[ms on\ nies, 1945 0,7 persone Hs., 1937 e/^s/,
1938 connoist, 1939 In., 1945 f^] «7, soituerra, 1946 couuenrra, 1952 mes-
counissanche, 1954 Je» s^«', 1955 enssen/ent, 1959 sains, 1960 Qu', pries,
1961 counois, 1963 In., 1967 desfendre, 19Q9 peni^mnche, 1970 £'^j Cow,
1972 contemdre, 1979 In., 1980 maine Hs., 1983 se] /e, 1993 recomnenchier,
1994 quatnkil, 1999 connerra, reconmenchier, 2001 In., 2007 /S?, 2008 /] a,
2016 eglise,conm.ande, 2022 Gri gor es, 2028pursinir, 2030 Conment, 2032 In.,
2039 conmandise, 2050 conmandee, 2053 grain, 2060 ra//;?, 2065 cow-
mejii, 2073 Punkt nach c/e^ in der Hs., i'errp, 2079 nichete, 2083 (7ow-
wew^, 2086 In., 2098 Dens, 2099 ^Y] C'o/^ 2105 apartienent, 2108 jE;^]
Cow, 2109 ont] ost, paine, 2110 pr^Y, 2113 Que il, prest, 2117 prest, et]
con; Vor 2120 steht auf Pasur von anderer Hand, die auch sonst besserte,
doit sorison. Danach wird es heissen sollen : Ouvertement a dieu re-
traire Doit s'orison, 2120 humlement, 2122 du, 2130 In., 2131 gloutrenie,
2135 / fehlt, 2138 raconfortee, 2147 iune, 2148 iuner, 2154 In., iune,
2162 nequedent, 2164 perpeutuaument Hs., 2166 Que, mains, 2170 In.,
2178 wom/^, 21S3 Nechessaire, 2184: conmandee, 2190 nekedent, 2198 quill,
2202 In., 2203 sostenamce, 2204 •//•, also deus, 2205 £'/' nequedent sil,
2222 In., 2226 Tes, 2221 forche, 2232 In., 2251 ^m'; 22b9 resanlle,
2264 Conment, 2265 sostenamce, 2269 me ;<o/e, 2274 Amis, 2275 m^ßs,
2280 In., 2287 conment, 2293 ew^, 2299 haiene Hs., 2304 naquissist, aber
das zweite 8 punktirt, 2307 Doit il ouurer Hs., 2313 couureture,
2317 samhlans, 2318 js«/-, ?<a, 2324 Ä/ews, 2333 m u tai ruee Hs., 2341 uous,
2342 In.; 2343 /«"cAe; ke, 2344 /«/«; seu^rent, 2347 /o;?f, 2350 ^"^ Hs.,
also ör/^or<?s wie oben, 2356 In., 2365 e jjresce, 2212 honeree, 231 Q ehest
Hs., 2379 quiert, 2384 ^mY, 2390 In., 2397 comnissanche, 2401 auer-
350 Wilhelm Rohrs
saiere Hi?., 2410 cose, 2414 Äumosne, 2421 mouuoir, 2436 pains, aber p
ist ausradirt, 2452 douneur, 2458 ruissau, 2459 qiii , fineM, 2463 rfon
jM«, 2464 /a/Ve] plaire, 2466 aquiert , 2412 Que] Con, 2473 penssee^
2474 /e/« Hs., 2479 ^nco;-, 2480 ^«e] Con, 2489 Car de d., 2502 ;?»ßi,
2503 cd fehlt, 2511 £'^] Con, 2512 enbrame, 2513 a^^ec, 2518 couroune,
2521 aquiere, 2522 Äo«n; Nach 2534 sind 2 Zeilen fortgelassen. Mit
2535 beginnt ein neues Blatt. 2535 In., Atnosner, 2539 tort, 2543 lingnage,
2545 Con a m /m Hs., 2549 moitiie Hs.; 2550 o/r.s Hs., 2bbSpuet, 2572 Co«
/iß /e Hs., 2573 Con est, 2579 Con es;^ gaaignie, 2580 o<< c^e iouglerie,
2582 laqueste, 2585 In., 2588 ewe, 2591 /za^ffriJ, 2593 ^^] ^, 2598 Me,
2602 /e^e, 2603 Denier, 2604 ^M/^/es, 2605 ^^ms, 2623 iuastes, 2624 con-
pagnons, 2626 mespredtes, 2630 «t^er, 2642 c/ons c^aws, 2645 In.,
2646 meeme , 2654 gueredon , 2657 faiere , aber <^ punktirt, 2665 c?es-
fendent, 2667 relegieus, 2671 Encor, 2672 desfensse, 2ßl4: pelerimage,
2677 e^Vm Hs , 2681 somme, 2684 moranf, 2689 a2<es womü, 2693 In.,
2704 2m/, 2705 keinande, 2715 ^ cÄe.s /a?7 Hs., dilaction, 2716 Feroiie,
condiction, 2718 amosnier, 2723 ^r o. Hs., 2724 Tes, 2731 dapens-
sement, 2732 Jg (^2s] Con ?«?, 2735 honme, 2737 souraagie, 2743 <Sow^]
JVes/, vom Schreiber aus JV<? s7 verlesen, daher ^9«.« zugesetzt, 2746 aM-
mosner , 2750 L/, discredion , 2752 discrection, 2753 moms Hs., cä^s,
2757 In., 2758 won/^, 2769 In., 2780 ses, 2783 n?<s gui fende Hs.,
2795 tJ0//<, 2797 Yzaies, 2798 rfec^ens, 2799 LVIII tisme, 2801 rfes-
fenscion, 2806 c von confes von andrer Tinte in s verbessert, 2808 Ä
fehlt, 2811 In., 2816 fai, 2817 In., 2821 dont, 2823 ^nwe, 2824 c/e] le,
2833 amosnier, 2835 ^m/ ^^, 2841 In., g-wfnö', 2844 longement, 2845 cwn,
2846 samble, 2848 ordounamche , 2859 </i^/n6- nur einmal in der Hs.,
2863 tm\ ou, 2864 ^MJ Om, 2867 ballie, 2870 vew^, 2871 Or\ Car, pain-
teours Hs., veut, 2875 coleurs, 2880 Punkt vor ^«/res in der Hs.,
2881 hom, 2884 Ä:a, 2893 samblera, tout dis, 2895 In., en m. l. Hs.,
2905 conplie, 2909 CÄes^, 2920 ^ewr, counissanche, 2928 boineeuree,
2931 fZoMee, 2937 .E^ c/??7] icÄ?7, Nach 2940 sind 2 Zeilen freigelassen.
Mit 2941 beginnt ein neues Blatt, 2941 In., 2946 >ios, 2949 In., 2959 nm-
ronner (ein Strich zu viel, statt maronier), 2963 In., 2966 honvv
2974 vill, 2975 esmeruellier, 2979 c?m/s] deus, 2980 herbegier, 2988 ^o?//'
/'a. Hs., 2993 In., encor, 3001 In., 3004 ijglise, 3005 In., 3006 menistres,
3007 ^>a//«e, 3010 Y\ J, essample, 3012 pids, 3017 In., ^ie«<, 3018 noM-
meement, 3022 sm^j/e, 3024 or, 3026 P/ere, 3029 pueples, 3034 o?ß,
3035 In., 3051 In., 3061 In., K)10 o paine, 3071 In., dengletere, 3072 ^we/rß,
3076 dieu, 3077 ^s^J .ses^, 3081 In., 3082 enfans, 3083 darragon, 3085 ews*,
sajpewsse, 3087 De S. Pierre, 3083 deboinaire, 3091 In., cAes, 3098 L»,
3099 In., 3107 0?/, ^llOQuencor, 3115 In, encor, 3118 conro/, 3127 ^a r-
Sprachliche Untersuchung der Dirne de Penitance 351
geche, 3130 riquech Hs., 3136 aconplie, 3139 In., 3143 tous iors, 3151 In.,
3152 segiieurs^ 3163 In., 3164 A dien, 3167 segnem-, 3168 Sarras/'n,
31Q9 gregneur, olll Chesf, o\lb comquise, 3178 ey/cor, 3181 (//^e, 3183 £>'>?]
Et, 3188 moult, 3189 ces, 3192 pw(?^, 3193 CA/pr^, 3200 pooir, minie,
egliae, 3205 ruissaus, 3207 entraus, 3212 aitant, 3221 in., 3226 Haiis-
sasis, 3227 moult, 3228 roiaume, 3229 ö?/<?w, 3230 damage, 3235 kleine
Initiale, 3243 moustrer, 3244 comnune, 3245 sa, 3247 asegeront, 3248 pre»-
c?gr?«i^, 3258 cÄßs?^, 3263 dehoinairement, 3264 /e?<r, 3265 In., 3270 co-
mencement, 3272 eher «?eMi als w/e«^, 3277 2<] o^<, 3280 moult, comen-
cha/le, 3283 L/, otrler, 3287 Absatz, aber keine In., 3288 sq^n,
3291 conwencJia, 3295 conti issanche, 3296 disme.
Bonn, 1894.
Seltene spanische Bücher.
Von
Karl A'ollmöller.
I.
In der letzten Zeit ist- eine Reihe von spanischen Büchern ge-
druckt worden, welche schon bei ihrem Erscheinen zu den Seltenheiten
der spanischen Literatur gehörten, in Deutschland meist so gut wie
unbekannt sind, aber nicht bloss deshalb, sondern auch ihrer inneren
Bedeutung wegen, Erwähnung verdienen.
Da sind vor Allem zu nennen die Textausgaben Eduard Boehmers
zur spanischen Reformationsgeschichte, die allerdings schon ein Jahr-
zehnt und mehr zurückliegen. Sie sind in Deutschland, wo sich bloss
je 8 Expl. befinden, beinahe unbekannt geblieben und in der romani-
stischen Fachliteratur nirgends erwähnt. Dies rechtfertigt ihre Be-
sprechung auch jetzt noch.
Zu gleicher Zeit erschienen: El SalterioV) und die Trata-
ditos^). Ersterer ist Übersetzung des ganzen Psalters, nach einer
Hs. der Wiener Hofbibliothek zum erstenmal gedruckt. Boeb-
mer vermuthet mit Recht Juan de Valdes als Übersetzer, aus
dessen Einleitung er Stellen mitteilt. Letztere sind nach 2 Hss.
der Wiener Hofbibliothek gedruckt. Auch die in diesem Band ent-
haltenen Stücke, 39 Consideraziones, 7 epi'stolas und die Suma de la
predicaziön Cristiana, sind bislier unedirt. Boehmer weist sie in
seiner gelehrten und scharfsinnigen Einleitung ebenfalls Juan de
Valdes zu. Beide Bücher wurden gedruckt auf Kosten des eifrigen
Förderers dieser Studien D. Fernando de Brunet in San Sebastian, der
wenige Tage nach Vollendung des Druckes starb.
1) El Salterio traduzido del Hebreo en Romance Castellano por Juan de
Valdös. Ahora por primera vez impreso. Bonn, Imprenta de Carlos Georgi, 1880,
196 S. 8^ davon S. 171—196 ap6ndize del editör.
2) Trataditos de Juan de Valdes. Bonn, Imprenta de Carlos Georgi, 1880,
200 S. 8», davon S. 185—200 ap6ndize del editör.
Seltene spaniache Bücher 353
Von dem früheren Hofprediger Karls V und seines Sohnes Philipp
(er starb in den Kerkern der Inquisition zu Sevilla; Boehmer widmet
ihm in seinen Spanish Reformers IL Bd. (1883) einen längeren Ar-
tikel) gab Boehmer ferner heraus die Exposicion del primer
Salmo dividida en seis sermones por Consta utino Po nee de La
Fuente. Tercera ediciou. Bonn, imprenta de Carlos Georgi 188L
242 S., 8»; S. 235 — 242 apendice del editor. Constantiuos Schriften
sind ausgezeichnet. Man lobt seine Übersetzung der Bergpredigt, sein
Katechismus gilt als der beste spanische Katechismus, u. s. w. Usöz
y Rio nennt ihn einen der besten kastilianischen Schriftsteller unter
den Reformatoren. Auch als Prediger war er sehr hervorragend. Er
predigte gewöhnlich um 8 Uhr morgens, aber schon um 4, oft auch
um 3 Uhr früh war kaum noch ein Platz in der Kirche zu bekommen.
Die Predigten über den ersten Psalm sind die einzigen von Constantino,
welche gedruckt worden sind, doch hatte niemand die Drucke gesehen.
Boehmer fand die erste Ausgabe, von 1546, in der Kgl. Hof- und
Staatsbibliothek München, die zweite, von 1556, in der Hofbibliothek
zu Wien.
Boehmers übrige Publikationen zur spanischen Reformations-
literatur finden sich in seinem allgemein zugänglichem Werke Spanish
Reformers I. , IL, 1874, 1883, in seinen Romanischen Studien
und in der Madrider Revista Cristiana. Auch Juan de Valdes'
Spiritual Milk octaglot. Christliche Kinderlehre von Juan de Valdes,
Die Übersetzungen des sechzehnten Jahrhunderts in Italienische, La-
teinische, Polnische, und neue aus dem Italienischen ins Deutsche,
Englische, Französische, Engadinische, nebst Rückübersetzungs ins
Spanische, Bonn und London 1883, ist im Buchhandel. Eine Be-
sprechung der Valdesiana Boehmers gab Menendez y Pelayo in der
Revista de Madrid, I, 1881, Heft 9; mir nicht zugänglich.
Eine ganze altspanische Bibliothek bilden die Publikationen
des hochverdienten eifrigen Gelehrten und rührigen Förderers der
spanischen Studien D. Manuel Perez de Guzmän y Boza (Mar-
ques de Xerez de los Caballeros), Duque de T'Serclaes
in Sevilla, der jetzt unter den Schätzen seiner reichhaltigen Biblio-
thek auch die Tercera Parte de la Silva de Varios Romances besitzt;
vgl. meine „Spanischen Funde" I.
Seine Veröffentlichungen gelten meistens seiner engeren Heimat
Sevilla und bilden so eine Ergänzung zu D. Angel Lasso de la
Vega y ArgUelles, historia y juicio critico de la escuela poetica
Sevillana en los siglos XVI y XVII, Madrid 1871, sowie zu den
spanischen Literaturgeschichten überhaupt. Geistliche Literatur herrscht
Romanische Forschungen VIII. 23
;:^54 Kai'l Vollmöller
unter diesen Poesie - und Prosawerken vor. Die Auflagen sind sehr
klein, jedes Exemplar ist nuraerirt. [n den Buchhandel kommen die
Bücher meines Wissens nicht, wenigstens nennt sie keine der mir zu-
gänglichen Bibliographien, Wir betrachten 'zuerst die Werke in ge-
bundener Rede, welche uns hier in neuen Ausgaben geboten werden.
Aus vornehmer Familie stammt Luisa de Carvajal y Men-
doza^), geb. in Jaraicejo, einer alten Stadt der Provinz Estremadura,
am 2, Januar 1566. Sie starb unvermält und im Geruch der Heilig-
keit, 47 Jahre alt, am 2. Januar 1614 in England, wo sie 9 Jahre lang
geweilt und um ihres katholischen Glaubens willen viel zu erdulden
gehabt hat. Eine frühere Ausgabe ihrer Werke scheint nicht gemacht
worden zu sein, wenigstens bemerkt der Herausgeber darüber nichts,
allerdings auch nichts über ein handschriftliches Original. Die
Dichtungen gehören alle der religiösen Sphäre an.
Bisher unedirt, soviel wir wissen, waren die Soliadas des
Sevillanischen Dichters D. Diego Felix de Quijada y Ei quelme*).
Wenigstens findet sich nirgends eine Spur von einer früheren Aus-
gabe. Der Dichter war befreundet mit Lope de Vega, welcher ihm
in seiner Filomena die 4. Epistola widmet (BdAE, 38, 419) und im
Laurel de Apolo, 1630 (BdAE. 38, 194) seinen frühen Tod beklagt.
Auch Rioja nennt ihn (Lasso de la Vega, S, 310). Über seinen Lebens-
gang ist nichts Sicheres bekannt. Er ist wohl Ende 1597 oder An-
fang 1598 geboren. Am 8. Dezember 1614 wurde er bachiller en Artes
y Filosofia, am 7, April 1620 bachiller en Teologla, Sein Todesjahr
ist nicht genau zu bestimmen. Den einzigen Anhaltspunkt gibt die
Erwähnung im Laurel de Apolo, der zuerst 1630 erschien. Soviel zur
Ergänzung von Lasso de la Vega, S, 310 f. Die Soliadas sind eine
kostbare Sammlung von 80 schönen Sonetten, in welchen die Sonne
und eine andere Sonne der Schönheit, die Geliebte, verherrlicht werden.
3) Poesias espirituales de la venerable Dona Luisa de Carvajal y Mendoza.
Muestras de su ingenio y de su esplritu. (Con licencia.) [Vignette.] Sevilla.
Imp, y Lib. de A. Izquierdo y Sob." Francos, 60 y 62. 1885. Am Schluss:
Acaböse de imprimir en Sevilla por los Sres. D. Antonio Izquierdo y Sobrino,
el V de Enero del ano del Seüor MDCCCLXXXVI. U9 img. u. 1 unp. S. JcL &>.
4) Soliadas de D. Diego Fölix de Quixada y Riquelme dedicadas en 1619
ä Don Francisco de Guzman Marques de Ayamonte, Publlcalas el Excino. Sr. D.
Manuel Perez de Guzman y Boza Marqu6s de Jerez de los Caballeros, Correspon-
diente de la Real Academia de la Historia, Sevilla. En la Oficina de E. Rasco,
Bustos Tavera, 1." 1887, Ain Schluss: Acabose de imprimir la presente obra
en la M. N,, M, L. , H. E I. ciudad de Sevilla a XX dias del mes de Diciembre, |
ano de ntro, Salvador XPO. de mil y ochocientos ochenta y siete afios. LauB
Deo. XXXIX, 46 pag. S. 1 Bl. 104 numerirte Exx. \
Seltene spanische Bücher 355
Gewiss ist der fleissige Herausgeber auch beteiligt an der ersten
Gesamtausgabe der Werke des bekannten Dichters D. Pedro de
Quirös^), welche die Sociedad del Archive Hispalense 1887 heraus-
gegeben hat: 135 meist unedirte und unbekannte Stücke, handschrift-
lich in der Colombina zu Sevilla vorhanden. Aus dieser Hs. schöpft
auch A. de Castro, was er in seinen Poetas liricos de los siglos XVI
yXVII, I (Madrid 1854, BdAE ), S. 421—4 von unserem Dichter bringt.
Eine sehr schöne, lehrreiche Einleitung hat der treffliche Menendez
y Pelayo geliefert. Geboren ist Pedro de Quiros in Sevilla, wohl
in den letzten Jahren des 16. Jahrhunderts. Über seiue Jugend wissen
wir ebenso wenig Genaues wie über sein Geburtsjahr. Bald nach 1624
trat er in den Orden der Clerigos Menores in Sevilla und scheint von
da an dauernd in dieser Stadt geblieben zu sein. 1649 finden wir ihn
als daselbst wohnend erwähnt. Gegen 1660 etwa wurde er Prepösito
del Colegio seines Ordens in Salamanca. 1665 ist er als solcher noch
bezeugt. In demselben Jahr wohl erhielt er eine der höchsten Stellen
in seinem Orden, er wurde Visitador general de la Provincia de EspaiTa,
erfreute sich derselben aber nur kurze Zeit, da er im Juni 1667 in
Madrid starb.
Seine Gedichte scheint er nur zu eigener, sowie seiner Freunde
und Ordensbrüder Ergötzung verfasst zu haben. Seinen Zeitgenossen
sind sie ganz unbekannt geblieben. N. Antonio, der als Sevillaner
Genaueres über ihn wissen musste, bespricht ihn zwar in seiner Bibl.
Hisp. Nova 2 (1788), 229, aber nicht als Dichter, sondern als Ver-
fasser verschiedener Prosawerke. Zuerst erwähnt Pedro de Quiros
als Dichter „el adicionador de los Claros Varones de Rodrigo Caro"
(S. XVI), der den Artikel von N. Antonio übersetzt und dann beifügt,
dass er auch lateinische und spanische Gedichte gemacht habe, letztere
eben unsere Sammlung. Von den lateinischen bat sich bis jetzt keine
Spur gefunden. PdQ. gewinnt entschieden durch Veröffentlichung seiner
sämtlichen Werke. Ich schliesse gern mit folgender Charakterisirung
des Dichters durch Menendez y Pelayo, S. XLIIf. : „Resumiendo este
breve anälisis, diremos que ä nuestro entender, Pedro de Quiros, ese
5) Poesias divinas y humanas del P. Pedro de Quiros, religioso de los Clerigos
Menores de esta ciudad de Sevilla. Publicalas la Sociedad del Archivo Hispa-
lense, precedidas de im Prölogo del Ilmo. Sr. D. Marcelino Menöndez y Pelayo,
de la Real Aeademia Espanola. [Wap2)en.J Sevilla, En la Oficina de EI Orden,
Aguilas 11. 1887. A7n Schluss: Fue impreso por primera vez este libro en la
Ciudad de Sevilla, oficina de El orden. Acaböse el dia 30 de Noviembre de
mil ochocientos ochenta y siete. XLIII, 213 pag., 1 unp. S., 4", 50 numerirte
Excmpl.
23*
ij56 ^^^^ Vollniöllor
descotwcido famoso ^ gana mucho mäs que pierde coii la publicaciön
fntegra de sus poesias. Los que bayan creido eucontrar en 61 un
sucesor de Herrera y emulo de Rioja, quedarän altamente defraudado8
en sus esperan^as: lumca tuvo Pedro de Quirös tan altas aspiraciones,
ni eultivö siquiera, ä no ser por excepeiön, las formas superiores del
arte lirico. Ni la canciön propiamente dicha, la canciön de Herrera,
ya pindärica, ya biblica, ya petrarquesca, ni la oda arqueolögica de
Rodrigo Caro, ni la elegia, ni la epistola moral, ni el soneto que Ar-
guijo concibiö y ejecutö corao un bajo relieve 6 un repujado floren-
tino, ni la silva descriptiva y lozanisiraa de Jäuregui, tienen verdadera
representaeiön en el tomo de poesias que hoy se imprime. Pero la
poesia ligera de formas y metros nacionales, la poesia devota de sabor
populär, tiene muehas y lindisimas muestras, para las cuales no es
poca alabanza decir que muebas vezes recuerdan tonos del Dr. Salinas
(ünico poeta sevillano con que tiene Quirös cierta aualogia) y otras
veces saben ä villanescas de las de Lope ö ä romances espirituales
de los de Valdivielso. No nos atrevemos ä decidir si el poeta que
presentamos al püblico vale mäs ö menos que el Quirös algo fantästico
de los manuales de literatura, pero si afirmamos que nuestro Quirös
es el ünico verdadero, y que tal como ahora se presenta, nö con la
prestada y mitolögica gloria de contradictor del mal gusto , sino con
un gusto harto vacilante e inseguro ; nö heredero de la tradieiön lirica
del siglo XVI (ä lo menos en lo que esta tradieiön tiene de mäs pure
y caracteiistieo), sino poeta del siglo decimosetimo asi en lo bueno
como en lo malo, y por de contado fervorosamente conceptista aunque
poco culterano, poeta en suma, mäs bien madrileno que cordobes ni
sevillano, es en la apacible y modesta esfera en que se mueve, un
ingenio sumamente ameno, risueüo y fäcil, un ver?ificador muy limpio
y suave, digno por todos conceptos de ocupar puesto senalado entre
los que pudieramos Uamar, usando de uu anglicismo ö galicismo que
nos bace falta, mäs bien que poetas de seyundo ordcn (lo cual parece
que implica en ellos un conato frustrado de acercarse ä los de pri-
mero) pequenos poetas espanoles, consistiendo su pequefiez äun mäs
que en las condiciones de su ingenio, en las de la poesia que cul-
tivan, y que no por eso ha de ser tenida en menos, pues tambien cabe
perfecciön en lo pequeno, como nos lo prueba, sin salir de Sevilla, el
gran cincelador de la redondilla castellana, el casi perfecto Baltasar
de Alcäzar." Dies zur Ergänzung von A. de Castro a. a. 0. S. XXX f.
und Lasso de la Vega S. 314 f. Zur Literatur Über PdQ. ist noch
nachzutragen Gallardo, ensayo 4 (1889) S. 17—24, wo nach der Col.-Hs.
Einiges von dem Dichter abgedruckt wird. —
Seltene spanische Bücher 357
1888 erschien ein Wiederabdruck der Glosa, welche Jorge de
Montemayor; der Verfasser der Diana, zu den berühmten Coplas
des Jorge Manrique auf den Tod seines Vaters gedichtet hat«). Der
Abdruck erfolgte nach den Obras de George de Montemayor, repar-
tidas en dos libros . . . En Anvers, en casa de luan Steelsio, 1554, 12".
Eine kurze Einleitung über Leben und Werke des Dichters lieferte
Joaquin Hazauas y la Rua, der den Segundo Cancionero spiritual
von 1558 auch nicht kennt, welchen ich RF. IV 333 ff. besprochen habe.
Der Portugiese Manuel de Faria y Sousa verfasste Noches
ciaras, 1624 in Madrid gedruckt; Ticknor - Julius II 308. Von ihm
bringt unser Herausgeber ein Gedicht in Oktaven'').
Zum erstenmal gedruckt und eine Ergänzung zum Romancero y
Cancionero sagrados, Bd. 34 der BdAE. 1855, ist dieMesa florecida
des Juseppe Aunon^). Genannte Sammlung enthält nichts, was
dieses kleine Büchlein bringt. Es ist dirigido ä la ilustrisima y ex-
celentlsima Sra. D* Estefania de Mendoza, Duquesa de Terranova y
Princesa de Castelveträn, etc. Palermo, 1634. Der Dichter ist mir sonst
nicht bekannt.
Ein literarischer Überläufer ist Rodrigo Feruändez de Ri-
bera^) (blute 1600). Er verspottete zuerst in Prosa und Versen die
6) Glosa de Jorge de Montemayor ä las coplas de Jorge Manrique. Publicala
de nuevo el Excmo. Sr. D. Manuel Perez de Guzmän, Marques de Xerez de los
Caballeros. [Das spanische Wappen.] Sevilla. Imp. de E. Rasco, Bustos T.»
1°. 1888. Am Scliluss: Acaböse de reimprimir esta Glosa en la M. N. y M. L.
Ciudad de Sevilla, en la Oficina de E. Rasco, el dia XX de Nov.bre de la Era
de N. S. Jesucristo de M.DCCCLXXXVIII afios. VIII, 45 pag., 1 unp. S.,
längl. S". 112 num. Exx.
7) Mverte de Jesvs Llanto de Maria. Por Manvel de Faria y Sousa. A
la Scnora Doüa Margarita de Mello. Lisboa, Imprenta Nacional 1888. Auf dem
alten Titelblatt Melo. Dann folcjt : Con licencia. En Madrid, Por luan Delgado.
1624. Vende se en casa de Alonso de Paredes, junto ä la Carcel de la Corte.
AmSchluss: Reimpreso en Lisboa en la Imprenta Nacional ä costa del Excmo.
Senor Marques de lerez de los Caballeros. Ano de 1888. Tirada de 88 ejem-
plares numerados. 8 pag. S., 1 Bl.
8) Mesa florecida de romances, coplas y villancicos al Santisimo Sacramento
per Jusepe Aunön. Publicala el Excmo. Senor D. Manuel Perez de Guzmän
y Boza, Marques de Xerez de los Caballeros. [Das spanische Wappen.] Sevilla.
Imp. de E. Rasco, Bustos Tavera. 1." 1889. Am Schluss: Fu6 impresa por
primera vez la presente obra titulada Mesa florecida de Romances en la Ciudad
de Sevilla, en la Oficina de E. Rasco. Acaböse ä los XIX dias de Marzo de
M.DCCCLXXXIX anos. 62 pag., 1 unp. S. 8°. 60 num. Exx.
9) Lägrimas de San Pedro de Rodrigo Fernändez de Ribera. Publicala de
nuevo el Excmo. Sefior D. Manuel P6rez de Guzmän y Boza, Marques de Xerez
1358 Karl Vollmöller
Nachahmer Göngoras in dessen zweiter Epoche ^ schloss sich ihnen
zuletzt aber selbst an , und so gehören seine letzten Werke mit ge-
ringen Ausnahmen dem krausesten Gongorismus an. Seine besten
Dichtungen, die Lägrimas de San Pedro, werden hier neu ab-
gedruckt. Über das Leben des Dichters wissen wir wenig. Er war
Sekretär des Marques de la Algaba. Man betrachtet ihn als Sevillaner,
weil er in Sevilla lebte und die meisten seiner Werke dort gedruckt
worden sind. Der Verfasser der Einleitung zu unserer Ausgabe, der
schon genannte Joaquin Hazanas y La Rüa, sagt über ihnS. 5f.
Folgendes: „Poeta elegante y fäcil, enemigo del culteranismo en sus
primeros anos, son joyas de la literatura castellana algunas de sus
composiciones, entre las que sobresale las Lägrimas de San Pedro
que va V. ä reimprimir, precioso poema, imitaciön del de Tansilo y
digno de fray Luis segün la autorizada opiniön de los anotadores de
Ticknor. Como prosista, la Carta d nn amigo consoländole en la muerte
de SU padre puede citarse como un buen modelo: y los Äntoios de
meior vista, sätira contra los cultos, es tambien digna de menciön:
ambas han sido reimpresas por nuestro convecino el Sr. D. Jose M.
AsensiO; con un catälogo de las obras del autor. Tambien merece
citarse el Meson del Mvndo, al que preceden versos laudatorios al
autor del Fenix de los Ingeniös y de su panegirista Montalvän"
„Apenas hubo en su epoca certamen 6 justa literaria, ä que no con-
curriera, ya con su nombre, ya con el de Toribio Martin, Sacristan
menor de la Älgava^ bien se celebrasen estas en Sevilla > ö ya
en otras ciudades, como la justa literaria en honor de la Virgen del
Sagrario de Toledo." Er gehört wie Pedro de Quirös zu den pequenos
poetas des spanischen Parnasses.
Einige Prosa werke zum Schluss.
Ohne Einleitung erhalten wir den Panegirico por la
poesia^"). Es ist dies das dem Kenner der spanischen Literatur
de los Caballeros. [Das spanische Wappen.'] Sevilla. Iinp. de E. Kasco, Bustos
Tavera. 1." 1889. Am Schlus: Acabäronse de reiinpriiiiir estas Lägrimas en
la M. N. y M. L. Ciudad de Sevilla, en la Oficiua de E. Rasco, el dia XII de
Enero de la Era de N. S. Jesucristo de M. DCCCLXXXIX aiios. 38 pag. u.
1 unp. S. 100 num. Exx.
10) Panegirico por la poesia. Segunda edicion dada ä luz por el Excmo.
Sr. D. Manuel Perez de Guzman. Sevilla. Imp. de E. Easco, Bustos Tavera. 1.'
1886. Am Schluss: Fu6 reimpreso este libro en la Oficina de D. Enrique Easco
Sanroman, en Sevilla, calle de Bustos Tavera, ni'imero uno, ä expensas del
Excmo. Sr. D. Manuel Perez de Guzman. Acaböse el dia treinta de Octabrc
de rail ochocientos ochenta y seis. Der Titel der alten Ausgabe „Panegyrico
Seltene spanische Bücher 359
aus Zitaten wohlbekaunte höchst seltene und interessante Werk, welches
sehr ausführlich bei Barrera, Catälogo S. 468 ff., ferner im Cat. Salvä
I 302 und sonst besprochen ist, und von den meisten Kritikern dem
D. Fernando de Vera, von den spanischen Übersetzern Ticknors
II 563 D. Juan Antonio de Vera y Zuniga zugeschrieben wird.
Nach der Aprovacion am Anfang hat eine frühere, unvollständige Auf-
lage unter dem Namen der Verfassers existirt, die bis jetzt nicht auf-
gefunden ist. Barrera nennt das Buch eine verdadera curiosidad
bibliogräfica. Es enthält sehr interessante Notizen über viele spanische
Dichter und gibt Proben ihrer Dichtungen.
La desordenada Codicia de los bienes agenos^*) ist die
dritte Auflage des sehr seltenen Buches. Die zweite erschien 1877 in
der Sammlung Libros de Antaiio, die erste, Originalausgabe, wonach
unser Abdruck gemacht ist, 1619 in Paris. Das Werk gehört zur
Gattung der Schelmenromane, die Erzählung ist einem Gefangenen in
den Mund gelegt und zeigt Ähnlichkeit mit dem Guzman de Alfarache.
Der Stoff ist originell, die Sprache rein, schön, flüssig, etwas altertüm-
lich. Der Verfasser ist bedeutend, man weiss aber nicht, wer er ist.
In der Widmung unterschreibt er sich Garcia. Man nimmt an, dass
das ein Pseudonym und dass der Verfasser unseres Werkes identisch
ist mit dem Dr. Carlos Garcia, von dem wir La oposicion y con-
juncion de los grandes luminares de la tierra, französich und spanisch
s. a., etwa 1622 und 1627 (s. Cat. Salvä II 144 Nr. 1821) haben. —
Zur Sport- und Jagdliteratur gehört das Anfiteatro de Felipe
el Grandel^) Vgl. Cat. Salvä I 303 Nr. 857. Das Werk ist verfasst
zur Verherrlichung der Tötung eines Stiers durch den König, einen
grossen Jäger, der das Tier auf der Plaza Mayor vom Balkon der
Panaderia aus am 13. October 1631 mit einem Schuss erlegte. Der
por la poesia", darauf das Wappen der Veras ^ ist facsimilirt hinter dem
modernen Titel beigegeben. Diese alte Ausgabe ist „Impresso en Montilla, Por
Manuel de Payua. Ano de 1627." Am Schluss der Aprovacion das spanische
Wappen facsimilirt. 59 pag. , 6 unp. Bll. 200 Exx.
11) La desordenada codicia de los bienes agenos por el Döctor Carlos Garcia.
Sevilla, Imp. de E. Rasco, Bustos Tavera. 1.» 1886. VI, 234 pag. S., 4 unp. Bll.
100 num. Exx.
12) Anfiteatro de Felipe el Grande por D. Josö Pellicer de Tovar, con un
discurso preliminar del Excmo. 6 Ilmo. Senor D. JoseGutiörrez de laVega.
Publicalo el Excmo. Senor Marqu6s de Xerez de los Caballeros. [Bas spanische
Wappen.] Sevilla. Imp. de E. Rasco, Bustos Tavera. 1." 1890. Am Schluss:
Acaböse de reimprimir este libro el dia 15 de Junio del ano de M.DCCCXC en
Sevilla. XL, 174 pag. S., 1 unp. Bl. 100 Exx.
360 Kai*^ Vollmöller
Band enthält Gedichte von 86 der damals am Hof berühmtesten Dichter.
Die Einleitung des berühmten Kenners der alten Jagdliteratur und
Herausgebers der Biblioteca Venatoria, behandelt Philipp IV als Jäger.
Ohne Vorrede und Einleitung, bloss mit einer Dedikation an den
bekannten Gelehrten D. Jose Sancho Rayon, ohne dessen generosidad
dieNeuauf^gabe nicht möglich gewesen wäre, erhalten wir die Amenida-
desFlorestas y Recreos de la Provincia de laVeraAltay
Baja, en la Extremadura *3). Nie. Antonio, Bibl. nov. I (1783) 504
fuhrt den Verfasser und sein Buch einfach auf, ohne ein Wort darüber zu
sagen. Ticknor, dessen spanische Übersetzer und der Cat. Salvä schweigen.
Verf. gibt eine enthusiastische Beschreibung der schönen Provinz, der
Städte Plasencia und Jarandilla, der Kirchen, der Wunder, welche sich
dort ereigneten, der Kranken- und Armenhäuser, Klöster, so des be-
rühmten San Jeronimo de Yuste, in dem Karl V sein Leben beschloss.
Ferner schildert er das Schloss, in dem Karl V zu Jarandilla sich auf-
hielt, bevor er nach dem nahen Yuste übersiedelte, erzält Wunder- und
andere Geschichten (s. den Titel der Originalausgabe Anm. 13).
Bei Gelegenheit werde ich diese Mitteilungen fortsetzen Gewiss
dürfen wir von Eduard Böhmer und dem gelehrten Sevillaner Edel-
mann noch manche Gabe erwarten.
13) por D. Gabriel Azedo de la Berrueza, Natural de la Villa de Jarandilla.
Publicalas nuevameute el Excmo. Sr. D. Juan P6rez de Guzmän y Boza, Duque
de T'Serclaes, Licenciado en Derecho Civil y Canönico y Correspondiente de
la Real Academia de la Historia. [Wappen.'] Sevilla, Imp. de E. Rasco, Bustos
Tavera, 1, 1891. Am Schluss: Acaböse de imprimir esta obra en la Ciudad
de Sevilla, en la Officina de E. Rasco, calle de Bustos Tavera, I, el dia 31 de
Marzo del aüo de N. S. Jesucristo de 1891 anos. 137 pag. S., 3 unp. Ell. 4*.
100 num. Exx. Der alte Titel lautet nach Extremadura noch wie folgt: Con
un tratado de la Retirada que rauchos Santos Poutifices y otros Prelados y Santos
Diäconos del Andalucia y de otras partes hicieron ä las sierras de la Vera,
huyendo de la persecuciön de los Moros; y otro tratado de cömolos Grigos en-
traron en Espana; y de muchos hechos heroicos y de valor que algunos hijos
desta Provincia han obrado en servicio de susReyes; y de otros Varones ilustres,
asi en armas como en letras, que ha procreado y salen cada dia desta dilatada
Provincia de la Extremadura. Compiiesto por D. Gabriel Jarandilla. AI muy
noble y esclarecido Caballero, D. Diego de Azedo y Albizü, Seiior del Palacio
y Torre de Azedo en Navarra. Con Privilegio. En Madrid. Por Andres Garcia
de la Iglesia. Ano 1667. A costa de Juan Martin Merinero, inercader de lihros.
Vendese en su casa, en la Puerta del Sol.
Tölz in Oberbayern, Haus Gottfried, August 1894.
Zur Geschichte der lateinischen Visionslegenden.
Von
E. Peters.
Im 2. 11. 3. Bande dieser Zeitschrift (II, 247—279 u. III, 337—369)
hat C. Fritsche eine nahezu erschöpfende Darstellung der lateinischen
Visiouslegenden bis zur Mitte des 12. .Jahrhunderts gegeben. Es möge
gestattet sein zu seiner gehaltvollen Arbeit einige Nachträge hinzu-
zufügen.
An die aus Baeda angeführten Visionslegenden schliessen sich
inhaltlich die von Alcuin in seinem Werke Versus de patribus regibus
et sanctis Euboricensis ecclesiae^) mitgeteilten Visionen an, welche bei
Fritsche vermisst werden. Der Zeit nach fällt dieses Werk in die
jüngeren Jahre Alcuins, als er noch in York weilte, also bald nach 780.
Die erste der Visionen ist nur die poetische Bearbeitung der von Baeda
im 12. Kapitel des 5. Buches seiner Kirchengesehichte der Angeln mit-
geteilten Vision, (V. 875—1006) und bietet keine von Baeda in irgend
einem Punkte abweichende Version. Aber die 2. Vision, welche von
Alcuin Vers 1596—1647 erzählt wird, ist sein Eigentum. Sie gehört
zu den von Fritsche sogenannten erbauenden Visionen und schildert
eine Seelenwanderung ins Paradies. Eigentümlich ist ihr das voll-
ständige Schweigen über die Hölle. Sie zerfällt gewissermassen in
drei Abteilungen, erstens in die vorangehende Erscheinung eines
Engels, zweitens in die eigentliche Vision und drittens in eine aber-
malige Erscheinung desselben Engels, welcher die Seele des Sterben-
den vom Körper trennt. Der Inhalt dieser Vision ist folgender: Ein
frommer Jüngling zu Euboricum war eines Nachts in der Kapelle der
Mutter Christi in fromme Gebete versunken. Da erfüllte plötzlich
ein helles Licht dieselbe, welches von einem Manne ausging in weissem
Gewände, von strahlendem Antlitz und erhabener, würdevoller Gestalt.
1) Monumenta Germaniae Histor. Poetae latini aevi Caroliui rec. E. Duemmler
tom I, 169-206.
362 E- Peters
Dieser hob den erschreckten Jüngling auf und zeigte ihm ein auf-
geschlagenes Buch. Nachdem der Jüngling dieses Buch gelesen und
geschlossen hatte, sprach der Mann zu ihm: ,,Wissend wirst Du zum
anderen Male Grösseres sehen." Nach diesen Worten verschwand der
strahlende Fremde. Einige Monate später verfiel derselbe Jüngling
in eine schwere Krankheit und hatte in dieser eine zweite Vision,
welche er vom Scheintode erwachend folgendermassen erzählt: Es
habe ihn jemand zu herrlichen Ortern geführt, wo er viele Fröhliche
erblickt hätte. Unbekannte und Bekannte, besonders Zöglinge seiner
eigenen Kirche. Diese hätten ihn alsbald mit sanften Umarmungen
in Empfang genommen, um ihn für immer bei sich zu behalten; aber
schnell hätte der Führer sich umgewandt und ihn auf demselben Pfade
zu seinem Körper zurückgeführt mit den Worten: Bei Sonnenaufgang
wirst du dich bereits besser befinden, aber von den Brüdern wird
einer heute sterben, und du hast den für ihn bereiteten Sitz gesehen.
Wie der Führer gesagt, so geschah es. Derselbe Visionär verfiel
noch in demselben Jahre in eine tödliche Krankheit, deren Ausgang
er voraussagte. Als er im Sterben lag, wachte bei ihm einer von den
Brüdern, welcher sah, dass aus der Höhe ein Mann von schimmern-
dem Antlitz und Gewände herabstieg, seinen Mund auf den Mund des
Sterbenden drückte und die Seele mit sich im Fluge über das Sternen-
zelt dahinftthrte.
Ein Gruppe von 3 Visionslegenden enthält der Pseudoturpinus
(Historia Karoli Magni et Rotholandi)'), welche in Fritsche's Dar-
stellung fehlen. Nach Wattenbach '^) erhielt das Buch die vorliegende
Gestalt in den Jahren 1110 — 15. Der Bischof Guido von Vienne, der
nachmalige Pabst Calixt IL, brachte von einer Reise, welche er nach
Compostella in Galicien gemacht hatte, ein um 1050 entstandenes,
unter dem Namen des Turpinus gehendes Buch von den Thaten Karls
des Grossen und Eolands 1108 in die Heimat zurück, wo es die oben
erwähnte Überarbeitung erhielt. In der Reihe der von Fritsche dar-
gestellten Legenden würde der Pseudoturpin etwa vor die Vision des
Alberich fallen. Die vorliegenden Legenden dienen ausschliesslich
hierarchischen Interessen. Die erste empfiehlt das Almosen als ein
Mittel zur Seligkeit und bedroht die Unterschlagung desselben mit
furchtbaren Höllenstrafen: der Schluss derselben erinnert lebhaft an
das Ende des Faust. Die zweite, eine Vision des Turpin selbst, diente
1) Turpini Historia Karoli Magni et Rotholandi. Texte revii et compldt^
d'aprßs sept manuscrits par Ferdinand Castets. Paris 1880.
2) Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter, II, 189.
Zur Geschichte der lateinischen Visionslegenden 363
zum Zeugnis, dass die im Kampfe gegen die Heiden Gefallenen in
den Himmel einziehen, während den Ungläubigen die Hölle zu teil
wird. Die dritte endlich, ebenfalls eine Vision des Turpin, bezweckt
die Verherrlichung des Apostels Jakobus von Compostella, welcher
die Seele des grossen Kaisers Karl aus den Händen der Teufel er-
rettet. Der Inhalt der Visionen ist folgender: Als^) bei Bayonne im
Lande der Basken das Heer Karls sich gelagert hatte, befahl ein
sterbender Soldat einem Verwandten sein Pferd zu verkaufen und den
Erlös als Almosen unter die Armen zu verteilen. Derselbe verkaufte
zwar das Pferd, vergeudete aber das Geld in Befriedigung seiner
Begierden, Aber nach 30 Tagen erschien der Tote zürnend dem
Frevler im Schlafe und sagte ihm, dass er selbst zwar, weil er sein
Vermögen jenem zum Austeilen von Almosen übergeben hätte, vor
Gott Gnade gefunden und nach SOtägiger Qual in der Hölle jetzt zum
Paradiese eingegangen sei ; dass jener aber am folgenden Tage wegen
der Unterschlagung des Geldes in der Hölle sein werde. Nachdem
jener zitternd vor Furcht am folgenden Morgen dem versammelten
Heere seine Vision mitgeteilt hatte, hörte man plötzlich Geschrei über
ihm in der Luft, wie das Gebrüll von Löwen, "Wölfen und Kälbern,
und sofort wurde er während des Geheuls von den Teufeln lebendig
geraubt. Nach 12 Tagen fand das Heer auf seinem Weitermarsche
durch Navarra seinen entseelten und zerschmetterten Körper auf dem
Gipfel eines Felsens. Die Teufel hatten ihn dorthin geworfen, seine
Seele aber in die Hölle entrafft.
Die zweite Legende hat folgenden Inhalt 2): Während der Messe,
welche Turpinus zu Ehren der gefallenen Krieger in Anwesenheit
Karls feierte, habe er in der Begeisterung Chöre im Himmel singen
hören, ohne zu wissen, was dies bedeute. Als diese verschwunden
waren, sei hinter ihnen ein Heer scheusslicher Soldaten, wie vom
Eaube zurückkehrend und Beute mit sich führend, an ihm vorüber ge-
zogen. Auf seine Frage, was sie trügen, hätten sie geantwortet, dass
sie den Marsirius zur Hölle trügen, den Hornbläser (nämlich Roland)
trüge Michael mit vielen zum Himmel, Nach der Messe habe Turpin
darauf dem Kaiser seine Vision mitgeteilt.
Die dritte Legende endlich erzählt von einer Vision über den Tod
Kaiser Karls 3): Als der Bischof Turpin eines Tages in der Kirche zu
Vienna den Gebeten oblag, habe er zahlreiche Scharen grässlicher
1) Cap. 7.
2) Cap, 15.
3) Cap. 32.
364 E- Peters
Soldaten vorüberziehen und nach Lothringen marschieren sehen. Zu-
letzt habe er einen bemerkt, einem Äthiopier ähnlich, welcher mit
langsamen Schritten den übrigen nachfolgte. Dieser habe ihn auf
seine Frage, wohin sie eilten, geantwortet, dass sie nach Aachen
zögen, um Karls Seele zur Hölle zu schleppen. Nach kurzer Zeit
seien sie zurückgekehrt, und der Teufel, mit welchem er vorher ge-
sprochen, habe ihm mitgeteilt, dass der Galizier ohne Kopf (d. i. der
Apostel Jakobus aus San Jago di Compostella) so viele und so grosse
Steine und zahllose Balken seiner Kirchen auf die Wagschale ge-
legt habe, dass die guten Thaten desselben mehr gewogen hätten als
seine schlechten. Dadurch habe er Karls Seele ihnen entrissen. So
habe also Turpin erfahren, dass an jenem Tage Karl gestorben und
mit Hilfe des heiligen Jakobus, dem er viele Kirchen erbaut hätte,
selig geworden sei.
Berlin, Dezember 1893.
Endgiltige Berichtigung 365
Endgiltige Berichtigung.
In der Dezembernuinraer des Literaturblatts für germanische und romanische
Philologie (1893, XII) bringt der Rechtsanwalt der Firma R. Oldenbourg in München,
Herr Richard Schmidt, eine sogenannte Berichtigung meiner Erklärung „In Sachen
des Romanischen Jahresberichts", Augustnummer des Literaturblatts (1893 VIII),
worauf ich im Einverständnis mit Herrn Dr. Richard Otto, Herausgeber der Bei-
lage zur Allgemeinen Zeitung in München, Folgendes erwidere:
1) Wenn der Druck des Romanischen Jahresberichts, Bd. I über 1890, im
März 1892 begann und Mitte Juli das erste Heft vorlag, so ist das für ein so
umfassendes neues Unternehmen mit vielen ausländischen Mitarbeitern sehr zeitig
und keine Verspätung. Jeder Unbefangene sieht das ein. Man denke daran,
welche „Verspätung" schon Bursian-I\Iüllers, Jastrows und Anderer Jahresberichte
gehabt haben und teilweise noch haben. Die viel weniger umfangreiche Biblio-
graphie der Zeitschrift für Romanische Philologie ist erst beim Jahre 1888 an-
gelangt, und kein Mensch macht Herrn Professor Gröber einen Vorwurf daraus.
Aber freilich scheint die Firma R. Oldenbourg sich von einem wissenschaftlichen
Jahresbericht immer noch kein rechtes Bild machen zu können, da sie jüngst
noch in einem Schriftsatz den „Jahresbericht über die Verwaltung des Medizinal-
wesens, die Krankenanstalten und die öffentlichen Gesundheitsverhältnisse der Stadt
Frankfurt a/M " und zwei andere ähnliche Veröfifentlichtingeu, welche den Bericht
über das Jahr 1890 allerdings schon 1891 bringen, mit dem Romanischen Jahres-
bericht verglich, üebrigens hat Oldenbourg die „verspätete" Drucklegung ohne
Widerrede begonnen, also gebilligt, und damit ist jede weitere Diskussion
über diesen Punkt überflüssig.
2) Ich nehme davon Notiz, dass die Verspätung der Korrektur um einen
Monat wiederholt zugegeben ist. Nachdem diese Korrektur nicht kam, konnte
der erkrankte Dr. Otto wohl annehmen, es sei augenblicklich kein weiteres
Manuskript nötig und sich in den heissen Augusttagen 1892 eine Erholung gönnen.
So wurde das allerdings der Anfang der Stockung. Wenn eine Druckerei etwa
einen Monat lang die Korrekturen liegen lässt, so ist dies mehr als
„nicht rechtzeitig expedirt". Die Verlagshandlung hat auch sonst ihre Pflicht
nicht erfüllt. So schickte ich Ende September 1892 u. A. zwölf Manuskripte der
Herren Professoren Cloetta, Görlicb, Horning, Koschwitz, Langlois, Levy, Sachs,
Stimming (2 Mss ), Vising, und der Herren Dr. Fass und W. von Zingerle an den
Verleger, die, wie genannte Herren ausdrücklich bestätigt haben, heute noch nicht
gesetzt sind. Vor Gericht behauptet nun die Firma Oldenbourg, nach ihren
Büchern seien die Korrekturen verschickt und unsere gegenteilige Angabe sei
unwahr. Das ist doch sehr stark.
3) Trotz alledem gieng die Arbeit bis Ende October vorwärts, es wurde
weiter gesetzt und die Korrekturen giengen hin und her. Ich habe mir nach den
abgestempelten Abzügen der Oldenbourg'schen Druckerei ein Verzeichnis gemacht
welches dies beweist. Aber der Verleger tat gar nichts, mir die völlige
Vertretung Otto's zu ermöglichen. So durfte es nicht weiter gehen und
nun schrieb ich am 11. November den erwähnten Brief, welcher zur Folge hatte,
366 Karl VoUmöller
dasB ich schon Mitte November mich im Besitz des ganzen Materials befand, und
am 4. Dezember das zweite Heft druckfertig, sowie Teile von Heft 3 und 4 gesetzt
waren, beinahe die Hälfte des I. Bandes. Unwidersprochen wie diese Tatsache ist
die weitere, dass Anfang 1893 der I. Bd. um so sicherer fertig sein konnte, als
die Druckerei sich früher anheischig gemacht hatte, die 42 Bogen in 6 Wochen
zu bewältigen. Sie hat also genug Typenmaterial und konnte ruhig weiter setzen.
4) Herr Dr. Otto selbst musste natürlich besser als ich wissen , dass er ab
1. Januar 1893 wieder für das Unternehmen tätig sein konnte. Mir war es nicht
möglich, das von hier aus so zu beurteilen. Überdies hatte sich Otto, was ich
erst zu Beginn des Prozesses erfuhr, der Firma Oldenbourg auf Jahre hinaus für
das Unternehmen verpflichtet.
5) Ich bat um Entbindung vom Vertrag, weil ich glaubte, ich solle aus dem
Unternehmen herausgedrängt werden, und weil es mir nicht rasch genug vor-
wärts gieng. Auf Ersuchen von Herrn Hans Oldenbourg nahm ich einige Tage
darauf meine Bitte sofort zurück. Die in zwei Briefen sich abwickelnden
„Differenzen" zwischen Otto und mir dauerten genau gerechnet eine Woche, d.h.
bis ich das nächstemal von Tölz nach München kam, worauf sich die Sache so-
fort regelte. So etwas kommt bei jedem Zusammenarbeiten vor. Für die Sache
selbst sind diese zwei „Zwischenfälle" ganz unwesentlich, sie bekunden nur meinen
Eifer für das Unternehmen, den auch die Erklärung des Herrn R. Schmidt nicht
in Zweifel zu ziehen wagt; sie werden aber nun von Oldenbourg künstlich auf-
gebauscht, weil er um Gründe für sein Verhalten augenscheinlich
in Verlegenheit ist.
6) Die Beurteilung des Rechenexempels mit den 3000 Exemplaren und den
4800 deutschen Sortimentsbuchhandlungen kann ich ruhig den Fachgenossen und
Fachverlegern überlassen. Ihr Lächeln darüber wird sich zu einem lauten Lachen
steigern, wenn ich ihnen noch verrate, dass R. Oldenbourg in einem Schriftsatz
uns noch eine weitere Klage über entgangenen Gewinn am I.Band in Höhe
von etwa 3500 Mk. angekündigt hat. Warum Hess sich die Firma das gute Ge-
schäft entgehen? Dem Publikum kam der 1. Band Anfang 1893 noch zeitig genug.
Aber auch dem Verleger war es im Dezember 1892, Anfang 1893 und noch iin
Mai 1893 nicht zu spät, wenn ich nur tüchtig zuzalte. Man sieht daraus, dass
die „Verspätung" nur Vor wand ist.
7) Der wahre Grund ist eben, dass der verhältnismässig gute Absatz der
unverhältnismässig grossen Auflage nicht entsprach, nicht entsprechen konnte.
Dieser meiner Behauptung widerspricht die „Berichtigung" wohl-
weislich nicht.
8) Im October 1892 soll die Lage des Jahresberichts so fraglich gewesen sein,
dass die Verlagshandlung die Ankündigungen unterliess. Das ist eine klägliche
Ausrede, denn im Lauf und noch Ende desselben Monats October hat j
R. Oldenbourg mit mir schriftlich, am 7. November mit Herrn
Dr. Otto mündlich über die Einrichtung des 2. Bandes des Jahres-
berichts verhandelt!!
9) Den Fachgenossen, welche das 1. Heft nachsehen können, brauche ich
nicht auseinanderzusetzen, dass die Accenttypen nicht speziell und ausschliesslich
für den Jahresbericht brauchbar und sonst unverwendbar sind. Es sind eben die über-
haupt in der Linguistik üblichen. Nur völlige Unkenntnis kann Anderes behaupten.
Endgiltige Berichtigung 367
Die sogen. Berichtigung hat also bloss das Eine ergeben, dass die Firma
R. Oldenbourg immer noch den Anschein zu erwecken sucht, als ob sie nicht ein-
sehe, dass sie sich verkalkulirt hat.
Dresden, Anfang Dezember 1893. Karl A'^ollinöll er.
Noch einmal der Roinauisclie Jahresbericht.
Vorstehende Erklärung*) wurde Anfang Dezember 1893 gesetzt und im S.-A.
von mir versandt. Dieselbe sollte den Schluss eines Heftes bilden, welches eine
grössere Publikation enthielt. Aus technischen Gründen musste dieser Beitrag
zurückgestellt werden und damit auch meine Erklärung. Inzwischen ist der Pro-
zess in I. Instanz zu Gunsten der Kläger entschieden worden. Um einen günstigen
Vergleich zu erzielen hat dann die Firma R. Oldenbourg in München Berufung
eingelegt und mir einen Vergleich vorschlagen lassen, der identisch war mit den Vor-
schlägen, welche ich vor dem Prozess gemacht hatte und die vom Gegner damals
zurückgewiesen worden waren. Da es sich somit nur um Wiederaufnahme meiner
eigenen Vorschläge handelte und die Firma Oldenbourg die Prozesskosten trug,
es zudem im Interesse des Unternehmens lag, dass der erste Band möglichst bald
zu Ende gedruckt wurde, so acceptirte ich den Vergleich und der Druck wurde
Mitte Juli d. J. von R. Oldenbourg wieder aufgenommen. Heft 2 ist Anfang
October ausgegeben worden, Heft 3 kommt dieser Tage, Heft 4 ist fertig gesetzt.
Ende dieses Jahres wird voraussichtlich der Rest des Bandes im Verlag von
R, Oldenbourg, München, fertig vorliegen.
Unbegreiflicherweise weigert sich nun die Verlagsbuchhandlung, Rezensions-
exemplare von Heft 2 an die Fachzeitschriften zu versenden, wodurch das wissen-
schaftliche Publikum erfahren haben würde, dass der I. Band des Romanischen
Jahresberichts nun fertig wird. Dass dies bekannt wird, liegt doch eben so
sehr in ihrem geschäftlichen, wie in der Mitarbeiter und meinem Interesse. Die
Verlagsbuchhandlung erklärt „angesichts der bestehenden Sachlage für Reklame-
zwecke keine Mittel zur Verfügung zu haben". Auch annoncirt hat sie trotz
meines dringenden Ersuchens in den Fachblättern bis jetzt noch nicht.
Ich gebe nun untenstehend den Inhalt von Heft 2 bis 4 an und bitte die
Fachpresse um Abdruck dieser Notiz.
Über die Fortsetzung des Romanischen Jahresberichts erfolgt dem-
nächst Mitteilung.
Dresden, 17. November 1894. Karl Vollmöller.
Kritischer Jahresbericht über die Fortschritte der romanischen
Philologie. I. Band.
Inhalt von Heft 2.
Encyklopädie und Methodologie der romanischen Philologie. Literaturwissenschaft
(G.Körting). Literaturwissenschaft (W. Wetz). Ne ufranzösische Literatur :
Französische Literatur von 15U0— 1629 (E. Stengel). Französische Literatur von
*) Sie erschien auch im Literaturblatt für germ. u. roman. Phlilologie 1894 I
und in der Franco-Gallia 1894 I. Eine Entgegnung ist nicht erfolgt.
368 Karl Vollmöller
1630—1700 (R. Mahrenholtz und W. Knörich). XVIII. Jahrhundert und Revo-
lutionszeit (R. Mahrenholtz und E. v. Sallwiirk), Französische Literatur von
1800 — 1889 (J. Sarrazin). Zeitgenössische französische Literatur (H. J. Heiler).
Inhalt von Heft 3.
Keltische Sprache und Literatur (J. Loth). Romanische Metrik (E. Stengel). Alt-
provenzalische Sprache (E. Stengel). Altprovenzalische Literatur (A. Stimming).
Altprovenzalische Texte (E. Levy), Historische französische Laut- und Formen-
lehre (F. Neumann). Historische französische Sj'ntax (A. Stimming). Neufranzösische
(irammatik (E. Koschwifz). Französische Volksetymologie (Chr. Fass). Fran-
zösische Lexikologie (K. Sachs). Französische und provenzalische Dialekte
(D. Behrens, M. Wilmotte, A. Horning, L. Cledat, E. Goerlich, J. Vising).
Inhalt von Heft 4.
Altfranzösische Literatur: Volksepos, Historische Literatur (K. Vollmöller).
Kunstepos (E Freymond). Raoul de Houdenc (W. v. Zingerle). Fableaux. Fable
ösopique et Roman de Renard Litterature scientifique. Litt6rature morale. Litt6rature
satirique. Le Roman de la Rose (Ernest Langlois). Physiologus (Max Fr. Mann).
Po6sie lyrique frau^aise au moyen-äge (A. Jeanroy). Traductions de la Bible.
Legende de la Vierge. Legendes hagiographiques. Contes dövots (Jean Bonnard).
Französisches Drama im Mittelalter (W.Cloetta). Italienische Literatur: Antica
poesia religiosa italiana (E. Pörcopo). Älteste italienische Prosaliteratur (E. Mo-
naci). Dante (Michele Barbi). La letteratura petrarchesca nel 1890 (Guido Maz-
zoni). Giovanni Boccaccio (V.Crescini). II romanzo cavalleresco presso gl'Italiani
(P. Rajna). Italienische Literatur von 1400—1540 (Rodolfo Renier). Letteratura
italiana dal 1540 al 1690 (Vittorio Rossi). Italienisches Theater im 16. und
, 17. Jahrhundert (A. L. Stiefel). Monti. Foscolo. Leopardi (Berthold Wiese).
Die Stadt-Metzer Kanzleien.
Vou
Max Keiifler.
Mit der Besitznahme vou Metz durch die Franzosen, im Jahre
1552, wird der Untergang des städtischen Dialekts als eines literari-
schen Idioms besiegelt. Bereits vorher war das Ceotralfranzösische
in das Metzer Schrifttum eingedrungen. In der That scheint fUr das
16. Jahrh. in der Stadt Metz keine reine Patoisleistung nachweisbar.
Nun war aber sicher der städtische Dialekt von dem umliegenden
ländlichen verschieden. Hat doch heute jedes Dorf des pays messin
seine eigenen Klänge, Worte und Formen. Das Stadtmetzische Ro-
manische hat längst auch aufgehört, gesprochen zu werden. Es hat
also als eine tote Sprache zu gelten. Erst im 18. Jahrh. ist es ge-
druckt worden. Der erste Patois-Druck überhaupt, die Grosse en-
waraye, vom J. 1615, stellt das Patois von Amanweiler dar. — Das
Schrifttum des Metzer Mittelalters war bei dem reich entwickelten
politischen und socialen Leben der eigenartigen Freistadt ein sehr
bedeutendes. Besonders mächtig ist die Abteilung der Urkunden.
Unter diesen tritt das französisch romanische Element, zum Nachteile
des lateinischen, seit dem 13. Jahrh. mehr und mehr in den Vorder-
grund. Es hat sich trotz zeitweiliger Germanisierungsversuche auch
im 15. Jahrh. siegreich behauptet und ist für die Zeit von 1250—1550
die eigentliche Kanzleisprache von Metz. — Der Einfiuss, welchen
die Kanzlei auf die Schriftsprache ausüben kann, wird durch die Ent-
stehungsgeschichte des Neuhochdeutschen verdeutlicht. Es liegt des-
halb nahe, eine Verwandtschaft zwischen der Kanzleisprache und der
literarischen Schriftsprache von Metz anzunehmen. Nur ist dabei zu
berücksichtigen, dass sich der Einfluss der französischen Literatur,
namentlich der chansons de geste, der Prosaromane und der Chro-
niken in francischer Sprache auch bei der Bildung der Kanzleisprache
wird geltend gemacht haben. Indessen ist daran festzuhalten, dass
sich Metz nie als französisch, sondern stets als reichsdeutsch, wenn
I auch als romanisch, gefühlt hat: langue vulgaire, li romant pays.
Romanisi'lK; Forschungon VIII. 24
370 ^^^^ Keuffer
Nach alledem bleibt es fraglich , ob sich das Romanische der
Stadt Metz wird jemals wieder aufbauen lassen. Die dialektische
Treue der Urkunden wird neuerdings in Zweifel gezogen, weil unter
dem Einflüsse der politischen und socialen Verhältnisse Frankreichs
ihre sprachliche Eigenart durch Sprachmischung unvermeidlich ver-
nichtet worden sei. Nun war aber, wie gesagt, Metz von Frankreich
politisch getrennt und überdies gegen die es umgebenden Dynasten
durch seine stark ausgeprägte Selbständigkeit scharf abgegrenzt.
Deshalb liegt von vornherein die Annahme nahe, dass seine Kanzlei
für sich selbst Schule gemacht habe. Bei dieser Sonderstellung ge-
winnen die Erzeugnisse der Metzer Kanzlei ganz erheblich an In-
teresse. Dieselbe hat die streng dialektische Schriftsprache nachweis-
lich zuerst gebraucht, also geschaffen.
Die späteren literarischen Produkte erscheinen als mehr oder
weniger unter dem Einflüsse ihrer französischen oder sonstigen nach-
barlichen Vorbilder stehende Modifikationen dieser Schriftsprache.
Denn dass die Literatur nicht erst auf die Gasse ging, um sich ihre
Form zu holen, liegt auf der Hand.
Das Urkundenmaterial liegt in einer solchen Fülle vor, dass an
eine Sichtung desselben im handschriftlichen Zustande vorderhand
noch nicht gedacht werden kann. Die zu erwartenden Veröffent-
lichungen von Regesten u. s. w. werden darin Wandel schaffen.
Neben dem, was bereits zuverlässig ediert ist, genügt aber schon eine
verständige Auswahl, um die Selbständigkeit der Metzer Kanzleien zu
beweisen. Auf das Mittel der Unterscheidung einzelner Schreiber ist
freilich in der Mehrzahl der Fälle noch zu verzichten. Um so grös-
seres Gewicht ist auf die gemeinsamen Merkmale zu legen , welche
das Vorhandensein, beziehungsweise den Charakter von Schule oder
Schulen zu erhärten vermögen.
Der natürliche Entwicklungsgang bei der Bildung der Kanzlei-
sprache empfängt seine Richtung anfangs vom Dialekt des jeweiligen
Schreibers, also von einer Vielheit von Ausgangspunkten aus. Die
Person des Schreibers wurde bestimmt durch die Wahl entweder des
Ausstellers oder des Empfängers der Urkunde. Wo Kanzleien be-
standen, konnten, wie bei Ludwig dem Baiern, verschiedene Dialekte
zu gleicher Zeit in Anwendung kommen. Die geographischen und po-
litischen Verhältnisse unter Karl IV. führten endlich zu einer organi-
schen Verschmelzung des Ober- und Niederdeutschen zu einer gemein-
deutschen Kanzleisprache, welche später die Grundlage auch für die
literarische Sprache abgab.
In Frankreich hat wegen der Nähe und des politischen sowie
Die Stadt-Metzer Kanzleien. 371
literarischen Übergewichtes vou Isle de Frauce die Champagne den
Dialekt dieser Provinz zu ihrer Kanzleisprache gemacht. Der pikar-
disch-wallonische Norden zeigt unter dem Einflüsse der politischen,
socialen und merkantilen Verhältnisse eine Spraclimischung in seinen
Urkunden, welche sich vollkommen natürlich durch den Gebrauch ver-
schiedensprachiger Vorlagen und Formelbücher erklärt, also Bonniers
Ergebnisse ^) durchaus nicht auffallend erscheinen lassen, zumal jene
Verhältnisse eine Vermengung des Schreiberpersonals aus verschie-
denen Gegenden mit gleich bewertetem Dialekt begünstigt haben.
Ganz anders müssen sich die Dinge gestalten, wenn sich ein Ge-
biet aufthun lässt, innerhalb dessen die Notare nicht gewandert sind
und die schriftliche Aufzeichnung keine fremde Vorlagen vorgefunden
hat, wo sie sich überdies an eine Bevölkerung wendet, welche ein
starkes politisches Selbstbewusstsein mit dem Bestreben verbindet,
bestimmte Satzungen in für ihr Gebiet gemeinverständlicher Form
schriftlich zu überliefern. Lotharingia si uius contenta ist ein altes
SprUchwort. Dies gilt insbesondere von der natürlichen Metropole
des Moselherzogtums und namentlich von der freien Reichsstadt Metz.
Die Geschichte dieser Stadt ist für unsere Frage insofern noch von
besonderem Interesse , weil feststeht, dass es für private Verhältnisse
dort eine urkundenlose Zeit gegeben hat, wo die Kauf- und Tausch-
akte, Vermächtnisse und Zinsverschreibungen auf lediglich symbo-
lischem Wege beurkundet wurden. Ja, gegen Ende des 12. Jahrh.
herrschte in diesen Dingen das Faustrecht vor. Der deutsche Bischof
Bertram machte jenen Zuständen ein Ende und führte die schriftliche
Beurkundung der betreffenden Akte ein. Diese Einrichtung erhielt
die notwendige Stetigkeit durch Schöpfung eines besonderen Beamten-
standes, der Amans, welche Notare und Archivare in einer Person
waren. Dass sie von vornherein in vielen, bald in den meisten Fällen
für die Privaturkunden zur Volkssprache zu greifen hatten, kann bei
dem Misstrauen der niederen Volksklassen gegen die höheren, aus
welchen die Amans genommen wurden, nicht wunder nehmen. Auch
mochten soviele lateinkundige Laien, als für diese kolossale Ge-
schäftserweiterung notwendig waren, in Metz nicht zu finden sein.
Aus Metz aber mussten die das neue Amt Bekleidenden sein und so-
gar der Pfarrei angehören, für welche sie angestellt wurden. Des-
halb steht zu erwarten, dass die ihrer Feder entflossenen Urkunden
und Handfesten für die biederben Metzer Bürger in dem Dialekte ge-
1) Etüde critique des chartes de Doiiai, Zeitschrift tiir romau. Pliilol.
Bd. XIV.
24*
372 ^^^^ Keuftcr
.sclirieben sein werden , welcher ihnen mit diesen gemeinsam war
Aufli ist mit Wahrscheinlichkeit anzunehmen, dass die Schreiber der
Araans, wenn nicht der Pfarrei, welchen diese angehörten, so doch
wenigstens der Stadt Metz werden entnommen gewesen sein. — Als
die Amans ins Leben gerufen wurden , fanden sie keinerlei fremde
Vorlagen für ihre romanischen Urkunden vor, da solche erst nach
1200 nachzuweisen sind. Wenn nun die späteren Amansakten sich
von den ersten sprachlich gar nicht oder nur unwesentlich unterschei-
den, so besitzen wir in ihrer Gesamtheit einen sprachurkundlichen
Grundstock, welcher für die Beurtheilung der übrigen Metzer Kanz-
leien, der öffentlichen wie der privaten, dienen und noch weit über
das Metzer Gebiet hinaus zur Anwendung kommen kann. Die Einheit-
lichkeit der Amanssprache hat de Wailly bereits im Jahre 1880 den
Anlass geliefert zu einer Untersuchung von Amansakten sowie Urkun-
den lothringischer, burgundischer, ja luxemburgischer und deutscher
Herkunft und zu einer Vergleichung derselben unter bestimmten Ge-
sichtspunkten,
Was die Amansurkunden Gelehrtes haben, ist auf Rechnung der
eigentümlichen Ausbildung ihrer Anfertiger zu setzen, welche teils
lateinisch, teils französisch war. Lateinisch namentlich waren anfangs
alle ilire Vorlagen, die Anfangs- und Schlussformeln (Protokolle), be-
stimmte, dem Übergangsrechte entlehnte Ausdrücke.
IL
Der geistige Urheber der metzischen Verfassungsreform sowie des
durch sie bedingten Urkundenwesens der Stadt Metz, Bischof Ber-
tram (1180—1212), stammte aus einer vornehmen Familie des Sach-
senlandes'). Philipp von Vigneulle 2) rühmt von ihm seine grosse Ver-
trautheit mit dem bürgerlichen Rechte. Die H. d. M. berichtet, dass
er sich der Huld Kaiser Friedrichs L erfreut habe und von ihm für
den erledigten Bischofssitz Metz vorgeschlagen worden sei^). Vorher
war er Canonicus zu S, Gereon in Köln gewesen*). Im Jahre 1178
war er zum Erzbischof von Bremen erwählt, aber von Alexander III.
nicht bestätigt worden, obgleich er sich 1179 zur Präsentation auf die
1) Phil, de Vigneulle in Ilugueniu, Chroniques messiues p. 1.'! und Histi^ire
de Metz par des religieux beuedictius. Metz 1775 t. III p. 298.
2) (Offenbar nach der bis jetzt ungedruckten Chronique des Eveques de
Metz) 1. c. Celluy fut grant clerc en droit civil.
o) L. c.
4) L. c. Ph. d. V. p. 14.
Die Statlt-Metzer Kanzleieu. 373
Lateransynode begeben hatte ^). Als Bischof von Metz zog er sieh
Händel mit seinem bisherigen Gönner, dem Kaiser, zu und ging 1189
in die Verbannung nach Köln, wo er gastlich aufgenommen wurde
und von neuem einen Chorstuhl zu S. Gereon erhielt 2), Dort blieb er
nach Ph. v. V. zwei Jahre, nach H. d. M. erlangte er seinen Bischofs-
sitz erst nach Friedrichs Tode i. J. 1190 von Heinrich VI. zuriick^).
Darauf setzte er die im J. 1180 durch die wichtige, die Wahl und
Obliegenheiten des Schöiifenmeisters und der Schöffen regelnde Charte
begonnene Reform fort. Im J. 1197 vollzog er eine der bedeutendsten
seiner diesem Zwecke dienenden Regierungshandlungen, die gesetzliche
Regelung des Beweisverfahreus im Eigentumsrechte. Diese Thätig-
keit Bertraras kennzeichnet Ph. v. V. mit folgenden Worten: Celluy
evesque Bertrand, en sa premiere annee, fist ung Statut et ordonnance
touchant l'office de maistre eschevignaige et la fist passer et confirmer
tant de nostre sainct pere , le pape, comme de l'empereur. Puis fist
et instituait les amans de Mets ; car par avant n'en j avoit nulz.
comme cy apres serait diot.*)
Der hier geschilderte Gang der Ereignisse lässt es als ausge-
schlossen erscheinen, dass Bertram die Vorbilder zu seinen Neugestal-
tungen anderswoher, als aus Deutschland gewonnen habe. Von allen
deutschen St<ädteverfassungen, insofern zu seiner Zeit schon von meh-
reren solchen die Rede sein kann, musste ihm die von Köln am ver-
trautesten sein. Für uns ist indessen nur die Einrichtung des Amans-
arates von Belang. Wir beschränken uns deshalb darauf, nachzufor-
schen, ob sich die entsprechenden Kölner Einrichtungen in etwa mit
den metzischen decken und ob mit diesen, mehr als andere deutsche
Veranstaltungen ähnlicher Art, jene Berührungspunkte darbieten.
Sehen wir uns in Deutschland nach dem Gebrauche um, Hand-
lungen, welche das Eigentumsrecht betreffen, schriftlich zu beurkun-
den, so treffen wir auf archivalische Zeugen dieses Gebrauchs in der
Gestalt der alten „Stadtbücher". Horaeyer zählt deren 54 auf, welche
privatrechtliche Eintragungen mit selbständiger Beweiskraft (ohne Ver-
nehmung der Zeugen vor Gericht) enthalten. ,,Der Zeit nach tritt
Köln voran", nach Hoeniger mit dem Jahre 1135. Erst im
13. Jahrh. folgt dann: Magdeburg 1215, Lübeck 1227, Wismar 1246,
Hamburg 1248, Stralsund und Rostock c. 1260, Kiel 1264, Stade wohl
1) H. cl. M. III 299 sqq
2) Ph. de V. 1 c. uud H. d. M. III 305.
3) L. c,
4) L. c.
374 M^^ Keufifer
1279 11. a. w. Damit ist die Frage eigeutlieh so gut wie entschieden.
Ausser Köln ist für keine Stadt eine schriftliche Beurkundung des Be-
sitzwechsels nachgewiesen, welche vor dem Tode Bertrams auch nur
zu bestehen begonnen hätte. Da jedoch für die Kenntnis des Abbildes
diejenige des Vorbildes sehr wichtig ist, wollen wir die fragliche In-
stitution in ihrer Entwicklung und ihrer daraus hervorgegangenen
Eigenart au der Hand der darüber vorliegenden Arbeiten klar-
legen.
„In einigen Städten geht der Anlegung eines förmlichen Buches
eine anderweitige Aufzeichnung vorher. In Köln beginnt jene An-
legung erst 1229. Vorher und zum teil noch etwas später be-
diente man sich dort einzelner, noch jetzt vorhandener cartse. In
Stralsund scheint das älteste Buch aus verschiedenen Stücken zusam-
mengeheftet, in Rostock finden sich die Aufzeichnungen vor 1304 auf
einzelnen Lagen" ^).
,,Die Sprache der Aufzeichnungen beginnt meist in der zweiten
Hälfte des 14. Jahrb. aus der lateinischen sich in die deutsche zu
verwandeln. In Treuenbriezen tritt der Wechsel etwa um 1370, in
Greifswald um 1386, in Köln um 1396 pp. ein, in Hamburg gar erst
im 19. Jahrb. unter der französischen Herrschaft. Einen Übergang
aus dem Plattdeutschen ins Hochdeutsche finde ich für Kiel im J. 1601
angemerkt" ^).
Also ist nur für Köln die Aufzeichnung auf „einzelne cartse"
nachgewiesen und gerade für die Zeit, wo Bertram in Köln gelebt
hat. Für den Gebrauch der Vulgärsprache, welcher sich in Metz
schon für den Anfang des 13. Jahrb. nachweisen lässt, hat Bertram
in Köln kein Vorbild gefunden ; aber auch sonst finden sich zu jener
Zeit nirgends deutsch geschriebene Stadtbücher vor, Dass jedoch
auch in Köln, und zwar im 12. Jahrb., einem Skribenten das Latein
ausgehen konnte, beweist die Schreinsurkunde „Laurenz 3., deren
Schreiber wiederholt stockt und sich z. B. folgendermasseu hilft : Hec
karta vobis omnibus notificat, qualiter Hermann Kuno sinem wivo sin
hus hevet gemachet; oder qualiter Helker dimidiam domum habet
in vadio de patre suo, dad tha benevcn imo steit, darup concessit
sibi^) etc. Ende 12. Jahrh.
1) Homeyer, Die Stadtbücher des Mittelalters, Beil. Ak. d. Wissenschaften
1860 S. 36.
2) Ib.
3) Höhlbaum, Mitteilungen aus dem Stadtarchiv von Köln Bd. I S. 47 f.
(Hoeniger, Der älteste Aktenbestand der städtischen Verwaltuung Kölns).
Die Staclt-Metzer Kanzleien. 375
Nach Honieyer setzt die Einführung- der Stadtblicher voraus, dass
die Civilgerichtsbarkeit vom Herrn der Stadt auf diese selber über-
gegangen ist. Dies trifft für Metz vollkommen zu.
Die rechtliche Bedeutung der Eintragung liegt im allgemeinen
darin, dass die Buchung für sich den vollen Beweis des vor der Be-
hörde vorgenommenen Geschäftes liefert. Darauf führt schon der
amtliche Charakter; namentlich die promulgatio (notum sit) hin ^).
Früher war der Zeugenbeweis die Hauptsache und zu dem eben
erwähnten Zustande haben mehrere Stufen geführt : 1. die Zeugen
werden vor Gericht selber notiert, 2. das Zeugnis wird sofort ad per-
petuam rei memoriam aufgenommen, 3. der amtliche Charakter des
Buches genügt, ohne Nennung vou Zeugen, für die Kraft des Einge-
tragenen 2). Das Protokoll, d. h. die Eintragung in die Schreinsbücher
hiess „Geschrichte".
In Köln wird Schrein und Briefgut unterschieden, jenacbdem über
den Eigentumstitel ein Geschricht oder nur eine Urkunde vorhanden.
Briefgut kann in Schreingut verwandelt werden durch Einlegung von
Brief und Siegel in den Schrein ^).
Die Registratur ist anfangs einfach, ohne Angabe von Jahr und
Tag. Die ersten Protokolle beginnen mit dem Namen des Ausstellers
oder mit ego ; die s])äteren werden mit der promulgatio eingeleitet.
Die Kraft der Einschreibung wird aufgehoben durch Löschen
(losen, exscribere, delere) d. h. Ausstreichen, Abwaschen oder Ra-
dieren *). Für Einschreiben oder Aufschlagen des Eingeschriebenen,
„Suchen'-' genannt, wurden Gebühren berechnet. In Köln wurden, auf
eine Beschwerde der Bürgerschaft hin, diese durch ein laudum im
J. 1258 nach dem Herkommen geregelt'^).
Was die Stufenfolge betrifft, welche zu der Schreinspraxis ge-
führt hat, so hat sich dieselbe unter lokalen Einflüssen in Metz an-
ders gestaltet als in Deutschland. Nach Prosf s ^) Ermittelungen
scheint zu Beginn des 13. Jahrb., und vielleicht noch etwas vorher,
die vesture eingeführt zu sein. Da liegt es doch sehr nahe, diese
Einrichtung auf das von Bertram herbeigeführte Gesetz über die Be-
urkundung des Besitzwechsels zurückzuführen. Die vesture ist nun die
in placito bannali vor Maire und Schöffen unter Zuziehung von Zeugen
1) Homeyer S. 43.
2) Ib. p. 44.
.3) Ib. p. 46.
4) Ib. p. 41.
ö) Ib. p. 42.
()) Etüde 8UV !e regime ancien de la propriete. Paris 1880.
c{7ü ^I'ix Keuffer
vorgenommene s aisine, d. h. förmliche Besitzergreifung von dem frag-
liehen Objekte durch den neuen Eigentümer. Über diese Handlung
wurde eine Urkunde aufgenommen, worin die Zeugen als Bürgen
des Vertrags angeführt werden. Die Urkunde wurde vom Aman ge-
schrieben und nachher in den Sehrein gelegt. Die Kennung der
Zeugen, welche in der Zeit der Schreins buch er in Köln nicht mehr
üblich war, ist in der vesture ein wesentliches Moment, ja die Zeugen
leisteten ausdrücklich Bürgschaft für die aktenmässige Ausführung des
Vertrages. Diese Form des letzteren scheint schon bald nach ihrer
Einführung den vorsichtigen Metzern nicht mehr genügt zu haben ;
denn schon 1220 tritt die Praxis der prises de ban neben der ves-
ture auf, d. h. eine feierliche Verkündigung auf 4 sich über
ein ganzes Jahr verteilenden plaids annaux des durch die ve-
sture nunmehr lediglich eingeleiteten Besitzwechsels. Danach ver-
pflichteten sich die Zeugen nur auf Jahr und Tag (an et jor ) für den
Vertrag gutzustehen, also bis der vierte Bann vorüber sei (tant ke li
quatre bans soient corrus). Nach 126B kommt die vesture vor Maire
und Schöffen ausser Gebrauch , da sie durch die prise de ban völlig
überflüssig gemacht war. Es blieb jedoch die Beurkundung des
Abschlusses der den Besitzwechsel betreffenden Unterhandlung durch
den Aman bestehen, weil man, während der Vertrag die 4 Banne
durchlief, doch nicht ohne Urkunde über sein Bestehen sein mochte.
Weiter ist man in Metz nie gekommen. Die prise de ban hat sich
bis ins 18. Jahrh. erhalten. Hier haben wir also 2 Stufen der Ent-
wicklung und zwar in einer der in Deutschland eingeschlagenen ent-
gegengesetzten Richtung, nämlich vom Einfachen zum Komplicierten,
was dem Metzer Charakter, wie er z. B. in der G. d. M. hervortritt,
vollkommen entspricht. Hervorzuheben ist jedoch, dass die Aufbewah-
rung im Schrein die Echtheit des Geschrichtes^) genugsam erhärtete.
Von Siegeln, wie bei dem in Schreingut verwandelten Kölner Brief-
gut, ist an solchen nirgends eine Spur entdeckt worden 2). Aber ge-
rade dadurch bekunden die Amansakten ihre Verwandtschaft mit den
1) Dieses haiiflliehen Au.sdruokes bedienen wir uns zur Bezeichnung der
Metzer Schreinsurkunde, welche in allen wesentlichen Stücken den Eintragungen
auf die Kölner cartse und iu die Srhreinsbücher entsprach,
2) Die Besiegelung wird indessen erwähnt in dem tancrit einer devise
(Testament), N. & E. N. 366. Die Urkunde ist ausgestellt von Nikolas dis
Ottins, doiens de S. Savour. Als Dekan eines Kollegiatstit'ts führte der Aus-
steller selber ein Siegel. Die betreffende Stelle lautet : Et por su que ceste
devise soit plux feime et estauble, ai je mis mon saieil au ceste presente
devise.
Die Stadt-Metzer Kanzleien. 377
dem Bischof Bertram bekannten Kölner carta^, mit denen auch die im
13. Jahrh. aufkommenden Bannrollen der Metzer Maires eine grosse
Ähnlichkeit aufweisen.
Ferner muss bemerkt werden, dass die Amanspraxis nicht zur
Anlage von Schreinsbüchern, deren Eintragungen beweiskräftig waren,
gefuhrt hat. Die Amansurkunden mit ihrem blos vorübergehenden
Werte konnten zu einem Buche nie zusammenwachsen. Die Form des
Löschens war dabei eine einfache: mettre hors d'arche. Die Urkunde
brauchte blos aus dem Schreine entfernt zu werden, um für entwertet
zu gelten. Die prise de bau wurde von dem clerc der betreffenden
Mairie auf die oben bereits erwähnte Bamirolle eingetragen, welche
aus aneinandergehefteten Pergamentblättern bestand und somit unbe-
wusster Weise an antike Vorbilder erinnert. Die Bannrolle wuchs
aus kleinen Anfängen, 40 Centimeter Länge bei 27 Breite, zu unge-
heurer Grösse an. Die Rolle von 1367 ist nämlich 36,30 Meter lang.
Hier haben sich die sonst praktischen Metzer , wohl aus Ehrfurcht
vor dem Hergebrachten, sehr konservativ gezeigt. Der Übergang
zur Buchform würde sich doch sehr leicht haben bewerkstelligen
lassen.
Die Bannrollen wurden wahrscheinlich vom Schöffenmeister auf-
bewahrt. Sie finden sich denn auch in nicht unerheblicher Anzahl
noch im Rathause vor.
Wenn man in Köln Schrein- oder Briefgut besass, so war in
Metz jedes Eigentum, das nach 1200 den Besitzer wechselte, Schrein-
und Briefgut; denn die Parteien erhielten vom Aman, wie wir später
sehen werden , einen Brief vom Geschrichte. Übrigens führte der
Aman nach H. d. M. ein Register. Da jedoch die Rechtskraft an den
Urkunden haftete, so sind, vorausgesetzt dass solche Register be-
standen haben, diese nur der Form, nicht der Bedeutung nach, mit
den deutschen Schreinsbüchern zu vergleichen. Nach dem Gesagten
konnte es in Metz Fälle geben, wo eine Rechtshandlung ein halbes
Dutzendmal aufgezeichnet wurde. An solchen Aufzeichnungen sind
zu nennen: das Geschricht, die Registrierung desselben, 2 bis 3
Briefe und das Protokoll der prise de ban. Schliesslich fanden auch
wohl Abschriften der Geschrichte oder Briefe ihren Weg in Cartu-
larien. Wir werden weiter unten des näheren hierauf einzugehen
haben.
Auch in Metz finden sich unter den ersten Geschrichteu solche,
welche mit ego oder dem Namen beginnen, z. B. Ego Hawidis *). Auch
1) Vgl. die Urkunden im Anliang Nr. 11.
378 ^^^^ Keuffer
dort finden sich, wie in Köln, anfangs Schreinsurkunden von grosser
Kürze. Aber schon frühe wird die Promulgatio Regel: Notum sit
Omnibus, Conue chose soit ä tous.
„In Köln sind die Einrichtungen auch hinsichtlich der Behörden
so eigen, wie altertümlich. Der allgemeine Schrein in domo maioris
concilii, im Bttrgerhause, steht unter den Schöffen" ^). Damit ist die
Fähigkeit der Metzer Schötfen, Schreinsurkunden aufzubewahren, zu
vergleichen. Dieselbe dauerte bis in die Mitte des 13. Jahrh. Die
Vermutung, dass die Bannrollen vom Schöifenrate aufbewahrt worden
seien, wurde oben bereits ausgesprochen.
„Die Bücher der besonderen (Kölner) Schreine werden in den
domus civium parochiae , den Gebuirhäusern von officiales geführt.
Die späteren Ordnungen gedenken eigner Schreinsherrn." Im We-
sentlichen ist in diesem Punkte die Metzer Einrichtung dieselbe.
In Köln hatte jeder der Schreinsmeister einen der Schlüssel.
In Metz desgleichen. „Die Einrichtung durchdrang ganz Norddeutsch-
land und zwar von Lübeck und Magdeburg aus" ^).— „Eine Verbreitung
des uralten, so eigentümlichen Kölner Schreinswesens tritt nicht
hervor" ^).
Eine solche Verbreitung scheint allerdings stattgefunden zu haben
und zwar im Rheingebiet. So finden wir Schreinsrollen auch in An-
dernach, wo 1171 das Schöffengericht von Erzbischof Philipp nach dem
Vorbild von Köln organisiert wurde *).
Dass das Kölner Schreinswesen auch in Metz Eingang gefunden
und sich dort unter der überwiegend romanischen Bevölkerung eigen-
artig entwickelt hat, scheint kaum bekannt zu sein. Der Beweis da-
für ist unseres Wissens bisher noch nicht augetreten worden. Zu sei-
ner Stütze mögen noch folgende Erwägungen dienen : Neben der stoff-
lichen Scheidung, wonach an manchen Stellen verschiedene Bücher
angelegt wurden , gibt es eine örtliche. Diese war am meisten aus
gebildet in Köln. Schon die cartse trennten im Rahmen der Gemein-
den und Untergemeinden durch besonders gefärbte Felder — nach
einzelnen Strassen und Thorbezirken •'*). — Auch in Metz war das
Schreinswesen, wie oben dargethan, nach Gemeinden eingeteilt. Die
Geschrichte liefern genaue topographische Bestimmungen , wie Rim-
port u. dgl. Die Bannrollen schieden ausserdem nach Mairien.
1) Homeyer S. 39.
2) 0. c. p. 37.
3) 0. c. p. 37.
4) Hoeniger op. c. p. 4ti.
5) Homeyer S. 38.
Die Staclt-Metzer Kanzleien. 379
„Bis znm Ausgaug der 50er Jahre (13. Jahrb.) ist die diplomati-
I sehe Form der Urknude durcLaiis schwankend. Von da beginnt eine
I feststehende Praxis. Kleine stilistische Besonderheiten , die in der
' Einleitnugs- und Scblussformel hervortreten , verbürgen zugleich für
jeden Parochialbezirk eine in sich geschlossene Selbständigkeit" *).
Wir werden später sehen , dass sich die Metzer Schreinsurkundeu
I nach orthographischen und stilistischen Eigentümlichkeiten ebenfalls
• in Gruppen scheiden lassen , denen die Parochialeiuteilung zugrunde
I liegt.
I Nach Höhlbaum ist die später wahrzunehmende Stabilität in der
, Übung der diplomatischen Form unzweifelhaft auf den Einfluss des
Beschlusses vom J. 1159 zurückzuführen, der die Amtleute der
i Schreinsgerichte — „denn das sind neben dem Schöffensenat die be-
' deutendsten Körperschaften, qui civilem respiciunt iusticiam" — für
zehn Jahre au ihren Posten bindet. — In Metz ist diese Stabilität
|von vornherein gewährleistet, da die Amans oder Prudhommes, wie
sie in der charte von 1197 genannt werden, auf Lebenszeit gewält
wurden.
Betreffs der Obliegenheiten der Amans ist schliesslich noch her-
vorzuheben, dass ausser dem Besitzwechsel, der durch die prise de
ban erst vollzogen wurde und hauptsächlich liegende Güter oder
darauf lastende Zinsen betraf, jenen noch ein weites Feld völlig
j selbständiger Thätigkeit offen stand, wie aus der mehrerwähnten
! Urkunde, durch welche ihr Amt geschaffen wurde, ersichtlich ist : que
|h contraiet L merchies l convenanees que faites seront par lai citeit
isoient mises en eserit pour avoir juste memoire de ceauls^).
I Die Kölner carta; und Schreinsbücher sind viel vollständiger auf
uns gekommen, als die actes d'amans; obsehon ?ie denselben Sturm,
|wie diese, während der Revolution zu bestehen hatten. Höhlbaum
( teilt uns über die Schicksale , welche jene Archivalien vom Ende des
' Kurfürstentums bis zu ihrer Übersiedelung ins Stadtarchiv erlebt
haben, folgendes mit: „In einem offenen Gerichtsarchive der fran-
1 zösischen Republik war der ältere Aktenbestaud des Grundbuchamtes
I jedem beliebigen Gebrauche und Missbrauche preisgegeben. Nach
der preussischen Besitznahme wanderten die Schreinssachen auf einen
Speicher des jetzigen Landgerichts"^).
1) Hoeniger in Westdeutsche Zeitschrift II (1883) 8. 240.
2) H. d. M. Preuves I, 165.
3) Mitteihmgen aus dem Stadtarch. v. K. I, 39.
380 .! Max Keuffer
III.
Über die Praxis der Amans erhalten wir Auskunft durch das
Freisdorfer Cartuhir. Dort steht unter einem Eintrage von flüchtiger
Hand die Bemerkung: Sist eserit gist an l'airche Gerairdins Gosenaie 2
eeu est li tancris iweuc les atres tancrit de lor sance an lor sai-
chat '). Also hat man zu unterscheiden zwischen einem eserit. d. li.
dem Geschrichte, und dem tancris, einer von jenem genommenen Ab-
schrift oder einem „Briefe". Im Lichte dieses Vermerks unter einer
Urkunde, welche dem Beginne des 14. Jahrb. angehört, erscheint ein
anderer verständlich, der in demselben Urkundeubuche unter einem
Akte vom .J. 1229 steht : Li autres tancrit de ces lettres ieist en
l'arche saint Jaike. Unter li autres t, kann hier nur das Original ge-
meint sein, ein Begrift', für welchen dem Kopisten der Ausdruck fehlen
mochte. Er wollte nur eben sagen: das andere Exemplar und setzte
dafür: die andere Kopie; ähnlich wie der Engländer für Exemplar
copy sagt. Die Vorlagen der Cartularschreiber waren die tancris
ihres Klosterarchivs, welches vermutlich der Maire des Klosters in
Verwahr hatte, oder in Ermangelung von tancris. die im »Schreine
aufbewahrten Originalien. Diese Schreine wurden ursprünglich io
den Pfarrkirchen geborgen , später wurden sie in besonders für ihre
Aufnahme bestimmten Gewölben der Amanswohnungen untergebracht.
Den Gesaratbestand eines Vermögens auf grund der L^rkunden neu-
aufstellen heisst renoveleir (s die Überschriften der beiden Teile des
erwähnten Cartulars). Bei dieser Gelegenheit musste eben, wenn ein
Transkript verloren war, auf die Schreinsurkunde zurückgegangen
werden. Wäre es nämlich selbstverständlich, dass das tancrit noch
bestände, so würde folgender Vermerk in seinem zweiten Teile über-
flüssig erscheinen: Jaikemins Fessalz l'escrit. Li tancrit ou seichat, oder
Jehan Abrion l'escrit et lou tancrist on saichat, oder auch Thiebault
Lambert l'aicrist de l'aquast et lou tancrist en queis ^). Die Zusätze
N. l'escrit oder N. ait l'escrit sind , wie ein Vergleich mit den Ein-
zelurkunden der N. & E. ausweist, den Vorlagen entnommen und
stellen die Beglaubigung dar. Der Umstand, dass auch die Trans-
1) Über das sacLet wird weiter unten «enandelt werden. Hier genügt die
Erklärung, dass damit das Behältnis gemeint sein wird, worin der Maire der
Abtei seine Akten verwahrte.
2) Dies ist die einzige Stelle, wo von einer Archivkiste die Rede ist. Wie
wir später sehen weiden, enthielt das sachet das für einen Rechtshandel zu- (
sammengelegte Aktenmaterial. Die caisse wird wohl das der dauernden Be-^ |
wahrun«? dienende Behältnis gewesen sein.
Die Stadt-Metzer Kanzleien. 08 1
sumpte diesen Unterschied berücksichtigen , macht es warscheinlich,
dass er eine thatsächliche Bedeutung- hat, dass die beiden Ausdrücke
nicht etwa dasselbe bedeuten, nämlich lediglich die Beglaubigung des
Amans unter dem Original. Diese Annahme wird fast zur Gewiss-
heit ^ wenn wir 3 Urkunden vergleichen, welche auf eioen Jakomin
Boilawe zurückgehen. Dieser ist nach Ausweis der N. 63 im Appen-
dix zu Prost's Etüde sur le regime ancien de la propriete Aman ge-
wesen; denn die betr. Urkunde ist gezeichnet Jakemins Boilawe
l'aman. Nun enthalten N. & E. zwei Urkunden^), von denen die eine
gezeichnet ist: Jaikemin Boilaiwe l'aicrit und die andere Jaikemins
Boilawe ait l'escrit. Beide haben genau denselben Inhalt und 221
hat auch denselben Wortlaut, wie 220, mit Ausnahme einiger redak-
tioneller Änderungen und Zusätze , welche den Sinn nicht beinflussen,
sondern nur dazu bestimmt erscheinen, Verwechselungen vorzubeugen
und die grammatischen und stilistisclien Schwächen von 220 zu be-
seitigen, z. B. :
220 Uguignon Eainbait lou Tainoir,
221 U. R. 1. T. de la vigue S. Awol;
220 — devant l'osteit Jeinait Chaiwreseus ke furent Lowiait lou
Chandelier;
221 d. l'osteit J. Gh., ke Maitheu li Conte tient, ke furent u. s. w.
220 ille, 221 namentlich: Anel lai devant dite;
220 quent li miliaires corroit, 221 kant il ot a milliaire.
Dagegen ist die Rechtschreibung sehr verschieden :
220 signoir Jaike Boilaiwe, aiquaisteit, Tainoir, geixent, de-
want, Jeinait Chaiwreseus, Lowiait, sest aquaist, üguignons, wairantir,
con, poir , seste wairanse , mait, quent, tois, loi (Art.), dewant,
l'aicrit.
221 Jaike Boilawe. aquasteit, Tanor, geisent, devant, Chavreson,
Lowiat, aquast, Uguignon, kant, tous, lou, devant, l'escrit.
Da beide genau an demselben Tage angefertigt sind, so kann
man unmöglich annehmen, dass eine und dieselbe Person beide Ur-
kunden geschrieben hätte. Die Sache klärt sich indessen in ganz na-
türlicher Weise auf, wenn wir annehmen, dass 220 (J. B. l'aicrit) das
Geschricht und 221 der Brief für die Empfängerin ist.
Danach bezeichnet also, wofern diese Erklärung im Verfolge
unsrer Untersuchung die Probe der Verallgemeinerung besteht, N. l'escrit
ein Original und N. ait l'escrit ein Duplikat, eine beglaubigte Ab-
schrift. Leider ist aus N. & E. nicht zu ersehen, ob der Vermerk N.
1) N. N. 220 und 221.
_^g9 Max Keuffer
ait l'eserit von derselben Hand herrührt, wie der Text, unter welchem
er steht. Immerhin werden wir auch so in den derartig gezeichneten
Akten Erzeugnisse der Schreibstube des betreifenden Amans zu er-
kennen haben, da sie, wie wir weiter unten sehen werden, schrift-
sprachlich mit den echten Amansurkuuden völlig gleichartig sind. Die
gedrängte Kürze und die sehr dialektische Beschaffenheit von 22(i
lässt sich sehr gut mit der Vorstellung vereinigen, welche wir von
einem ins Schreibfach gepressten, wenig schriftkundigen Paraigemit-
gliede des 13. Jahrh. haben, während 221 einen grammatisch und
kanzlistisch mehr geschulten clerc verrät , der in jenes Diensten ge-
standen haben mag. In der Urkunde Prost ^) 63 haben wir dagegen
die Abschrift eines Originals des J. B. zu erkennen, deren sprach-
liche Beschaffenheit, so dialektisch sie auch ist, keine Beweiskraft be-
sitzt, da die Cartulare meist ihre eigenen, diejenigen der Vorlage aus-
gleichenden Eigentümlichkeiten besitzen , und die genannte Urkunde
eben durch ein Cartular, nämlich dasjenige der Kathedrale, über-
liefert ist.
Dass für eine Mehrzahl von Empfängern auch entsprechend viele
Briefe zu einem Geschrichte ausgefertigt wurden, erhellt aus N. 355
der N. & E. : Colins li Grans et Berrois et li femme Stevenin Fau-
con et Jaikemins Mouretel ont chescuu 1 teil perchamin et li sires
Jehans Piet d' Eschaut en wairdet 1 teil pour nous tous. Der zweite
Teil dieses Vermerks hat zur Voraussetzung, dass es auch Fälle giebt,
wo mehrere Amans an der Aufbewahrung eines Geschrichtes beteiligt j
sind. Ein solcher Fall liegt in der Urkunde 347 der N. & E. vor, I
welche in 2 Ausfertigungen vorhanden ist, von denen die eine die
Unterschrift trägt: Jaikemins, li fis Theiriat de Maizelle l'eserit, und
die andere: Jaikemins Lorate Te-^crit P. S. Viti. In diesem Akte wird
ein Gegenstand behandelt, der in der Pfarrei S. Vi gelegen ist. Daraus
erklärt sich, warum der Aman von S. Veit mit seiner Anfertigung
betraut wurde.
Jaikemins li fis Th. de M. ist vermutlich Aman von S. Gangolf
gewesen, welche Pfarrei eingangs erwähnt wird. Dieser Pfarrei mögen
die Empfänger der von ihrem Aman angefertigten Urkunde angehört '
haben, welchen es als wünschenswert erscheinen konnte, ein Ge-
schricht über ihre Rechtshandlung in ihrem eigenen Pfarrschreine zu
wissen. Diese Annahme liegt um so näher, als der Pfarrgeistliche i
von S. Gangolf beteiligt ist. Ähnlich liegt die Sache bei N. 383 der
N. &E, wo die eine Partei ebenfalls durch einen Pleban, li preste de
St. Jehan, vertreten wird. Hier ist aber eines der Dokumente,
1) Etüde sur le rögime ancien de la propriöte. Paris, L Larose. 1880.
Die Stadt-Metzer Kanzleien. 383
das des Araans Phelippin Faixin, im Original erhalten^ während das
andere, Wiels ait Tescrit nur abschriftlich, d. h. als Brief, über-
liefert ist.
Zum Belege der Kürze und primitiven Form der eri>ten Schreins-
urkunden beruft sich Klippfei auf Paul Ferry, welcher solche aus der
Zeit nach 1200 in Händen gehabt habe, die weder den Namen des
Amans, noch die Angabe des Schreines enthalten hätten, wo sie nie-
dergelegt gewesen: „Diejenigen", sagt er, „welche ihre Verträge mit
einerlei Siegel versehen wollten, Hessen das Siegel eines Geistlichen
oder Adeligen daran heften und baten einen Aman , jene in seinem
Schrein aufzunehmen". Klipfifel citirt nach Ferry eine Handveste von
1205, welche in seinem Buche etwa 3^2 Druckzeile einnimmt. Die
Veröffentlichung de Wailly's hat jene Aufstellung mit Ausnahme der
Besiegelung einzelner Verträge bestätigt. Von den 63 actes d'amans
der N. & E. hat keiner eine Siegelnarbe und 15 sind ohne jeden Ver-
merk über ihre Herkunft'). Die Nützlichkeit der (Jnterfertigung der
Urkunden musste indessen schon früh einleuchten, da von der Frage,
ob eine Urkunde im Schreine aufbewahrt wurde oder nicht, ihre Gül-
tigkeit abhing. Zwar durfte kein Geschricht die Stadt Metz verlassen;
doch wurden solche, wenn nötig, durch den Aman vor den Richter
gebracht, wo sie leicht mit anderen Akten vermengt oder sonst ver-
legt werden konnten. Für diesen Fall empfahl sich ein archivalischer
Vermerk. Über die Herkunft jener 15 Urkunden, welche sämtlich nach
1259 entstanden sind, während vom J. 1242 ab gezeichnete Amans-
akten vorkommen, wird weiter unten gehandelt werden. Soviel kann
jedoch hier bereits gesagt werden, dass sie sich als Geschrichte
herausstellen.
Die formlose Kürze der ersten und vieler späteren Geschrichte
schliesst ihre Anfertigung durch öffentliche Notare aus, sie spricht
vielmehr für die Annahme, dass die Amans die Geschrichte selbst
aufgesetzt und geschrieben haben und dass sie dem Bürger bzw. dem
Paraigenstande entnommen worden sind. Einer etwaigen Neigung des
Schreibens Unkundiger eine Amandellerie zu übernehmen und folglich
den Dienst durch gemietete Clercs versehen zu lassen, wurde durch
Atour vom J. 1303 ein Riegel vorgeschoben 2).
Wenn, wie oben 3) bereits bemerkt wurde, wenigstens bis 1257
die Ratsschöffen und Dreizehner Privaturkunden aufbewahren durften,
1) Vgl. jedoch die Anm. 2 auf S. SU] dieses Bandes.
2) H. d. M. III p. 405.
3) S. 378.
;^,Cj4 ^^^^ Keuffer
SO war hierin für die Amans ein weiterer Grund gelegen, ihre Ge-
schrichte (und Briefe) mit einem Zeichen ihrer Herkunft zu versehen.
Solche Fälle müssen indessen, wie es in der Natur der Sache lag,
immer seltener geworden sein. Die Gleichartigkeit der Sprache und
Abfassung der Instrumente, welche de Wailly in N. & E. nnter der
Bezeichnung actes d'amans zusammenfasst, beweist übrigens, wie wir
sehen werden , ihren korporativ gemeinsamen Ursprung zur Genüge,
sodass Ausnahmen der beregteu Art für die folgende Untersuchung
keine praktische Bedeutung haben. Eine solche darf auch kaum dem
Umstände beigemessen werden , dass auf besonderes Verlangen die
Araans ausser den Privaturkunden auch Urteile der Schöffenmeister
und Verträge der Bischöfe in ihre Schreine aufnahmen. Von einer
Beeinflussung ihrer kanzlistischen Gewohnheiten auf diesem Wege
kann wohl kaum die Rede sein.
Es erübrigt noch, eine besondere Art der Quellenangabe, welche
sich unter einer Reihe Amausakten findet, zu erklären: l'escrit ä
S. Mamin, X. l'escrit de S. — , l'arche S. X., en l'arche S. X., A (=
amau) S. Vy l'escrit oder S. Vy l'escrit, en l'arche N. ä S. Vy sont
tuit eist escrit. Hier ist die Angabe der Pfarrei gleichbedeutend mit
dem Namen des betreffenden A., wie aus NN. 48 und 49 im App.
zu Prost's Etüde, sowie aus 111 und 147 u. s. w. der N. & E. her-
vorgeht: En l'arche Colin, A de S. Vy gist; en l'arche S. Vy, en la
main Jennin de Gorze ; en l'arche Colin sont tuit eist escrit; en l'arche
Colin Bairon ä S. Vy sont tuit eist escrit. Der Schrein im eigenen
Gewölbe') des A. konnte nämlich, weil das Amt an der Zugehörig-
keit zur Pfarrei haftete, mit dem Namen derselben bezeichnet wer-
den. Wann die Uebersiedlung der Schreine begonnen, üblich, allge-
mein oder gar ausdrücklich statthaft wurde, ist noch nicht aufgeklärt ;
es scheint jedoch , dass man teilweise schon sehr früh damit vorge-
gangen ist, wofern die Zeichnung N. ait l'escrit auf die Privatwoh-
nung zu deuten ist. L'escrit ä S. Mamin ist also gleichbedeutend mit
N. ait l'escrit, und S. X. l'escrit mit N. l'escrit. (
Der Ausdruck les escrits ä S. X, bezieht sich wahrscheinlich auf i
die Registratur und die Schreinsurkunde. Dagegen könnte in N. ait
les lettres letzteres Wort die Übersetzung des lateinischen litterae |
darstellen, ohne eine Mehrzahl zu bedeuten.
Durch die voraufgehende Untersuchung hoffen wir, die Verhält- i
nisse der Amans-Kauzlei im wesentlichen aufgeklärt zu haben, insoweit |
1) Die Benediktiner der H. de M. haben noch solche alte Amansgewölbe |
in Privathäusem gesehen, vgl. t. III p. 406. *
Die Stadt-Metzer Kanzleien 385
sie de Wailby in seiner Einleitung zu der Urkundenreihe in N. & E.
noch im Dunkeln gelassen hat. Er beschränkt sich auf folgende Sätze:
Sans vouloir approfondir ce probleme diplomatique, je dirai que las
originaux 6taient certainement depourvus de sceaux, comme les co-
pies, puisque tous ces actes offrent un texte sans lacune, oii rannonce
du sceau manqueV) toujours avant la formule de date qui s'y trouve
uniformement. II est difficile de ne pas considerer comme des ori-
ginaux ou des copies autlientiques ceux de ces actes qui fönt conuaitre
le nom de l'ecrivain par la formule N. l'escrit. Faut-il, au contraire,
ranger parmi les simples copies tous les actes qui omettent le nom
de l'ecrivain, soit qu'ils n'ajoutent rien apres la date, soit qu'ils se
referent ä un ecrit garde par uu tiers (die Formel N. ait Tescrit ist
hier gemeint), ou bien existant dans une eglise, ou meme (!) enferme
dans une "^arche' ou coffre, soit enfin que le mot transcrit les distin-
gue expressement de l'original? Je suis porte ä le croire, sans vouloir
pourtant l'affirmer absolument; mais ce qui me parait certain, c'est
qu'on ne trouvera pas une copie dont l'öcriture et la langue n'oflfrent
les caracteres qu'auraient pu avoir l'original dont eile reproduit la
date, en sorte que, pour ces actes d'amans, meme pour ceux qui se-
raient de simples copies, le classement chronologique doit etre con-
sidere comme k peu pres exact.
De Wailly verzichtet also, auf die Herkunft und den Charakter
der von ihm veröffentlichten actes d'amans näher einzugehen. Den-
noch enthält sein Material manches, was auf induktivem Wege zu
wichtigen Aufschlüssen führt. Damit wollen wir uns im nächsten Ka-
pitel befassen. An dieser Stelle möge jedoch noch das von d.W. be-
rührte Wort tancrit eine vorläufige Erklärung finden: Es handelt sich
dabei um den Vermerk tancrit de l'arche S. X. Der Zusatz de l'arche
deutet darauf hin, dass die Abschrift direkt von der Schreinsurkunde
genommen wurde, sodass die Annahme einer Entstehung solcher tan-
crits in der Schreibstube des Amans selbst nahe liegt. Eine Stütze
für diese Unterstellung sehen wir in einem ähnlichen Vermerke, aus
welchem hervorgeht, dass sogar ein Aman es nicht unter seiner Würde
gehalten hat, solche Abschriften anzufertigen. Derselbe steht am
Schlüsse von N. & E. 205 (1279) und lautet: Cest tancris de l'arche
S. Jehan Lowis de Noweroit les prist^). Dass L. d. N. Aman war,
wird weiter unten bewiesen werden.
1) Vgl. indessen die Anmerkung S. 376.
2) Diesem Vermerke geht folgender voraus : Ce furent pris li bans a tans
ke Hanelo Corbels tut maistres eschevins apres Noiel. Hieraus erhellt, dass
Romanische Forschungen VIII. 25
'J^QQ Max Keuifer
IV.
An der in doppelter Ausfertigung vorliegenden Urkunde N. 372
der N. & E. sind 2 bestimmt erkennbare Persönlicbkeiten beteiligt.
Der eine Akt, welcher gezeichnet ist Lorate l'escrit, beginnt Connue
choze seit a toz. Lorate schreibt ferner Bertrans, li prestes, mai-
stres, Nom. S., 2mal, commune, perrochals, Fakon , toz, quant u. a.
Dagegen schreibt Jaikemins, li filz Teiriat de Maizelle, der Anfer-
tiger des anderen Exemplars : Conue eh. s. ä tous, Burterans, li preste.
maistre, coumune, bairechas , Facon , tous, kant. In N. & E. 335
(Lorate l'escrit) schreibt Lorate: c. eh. s. ä toz, Bertrans, li prestes,
commune, parrechai^, toz, quant. Unverkennbar sind also die 2 Lorate
l'escrit gezeichneten Urkunden , von einer und derselben Person ge-
schrieben. Aber auch Teiriat de Maizelle's Sohn Jaikemins hat nach
Ausweis von 7 Urkunden (o. c. 348, 351, 352, 354, 371, 373, 381,
sämtlich gezeichnet J . . . l'escrit) seine bestimmten Gewohnheiten :
c. eh. s. ä tous in allen, li preste 348, ib. Burterans, comune, tous
in allen, bairechaus, kant: 351. — tous, li preste barechaus, tuit
(Lorate 372 tut), kant; 371 -- tous, Burterans, li preste, coumune,
bairechas, kant; 352 tous, li preste, kant; dgl. 354, ausserdem bai-
rechaus; 373 — tous, li chainone ; kant; 381 Burterans, li preste,
coumune, dagegen hier ausnahmsweise parrochas, touz und tot; aber
beide adjektivisch, indessen wieder kant.
In 347 (ebenfalls je eine Ausfertigung von Lorate und Jaikemins
pp.) liegen die Verhältnisse ähnlich, wie bei 372: tous (toz), li preste
prestes) 2mal, maistre (maistres) PI., aber beide commune, bairechaus
(perrochalz), Burterans (Bertrans), tous (toz), ke (qui) 3mal, kant
(quant).
Dass ferner N. ait l'escrit einen gemeinsamen Ursprung verrät,
erweist sich aus der Vergleichung von N. & E. 382 und 383. Letz-
tere ist doppelter Ausfertigung, wovon die zweite gezeichnet ist Wiels
ait l'escrit, während die andere den Vermerk zeigt: Philippins Faixin
l'escrit. 382 ist ebenfalls gezeichnet W. ait l'escrit. Beide, 383*> und
382 schreiben nun: — tous, (Ph. F. touz), mostier (mousteir), Renais
bezw. Renalt (Renaulz), akasteit bezw. akast (aquaisteit), jor (jours),
Garsiriat (Guerciriat), tonelier (tonnelier), Rinport (Rinpourt), ke (qui),
Godefrins (Goudefrins), por lor (pour, lours).
auch nach der prise de ban die Cessionsakten noch im Schreine bleiben und
sogar noch als Beweismittel herangezogen werden konnten. Möglichenfalls
kopiert hier L. d. N. seinen Vorgänger und ist die Abschrift wesentlich jünger,
als das Original.
Die Stadt-Metzer Kanzleien B87
Freilich sind 382 und 383 an ein und demselben Tage angefertigt
und ist 382 nichts, als ein Znsatz zu dem bereits fertigen 383, fügt
diesem Kaufakte nur die erforderliche Bürgschaftsleistung bis zu seiner
Erledigung durch die prise de ban hinzu: — ke Perrins — doit wai-
rantir — les X s. de meceins — ansi con li escris de l'akast ke geist
an l'arche lou deviset. Vgl. 383: — ke pp. ont aquaisteit X s. de
meceins. Es ist zu beachten, dass wir es hier mit wenigstens 3 Kanzlei-
produkten zu thun haben, welche dieselben Parteien betreffen und an
demselben Tage entstanden sind. 2 derselben sind von derselben
Person angefertigt. In 382 wird auf nur einen Schrein Bezug ge-
nommen, en l'arche, und 383 ^ ist gezeichnet: Wiels ait l'escrit; also
ist wohl Wiels' Schrein gemeint. 382 ist ebenso gezeichnet. Dieses
letztere ist aber ein reines Gelegenheitsprodukt, welches entstand, als
man es nötig fand, die in 383 genannten Bürgschaften zu verstärken.
Nun ist es sehr unwahrscheinlich, dass man für diese Klausel erst
nach einem Clerc ausserhalb der Wiels'schen Kanzlei gesucht habe.
Auch ist nicht anzunehmen, dass dieser Klausel, die von vorübergehen-
der Bedeutung war (an et jor et tant ke lor IUI bans soient corrus),
ähnlich einer Besitzurkunde, die Ehre einer nachträglichen Abschrift
zuteil geworden sein kann. Also ist sie am Tage des Datums beider
Urkunden entstanden, und zwar in der Kanzlei, wo der betreffende
Schrein zu suchen war, also bei \Yiels. Dort musste die Urschrift der
Klausel sein, worauf Wiels ait Fescrit Bezug nimmt.
Die Schreibungen akasteit, statt des Wielsschen aquasteit (s. u.),
sowie warantoit für warantivet (s. N. & E. 303) deuten indessen auf
eine andere Person als Wiels. Demnach haben wir hier zwei zu-
sammenhängende Urkunden der genannten Kanzlei, mit demselben
Datum versehen und von derselben Person, jedoch nicht von Wiels
selbst geschrieben. Der Schreiber wird also w^ohl ein Clerc Wiels'
gewesen sein. Betreffs der doppelten Anfertigung von 383 ^) ist S. 14
eine Erklärung versucht worden.
Wiels l'escrit sind 5 Urkunden der N. & E. gezeichnet: 226, 283,
302, 303, 350. Die erste ist 1282 und die letzte 1297 geschrieben.
Die Schlussformel lautet, wie bei allen bisher besprochenen, kaut il
et ä milliaire. 226 beg. conue chose soit ä tos, 283 — ä tous, 302 a
toz, 350 a tous, 303 a toz. 302 und 303 sind an demselben Tage über
denselben Gegenstand geschrieben. 302 hat den Nominativ li cerchieres,
1) Einer von Ph.F., die wir besitzen, und einer andern von Wiels, auf die
wir ßchliessen.
25*
88 Max Keuflfer
303 den Obliquus lou serchour. Sie stimmen i. g. in der Recht-
schreibung liberein:
302 303
li sires Jaikes li cerchieres. li ä signor Jaike lou serchour, a
sires Symons d'Arnaville, signor Symon d'Arnaville,
ä Thiebat lou drapier; lou janre Thiebas li drapiers li janres
Formeron Roze Formeron Roze
la maison Jennat Otignon, lou dgl.
mostier S. Martin an curtis dgl.
Dagegen :
302 mazowier u. rowelle
303 mazuwier ruelle
226 (1282) : ensi com li escris ke gist en l'airche k S.Victor lo deviset.
303 (1290): ensi com li escris de l'aquast ke geist en l'arche lou
deviset.
per mei steht 226, 283 u. 350.
Die Unterschiede von 226 und 303, namentlich gist — geist, lo —
lou, airche — arche erklären sich hinlänglich durch die Länge der Zeit,
welche zwischen den beiden Urkunden liegt. Immerhin zeigt die Zu-
sammenstellung von 302 und 303, dass Wiels in der Rechtschreibung
weniger folgerichtig gewesen ist, als andre Amaus. So liegen z. B.
zwei Jchans li merciers l'escrit gezeichnete Geschrichte zeitlich noch
viel weiter auseinander, als jene beiden; 1258 — 1284; dennoch haben
beide, obschon die erste von ihnen nur abschriftlich^) überliefert ist,
die gleiche Schlussformel kant li miliaires corroit u. s. w. Merciers
war Aman von S. Jaques^).
Jene Schlussformel findet sich auch bei Jakiers de Nouviaut 252
(1285) und Jaiques de Noubrant 166 (1275), sowie bei Collignon Hem-
mignon. Von letzterem haben N. «& E. 2 Akten, 167 u. 168. Beide sind
von demselben Datum , II jors davant la feste saint Vincent an jan-
vier — 1275. Sie beziehen sich auf denselben Gegenstand und stimmen
in der Rechtschreibung liberein.
Von den gar nicht gezeichneten Urkunden, in N. & E., im ganzen
15, erscheinen zunächst 5 mit einander verwandt: 185, 199, 203 und
212 sowie 330. Sie haben sämtlich die Schlussformel: kan li miliaires
corroit. 185, nebenbei ein weiteres Beispiel auffallender Kürze
(4^/2 Zeilen), bietet ausserdem wenig Vergleichungspunkte. Dagegen
vergleiche man:
1) Freisd. Cart. S. 59.
2) Vgl. N. 36G der N. & E.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 389
199 et por ceiste date l'an ait il mis au wage kan qu'il ait an
tous US et an tous prous ou qu'il soit.
330 et por ceiste date l'an ait il mis an wage kan qu'il ait, an
tous US ou k'il soit.
212 et por ceiste date l'an ait il mis an wage tot son airitage ou
k'il soit.
Alle 3 beginnen: Conue chose soit a tous.
212 I
199/ ä paieir ä Paike(s) ki or vient.
330 )
212 eist escris fut fais lou mairdy apres feste pp.
199 eist escris fut fais lou juedy davant feste —
330 dgl. lundy —
Vgl. ausserdem: 199 und 185 davant, 199 und 212 paieivet, 199
und 212 signor (199), Chandelor, lor (212), 185 signor, ib. mey und
199 Remey. Namentlich aber:
203 Weiberate, Jeinnin, reisaige und 212 Geirairs, Jeinnin sowie
199 deivis.
Auch 204 der N. & E. ist nicht gezeichnet. Diese Nummer ist
jedoch von d. W. in seiner Einleitung übersehen worden. Das Doku-
ment trägt dasselbe Datum, wie 203. Anfangs- und Schlussformel
sind dieselben, wie oben. Ferner zu merken : Jeinnin, reisaige, maxon,
wie 203, ai reis dgl., Cherrey, Remey, les signors, ä paieir, dagegen
raoitieit (203 moitiet), ä Noieil, wie 203, et l'atre ä la feste S. Jehan
Baitistre (dasselbe im Datum von 199), Weiberate la Vadoise, li abbase
convant, aquasteit; vgl. 203 de cest aquast li ont madame Ainels, li
abbase et li convans ke sont davant dit fait boin paiemant ä son greit ;
204 de ceist aquast, sonst dasselbe. Die Bürgschaftsformel ist die-
selbe in beiden. Das Zeitwort ist geschrieben: wairantir, beiderseits
jor; dagegen 203 soient, 204 soien.
185 ist geschrieben i. J. 1277; 199, 203 und 204—1279, 212—1280,
330—1294. Sämtliche 6 Urkunden sind zweifellos von derselben Person
geschrieben, deren wichtigstes Kennzeichen das vortonige (oder ge-
deckte) ei ist. Dieselbe war sicher längere Zeit mit kanzlistischen
bezw. notariellen Geschäften betraut. Der Umstand, dass sich ver-
hältnismässig so viele Urkunden desselben Schreibers erhalten haben,
lässt darauf schliessen, dass dieselben vereint aufbewahrt gewesen
sind. Sie entstammen somit wahrscheinlich einem Amansscbreine, da
sich nur in einem solchen eine derartige Mischung von verschiedene
Personen und Gegenstände betreffenden Aktenstücken bilden konnte.
Wir haben es also wohl mit Geschrichten zu thun. Über den Schrein,
390 Max Keuffer
aus welchem sie stammen, werden wir Übrigens weiter unten (S. 392)
Auskunft geben. Auch wird die in Rede stehende Gruppe noch eine Be-
reicherung erfahren.
Die Urkunden 363, 364 und 365 der N. & E. sind gleichfalls mit
keiner Unterschrift versehen. Sie hängen inhaltlich zusammen und
sind datiert vom 15., 16. und 18. Juli 1298. Auch sie sind von einer
und derselben Person geschrieben. Sie sind für Amansurkunden von
ungewöhnlicher Länge. 364 hat Geltung nur für die Lebenszeit der
dame contasse, feme Lukin Chaimeure ki fut, welche den Cordelieres
von Metz ihr Vermögen (in N. 363) gegen eine Leibrente „verkauft".
Diese 3 Urkunden entstammen sieber einem gemeinschaftlichen Auf-
bewahrungsorte. Aus dem Privathause der dame contasse können sie
zusammen bis heute nicht herübergerettet sein. Falls die in 364 ent-
haltene Bestimmung des aimanrexemant^) nach dem Tode der contasse
ausgeführt wurde, sind die genannten Akten auch auf keinen Schrein
zurückzuführen. Die fragliche Stelle lautet: Et quant Dens averait
fait son comandemant (si con de mort) de lai dite dame contasse, eist
escris serait nuns et quites et l'osteroit li amans fuers de Tarche.
Wofern indessen das aimanrexemant einer gegenstandslos gewordenen
Urkunde stets gehandhabt worden wäre, so würden Amansakten über-
haupt kaum auf uns gekommen sein. Man denke beispielsweise nur
an die Beschränkung auf an et jor et tant que li IUI bans soient
corrus.
Die meisten Geschrichte mögen ungestört in den Gewölben ge-
lagert haben, bis 1673, wo sich 8 mit dem Notariate betraute Amans
abzweigten, welche ihren Anteil am Eigentum der Körperschaft, also
auch den Inhalt ihrer Schreine mitnahmen. 1728 wurde den Notaires
der ganze Archivbestand der Amans ausgeliefert 2). Diese Bestände
haben bis zur Revolution ausgehalten, wo sie, soweit sie nur geschicht-
liches Interesse darboten, zerstreut worden sein werden. — Tancris
oder tancris renoveleis können die 3 Urkunden, von denen oben die
Rede ist, füglich auch nicht sein, da solche auf die Schreinsurkunde
oder sonst auf einen Brief Bezug zu nehmen pflegen. Nach dem bis-
herigen darf man wohl die Vermutung wagen, dass die nicht gezeich-
neten 'actes d'amans' überhaupt Originalien sind.
Von den N. N. 72 (1260) und 149 (1272) der N. & E. ist 72 gar
nicht gezeichnet, während 149 den Vermerk trägt: en l'arche S. Gir-
1) Entfernung des Geschrichtes aus dem Schreine mit der Wirkung, dass
seine Gültigkeit aufhört.
2) H. d. M. UI. p. 409, 410.
Die Statlt-Metzer Kanzleien 391
gone. Obschon sie 12 Jahre auseinander liegen, sind beide wahr-
scheinlich von derselben Person geschrieben, entstammen also wohl
einem Amte, wo diese so lange thätig war. Zum Beweise ihrer ge-
meinsamen Herkunft diene folgendes: Beide beginnen Conue chose soit
ai (ä) toz und schliessen Cist escris — cant li miliaires (miliares) cor-
roitpp.; beide haben eit (habet), 72 Malaincort, 149 de laCort. Einzelne
Verschiedenheiten, wie atre — autre, paieir — paier, miliaires — miliares
lassen sich durch die Länge der zwischen beiden liegenden Zeit leicht
erklären. N. 149 ist ein tancrit^), wie man schon aus dem Vermerk
en l'arche S. Girgone folgern kann. Das wird aber vollends zur Ge-
wissheit vermöge einer nachträglichen Notiz am Ende, welche, wie
d.W. ausdrücklich bemerkt, von andrer Hand ist: Li XV s. (von denen
in der Urk. die Rede) sont quite; il vinrent an ma part. Hieraus geht
zweifelsohne hervor, dass der betreffende Akt in Händen derjenigen
der Parteien war, welche die in den Urkunden auf grund der Kauf-
handlung zu stellenden Forderungen an die andere Partei, d. h. den
Käufer, hatte. Letzterer war naturgemäss erst recht im Besitze eines
ganz gleichen Aktes. Durch diesen Umstand wird unsre S. 397 auf-
gestellte Behauptung, dass die Bezugnahme auf einen Pfarrschrein mit
en l'arche, l'arche, l'escrit ä S. X. u. dgl. auf die im Schreinsamte für
die Parteien angefertigten Briefe zu deuten ist, bestätigt. Der vor-
liegende Fall dient ausserdem zur Beleuchtung unsrer Ansicht, dass
die Urkunden ohne jeglichen Vermerk Geschrichte von Amans sind,
welche der Anonymität huldigten und demzufolge die augeschreinten
Originalien mit gar keinem Nachweise und die Briefe lediglich mit
demjenigen des betreffenden Pfarrschreins versahen. Demnach würde
72 ein Geschricht und 149 ein Brief und würden beide von der Hand
eines und desselben Amans sein. Zur Stütze dieser Auffassung möge
die Beobachtung Erwähnung finden^ dass die Geschrichte von S.Julien —
Lorate, S. Vy — Colin Baron, Jennin de Gorze, Jaikemin Boilawe,
S. Jaques — Jehans li Merciers und S. Victor — "Wiels, S. Jean — Lowis
de Noweroit mit dem Namen des betreffenden Amans versehen er-
scheinen, während von änderen, namentlich S. Marain, S. Ferruce,
S. Eukaire, S. Girgone, S. Gegout (172 u. 231) und S. Martin fast nur
anonyme Schreinsprodukte erhalten sind.
Der Datierung en l'an ke li milliaire corroit begegnen wir nur m
einem en l'airche S. Martin gezeichneten Briefe 2) (v. J. 1276) und auf
einem Blatte 3) ohne Vermerk vom J. 1287. Bei der Vereinzelung
1) d. h. ein Brief, übrigens 3. weiter unten.
2) N. & E. 171.
3) N. & E. 266.
392 Max Keuffer
dieser Datierungsform erseheint die Vermutung nicht allzu gewagt,
dass auch 266 aus S. Martin stamme und ein Geschricht dieser Pfarrei
sei. Inhaltlich ist 266 von Interesse, weil es die Anschreinung einer
bereits geschehenen prise de ban darstellt. Am Schlüsse steht näm-
lich, wahrscheinlich von der Hand des Amans: eist bans sont de Paikes.
Sprachlich sind übrigens 171 und 266 zu verschieden, als dass sie von
demselben Schreiber herrühren sollten. 171 ist also wohl von einem
Clerc vom Geschricht kopiert. Möglichenfalls liegt auch zwischen der
Anfertigung von 171 und 266 ein Wechsel in der Person des betreffen-
den Amans vor. Dabei müsste man jedoch annehmen, dass die kanz-
listischen Gewohnheiten an der Kanzlei, nicht an der Person des
Amans haften, was wenig wahrscheinlich ist, insofern solche kleine
stilistische Wendungen, wie en l'an ke, statt des üblichen kant, in-
betracht kommen.
Die Nummern 172 (1276) und 231 (1282) sind wieder von derselben
Person geschrieben. Beide haben: C. eh. s. ä toz, quent li miliaires
corroit, lai Art. (231 auch sai), ille (= eile), paier, 172 Noiel — 231 laiet,
piese — piesse, airitaige — contrewaige. Beide sind gezeichnet : Tancris
(tancrit) de l'airche S. Gegout (Gigout). Also scheint während 6 Jahren
wenigstens zu S. Gangolf die Anonymität vorgeherrscht zu haben.
Übrigens ein weiterer Beweis für den schreinsamtlichen Charakter der
tancris. Aus gleichen Gründen gehören hierher 301 und 358 (1290
und 1297)^).
Die Nummern 254 und 255 (1286) der N. & E. gehören zur Gruppe
der S. 388 f. besprochenen 6 anonymen Geschrichte. Beide sind ge-
zeichnet: Tancris ä Saint Ferruce. Beider Vorlagen sind an demselben
Tage aus gleichem Anlasse entstanden. In N. 255, welches eine sehr
lange Urkunde wiedergiebt, beginnt die Datierung, wie an genannter
Stelle mit kan, in 254 freilich mit kant. Dagegen 254: Conue eh. —
tous, jors, por, reisaiges, Steivenin, Geiradon, Weirias, Heilouwate,
Jeinnat, preimier, beisoingnavlement, Seimonin, Geillat, ceist, paieir,
airitage, Baitistre, demey, Remey, aquast; 255: Conue eh. — tous,
teinir, deivis, por, tot, dators, saimedy, aquasteit, kan k'il ait.
Hier erfahren wir also, dass jene 6, nunmehr 8, Urkunden aus
dem Schreine von S. Ferruce stammen. Aus obiger Zusammenstellung
(S. 389) ist zu ersehen, dass das Schreinsamt von S. Ferruce von 1277
bis 1294 die Anonymität in den Geschrichten aufrecht erhalten hat.
Hier erhellt dies auch für die tancris. Auch dieser Fall steuert zu
dem Nachweise bei, dass auch Amans Abschriften angefertigt haben.
1) Nicht 361, wie d. W. in der Einleitung sagt.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 393
254 und 255 sind, ebenso wie 363—365 für die Cordeliferes ausgestellt.
Auf den Schrein von S. Ferruce werden wir bei Gelegenheit des
Freisdorfer Cartulars zurückkommen. In diesem^) steht unter einem
Transsumpt : A. (= aman) S. Ferruce. Vogenelz ait l'escrit. Auf je
einem Transsumpte S. 61 und 63 steht dagegen nur: tancris ä S. Fer-
ruce. In sämtlichen 3 Fällen zeigt sich die Schreibung Theiriat. Ver-
mutlich war also der Aman Vogenel der Schreiber obenerwähnter
8 Urkunden. Die Urkunde Nr. 328 (1294) der N. & E. bezieht sich
auf denselben Gegenstand, wie 220 und 221 (1280). 220 ist, wie wir
gesehen haben, ein Geschricht von Jaikemins Boilawe und 221 der
wahrscheinlich von seinem Clerc ausgefertigte Brief dazu und gezeich-
net: J. B. ait l'escrit. Da, wie es scheint, einer der beiden Amans,
in deren Pfarrbezirk das zu veräussernde Objekt lag, den betreffenden
Akt aufsetzte, so haben wir in 328 ein Kanzleiprodukt von ß, Vy zu
erkennen, da J. Boilawe nachweisbar dort amtirt hat. Dabei ist nach
unsren bisherigen Ermittlungen 328, weil ohne Vermerk, als Geschricht
anzusehen. Da nun, ähnlich wie in Köln, die einzelnen Schreinsämter
ihren Gewohnheiten treu zu bleiben pflegten, so ist nicht anzunehmen,
dass die genannte Schreinsurkunde aus der Amtsstube von Jaikemin
Boilawe hervorgegangen sei. Nun ist J. B. für 1281 und für 1300
nachgewiesen (s. u.). Sehr wahrscheinlich ist also 1294, der betreff"en-
den Urkunde Entstehungsjahr, die fragliche Amandellerie ebenfalls im
Besitze J. B.'s. Deshalb bleibt nur übrig anzunehmen, dass der
2. Aman von S. Vy, der gewohnheitsmässig ungenannt geblieben wäre,
jene Urkunde angefertigt habe. Die Schreibung ist denn auch in 220
und 328 völlig verschieden. Auch von demjenigen von 221 unterscheidet
sich der Gebrauch von 328.
220 C. eh. s. ä tous, 221 — tous, 328 toz,
220 Anel li fiUe signoir Jaike Boilaiwe
221 — or — awe
328 lou — or — awe
220 les menandie ke geixent
221 — sent
328 — ies — xent
220 dewant l'osteit Jenait Chaiwreseus ke furent Lowiait
221 devant l'osteit Jenat Chavreson — — Lowiat
328 — — 1 Jennat Cheiverson — — Lowiat.
Dass unsere Aufstellung betreffs der anonymen Urkunden richtig
ist, wird vollends klar aus einer Vergleichung von Nummer 133 und
1) p. 62.
394 ^^*^ Keuflfer
134 der N. & E. Beide rühren von demselben Schreiber her, beziehen
sich auf dieselbe Sache und sind an demselben Tage geschrieben.
Besonders hervorgehoben sei, zur Kennzeichnung des Schreibers, nur
das eigentümliche ie für ei in tiel f 133) und in crantier, sowie deman-
dier (134). 133 hat gar keinen Provenienzvermerk aufzuweisen, während
134 gezeichnet ist: Les acris ä S. Mamin. Nach unserer Auffassung
ist 133 ein Geschrichte und 134 ein Brief. Es nimmt denn auch wirk-
lich 134 Bezug auf den laut 133 vollzogenen Verkauf mit den Worten:
ke li aquast — dont li escris est en l'arche. Damit kann kein andrer
Akt gemeint sein, als 133 oder sein Ebenbild. Wäre aber 133 eine
Kopie, wie 134, also ein Kanzleiprodukt der gleichen Gattung, wie
dieses, so würde es auch mit diesem in den Einzelheiten der Form
tibereinstimmen und insbesondere mit demselben Vermerke versehen
sein. Da dieser jedoch fehlt, so erübrigt nur, den Akt Nr. 133 für
ein Geschrichte zu erklären.
Nachdem wir den Unterschied von Geschricht und Brief und die
gewöhnlichen Kennzeichen beider Gattungen klargelegt haben, dürfen
wir es versuchen, mit Aussicht auf Erfolg, die Bedeutung des Wortes
tancris festzustellen. Dieser Ausdruck kommt vor als Substantiv neben
escrit und lettres. Da letztere nur mit Bezug auf das Geschricht ge-
braucht werden, so bleibt für jenen das Gebiet der Abschriften übrig.
Solche konnten zweierlei Art sein: Briefe, welche gleichzeitig mit dem
Geschricht entstanden und von H. d. M. expeditions genannt wurden,
und später für einen unvorhergesehenen Fall gemachte Abschriften.
Mit ersterer Gattung haben wir es wohl sicher Seite 12, mit letzterer
sehr wahrscheinlich Seite 17 zu thun. Das Hauptwort tancrit bedeutet
danach jede Art von Brief, welche auf Grund eines Geschrichtes vom
Aman oder von seinem Beauftragten in der Amandellerie angefertigt
wurde. Die gewöhnliche Recognition einer "^expedition war aber: N.
ait l'escrit, oder: li escrit ä S. X. u. dgl.; für die gelegentlich ent-
standenen Abschriften bleibt also die Bezeichnung tancris ä S. X.
oder — en l'arche N. N. Es empfiehlt sich, den Gebrauch des Haupt-
wortes t. im folgenden auf diesen Fall zu beschränken und die ex-
pedition ,; Brief" zu nennen.
V.
Die Stetigkeit der Kanzleisprache der Amans,
insofern sie durch die verschiedenen bisher behandelten Arten von
Einzelurkunden dargestellt ist, weist de Wailly an Stichproben nach,
welche folgende Punkte betreffen: per, habet, ad illum, weiblicher
Artikel, illorum, -orem.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 395
par kommt bei den A. überhaupt nicht vor; per ist in 14 Akten
ausgeschrieben; sonst ist es abgekürzt. Mit Recht löst darum d. W.
sämtliche p in den A. mit per auf.
Von den Metzer Bischofsurkunden der N. & E. hat nur eine per
(370); par dagegen findet sich in 7 solcher Akten.
Die vermischten Urkunden des Moseldepartements zeigen per in 11,
par in 6 Akten.
Die herzoglich -lothringische Kanzlei kennt nur par.
Ausserhalb des alten Moseldepartements haben per: Meurthe nur
in einer Urkunde (Nr. 349), Vogesen in 2 (Nr. 352 und 356); sodann
kommt es in 4 Akten unsicherer Herkunft vor.
per neben par in 4: Bischof von Verduu (Nr. 250), Vogesen 253,
Bischof von Toul 297, Bischof Burkhard von Metz 311 (1291).
Die A. kenneu für habet fast nur die Darstellungen mit palatal
gefärbtem Vokal, ai, ait, eit, et. Die beiden anderen Formen a und
at sind nur je einmal vertreten; doch jedesmal neben je 2 mal ait.
47 A. haben nur ait; ait und ai hat 1 Nummer, ait und eit 2, eit und
et 1, et 2 Nummern der N. & E., welche d. W. Amansurkunden nennt.
Also kommen auf die e- Gruppe 52 Araansakten.
Dagegen haben bei der a- Gruppe: Maas 7 Akten, Vogesen 4,
Meurthe 13, Mosel 6. Bei der e- Gruppe finden sich: Maas 5, Vogesen 2,
Meurthe 22, Mosel 18.
Dementsprechend gehören sämtliche Endungen der 3. des Futurums
bei den A. der palatalen Gruppe an und zwar haben -ait 3 Akten,
-eit 5, -et 1, -it 2.
Dagegen stellt sich sonst das Verhältnis folgendermassen :
a- Gruppe, Maas 14, e- Gruppe 3 Akten
Meurthe 7, 7 „
Vogesen 1, 2 „
Mosel 5, 4 „
Wie man sieht, war a im 13. Jahrh. von der Isle de France her,
sogar in die Metzer Gegend eingedrungen, fand aber bei den A. keine
Aufnahme.
Für den Dativ des Artikels steht a in 45 A., au nur in 1.
Maas hat a in 2, sonst au
Meurthe „ „ „ 18, au in 17
Vogesen „ „ „ 2, „ „ 3
Mosel „ „ „ 13, „ „ 8
Der weibliche Artikel ist bei den A, ausnahmslos im Nominativ
11, im Obliquus la bezw. lai. Nur in 26 A. kommt indessen der Nom.
vor. Im Nom. haben sonst li und la:
ii96 Max Keuffer
Maas, la in 8, li in 7 Akten,
Meurthe, „ „ 6, „ „ 12 „
Mosel, „ ,, 3, „ „ 8 „
li neben la haben 2 Akten Maas.
Für illorum hat leur kein A. Ebensowenig hat einer für seniorem
seigneur: überhaupt keiner für -orem eur. Die A. kennen nur -or und
-our. Sie bevorzugen jedoch -or. Die übrigen Lothringer Clercs
schreiben -or und -our, bisweilen jedoch auch eur.
Unter 63 A. kommt in 37 das conjunkte Pronomen lor (lour) vor.
Davon haben 29 lor, 4 lor und lour gemischt, der Rest (11) lour.
Von 12 Akten Moseldep. hat nur eine leur, aber auch diese leur mit
lour abwechselnd, 9 haben lor, 2 lor und lour. Von 5 Bischofsurkunden
hat dagegen nur eine lor, 2 lour, eine aber hat leur und lour. Von
6 Urk. Meurthe liaben 4 lor, 2 lour, keine leur. Von 14 Urk. der
Herzöge hat die Hälfte lor, 4 haben lour, 1 lor und lour und 2 leur
allein. Von 3 Bischof v. Toni 2 lor, 1 lor und lour. Von 15 Maas
14 lor, 1 lor und lour. Von 5 Graf Bar 3 lor, 1 lour, 1 leur. Von
3 Bischof V. Verdun 2 lour, 1 lor und lour. Von 2 GrafBurgund haben
beide leur. Von 1 Haute Marne leur. Von 2 Adennes leur. Von
1 Grandprö lor. Von 1 Aisne leur. Von 2 Nord leur. Von 1 Flandres
leur u. s. w.
Also je weiter nach Westen, Südwesten und Nordwesten, um so
mehr leur im Vordringen oder im Besitz: dgl. je höher die politische
Stellung der Aussteller der betreffenden Urkunden.
Ahnlich liegt die Sache bei seniorem.
An Amansakten haben signor — 21, -our 3, -or und our 2, eur keiner!
Von den andren lothringischen Urkunden lässt sich sagen, dass
sie ebenfalls -or, -our bevorzugen; doch ist die Anwendung des -our
dort meist häufiger. Eine Metzer Bischofsurkunde (von 21) hat -or
und -eur.
Für -orem überwiegt in den A. überhaupt -or, während sonst -our
in den 'mots divers' d. W.'s, die dem lothringischen Gebiete entnommen
sind, weitaus den Vorzug hat. 5 von 14 herzoglichen Urk. haben -eur.
Die pikardisch- flandrischen u. dgl. haben natürlich -eur.
Noch auffallender ist die Folgerichtigkeit der A. im Gebrauche
von a = ad illum. Dies herrscht in 44 Akten vor. Nur eines zeigt
a und au, während von 17 Moselakten einer a und au mischt, 4 au
allein haben. Von 6 Bischofsurk. haben sogar 4 au und mischt eine
a und au. Meurthe zeigt für a 11, für au 9 Akten. Für a hat Bis-
tum Toul 3, für a und au 1, für au 1 aufzuweisen. In Maas, Bistum
Verdun u. s. w. wiegt au vor.
Die Stadt-Metzer Kanzleien ;>97
Am merkwürdigsten ist die Konsequenz der A im Gebrauche des
weiblichen Artikels li, da sonst mit diesem la meist wechselt.
Für die geringe Widerstandsfähigkeit der westlichen Grenzgebiete
sowie der Kanzleien höherer Ordnung gegen die Sprachmischung bietet
sich ein Vergleich aus der Geographie zu naturgemäss an, als dass
wir ihn tibergehen möchten: Die klimatischen Zonen kann man so-
wohl in horizontaler Bewegung nach dem Äquator oder nach den
Polen zu durchmachen, als auch in vertikaler Kichtung durchqueren,
indem man ein Hochgebirge der Tropen besteigt. Von den sehr kon-
servativen Clercs der Metzer Gegend waren in den bezeichneten Punkten
die Amans die konservativsten. Gewiss wurden sie in dem Procent-
satze des Patois bei der Zusammensetzung ihrer Kanzleisprache in
Metz gelegentlich weit übertroffen. Die A. waren aber in der An-
wendung der bei ihnen einmal eingebürgerten Schriftsprache am folge-
richtigsten. Ihre Kanzleiprodukte geben deshalb in mehr als einer
Hinsicht für die Dialektforschung einen festen Halt. Dabei sind die
Briefe und tancris ebensogut zu verwerten, wie die Geschrichte, auch
wenn sie von einem gemieteten Clerc geschrieben sind. Beweist doch
d. W.'s Statistik, welche er vornimmt, wenn schon ohne über die Natur
eines Teiles des Stoffes klar zu sein, dass alle Gattungen von 'actes
d'amans^ sich in den von ihm geschaffenen Rahmen zwanglos einfügen
lassen, dass also auch jene Clercs sich der Amansschrift bedient haben.
Allerdings hatten die A., wie d. W. nachweist, auch ihre In-
konsequenzen, welche sich meist auf ihre gelehrte Bildung zurück-
führen lassen. Dem Artikeldativ a entsprechend erwartet man überall
für a -f- 1 -f- Konsonant a. In Wirklichkeit ist das Verhältnis jedoch
folgendes: Abert haben 3 Akten, Aubert 1: atre 10, autre 10; bai-
rechas 3, bairechaus 4; Thieba, Thiebas(t) 10, Thiebaus(t) 26, Für u
steht das etymologische 1 in Audrevalz, etals, jornals, perrochalz,
Reinais, Renalt, Valz, Wainvalz; seltener steht u -|-1: Renaulz (N.383).
Bisweilen wird 1 an völlig unrechtem Orte eingeschoben, z. B.
proulz (166), sonst prous.
Für -ittum kommt teils -at, teils -ait vor in: Jennat (18 A.),
Jeinait 1, Lowiat 6, Lowiait 1. Jakes und Jaikes oder Jaiques ist
hiermit zu vergleichen. Jenes hat 1 A., dieses haben 8; dagegen
haben 8 Batiste und nur 5 Baitistre.
Die A. schreiben avoir, avons, avoit, avoient u. s. w., aber nur
einmal aivoir. Konsequenter wieder: Jakemin — 2, Jaikemin 21,
mairdy 6, mardi keiner.
Der weibliche Artikel im Obliquus wird la geschrieben in 51 A.,
lai in 26, lai und la in 13; sai steht in 5 A., sa in 15.
398 Max Keuffer
Für ad haben a 48 A., 10 a und Zj 7 ai und a, 2 ai, 1 z.
Die A. erscheinen aber hierbei immer noch zäher, als die anderen
Lothringer; lai haben A. 26 (s. oben).
Mosel und Meurthe zusammen 8. Die Amans haben sai in 5 Ak-
ten (s.o.); dieses kommt sonst nur mehr einmal vor; nämlich in einer
Urkunde des Officials von Toul. Die A. schreiben jai und lai für jam
und illac.
Überhaupt spielt ai = vortonigem oder gedecktem a (oder ge-
decktem e) in Metz eine wichtige Rolle, während es in den übrigen
Lothringer Urkunden nur vereinzelt vorkommt. Ausser Metz scheinen
freilich Meurthe und das platte Land um Metz, besonders gegen Ende
des 13. Jahrb., jenes ai bereits gekannt zu haben: ai, ait, eit, et =
habet weisen auf in Meurthe 21 und in Mosel 10.
De Wailly ist nicht abgeneigt, die lai = la u.dgl , welche sich
vereinzelt vorfinden, auf Metzer Einwanderung zurückzuführen. Ver-
einzelt kommt solches ai sogar schon im 12. Jahrhundert in den Vo-
gesen vor: pais = passus, sai = sa, ai = ad, lai Adv. ^). In dem
Sprachdenkmale des "Wasgenwaldes, welchem diese Fälle entnommen
sind, tritt die Erscheinung jedoch so schwach auf, dass die auffallende
Stärke, die sie im 13. Jahrh. gleich von Anbeginn in Metz entwickelt,
schlechterdings nicht auf Einwirkung von Süden her zurückzuführen
ist. Die Hauptkraft dieser Lautbildung erscheint vielmehr in Metz
konzentrirt und mag sich von diesem Herde aus strahlenförmig über
Lothringen verbreitet haben. Auf diese wichtige Eigentümlichkeit
des Metzer Idioms werden wir noch mehrfach zurückzukommen
haben.
Vorderhand ist einer anderen lautlichen Erscheinung zu gedenken,
welche d. W. ebenfalls hervorgehoben hat: An der Darstellung des
J -f- s durch X sind die A. sehr ausgiebig beteiligt. D. W. notiert
folgende Fälle: p. 266 g h senexal (metz.), p. 179* poixours, N. 1 und
2 xuremant, 365 xurtei, 355 xeuwant, 1 acraxant, dgl. 2 und 3, 365
aimanrexemant, 4 conixans, 1 auxent, 2 und 3 euxent, 3 fuxiens,
382 und 383 uxant , 244 laixier, 301 poixon, 366 pouxons, 3 resplen-
dixans, 4 brixier, 280 dixor, 1 und 3 dixoient, 1 und 3 eglixe, 4 eg-
leixe; 1, 2, 3 faixoient, 1 und 223 faixons, 351 und 352 gixent, 155,
205 u. a. geixent, 1, 2, 3 u. a. maxon, 107, 205 u. a. maixon, 365
plaixoit, 1 und 3 pluxours, 168 und 365 u. a. raixon, 107 saixis. Frei-
lich schreiben die A. für metzisches x manchmal ss oder s.
1) Vgl. Bonnardot, Une ancienne Traduction en dialecte lorrain. Paris 1876.
p. 19.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 399
Heben wir aus dem bisherigen das heraus, was sieh entschieden als
Anteil des Metzer Dialekts ergiebt, so haben wir: per = per, habet =
ait, la = lai, sa = sai, jai, lai Adv. ;
ai, Jaikes, Jaikemins, Baitistre;
-orum und -orem = -or, s J = x;
li Subjektskasus des weibliehen Artikels, lai Objektskasus desselben.
Mit Recht erklärt d. W. pikardischen Einfluss für in Metz ausgeschlos-
sen. Eine einzige Metzer Urkunde hat fem. Objekt le, ist aber von
einem Flamen geschrieben. Eine nur in Metz zutreffende Eigenthlim-
lichkeit hebt dagegen d. W. hervor, nämlich ille=illa. Nur die A.
tiberlieferten, nach ihm, diese Form. Daneben kommt natürlich auch
eile vor, nämlich in 7 Akten (153, 203, 204, 205, 254, 363, 364); ille
haben 6 (172, 220, 301, 347, 350 und 359) ; ille und eile 5 (154, 231,
348, 371, 383). In keiner lothringischen Urk. kommt sonst ille
vor. Eine Metzer Urk. (280) hat cille. In A. N. 172 steht einmal für
ille il. Also sprach man il. In derselben Urk. steht nämlich auch
einmal ille für il, die Gegenprobe. Burguy fand ile in Picardie Nach
ihm steht oft eile für ele in Lothringen. Lüttich (N. 12) hat masc.
ilh. 4mal. In diesem Gebiet ist überhaupt ilh, ilhe heimisch.
Bei den A. ist nach d. W. ei = freiem a strenger durchgeführt
als bei den übrigen Lothringer Clercs; -atum, -atem sind fast immer
-eit; are=eir. Nur 6 Beispiele von -er; talem ist überwiegend teil.
Das Bartsch'sche Gesetz ist meist beachtet; raoitiet in 14 A., moitieit
nur in 2. Die A. schrieben: brixier. encommencier, laier, laixier, ran-
fourcier; paieir nur in 9, paiier in 3, in 20 A. aber paier. Die 3
paiier sind im Einklang mit jenem Gesetze, da das erste i den Hia-
tus tilgt. Fast durchweg laixiet, lassiet, wangniet; laieit nur in 2 A.,
paieis nur einmal; laiet dagegen in 4. Je einmal paies und paiies.
Nur 4 A. haben tel und teile; die anderen teile) 2 haben tiel (s. o.),
das wol für teil steht. Quel nur in 2, queil (z) in 5, keis in 2, keil
in 1. Also für talem und qualem=teil-queil bestehen 18 A.
Im sonstigen Lothringen (ausser Vosges, wo die Beispiele selten)
teil in 39, queil in 62 Urk.; tel in 26 und quel gar in 102. Ostel hat
nur 1 A., osteil dagegen 6, osteilt 1, osteit 3; ei also 10. Noel hat
1, Noeil 1, Noeyl 1, Noieil 6, Noiel 10. Also wirkt in der Mehrzahl
der Fälle hiatustilgendes i auch in dem Sinne, dass es das nachfol-
gende ei in e verwandelt.
Die gelehrte Schreibung von -alem ist -al oder aul, spr. äl:
amperiaul, Sensal u. s. w. ; bairechas gehört auch hierhin. Also ist
hier und in a = ad illum, sowie in Abert, Thiebas u. s. w. a = ä zu
bewerten.
4()0 Max Keuffer
-ariiim ist viel öfter gleich -ier, als -eir, in den lothringischen
Urkunden, auch bei den A. Dieses -ier kann aber u. E. innerdialek-
tisch nach Analogie der Wörter auf -ieir, das -ier ergiebt, entstan-
den sein.
Vergleichen wir die d. W'schen Resultate mit Guerre de Metz, einem
unzweifelhaft metzischen Erzeugnis, so finden wir habet durchweg
gleich ait, vgl. Strophe 9, 10, 15, 16, 22, 32, 33, 50, 60, 80, 84
u. s. w. Dagegen ist per in den meisten Fällen durch par ersetzt:
par in Strophe 23, 24 (2mal), 52, 62, 66, 68, 69, 85 (2mal); per
in 41, 70, 81.
Der weibliche Artikel im Nominativ ist la, vgl. Strophe 2, 6, 7.
Die Darstellung von illorum ist lor. vgl. Strophe 4, 6, 8, 20
(3mal), 21 (2mal), 26 (3mal), 29, 30 (4mal), 39, 49, 51, 54, 55 (2mal),
57, 58. Auf dieser ganzen Strecke begegnet man lour nur einmal,
nämlich in Strophe 30, neben 4mal lor.
Die Darstellung von -orem ist dagegen -our (vgl. Bonnardot's gram-
matischen Anhang S. 437), bisweilen eur.
Also haben die Amansurkundeu mit dem Epos des 14. Jahrh. ge-
meinsam ait = habet und lor (lour). Dagegen zeichnen sie sich aus
durch grössere Treue gegen den Dialekt in: per, das bei ihnen aus-
nahmslos bleibt, während in G. d. M. dafür meist par eingedrungen
ist; sodann in li, Nominativ fem. — In -our = -orem ist die Weiter-
bildung des -or der Amansurkundeu des 13. Jahrh. zu erkennen,
neben welchen auch -our bereits vorkommt. Aber auch hier sind die
A. dem Dialekt mehr treu geblieben, da bei ihnen ein Beispiel für
-eur nicht zu finden ist. Freilich ist G. d. M. in keiner gleichzeitigen
Hs. überliefert, sodass ein Teil der Sprachmischung auf Rechnung
des Kopisten kommen mag, z. B. bei Auflösung von p in par, sowie
Schreibung von -eur für -our, da o und e sich manchmal, und beson-
ders in der betreffenden Hs. der Metzer Stadtbibliothek, täuschend
ähnlich sahen. Bei der Vorlage mag dies auch der Fall gewesen und
eine Prädisposition des Kopisten hinzugekommen sein.
Hätten wir unser Urteil über die beiden Textgattungen: Urkunde
und Epos hier abzuschliessen, so müsste dahin erkannt werden, dass
jene letzteres in Dialekttreue weit übertreffe. Doch behalten wir uns
die Ansprache darüber, bis zur Vervollständigung unsres Stoffes,
noch vor.
VI.
Mit den d, W.'schen Stichproben dürfen wir uns nie ht begnügen.
Im folgenden geben wir deshalb eine Zusammenstellung der wich-
Die Stadt-Metzer Kanzleien 401
tigsten lautlichen und graphischen Erscheinungen, welche in den 'actes
d'amans zutage treten, zunächst:
Vortoniges und gedecktes a.
mairanse, mairantize, wairantir, -ivet, -iroit u. s. w. 49, 166, 220
(2mal), 221, 204, 203, 327, 335, 350, 348 (4nial), 371 (2mal), 382 dgl.
38 bairechaus;, mairis (maritus), saivoir, 352 chaicuns, 348 bairechaus,
371 bairechas, 373 cbainones, 381 Airmanjate, Waistel, raiviue, 372
bairechas, Mairguerite, 372^ saimedi, 354 saivoir, 351 maixon, saivoir,
327 frairie, 363 Baicelin , laivor, chaipon, 364 Aignelz, 365 aimanre-
xement, 172 raivinne, 204 Ainels, 328 Uzaibel, 330 Baizin, 355 chai-
scun , waingniet, 153 Aileiz w. Pers , 153 bairbier, chaiscuns, 2mal,
chaisc'an. 203 Aiuelz, 212 daimage, 315 Airaincourt, chaiq'ant, 254
mairlier, Yzaibels, chaicun, Maikaire, 359 raivinne, 221 Maitheu, 335
Ainels, 252 aivelle (aieul) 220 Chaiwreseus, tainoir, 244 chaipitre,
chaic'an, 226 chairoit, 348 Pairesion (apparitionem). Zusammen
75 Fälle.
38 Gegout, Gigoul, permantier, 39 devant, 168 chivalerie, chesc'an,
167 dgl., 348 perm.antier, 371 devant, 373 dgl., 381 Erkancey, de-
vant, 351 permantier, Mertin 223 devant, 327 devant 382 dgl., 107
Mersei, 363 chesc'ant, devant, permentier, Ernaville, perroche, Mertin,
eherpautier, 365 effieroit (adfidare), devant, 49 dgl. 219 berbiers, 171
cherrier, chesc'an 355 Beirais, chesc'un, perchamin, chescuue, 153 de-
vant (2tnal), 199 dgl. Imal, cherpantier, 212 chescuu , 315 Mertin, 147
tennor, devant, 149 merchans 254 Mertin, Merguerite, 255 chescun,
devant, Gegout, 359 Gigout, 335 ches'can, dewant 2mal, 283 devant,
350 chescuns.
Zusammen 56 Fälle; e -Gruppe s. s. 131 Fälle.
Warantir303(3raal), 280 (2mal), 147, 359, 223, 357, 134, 159, 167.
39 davant, Martin, 166 Martin, davant, Anel. 168 davant, 371
avant, avry, 381 pairochas, 372^ Marguerite , 372 samedi, avry, 351
davant, apres, 223 chapitre, avoine, 327 Marguerite, Mateu, Makaire,
Isabel, Baruaige, 382 charpentiers, 107 chanoues, Mamin, 134 davant
Mamin, 154 Martin, 363 Bardel, Quartal, Baston, majour, davant, 364
davant (2mal), 365 abateroit, avenant, quatorzime, davant, 49 chapel-
lains, chasc'an, 210 Maheus, parmentiers, drapiers, amis, Bartolomeu,
171 chapons, chascan, 204 Favel , 328 Anel , 355 partir, savoir , Mar-
tin, argent, parsons (partiones), wardeir, 152 davant, apres, 153 par-
tie, damaiges, 133 davant, Makerel, 199 2mal davant, 209 partie da-
vant, 152 davant, 111 chanoines, Charletel, chascun, chapons, 149
Chatebloe, chac'an, davanteriennemant, chac'an, davant, samedi, Ma-
Romanische Forschungen VIII. 26
402 Max Keuflfer
uiin, davant, qiiarteron, davant, Matheu, samedi, 221 tanor, 335, par-
rochas, 205 Martignon, davant, Mathen, 221 Anelz, Chavreson, 220
Anel, 244 apres, 226 chastels, davant, chaseun, charee, Arnout, apres,
283 Marcous, 302 chanone, drapier, parmantier, Martin, mazowier,
303 drapiere, chanone, masuwier, davant, 350 chamin.
Zusammen 120 Fälle.
airche38, 166, 352, 348, 371, 351 pairt, 38 aitre (atrium), pair
(partem), 327 grainge, 363 dgl., 363 lai, 330 paikes, 355 pairs (paria),
quairte, vi^airdet, waiugniet, wairdet, maikes, 152 mairs, 199 filaistre,
212 paike, 280 plait, 315 fillaistres, qairt, 254 grainge. 226 airt (ardet),
Airs, 250 faire. Ausserdem pairt (pair) 219, 1.53, 280, 149, 254.
airche: 172, 204, 152, 153, 315, 255, 359.
resaige 166, 327, 204, 152, 153, 254, 335.
vendaige 166, 219, 171, 252.
(contre) waige 348, 221, 335, 252, 220 2mal.
(h)eritaige8 223, 107, 134, 219, 133, 315, 252, 220, 226. 327 Bar-
naige, 219 Savaige, 153 damaiges.
Zusammen 68 Fälle + 2 resege (38 und 348): = 70.
arche 168, 382, 364, 111, 149, 335, 303.
(contre) wage 364, 330, 199, 209, 212, 255.
part219, 209, 252; quarte 223, 212 daimage, airitage, 111, mars,
254 airetage, 335 fare, 252 vandage, 226 quartes, 219 quarte.
Zusammen 25 Fälle.
Wenn in obiger Aufstellung vortoniges a = ai (e) und a = a sich
ungefähr die Wage halten, so wird die Sachlage zugunsten des ai
entschieden, wenn wir d. W.'s Feststellung berücksichtigen, dass
zwar 8 Urkunden Batiste und nur 5 Baitistre haben (s. o.); dagegen
haben nach ihm 21 Jaikemin und nur 2 Jakemin, 6 haben mairdy,
mardi hat dagegen keine. Das schon so sehr im Vorteile befindliche
ai erhält noch eine Verstärkung durch die Beobachtung d. W.'s, dass
IG Eigennamen auf -hard airs (airt) aufweisen und kein solcher auf
-ars vorkommt. Jakes hat nur 1 Urk., Jaikes haben 8.
Vollends günstig gestaltet sich das Verhältnts für ai, wenn wir
die Fälle von habet = ait hinzunehmen, nämlich c. 50 gegen 2 a, at
(neben ait !). Die Endung der 3. S. des Futurs liefert für die palatale
Gruppe sämtliche vorhandene Fälle, nämlich li.
Zu dem vortonigen a sind la, sa und ä zu rechnen; la steht in
51. A; dagegen lai allein nur in 26; lai und la in 13, welche ausser
Rechnung bleiben mögen. Für ad haben ai oder 3 3, ä allein 48 A;
sai 5, sa 15. In Summe ist demnach das Verhältnis von ai zu a, wie
339:270.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 403
Dieses Verhältniss findet sich in aussermetzischen Kanzleien ent-
fernt nicht wieder, insbesondere lassen sich in 38 'actes divers de la
Meuse' nur etwa 13 Fälle für derartiges ai auffuhren, welche noch
dazu, ausser einmal alt (N. 368), Bair (64), graice (ib.), keineswegs
auffallend sind: — aige 4 Fälle, grainge 145, coustainges 329, sair-
ment 132, chenoienne 224, meniere 241 und 346.
Diese 13 Fälle entfallen, wie bemerkt, auf 38 Urkunden, während
obige Zahlen sich auf deren 63 beziehen!
Vortoniges o.
FUr vortoniges o und ebensolches o steht meist o, seltener ou,
in bestimmten Fällen e bezw. a.
223 porroit, 365 porroient; 49, 147 und 149 porteir; 351 und 352
mostier, 205 volenteit, 351 volanteit, 381 parrochas.
39, 168 und 223 unbetontes toz^) 168 totes, 357 tot.
205 tote und toutes.
280 tot und toutes (ib. desor und court).
107, 153, 253 (2man touz (s), 155 toutes.
254 toujours; 301 dgl, ib. toz us.
355 pourteir (ib pentecouste, toüs, Raigecourt), moustier; 153
pourtereit (ib toüs, four, fournieres, touz, courroit).
205 convant, 219 covenables, 172 covenance, 372 coumune, dgl.
371 und 381.
' corroit (corrut) immer, ausser 153; 209 forment (frumentum), 363
sorplus.
1 illum, ob Artikel oder Pronomen, mit nur 2 Ausnahmen lou.
' pro = pour 107, 153, 205, 254, 245, 280, 301; in allen anderen
, por; 220 schreibt poir, tois, loi.
I volenteit, volanteit, — bairechas.
' Vortoniges o = o und = ou halten sich beinahe die Wage; für o
kommt ein kleines Übergewicht heraus.
Vort. 0=0 ist, vom Artikel lou abgesehen, entschieden im Vor-
I teil, wie das so häufig und so folgerichtig angewendete corroit zeigt,
j das in den meisten Beglaubigungsformeln vorkommt. Heben wir 153
I und 355 heraus, welche auch für betontes gedecktes 9 und 0 ou schrei-
ben, so tritt jedoch auch für o die Neigung nach graphischem 0 ou hin
; (statt nach ou) deutlich hervor. Das ou in coumune ist durch den
1) tottus nach Meyer-Ltibke.
26^
404 M^^ Keuffer
folgenden Lippenlaut veranlasst. In lou ist der Einfluss der ostfran-
zösischen Literatur zu erkennen. Verrautlich gibt 220 den betr. Laut
getreuer wieder , also loi. Bei der später zu erweisenden grossen
Verwandtschaft von metzischem oi und ou ist in lou die Abweichung
vom Dialekte indessen wenig bedeutend. Auch für betontes gedeck-
tes 9 und 0 wird o ausgiebig gebraucht: 303 jors. desor, tor, 134
cort, 226.
303 cors, solle, 226 aillors.
Nimmt man noch hinzu, dass, wie oben nachgewiesen, für illorum
meist lor und für -orem vorwiegend -or steht, so ist die Langsamkeit,
womit sich in Metz lateinisches o überhaupt umbildet , ausser Frage,
auch dann noch, wenn wir flir betontes tollus in der Mehrzahl der
Fälle (touz ft), für nepotem nevou, für duos dous, für ubi ou sehen.
Übrigens begegnet uns auch nevoit (N &. E. 335).
An besonderen Fällen sind noch zu merken : awast, die bekannte
lothringische Weiterbildung des offenen o zu a; keumenavle, Fortbil-
dung des ou in coumune (s. o.), bei stärkerer Verdumpfung durch die
Weiterschiebung des Tones. Dieses eu kann sogar für vortoniges u
eintreten, wie S. Jeuiieli beweist. |
In der 2ten Silbe von keumenavle sehen wir statt dieses eu, für i
ursprüngliches u nur ein dumpfes e, welches, von jenem eu nicht we- '
sentlich verschieden, nur den völlig tonlosen Laut darstellt. Vgl.
eeu und ce S. 415. Auch 153 schreibt cumenavlement.
Vortoniges 0 wird zu o in rowelle 352 und 363.
Der Schreiber von 355, welcher zur Kanzlei des sire Jehans Piet
d'Echaut gehörte, stand unter dem Einflüsse französischer Bildung.
Dies beweisen partir (neben pairt), argent, assavoir, Martin, autre
(neben atretant) 3mal, S. Sauveur, demee (statt demeie) 2mal. Hieraus
erklärt sich das ou in tout, moustier, Pentecouste u. s. w. (s. o.).
Trotzdem erscheint die Urkunde sonst stark dialektisch : anneie, xeu-
want, li - lai. Einmal jedoch steht dieses li für den Akkusativ : S'en i
doit avoir li grans moustier uue pairt, et Colins li Grans li seconde j
et Coliguons Berrois-la tierce. Dieser Fall, ebenso wie S. Sauveur,
ist d. W. entgangen.
Über Pentecouste vgl. Meyer-Lübke I, S. 125.
porteir und corps wurden oben hervorgehoben, w^eil im übrigen
Lothringen (ausser Metz) wohl pourteir, fourme u. dgl. zuhause war.
Dieses pourteir hat .395 ebenfalls. — Auch 153 schreibt, wie oben
angemerkt worden ist, pourtereit, tous u. s. w. Diese Urkunde, welche
sonst sehr dialektisch ist, entstammt dem Schreine von S. Jaques,
Die Stadt-Metzer Kanzleien 405
welchen von 1244 bis 1306 ein Jehan li Merciers verwaltet hat. Offen-
bar sind hier verschiedene Personen desselben Namens , vielleicht 3,
vertreten und hat der eine J. 1. M. den Schrein auf Sohn und wohl
auch Enkel vererbt. Der Vermerk en l'arche S. X. ist , wie wir ge-
sehen haben , gleichbedeutend mit N. ait l'escrit. Der Brief ist also
möglichenfalls von einem gemieteten Clerc geschrieben. Es liegt in-
dessen ebenso nahe anzunehmen, dass die Unterschiede, welche 153
(1244) und 244 (1284), das letztere ein Geschricht, auf dem zwischen
heider Entstehungszeit in der Amandellerie eingetretenen Personen-
wechsel beruhen. Immerhin stimmen beide in promulgatio und corro-
boratio Uberein: Conue chose soit ä tous -- Cist escris fut fais —
kant li miliaires (milliaires) corroit (courroit) per pp. Dagegen steht
dem touz und jour von 153 in 244 h toz jours maix gegenüber. Ein
irgend auffallender französischer Einfluss ist übrigens sonst in N.153
nicht bemerkbar. Ausser dem betonten , wie unbetonten touz (s) be-
schränken sich darin die Fälle von ou für o auf lauter solche, wo
gedecktes r folgt: four, fournieres, courroit und pourtereit. Diese (na-
mentlich das letzte) Beispiele können sehr wohl auf lothringische
Einwirkung zurückgeführt werden und helfen so die Personenfrage
zugunsten eines Kanzlisten , der im Dienste der Merciers gestanden,
entscheiden, da letztere solchen Einflüssen schwerlich zugänglich ge-
wesen sein werden.
VII.
Freilich genügt das Vorkommen von ai für a in einem Schriftstücke
nicht allein, um seine Herkunft aus Metz herzuleiten. Vollzieht sich die-
selbe doch auf der gemein-lothringischen Grundlage der Palatalisie-
rung des lateinischen a, wie sie die modernen lothringischen Dialekt-
zweige fast alle (auch das Wallonische) zeigen. Thatsächlich ist auch
ein Akt bekannt, welcher in diesem Punkte den metzischen ebenbürtig
ist, nämlich die Aufstellung der Kriegsschäden aus dem J. 1337, welche
die lothringischen Unterthanen ihrem Herzog eingereicht haben, da-
mit dieser die Urheber, die Eingesessenen der Grafschaft Bar, dafür
haftbar machen könne*). Die Origiuallisten sind von einer Hand
auf eine Pergamentrolle übertragen. Die bedauerliche Folge davon
ist, dass die dialektischen Unterschiede der Urschriften verwischt wer-
den und meist der dem Kopisten eigenen Schrift, Sprache und Ge-
wohnheit weichen. Immerhin steht er, wie dies natürlich ist, bis zu
einem gewissen Grade unter dem Einflüsse seiner Vorlagen. Dem
2) Bonnardot, Document en patois lonain — Rom. I, 328 — 351.
406 Max Keuffer
Vogesengebiete gehörte der Kopist nicht an, da er die diesem Gebiete
eigene Femininendung -en (vgl. den Dialog), missverständlich 2mal
-ent schreibt. Also haben wir seine Heimat in roumant pays oder
noch näher bei Metz zu suchen. Wie sehr dieses Land mit Metz in
Verkehr stand, zeigt, dass man dort nach livres de messains rechnet,
während die Vosges den tournois vorzogen. In den letzteres Gebiet
betreffenden Aufstellungen kommen denn auch bedeutende Abweichungen
vom metzischen Dialekte vor, garnison, die schon berührte Feminin-
endung -en u. dgl.
Dass der Kopist kein Metzer Giere war, beweist das Particip auf
-ei ohne t. Dies kommt aber schon in grosser Nähe von Metz vor.
Immerhin schreibt er für habet ait, während ein Text Romania 1873
der lothringisch-burgundischen Grenze dafür ai setzt. Die Interessen-
sphäre des Aktenstücks reicht bis hart an Metz heran , in das Gebiet
von Gorze. So kann denn die Häufung von ai in demselben immer-
hin auf der Einwirkung der in dem beregten Gebiete weit verbreiteten
Metzer Kanzleischrift beruhen und der Kopist durch diese beeinflusst
oder aus der Nähe von Metz zu Hause sein.
Der Kopist ist französisch beeinflusst, wie namentlich der Ge-
brauch des Artikels le zeigt. Bei dieser mehr als dreifachen Sprach-
mengung kann der Text für die sprachlichen Eigentümlichkeiten eines
bestimmten Gebietes als beweiskräftig nicht angesehen werden. Er
ist (1. c.) von Bonnardot veröffentlicht und mit einer geschichtlichen
und sprachlichen Einleitung versehen. Letzterer haben wir die Be-
obachtung über das Vorhandensein von -en bezw. -ent für das weibl.
e entnommen.
Das weibliche -en weist Bonnardot (Rom. II, 245 ff.) als Eigen-
tümlichkeit des wasgischen Dialekts durch Mitteilungen einer Urkunde
von 1240 nach. In dieser ganzen Urkunde findet sich kein einziges
Beispiel von ai = fr. a oder gar fr. e., etwa dem Artikel lai u. dgl.
Wenn darum heute auch das genannte Gebiet den weiblichen Ar-
tikel le u. s. w. hat , so muss man füglich an eine Einwanderung
von Norden glauben, umsomehr, als die Eigentümlichkeit der Palatali-
sierung des a dem Metzischen mit dem Wallonischen gemeinsam ist.
Die erwähnte Urkunde von 1240 zeigt auch par für per, während der
Akt von 1337 allemal per hat. Dass auch der Vertrag von 1240 sich
in der Form an den Dialekt zu halten strebt, beweist eben jenes -en,
ferner der weibliche Artikel im Nominativ li, z. B. li vile, li englese,
li grange. Demnach kann dieser Artikel nicht als bloss metzische Eigen-
tümlichkeit angesehen werden.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 407
In dem Dialogiis tritt ai gleich gedecktem oder vortonigem a an
einzelnen Stellen auf: pais I 3^ sai VI — 15, ai XXVII 17 und lai
Adv. XI 30^). Die i - Entwicklung vor folgendem s, wie sie pais
zeigt, erscheint, wenn auch vereinzelt, so doch durch i- Entwicklung
nach andern Vokalen, als a, gleichfalls vor s, gesichert. Lai erklärt
sich zwanglos aus dem folgenden c. In ai = ad könnte man ein
Hiatustilgendes i vermuten, wenn nicht die Form e dafür vorkäme I 3
und XIII 15 ^). Das vereinzelte sai kann durch das folgende main ver-
anlasst sein. Mit passura = pais ist zusammenzuhalten: malis =
mais (anstatt maus) II 3 und li haiz (faz de glore) also altos: doch
kommt auch maus vor.
Immerhin ist eine Neigung, das a vor s zu verwandeln, unver-
kennbar. Dies zeigt sich auch bei a in atus = as in parais XVIII
11 freilich neben paras XXVIII 12 ^).
Die Präposition ad, welche (wohl unter dem Einflüsse der latei-
nischen Vorlage) als erstes Textwort I 1 und noch mehrmals unverän-
dert vorkommt, wird durch a dargestellt mit Ausnahme des bereits
erwähnten ai und zweier Fälle, wo dafür e steht, nämlich I 3 (2mal)
und XIII 15^). Diese beiden Fälle lassen sich als vortoniges a = e
erklären, wenn man nicht vorzieht, das oben anders gedeutete ai als
Vorstufe des e anzusehen, dann hätten wir eine i = Entwickelung
vor der tönenden Dentalis, welche a über ai zu e hinUberleitet. Die
letztere Erklärung gewinnt an Wahrscheinlichkeit, wenn wir die Dar-
stellung von -ana=:ene daneben halten, humene X 11, subitenement
VII 14—15-16, vene XXXII 18. es oder e = habes IX 19 u. a. »)
erklärt sich nach Analogie obiger Fälle aus dem s der Endung, wo-
durch erst as, dann ais, es, e entstand. Eine dialektische Darstellung
des betonten, romanisch nicht freien a durch ai ist also im Wesent-
lichen nur für den Fall eines folgenden s, und zwar nur vereinzelt,
nachgewiesen.
Vor dem Ton ist nur je ein Beispiel von sai und ai (ad) zu ver-
zeichnen, captivus, a ist chatis-chative, chatif oder chaitis s. VIII;
chativite, chaitivitet. Doch ist dies gemeinfranzösisch , da chaitif die
notwendige Vorstufe zu chetif ist , während der weibliche Artikel
immer la lautet, -aticum ist stets -age. Auch für a -f- folgendes«
ist die Darstellung durch a die Regel, z. B. trespassent IX 23. Für
folgendes r -|- Ks. besteht nur a, z. B. esgart X 21 u. s. f., während
im Metzischen dort der Regel nach ai steht und das Wort eswairt
lautet.
1) Vgl. Bonnardot in Rom. Y, 3iy.
408 Max Keuffer
Ganz ähnlich, wie im Dialog, liegen die Verhältnisse in dem von
P. Meyer (Romania I 426 ff.) veröffentlichten bestiaire, welcher nach
Bonuardot (o. c. II 240, Anm. 1) von einem Kopisten geschrieben ist,
der den südlichen Vogesen entstammt. Auch dort ist illac = lai,
acetum -aissei Vers 131, vadit teils va 147 , meist aber vait 70, 76
u. a. Also entwickelt sich auch hier i leicht vor der Dentalis. Fast
durchweg bleibt aber a engendra 123, fagon 140, batemeuz 187, do-
nas conj. 208, insbesondere vor r : musart , char -jcarnem 84,
clarte 87.
(per bleibt, nur einmal par 291), parol 340.
Dieser Bestiaire ist frühestens im 13. Jahrh, geschrieben, wäh-
rend der Dialog jedenfalls vor 1200 entstanden ist.
So hindert also vorderhand nichts, in dem aus den Urkunden ge-
wonnenen Resultate bezüglich der Häufung des ai für vortoniges oder
gedecktes a eine das metzische Idiom kennzeichnende Eigentümlich-
keit zu erkennen (während per gemeinlothringisch ist).
Wie deutlich tritt dieselbe ja schon in der ersten Urkunde der
N. & E. (vom J. 1214) hervor: Conrairs per lai graice de Deu evekes
de Mes, chainones, lai ditte citeit, lai wairde, wairnir: quairte, an
lai presance.
Das ai für sonst erhaltenes a, dasGoerlich*) im ganzen ,.burgun-
dischen" Gebiete verbreitet gefunden hat, steht auf einer anderen
Entwicklungsstufe, als das metzische ai. Letzteres hat, wie wir spä-
ter sehen werden, den Lautwert ei. Über jenes äussert sich dagegen
Goerlich, wie folgt: „Zu einer Zeit, wo il a, il sera, il donna etc.
und il ai, il serai, il donnai gleichartig nebeneinander gebraucht wur-
den — konnte dieses ai keinen anderen Lautwert haben, als ai, d. i.
ein a, dem ein leises i nachklang. Vereinzelte Formen, wie aurey, —
sind als Schreib- oder Druckfehler anzusehen.
Demgegenüber fällt die in Metz sehr häufige Variante von eit, et
neben alt = habet, von 2 für et und ad, der Perfekte und Future
auf eit und -it neben -ait^) schwer ins Gewicht. Wenn darum in
einem metzisehen Texte für il alt il a, für il serait il sera steht , so
kann dies nur durch Vertauschung der metzischen Form mit der cen-
tralfranzösischcn erklärt werden. Wenn also das fragliche ai, haupt-
sächlich in den Verbalendungen und in den ursprünglich guttural aus-
lautenden lai und ^ai im 13. Jahrhundert auch im ganzen ostfranzösi-
1) Der bnrgundische Dialekt im 13. und 14. Jahrhundert S. 25 (Franz.
Studien VII, 1).
2) Das t gehört ebenfalls zur metzisclien Eigenart.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 409
sehen Gebiete auftritt, so stellt sich dieses Auftreten ausserhalb des
metzischen (und wallonischen) Gebietes als der erste Ansatz einer
Entwicklung dar, welche im Neuburguudischen, im Ergebnis, mit der-
jenigen zusammentrifft, welche sich in Metz vollzogen hat. Hier hat
sie indessen viel früher, als dort, und zwar wohl sicher um ein Jahr-
hundert eher begonnen.
Dass in -aige := -aticum die Versetzung des a mit i- Element
weiter vorgeschritten war, wie die ziemlich häufige Schreibung -eige
(o. c. 397) beweist, kann nicht wundernehmen. Dasselbe ist von ai
bezw. -ei für a vor m oder n zu sagen.
Ein ähnliches Resultat liefert die Goerlich'sche Aufstellung über
a -f- Sibilans. Wir haben oben in einem stidlothringischen Texte des
12. Jahrb. vereinzeltes , doch nicht zu verkennendes Auftreten von ai
in diesem Falle festgestellt, also in einem Gebiete, das Metz näher
gelegen war, als Burgund. Wie stellt sich dagegen die Sache in die-
sem letzteren Gebiete? Goerlich ^) sagt mit Bezug darauf: „Lat. a
vor einer Sibilans hat sich regelmässig erhalten. — Auch nach Foerster:
Yzopet § 15; 16 und Wendelborn § 15 ist, der Wandel des a zu ai
und ei im 13. Jahrb. in der Franche-Comt6 nicht anzunehmen. Wenn
im heutigen Patois graice, plaice, faisse etc. gebräuchlich sind, so ist
dieses ai = e das Resultat eines Lautwandels , der erst nach dem
14. Jahrb. eingetreten sein kann". — Dagegen sehen wir schon gleich
im Anfange des 13. Jahrb.. in der Bischofsurkunde von 1214 Con-
vairs, per lai graice de Deu u. s. w. Also, was um 1200 in Metz
vollendete Thatsache war, ist in „Burgund" erst nach dem 14. Jahrb.
eingetreten. Somit wird sich mit gutem Fuge sagen lassen, die Pala-
talisierung des gemeinfranzösisch reinen a, mit i- Entwicklung be-
ginnend, hat sich von einem in Norden Lothringens, anscheinend Metz,
gelegenen Punkte aus allmählich nach Süden verbreitet, so zwar, dass,
je weiter nördlich das Entstehungsgebiet eines Textes ist, je weiter
auf dem Wege zu i fortgeschritten sich beregtes a darstellt. Im lo-
thringischen Gebiete ist in Metz die Erscheinung am weitesten vor-
geschritten und am lebhaftesten auch in das Bewusstsein der Schrei-
ber eingedrungen und zwar in dem Masse, dass man in der Mehrzahl
der Fälle das Richtige trifft, wenn man einen Text mit auffallender
Häufung des ai obengenannter Entstehung, sowie des ai für gedeck-
tes i dem metzischen Gebiete zuweist. Freilich bleibt die Frage zu-
1) 0. c. p. 394.
410 Max Keuflfer
Dächst noch offen, ob die fragliche Palatalisierung des a „gewandert"
ist, d. h. sich auf dem Wege von commercium und connubium fort-
gepflanzt hat oder aber ob sie spontan, wenn auch zu verschiedenen
Zeiten beginnend, sich allerwärts im ostfranzösischen Gebiete einge-
funden hat
Auffallend würde es in letzterem Falle sein, dass dieser Spon-
taneität zum Trotze die Zeit des ersten Ansatzes der Erscheinung in
einem Gesetzmässigkeit verratenden Verhältnis zu ihrer jeweiligen
geographischen Lage steht. Auffallend ist ferner, dass das genannte
ai zuerst und am entscheidendsten gerade in den Gebieten auftritt,
wo das Volksleben mit germanischen Elementen verquickt erscheint,
zu deren sprachlicher Eigenart eben jenes ai gehört: nämlich mit
westniederdeutschen.
Man mag in der Einräumung des germanischen Einflusses auf das
Grenzfranzösische so vorsichtig sein, wie man will , die Zahl der
Eigentümlichkeiten, welche das Ostfranzösische von den übrigen Dia-
lekten des französischen Sprachgebietes unterscheiden und welche
sich zwangslos auf deutschen Einfluss zurückführen lassen , vermehrt
sich nachgerade derart, dass eine Ausserachtlassung der einschlägigen
Verhältnisse nicht wohl mehr zu verantworten ist. Tn dem reichs-
deutschen Metz war das deutsche Element so sehr vertreten, dass
Metz als zweisprachig gelten konnte. Es würde darum geradezu als
merkwürdig bezeichnet werden müssen, wenn nur das Lexikon und
nicht gelegentlich auch die Lautskala von der genannten Seite beein-
flusst worden wäre. Änlich mag es in Lüttich gewesen sein.
Die burgundische Herrschaft, welche ober- und uiederlothrin-
gische Gebiete vereinigte, mag leicht dazu geführt haben, auch eine
gewisse Einheit der Sprache anzubahnen.
In seiner Diss., „Der betoute Vocalismus einiger altostfranzösi-
scher Sprachdenkmäler und die Assonanzen der Chanson des Loha-
rains" (Marburg 1877) vermag Fleck auf Grund der Assonanzen die
Ch. d. L. nur allgemein dem ostfranzösischen Gebiete zuzuweisen
(S. 28). Er fügt (S. 29) hinzu : „Eine sachliche Untersuchung wird
vielleicht den Beweis liefern können, dass der Dichter ein Lothringer
war; hierfür spricht namentlich der Umstand, dass der Dichter auf
Seite seiner besungenen Helden steht." Demgegenüber ist hervorzu-
heben, dass auch eine sprachliche Untersuchung zu dem angedeuteten
Ergebnis führen kann. Besonders wichtig erscheint nunmehr der Um-
stand, dass a vor st (also Sibilans) „regelmässig" ai wird, dgl. in
der 2. Sg. Pf., in der 1. und 3. Sg. Impf. Conj., sonst a neben ai (e)
Die Stadt-Metzer Kanzleien 411
vor SS. ^). Damit ist entschieden , dass Ch. d. L. nach Lothringen ge-
hört. In Anbetracht ihres hohen Alters, 2. Viertel des 12. Jahrh. ''')
erscheint es wahrscheinlich, dass sie in die Nähe von Metz, dem
Ausgangspunkt der fraglichen Erscheinung, zu verlegen ist. Nichts
hindert daran, Metz selbst als die Heimat der Ch. anzusehen. Freilich
assoniert ai nur erst mit a, nicht mit e (ib.). Falls also Ch. d. L.
wirklich in Metz entstanden ist, so müssen wir annehmen, dass der
Übergang von ai zu ei sich in der 2. Hälfte des 12. Jahrh. vollzogen
hat, da er im 13. fertig ist.
Es darf hier nicht unerwähnt bleiben, dass in Metz die Neigung
der i -Entwicklung nach a so stark und nachhaltig ist, dass sie so-
gar das aus gedecktem i wohl über oi, o entstandene a schon gleich
im 13. Jahr, ergreift, wo jenes a noch kaum erst bestand, wie aus
dem gleichzeitig in der unmittelbaren Nähe von Metz nachweisbaren
0 = ged. i hervorgeht. Von dem Lautwert dieses ai und den
einzelnen Fällen wird später die Rede sein. Nur möge hier gleich die
Vermutung ausgesprochen sein, dass da, wo ai neben a steht, ai =
a -\- i- Vorschlag sein wird. Es kommt nämlich für das genannte ai
nirgend ei vor.
Besonders wichtig ist für die Erkenntnis des Dialekts die Dar-
stellung des o Dem heutigen Lothringischen ist das französische
eu durchaus fremd. Die bei weitem vorherrschende Form für freies
ö bildet u: calu (calorem) m9yn (meliorem), ur (hora), nu (nodus),
lu (lupus), ju (jugum) ^). Den Schlüssel zur Erklärung dieser Er-
scheinung liefert das durch besonders dialektische Texte verbürgte
metzische oi (Typus: nevoit). In Metz ist also die ganze Vokal-
reihe von der i- Entwicklung ergriffen worden, ein Zeichen mehr, dass
dieselbe dem Wesen des Metzischen innewohnt. Selbst proklitisch tritt
jenes oi ein in loi und doi, toi (totum). Doch zeigt das Schwanken
zwischen oi und ou, wie sehr beide verwandt gewesen sein müssen
und wird durch dasselbe die Annahme eines im 13. Jahrh. bestehen
den oder entstehenden oui nahegelegt, das zu ui und schliesslich zu
u geführt haben wird.
Das graphische Vorherrschen des o , bezw. sein Bestehen neben
ou für französisches eu und ou hat das mittelalterliche Metz mit
einer Reihe alter Denkmäler, insbes. Dial. Greg., Job, Bernard, M.-
1) 0. c. S. 394.
2) 0. c. S. 397.
3) Schreiber, Der geschlossene o-Laut im Altfr. Dies. Strassburg 1888. Vgl.
auch diese Abh. weiter unten.
412 Max Keuflfer
St.-Michel, Ld. Mani^resM gemein. Eigentümlich ist ihm jedoch
jenes oi
Über das Schicksal von q weiden wir uns weiter unten des Nähe-
ren verbreiten.
Die Entwicklung hat selbstverständlich auch u aus lat. ü ergrif-
fen und zwar das geschlossene sowohl als das freie. Es ist deshalb
gar nicht nötig, das vereinzelte pluis = plus, welches sich im alt-
lothringischen Haimo lOö*", 25 findet, mit Suchier und Kesselring als
Schreibfehler bezw. Rasur aus pluisours anzusehen 2). Plus wurde
metzisch pluis: Hieraus plux.
Dass das fragliche i sich in Metz auch bei gedecktem und
dumpfem e jeglicher Herkunft eingefunden hat, davon wird später
die Rede sein. Hier mögen nur folgende Typen ihre Stelle finden:
aistuve, beiste, ceiste, enfeir, Geiraird, ditteis (= dites).
Zu diesen Ergebnissen ist Verf. unabhängig von einer wichtigen
Vorarbeit gelangt, deren Titel ist: Zemlin, der Nachlaut i in den
Dialekten Nord- und Ostfrankreichs, Diss. Halle 1881.
Bei einer Vergleichung unsrer Aufstellung mit der Schlussaufstel-
lung Zemlins findet sich jene im wesentlichen bestätigt.
In dem Abschnitte : das mundartliche Gebiet des Nachlautes 1 sagt
Zemlin im Kapitel „Lothringens" ^j folgendes: ,.Hinter e^ (ganz offenem e)
treffen wir den Nachlaut häufig; ebenso hinter a, und zwar ist diese
letztere Erscheinung eine für die Metzer Mundart charakteristische.
Die meisten der — für ai angeführten Beispiele sind nämlich den
Metzer Urkunden der Notices et extraits etc. entnommen. Während
wir in diesem zahlreiche Beispiele für ai finden, zeigen die übrigen
Urkunden dieser Sammlung dasselbe nur ganz vereinzelt. Hin-
ter den anderen Vokalen dagegen tritt der Nachlaut immer nur spär-
lich auf."
„Der Metzer Mundart allein ist der Nachlaut hinter unbetontem e
nach der Tonsilbe eigentümlich."
In der Zusammenfassung der Ergebnisse*) heisst es bei Z. also:
„2) das mundartliche Gebiet des Nachlauts hinter eS e^ unbetontem
e, a, 0, u.
„Der Nachlaut hinter den genannten Vokalen ist nur dem lothrin-
1) 0. c. S. 449.
2) Kesselring, Die betonten Vokale im Altlothringischen. Diss. Halle 1890,
S. 9.
y) S. 24.
4) S. 29.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 413
gischen und teilweise dem champagnisehen Sprachgebiete (JoinvilleJ
eigentümlich. Zu beachten ist dabei, das8 in diesen Gebieten im
13. Jahrh. derartige Lauterscheinungen, mit Ausnahme von ai, das
sich in der Metzer Mundart überaus häufig zeigt, immer nur spärlich
auftreten " — „Hinter a hat der Nachlaut sich immer weiter ausge-
breitet, denn in der heutigen Volksmundart der Departements Jura
und Cote-d'Or finden wir ganz gewöhnlich die Verbindung ai für a.
Ursprünglich wird dieselbe wohl auch in diesen Departements als
a -f- Nachlaut i gesprochen worden sein, woraus sich dann später
der einfache Laut e' entwickelt hat."
Im übrigen müssen wir uns darauf beschränken, betreffs näherer
Auskunft über die Statistik der i-Entwicklung auf die genannte Arbeit
zu verweisen, welche eine Grenzbestimmung für ihre Verbreitung an-
strebt, während der Hauptzweck unserer Arbeit ist, einen festen
Punkt zu gewinnen, von wo fernere Forschung auszugehen hat. Das
Urkundenmaterial, das Zemlin vornehmlich heranzieht, bedarf denn
doch, nachdem Bonniers' Untersuchung den Wert dieses Stoffes in
Frage gestellt hat , jeweiliger kritischer Sichtung. Dieser Aufgabe
entzieht sich Zemlin^) mi^ den Worten: „Die in den Notices et ex-
traits etc. enthaltenen Urkunden gehören fast sämtlich dem lothringischen
Sprachgebiet an. Leider ist bei ihnen eine genauere Lokalisation
nicht möglich." Dem widerspricht in etwa der nächstfolgende Satz:
„Aus Metz stammt eine grosse Menge dieser Urkunden. Wir erkennen
dieselben hauptsächlich an der Unterschrift, die gewöhnlich folgender-
massen lautet: 'Jaikerains ßoilawe ait l'escrit'; 'ansi con li escrit en
l'airchelou deviset' ; ^c'est tancris de l'airche de St. Jehan' und ähnlich".
vm.
Wie zu erwarten stand, wird bei den A. vortoniges und betontes e
vielfach zu a:
212 dator (debitoren), 280 aleist (elegisset), 191 dator, 254 astuve
(Stube), aritaige, 2.55 dators, 254 daieir, 133 avangelistre, tamoignent,
382 dator, 134 awangelistre, acris, 363 darrier, aritaige, 364 sazime,
365 aritaige, 219 aritaiges, 352 dators 2 mal, 351 tamoignent, 335 astaie,
303 dators, immer aquasteit, davon aquast.
Wie diese Zusammenstellung zeigt, beschränkt sich der Vorgang
nicht auf vortoniges e. Wenn auch in evangelista das e für lang gilt,
so ist dies in episcopus nicht der Fall, und diesem entspricht, wie wir
1) S. 24.
4.14 ^^'^ Keuffer
später sehen werden, im Metzischen ein aveske. Dies wird schon hier
erwähnt, damit es nicht den Anschein gewinne, als ob e nur vor ge-
decktem 8, wie in testimoniant*, zu a würde. Zu dieser Annahme
könnte das a vor s impurum in astuve und acris das seinige bei-
tragen. Hierdurch wird vielmehr nabegelegt, dass jede Art von vor-
tonigem e im Metzischen zu a werden kann.
212 Gillat, Naigat, 280 Thierias, Pajas, 315 Urovelate, 152 Pakate,
254 dates, Geillat, 171 Clodat, 172 Warenat, Warenas, Jennat, Lowiat,
355 Poinsate, 153 dattres, Jaikemas, 1.33 clarc, 185 quarame, Vallat,
199 datres, Domate, 223 matre, 221 mat, 327 Proicherasses, 134 clarc,
datres, 363 Contasse, Glocanne, 364 abbasse, contasse, 365 contasse,
38 dattes, 39 das, 371 date, matent, 335 mat, 205 abäse, matre,
Glossanne, 226 langnes (ligna), langes dass.
Im Gegensatze zu dem bei vortonigem e beobachteten Verhältnisse
zeigt sich unter dem Tone e = a auf den Fall beschränkt, dass das
e ein geschlossenes ist.
212 airitage, 254 dgl., 255 airitage, 221 dgl., 185 maiprise, 363 ai-
stuve, 38 — 39 taimougnent, 373 Aipinalz, 381 aistuve, 221 airitaige,
244 vairiers (vitrarius), 283 paisatte.
205 divise, 302 divieet, 212 Geirairs, 254 reisaiges, 255 deivis
sonst devis.
212 und 255 bezw. 254 haben beide neben dator — airitage. Dies
ist wohl kaum Zufall, umsoweniger, als beide von demselben Schreiher
herrühren. 255 gehört nämlich zu der oben^) eingehend besprochenen
Gruppe von 6 bezw. 8 Urkunden. Also schrieb dieselbe Person im
Jahre 1280 und 1286 gleichmässig dator, aber airitage. Dass auch
das Suffix -aticum in beiden Fällen gleich behandelt wird, deutet auf
grosse orthographische Folgerichtigkeit.
Es erhält auch unsere Behauptung eine weitere Stütze, dass die
tancris auf dem Schreinsamte selbst angefertigt wurden. Ferner tritt
hier deutlich hervor, dass der Schreiber der fraglichen 8 Urkunden
auch im tancris die Anonymität beobachtete, sonst hätte er sich der
Formel N ait l'escrit bedient. Statt dessen setzt er den Namen des
Pfarrschreines hin, ohne welchen der tancrit keine Rechtskraft haben
würde, ein Grund mehr, in den nicht gezeichneten Blättern „Ge-
schrichte" zu erkennen , da die Rechtskraft der letzteren durch ihre
Lagerung im Schreine genügend erhärtet war. Vielleicht rühren die
meisten der mit dem Namen der Pfarrei bezeichneten tancris bezw.
,exp6ditions' von solchen Amans her, welche das Geschrichte nicht
zu zeichnen pflegten.
1) S. 389, 392 f.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 415
280 Gronais, 172 Crochait, 327 clairt, 335 eist, 205 ceist, eist,
eest 3 mal, 252 eist, immer eseris, 220 mait, eist, 244 cest, eeste, eist,
226 eist, 283 eest, eist, 303 eist, 350 eist, 38 eist aee.
Aueh bei gedeektem aus e entstandenem a zeigt sich i = Entwick-
lung namentlich vor s und r, sowie im Suffix -ittus, dessen t im No-
minativ vor 8 schwindet, sowie bei mittit. Dass unter solchen Um-
ständen ai aueh mit ei und sogar i wechselt, dürfte nach dem weiter
oben von der Futurendung gesagten nicht wunder nehmen. — Dass
dergleichen vor dem Tone erst recht vorkommt, ist nur natürlich;
dort ist der Vorgang nicht einmal auf den Fall von folgendem r, s
oder t beschränkt, vgl. deivis, divise. Auch hier bietet das Schicksal
von vortoüigem lateinischem a ein Analogon in chivalerie 167.
Hierzu ist das Futurum auf -it zu vergleichen. So finden wir,
wie auch in der Guerre de Metz von Bonnardot beobachtet wurde, die
verschiedenen Stufen einer Vokalreihe auch hier nebeneinander. Dies
tritt auch in der charte des Chaivier hervor : ai zeigt sich indess auch
hier als ein in Metz bevorzugter Diphthong.
e -|- y ist in den A. = ei.
medium = mei, demei (demey), Remigium - Remey.
Dem mei aus medium ist offenbar ein miei vorausgegangen, ver-
gleiche mieue veuve 231.
metipsimum - meisme.
Vgl. 167, 107, 154, 363, 365, 249, 315, 152, 149, 252, 301 und 359.
Die Weiterentwicklung von ey aus e -t- y zu i zeigen: 363 dexecep-
time. Die Entwicklung des romanisch gedeckten e zu a in quarasme
haben wir oben gesehen. Dabei hat das lateinische i keinen Einfluss
geübt. 355 cinquime.
Vereinzelt kommt demee statt demeie vor: 355.
locum = leu, ecce hoc-ceu, ecce hoc est ceust (280); freilich wohl ein
vonlocum-leu verschiedener Fall, da lothringisches ceudie abgeschwächte
Form, sonst ce, darstellt; vgl. Ganzlin, Pron. Demonstr., Halle Diss. 1888,
S. 94. Dieses eu ist weiter entwickelt zu u in su für ceu 154.
ostium bezw. ustium : ux 153 2 mal. Dieses findet seine Erklärung
in dem im folgenden aufgezählten puteum - pux.
0 4- y ist jedenfalls = eu, aber in unbetonter Silbe nicht belegt.
Auch ö -j- y = eu: Creux 254, S. Creus 149. Zu u weiter-
entwickelt ist solches eu in puteum - pux 254.
Vortoniges ü -f- y ist, wie bereits oben erwähnt, gleichfalls eu in
S. Jeulien 381.
Ebenso ist vortoniges e -h y = ei in meite 153. Sonst freilich
auch — moitief 209 unter labialem Einflüsse.
4 Iß Max Keuffer
Die nahe Verwandtschaft des metzischen oi mit ou erklärt hin-
reichend die Leichtigkeit, womit letzteres zu eu übergeht, vgl.Chaiwre-
seus aus Chaivresons, welches Chaivresous Chaivreseus zur Voraus-
setzung hat.
6 -+- n = oin : boin = 2 mal boen 219 u. 133. Folgt stummes
e, so steht nur o: 205 bonne, 302 u. 303 chanone. Einmal bon 111.
boen ist die Weiterentwicklung von boin, welche wieder zu bon
fuhren kann, wie mois, moes, mos.
Gedecktes e ist vereinzelt = ei: daieir 254, eit 381.
Sonst bleibt e, insbesondere auch in ellum : rouwelle 254, ro-
welle 302, vuelle 303, aivelle avus -}- ellus 252.
Freies bet. ö = ue: muet 280, suer 152, 327, 357, 166, fuers 254,
nuef 171, 357, 381, 348, 352, nueve 363, nuewe 381. Dieses ue wird
zu eu in seure 303. Vortonig bleibt es in juedi, juedy 205, 199, 154
Vortoniges ü wird o, o, ou, (eu), u in rowelle 302, 363, rouwelle
203, 254, ruelle 327, 303 entsprechend dem Simplex, rowe 363, rouwe
254, ruwe 231, 351, rue .302, 327, 381. Bei der grossen Verwandtschaft
des Metzer u mit i (vgl. den Wechsel von ou -|- oi und die spätere
Entwicklung von tuit zu ty u. s. w.) lässt sich nicht annehmen, dass
ruwe die erste Form sei, sonst wäre i und nicht w der Hiatustilger
geworden. Es i^t also ein *rüga anzunehmen, das regelrecht rowe,
rouwe, (reuwe) ruwe wird. Letzteres kann nebst rue franz. sein, zu-
mal die Zwischenform reuwe zu fehlen scheint.
Im Vgl. zur palatalen Beeinflussung der Vokale ist die labiale
verschwindend klein: dovant (douvant) 38 — 39, hauburgour 38, beu-
zignavlement (buzignalement ib., douvoit 39, Burterans 348, 371, 354,
aber auch ßertrans 354. douveroient 371, euwangeliste 372. Zu Bur-
terans, euwangelistre vgl. cumenavlement 153, keumenavle 185. Zu
moner 226, Clomansate 221.
uxans 387 ist aus Einwirkung des Subst. ux zu erklären.
abause, abbausse 205, 49.
foin, avoine und moinne neben proicherasses (327) genügen um I
consoil aus der Analogie zu erklären.
fome 327.
toti = tuit, welches ein toit, verwandt mit teut*, voraussetzt, ist j
ja neben dui 134, 212, sui 382 ein seu beglaubigt und somit die Ver-
wandtschaft von eu mit ui dargethan. Für lui steht 185 lu. Daneben '
musste lui bestehen, wie cestuit 373 beweisst. Überhaupt macht es
den Eindruck, dass die wenigen u, welche die A. aufweisen, nicht I
lateinischen, sondern späteren Ursprunges und ausser aus eu aus lat. u -f- j
metzischem i entstanden seien. Dieses letztere entwickelte sich, wie
Die Stadt-Metzer Kanzleien 417
das Verhalten der übrigen Vokale zeigt, in Metz sehr leicht, nach u
insbesondere vor t, z. B. fiiit 166.
Dens, deum giebt stets Dens, Den: 357, 363, 364, 219, 254, 205,
226, 373.
Dementsprechend Mathsens = Mateu 252.
Nach Analogie des letzteren wohl Andreas = Andren 220, 221.
Die Ableitung davon ist Androwins.
IX.
Als Hiatustilgend kommt w natürlich nur bei labialen Vokalen vor:
awast 382, 363, 354, 365. Dies stellt zugleich die Weiterentwicklung
des gedeckten o zu a dar. Hier mag sie durch das vortonige a ge-
fördert sein, awost 171, 283, maizoweirs 372, voweit 254.
Hiatustilger ist sonst i: armeie 355, daieir, daier 147, 149, 254,
372, aieir 351.
Für i tritt auch hier u ein in mieue ^) (media) 231 , wieder ein
Beweis, wie nahe i und u in Diphthongen zusammen liegen. Sogar
auier, wohl statt aiier, kommt einmal vor 166.
In diesem daier, daieir u. s. w. tritt die echt lothringische Scheu
vor r- Häufung zu Tage.
Andre Beispiele sind: panre 205, prestes a. a. 0. 335, tancris 205,
serouge 166, merkedi 382, seiroge^) 212.
Sogar ate = autre 373, Landes (Landres-Moselle) 152, prestels 254,
Umstellungen des r zeigen: formant 212, corv^exier 38 neben
couvrexier 39.
Die Leichtigkeit des 1- Ausfalls zwischen Vokal und Konsonant
ist echt lothringisch: pames 111, Dat. PI. as 39, fis 382, az 364, as 363,
as 152, Deme = Delme 351; über Tbiba, Thiebas, Thiebaus ist das
Nötige oben nach de Wailly erörtert. Demnach ist as zu sprechen : as.
-abilem ist = avle 153, 185, 254. Im übrigen Lothringen wohl
bereits -aule.
Der willkürliche Wechsel im Auslaute zeigt, dass die Konsonanten,
mit Ausnahme von r und etwa noch des t in einzelnen Verbalendungen
sowie des f in gewissen Fällen, im Auslaute bereits stumm waren:
Gegout 38 — 39, Gigoul, Grancol 372, Grancop, sant = cens 363, Frei
1) Vgl hierzu Willermin de Miewal, Freisdorfer Cartiüar S. 59.
2) Hier hat die i-Entwicklung sogar vortoniges e aus o ergriften. Wir werden
sehen, dass in Metz jedes tonlose e, ob vor, ob nach dem Accent, ja sogar in
weiblicher Endung gerne zu ei wird, einer der hervorstechendsten Züge des
Tnetzischen Idioms.
Uomanisihf Forschuiisen \'IH. Ol
418 Max Keuffer
de Mes 133, randeroien 212, vvaran 280. Thiba, saii = cens 301,
oRteilt 335. decet (= dec6s) 205, foit 252, fai 244, deset 226.
Auslautende Dentalis wird f: in bleif 225 und moitief 209^).
Das h scheint im Metzischen auch mehr, als ein graphisches Ansatz-
zeichen gewesen zu sein, da, wie wir später sehen werden, fuers neben
hoirs bestand. Demgemäss hätten wir in dem Frauennamen Maheul 166
vielleicht Mariol zu sehen und wäre darin r -f- i damals bereits regel-
recht zu dem weichen Velarlaute x geworden. Dass r-f-ch thatsäcli-
lich = X war, werden wir später sehen.
Dass für ss oder s oft x eingetreten ist, hat bereits de Wailly
gezeigt. Es muss hinzugefügt werden, dass sich dem s ein i-Element
hinzugesellen muss, damit es zu x werde. Zur Ergänzung der
de Wailly'schen Beispiele mögen folgende dienen:
maix (magis) 38—39, 166, 168, 381, 351, 257, 254, 335.
maxon 38 — 39, 166, 348, 351, 327, 363. 152, 254, 301, 205, 252,
220, 350,
maixon 351, 107, 205, 220,
mais 223, 327, 387, 363, 315, 149, 226,
masou 149, 226, 219,
maison 134, 111, 302, 303,
geixent, gixent, 352, 381, 351, 254, 205, 220,
geisent, gisent 39, 147, 221, ,302, 303.
corvexier (couvrexier) 38, 39, Xavol 166, raixon 168, Corvexel 352.
wairantixe 348, faixons 283, laixiet ib., laxe 223, warantixe 357,
uxans 387, saixis 107, paix 1.54, Pierexel 363, Stoxey ib., warantixe 280,
poixours 254, poixon301, xallowit 335, xaimel ib., plux 205, laixier 220,
issent 226, cognissant 223, bassiet 168, raison 167, pais 226.
Also stehen 18 maxon (maixon) gegen 7 (mason) maison
9 maix „ 7 mais
6 geixent „ 5 geisent
^3" X 19" s
Sonstige Fälle für s -|- J = ^ 23 gegen etwa 5, welche dafür
s oder ss aufweisen.
Dass deutsches w beharren würde, hat die in den bisherigen Er-
örterungen bewährt gefundene dialektische Treue der A. sehr wahrschein-
lich gemacht. In der That sind uns im Verlaufe jener Erörterungen
eine Reihe Fälle dieser Art begegnet, unter welchen das Wort wai-
rantir und seine Ableitungen das numerische Übergewicht haben.
1) Vgl. Meyer - Lübke S.469, sowie Henri, memoire de la soc. de lin^uisti-
ue VI 20.S.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 4l9
Sogar ein Übergreifen des w auf das Gebiet des lateinischen v hat
stellenweise stattgefunden, z. B. in enwangeliste Uns dagegen ist
kein Fall begegnet, welcher das germanische w in seinem Besitzrechte
behelligte. Insbesondere findet sich dafür keinmal g oder gn.
E^J erübrigt noch auf die eigentümlichen nasalen Erscheinungen
in den A. hinzuweisen , nämlich a) Schwund und b) Neubildung der
Nasalierung oder graphisch Ausfall oder Einschiebung eines n: Zu
a) gehören Gegout, Gigoul 38—39, wairaitors 381, covenavle 219, co-
venance 172, Chaivreseus 210. Zu b) passenvant 134, Nonviant (No-
vientum) 219,
Den eigentümlichen Laut der Metzer Gegend ing beleuchtet Xaiving,
welches wahrscheinlich aus Scabinus entstanden ist und das nasale i
aus der Verbindung mit n hervorgegangen zeigt. Das i behält bekannt-
lich im Metzischen bezw. Lothringischen bei dieser Nasalierung seinen
Lautwert. Hierher gehören auch eschevins 280, und chamin 350.
Aber auch i -|- c ist in Mitleidenschaft gezogen und zwar nach m
in amin(s) 372, 351, 38-39, 327, 252, 254, .;
Sogar i -f- d in Goudefrin 352,
Quomodo wird teils com teils con geschrieben,
con 212, 220, com 301, 205,
campos = chans 302, 350, chanp 350,
Dialektgemäss wird zwischen nr kein d eingeschoben:
janre(s) 209, 255, 303, 350, vauredi 226.
d fällt sogar in panre 223, 134,
Vor Labiale wird n zu m in amporte 363 und samplus 364.
In dieuiange 352 u, a, und Domangin = doraenichino wird c zu g
nach dem Nasal erweicht. Wie in Domangin wird in zu an in Van-
sant 301. Derselbe Vorgang ist auch sonst häufig.
in illo ist teils gleich ou, teils mit Nasalierung on: ou 209, 226,
39, 351, 154, on 350, 372,
sogar mit Reduktion des ou, welche der sonstigen Behandlung des
vortonigen o in Metz entspricht, 315,
Die Verwandlung von e in o ist wohl auf den Einfluss des folgen-
den labialen Vokals en lo(u) vor seinem Schwinden zurückzuführen.
Der Schwund des n ist nach obigem nicht zu verwundern. Demnach
hätten wir zunächst ol, das vor konsonantischen Anlauten echt metzisch
zu 0 mit einfachem 1- Ausfall oder zu ou mit Auflösung des 1, ge-
worden sein wird, on ist dann Neubildung nach obigen Mustern und
zu vergleichen mit anderweitig belegtem Übergang von dou (gen.) zu
den. Eigentümlich ist londemain 315, worin lo(u)[e]n demain zu er-
kennen sein wird,
27*
420 ^lax KeuflFei
Lateinisch in inde werden en und an geschrieben. Das Wort
waiin 226 zeigt einen für den Lautwert des metzischen ai lehr-
reichen Versuch das deutsche Wein wiederzugeben. Wäre nämlich
ai in demselben Sinne diphthongisch gewesen; wie das deutsche ai,
so, hätte ein i genügt. Dass es aber diphthongisch war, zeigt die
Reduktion von faire zu fare und zeigt die sonst in Metz gebräuch-
liche Schreibung von waintamps. Obige Schreibung ist lediglich
skrupulöser, als letztere. Das i im Metzer ai war jedenfalls nur ein
leiser Nachschlag. Das a darin wird ein sehr offenes ä gewesen sein,
etwa wie man es jetzt z. B. im Worte baicelle in der Gegend von
Courcelles-Remilly hören kann.
illos = ous, ecce illos = sous : ous 357, sous 352.
Neben ille (s. o.) kommt auch cille vor 280. Der Obliquus ist ley
328, 38, 348, celey 153.
Zur Formenlehre ist ausserdem hervorzuheben, dass die A. ein
Imperfekt auf -evet, -ivet gebrauchen, namentlich im negativen hypo-
thetischen Satze: laievet 199, 359, 172, 335, paievet223, passenvent 134,
paieivet 199, 212.
tenivet 335, 580, defaillivet 155, 72, faivet 152.
warantivet, wairantivet 303, 352, 371, 111, 255.
Das Imp. auf - evet kommt nach de Wailly, Tabelle S. 340, zu
schliessen, nur in den A. vor. Nur ein reclameve kommt noch in einer
Urkunde aus der Umgegend von Metz vor: Nr. 257.
Das Imp. auf -ivet nur bei den A.
Dieses Imp., das zwar noch heute im Wallonischen besteht, kommt,
soweit Lothringer Kanzleien in Betracht kommen, nur in Metzer Ur-
kunden vor und ist demnach, wofern keine sonstigen gewichtigen
Hindernisse bestehen, als Merkmal des Metzer Dialekts im 13. Jahrh,
anzusehen.
Dasselbe ist von dem Pron. ille zu sagen, das im Wallonischen
ilhe ebenfalls ein Gegenstück hat.
Eine Eigentümlichkeit der A. ist ferner die Folgerichtigkeit, womit
sie das t der Verbalendungen, insbes. des Part, p., beibehalten. Das-
selbe ist der Fall bezüglich des t der Subst. auf -atem.
Das Relativum der A. ist meist ke, auch f. d. Nom., seltener kl
oder qui.
X.
In den N. & E. kommen folgende Unterschriften angeblicher
Amansurkunden vor:
Boilawe, Frankignon, Hemmignon, Lorate, de Maizelle, li Merciers,
de Noubrant, de Nouviant, de Noweroit, Wielz. Wir geben hier nur
Die Stadt-Metzer Kanzleien 421
die Zunamen, da nur sie bei Feststellung der Geschlechter ent
scheiden.
Unter den Belegstücken bei Prost sind 5 nach Amansweise ge-
zeichnet. Die betreifenden Zunamen, soweit sie nicht bereits in N. & E.
vorkommen, sind: Bairon, Blanchairs.
Diesen gesellen sich aus dem Freisdorfer Cartular folgende zu:
Abrion, Aixiet, Bairbe, Bairbel, Baudoiche, Beccal, Bellegreie, Bernaige,
Boukin, Burleville, Chailley, Champelz, Chevallat, Cretons, Cunemans,
Enleco, Faisal, Faixin, Fakenel, 19 Ferrie, Froideviande, Groignat,
Grounnas, Gossenee, Haiche, Louce, Lambert, Lorant, Matthias, Paillat,
Paipemiate, Piet d'Eschauz, Paiperelz, Rollenate, Roillon, de la Salle,
Thiriat, Vogenelz.
In den bei Prost abgedruckten prises de bans kommen folgende
als Amans bezeichnete vor:
Augustaire, Bataille, Fraillat, Fransoy, Gelin, Louwe, Raigecourt,
Renguillon, de Tolo, Withier.
Nun besitzen wir vom J. 1250 die Unterschriften von Mitgliedern
der Paraigen zu einer in H. d. M. Preuves I p. 199 s. abgedruckten
Urkunde.
Ferner geben die Benediktiner o. c p. 201—7: 1) die Liste der
Familien, aus welchen die Paraigen im J. 1388 bestanden; 2) die
Paraigenliste vom J. 1399; 3) diejenige vom J. 1440; 4) die Liste der
Adeligen und Paraigen, welche um Lichtmess 1527 die öflfentl. Gewalt
in Händen hatten; 5) eine Liste solcher, die zum Dreizehneramte und
der bürgerlichen Rechtspflege befähigt sind, um das Jahr 1533.
Von den obigen 60 Namen kommen 12 unter der Urkunde von
1250 vor, nämlich : Aisies, de Raigecort, li Merciers, Bellegree, de Nowe-
roit, Champelz, Boylawe, Barbe, Bouquins, Baudoiche, Chailleis, Fau-
quenelz.
In der Liste von 1388 stehen 19, welche sich unter jenen 12 nicht
befinden, nämlich: Lambert, Lorant, Baitaille, Grognat, Papperei, Pies-
Deschals, Aubrion, PappeDnatte(! ), de Noviant, Rollenat, Fessault^ Fransoy,
Wiel, le Gronnaix, Renguillon, Chevallat, Paillat, Haiche, Augustaire.
In der Liste von 1399 stehen weitere 4: Blanchair, Faixin, Gelin,
Thiriat.
Die Liste von 1440 liefert keine neuen. Ebensowenig die beiden
folgenden.
Also gehören 12 jener Unterzeichner ganz gewiss Familien an,
welche um die Mitte des 13. Jahrb. bereits zu den bevorzugtesten ge-
hörten; die Angehörigkeit von 23 andren zu den Paraigen wird durch
2 Listen vom Ende des 14. Jhrhs. sehr wahrscheinlich gemacht, zu-
^22 Max Keufifer
mai da die Paraigen vom 14. Jahrh. ab nicht zu- sondefn abnehmen.
Freilich kommt in den Paraigen wohl ab und zu ein homo novus vor.
Dies beweist folgende Geschichte \) : „Et prescha (ung frere de l'obser-
vance qui s'appelloit maistre Jehan Lyonet) tellement que Jehan George
l'aman, filz George Augustaire, qu'on disoit George l'Escripvain, l'aman,
filz Pierre l'Escripvain, qui estoit filz Drowin le barbier, du quartal,
bourgeois de Mets, qui n'estoit mie des plus grans lignaiges, entre-
print d'aichetteir plusieurs grainges et maisons, meizes et gerdins, vers
grant meize et acommengait a faire faire une eglise pour lesditz freres.
De quoy les ungs disoient que c'estoit du sien qu'il le faisoit et les
aultres disoient que c'estoit des aulmones des honnes gens. Zu den
lignaiges gehört Jehan George also immerhin, nur nicht zu den höchsten.
Sein Stammbaum wird auf seinen Grossvater Drowin le barbier zurück-
geführt, der Metzer Bürger gewesen. Drowin ist abgekürzt aus An-
drowin, also Andreas der Barbier, der als solcher freilich nicht zu den
höchsten Herren gehören konnte. Wohl weisen die Paraigen Zunamen,
wie le mercier, le merchant, l'orfevre auf 2). Immerhin konnte Drowin
Zunftmeister gewesen sein. Jedenfalls ist aber seine Eigenschaft als
Metzer Bürger bewahrheitet, und dieses genügt für unseren Zweck
vollkommen. Unmittelbar Zugewanderte konnten auf eine Aufnahme
in die Paraigen keinesfalls hoffen. Für kleinbürgerliche Familien
brauchte es sicher langer Zeit, um zu so hohem Ziele zu gelangen
und wird der Erfolg der Aufnahme in die Paraigen für sie zu den
Seltenheiten gehört haben, zumal wenn sie zugewandert waren. Die
Bestätigung des Gesagten wird sich weiter unten finden.
So ist denn mit ziemlicher Wahrscheinlichkeit erwiesen, dass mehr
als die Hälfte der obigen Urkundenunterzeichner den Paraigen an-
gehört hat. Beisassen wir ähnliche Listen, wie die von 1388 auch aus
dem 13. Jahrh. oder dem Anfange des 14., so würde das Ergebnis
wahrscheinlich ein für die vornehme Abstammung der Genannten noch
weit günstigeres sein: Ist doch z. B. ein Cretton, ein Name, der in
keiner jener Li'^ten figuriert, im J. 1261 Schöffenmeister geworden^).
Ein Robin Loratte kommt in mehreren Siebener- Ausschüssen vor, näm-
lich 1328, 1336 und 1340. Ein sire (Poince) Cunement wurde 1333 Schöflfen-
meister, dgl. ein sire (Baudowin) Froideviande*) 1336 und ein sire
1) Huguenin S. 147 f..
2) Vgl. indessen hierzu was Klipflfel über die Bildung der Zunamen der
Paraigen im 13. Jahrh. sagt.
3) Hug. S. 32.
4) 0. c. S. 76.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 423
Bärbel, 1344. Somit haben wir sicher für 5 weitere die Paraigenschaft
nachgewiesen, macht 40 von 63, also ungefähr eine ^/g Mehrheit.
Schon die Form der Eigennamen bietet übrigens eine Handhabe,
mit einiger Wahrscheinlichkeit ihren Ursprung zu bestimmen. Vor
dem Appendix zu seiner Etüde sur le r. a. d. 1. pr. giebt Prost eine
Zusammenstellung von Personennamen, um ihre flexionäre Eigenschaft
zu erhärten. Ein Blick auf diese Liste zeigt, dass die Endungen -in
und -at in Metz vollkommen zu Hause sind. Die Erfahrung aus den
Metzer Urkunden lehrt dies überhaupt, sowie, dass -in häufig noch zu
-ignon erweitert wird; auch einfaches -on wird angehängt. Was nun
die Endung -at (-as, -ais) =: ittus und in (-ignon) betrifft, so ist ihre
französische Darstellung -et. Die alphabetische Namenliste der jur6s,
maitres et valets zum Livre des Metiers weist jedoch ganz andre
Namen auf, keinen Simouin, Jaquemin, Henriet, Louiet oder dgl., allen-
falls einen Robin, einen Jeannot neben vereinzeltem Jeannet. Pikar-
disehe Privaturkunden zeigen einige Zunamen auf -et. Auch die
Wallonen scheinen Henri dem Henriot oder Henriet, ebenso Thirry
dem Thiriot oder -et vorgezogen zu haben. Eine Häufung von Vor-
und Zunamen auf -as -at, -ins -in, -ignons -ignon, fem. -ate scheint
daher auf metzischen bezw. mosellanischen (Moselherzogtum) Ursprung
einer Urkunde hinzudeuten.
Boilawe, N. & E. 220: Jaikemin Boilaiwe l'aicrit und J. B. ait
l'escrit, beide 1281.
Prost S. 200: Jaikemin Boilawe l'aman 1300. Cartulaire de la Cath,
Freisd. C. S. 138: Jaikemin Boilawe l'escrit.
Frankignon, N. tfeE.49: Jaikemin Frankignou ait l'escrit, 1255.
Hemmignon, N. & E. 167 u. 168. Colignons Hemmignon l'escrit,
beide 1275.
Lorate, N. & E. 355: Jakemins Lorate l'escrit 1294, ib. 374^:
dasselbe 1296, 372^ dass., 1299.
de Mai z eile, N. & E. 347: Jaikemins li fis Theiriat de Mai-
zelle l'escrit 1296, dgl.: 348 — 1296, 351 — 1297, 352 —1297, 354 —
1297, 371 — 1299, 372 — 1299, 373 — dgl , 381 — 1300.
Prost S. 199 dass. Cart. de la Cath.
li Merciers, N. & E. 244: Jehan li Merciers l'escrit 1284, Jeh.
1. M. ait l'escr. 357 — 1297.
Freisd. C. S. 59 dass. 1258, S. 84 dass. 1244, S. 85 dass. 2 mal
1247, dgl.: S. 87 — 1254, S. 86 — 1256 dreimal, S. 119 u. 120 beide
1306: Jeh. 1. M. ait pp. S. 87: Jeh. li M. ait les lettres 1260, 1262, 1266.
de Noubrant, N. & E. 166: Jaiques de Noubrant l'escrit 1275.
de Nouviant, N. & E. 252: Jakiers de Nouviant l'escrit 1285.
^24 ^^^^ Keuffer
de Noweroit, N. &E. 205: Cest tancris de l'arche Saint Jehan,
Lowis de Noweroit les prist 1279. Prost S. 204: Gerardins de Noweroy
l'escrit 1317. Cartul. de Saint Vincent, ib. das». Freisd. 121 — 1317.
Wiel, N. & E. 226: Wiels l'escrit 1282, dass. : 283 — 1288, 302
und 303 — 1290, 350 — 1297.
Prost. S. 198 : Wielz alt Tescrit 1292, — Cartul. de S. Vinc. Dass.
S. 199. Dass.
Freisd. S. 68 — 1299. — Ebend. S. 130: Thiebaus Wiel l'escrit
1325, dgl. 131 u. 133 — 1327, 135 - 1328, 137 — 1323, 130 — 1336
(kassiert) 151 — 1336.
Da die Zeit nach 1300 wohl unzweifelhaft den Paraigeu gehört,
frommt es nur noch diejenigen bei Prost, in dem Freisdorfer Cartular
oder sonstwo auffindbaren Geschrichte einer ganaueren Betrachtung zu
unterziehen, deren Namen im 13. Jahrh. vorkommen.
Prost S. 200 : Tierias Lowis l'escris 1295. Or. Bezirks - Arch.
S. 191 : En l'arche Colin Bairon ä S. Vy sont tuit eist escrit.
S. 192: en l'arche Colin sont tuit eist escrit. Beide C. de la Cath.
Freisd. S. 90: Colins Beccal l'escrit 1277. S. 91: Colignons
Beccal — 1297. S. 57—59: Tanscrit en l'arche Lowiat de Chailley
1229, 1253, 1260. S. 69: 1262, 1263, 1265, 1268. S. 105: Lowiat de
Chailley l'escrit 1262.
S. 71: Cretons l'escrit 1288, S. 91 dass. 1287 u. 1288.
Nach Klipffel S. 190 waren nach der Umwälzung, welche die
Alleinherrschaft der Paraigen herbeiführte (jedenfalls die von 1283),
lediglich Patricier, also Paraigemitglieder, wählbar. Mit 1300 wird
dasselbe sogar betreffs des Schöflfenmeisters zum Gesetz, und damit,
wie Klippfei sagt, gesetzgeberisch festgelegt, was schon lange in
Übung war. Mit der AmanswUrde wird es sich ähnlich verhalten
haben, wenn schon besondere Dämme gegen die Wahl derselben seitens
der dem Wahlgeschäfte vorstehenden Dreizehn mit dem Schöffen-
meister an der Spitze errichtet waren. Hatten die Paraigen doch
bereits 1250 das Recht in 3 Stadtvierteln die Maires zu stellen (o. c.
S. 113). Von da ab ist ihre Gewalt in stetem Steigen begriften und
behauptet sich siegreich 1283 gegen eine vom niederen Volke ver-
suchte Erhebung.
In der That finden sich die Amandellerien der sämtlichen Pfarreien
der Liste von 1388 in den Händen der Paraigen:
Wahrscheinlich aus Portemuselle: Jehan Marcoult Amant de
S. Hillair, Tbiebault Lorans, A. de S. Seguellene, Stevenin Bonne-
Fille A. de S. Gergone, Poiucignon Grognat A. de S. Livier.
Aus Jurue keine.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 425
Ans S. Martin:
Hiiguignon Lournsquin A. de S. George,
Sr. Pierre Fessal A. de S. Vy.
Ans Porsaillis:
Burtrant leHnngre A. de S.Esteuue; WillaraeFanlquenel TA. S. Seg.
Ans Onltre-Saille: Sr. Nemmeric Noiron TAmant.
Ans Lou Commung: Jehan de Wauldrewange, Amaut de Saint
Martin ; Jehan Haiehe; Amant de S. Seguellenne ; Lowy Papperei, Amant
de S. Jehan, naehgetr. a. S. Liviers; George l'Escripvain, A. de
S. Suplice; Grant Jehan l'amant, A. de S. Suplice.
S. 81 Ugnignon Burleville l'escrit.
S. 81 Cunemans l'escrit 1297 3 mal, S. 72 — 1301, dgl. 2 mal S. 73.
S. 79 Colignons Cnnemans — 1302 u. 1301, S. 81 — 1293, S. 82 —
1298, S. 93 — 1296. — S. 74 Colignons Cnn. ait — 1295, dgl. 2 mal
S. 75, Imal 76, S. 78 — 1302.
Tanscrit en l'arche Col. Cnn. — 1295. S. 83 Witiers Lambert
l'escrit 1280.
S. 100—105 Eoillous li filz Jaikemin Roillon l'escrit: 1247, 1251,
1256, 1257, 1261, 1263, 1265, 1266, 1267, 1268, 1270, 1271.
S. 89 Tanscrit de Tarche Roillon Ion fil Jaikemin Roillon 1302.
S. 83 Tanscrit en l'arche Jehan Roillon 1384. S. 82 Tanscris de
l'arche Vogenel 1290, dass. S. 84.
Von 1300 ab treten meist solche A. anf. welche wir oben als
Paraigenmitglieder bezeichnen konnten. Da es nnn nnwahrscheinlich
ist, dass nach 1300 andre Amans, als solche ans den liguaiges gewählt
wurden, mnss man annehmen, dass jene letztgenannten, obschon sie in
den späteren Listen fehlen, einem Paraige, angehört haben, aber Ende
14. Jahrh. ausgestorben gewesen sind. Deshalb ist es immerhin mög-
hch, dass diejenigen A. des 13. Jahrb., deren Namen ebenfalls noch
nicht als Gentilname eines lignaige nachgewiesen ist, zum grossen
oder grössten Teile dennoch den Paraigen angehört haben.
Folgende der fraglichen Familien gehören nach Klippfei S. Hilf,
seit dem 13. Jahrhundert zu den Paraigen: Boilawe, li Merciers,
de Nonviant, de Noweroit, de Chailley (de Calabre). Über Wiel,
Lorate, Cretons, Cunemans, Lambert de Chailleis ist oben bereits das
Nötige gesagt worden.
An der bezeichneten Stelle legt Klipffel mit Recht den Listen von
1388 und 1390 eine bis ins 13. Jahrh. zurückreichende Tragweite bei:
denn die Namen (vgl. N. & E. 205 Forkignon, 352 Fakignon, 372 Co-
lignon, 133 Ugnignon n. s. w.), welche sie enthalten, kommen grössten
Teils in Akten des 13. Jahrh., Vestnre, Prise de ban n. dgl., sowie in
42() Max Keuffer
den chronistischen Aufzeichnungen zu diesem Jahrh. vor. Ihre Träger
erscheinen dabei entweder in Amt und Würde oder als kaufi^räftige
Personen. Die Durchsicht der Prost'.-^chen Belegstücke ist in dieser
Hinsicht besonders ergiebig.
Von den 18 oben bezeichneten Anians des 13. Jahrh. sind bis jetzt
noch 10 bezüglich ihrer Herkunft nicht bestimmt, nämlich: Frankignon,
de Maizelle. Hemmignon, de Noubrant. Thierias Lowis, Colin Bairon.
Beccal, Burleville, Koillon, Vogenel. Nun ist aber ein Thieris Lowis
1241 bereits Schöffenraeister M, also höchst wahrscheinlich Patricier
und ein Maiheus Vogenelz 1293, also zu einer Zeit, wo die Paraigen
die unbestrittene Herrschaft hatten. Maire von Porte-Moselle'^). de Mai-
zelles ist ein Metzer Flurname 2) Rairon (Barons) steht bei Huguenin
S. 22 unter den Namen der ersten Paraigefamilien, welche überhaupt
zum maitre-echevinat gelangt sind. Da der Anfang der Liste sich auf
das Ende des 12 Jahrh. (von 1180 ab) bezieht, ist die Regierung eines
Bairon sicher in das 13. zu verlegen. Dieser Fall beweist, dass auch
die 6 noch übrigen der obigen Namen im 13. Jahrh Paraigefamilien
haben angehören können, ohne dass sie in den Listen vom Ende des
14. Jahrh. auftreten. Übrigens geht aus einer Stelle in Prost's Appendix
S. 82 (z. Jahre 1337) hervor, dass 2 Brüder verschiedene Zunamen
haben konnten: die Stelle lautet: Poincignons de Vy et Thiebaus
Fourat, ses freires, que sont amans. Nun ist de ¥3% nach AusAveis der
mehrerwäbnten Listen ein wirklicher Paraigename. Thiebaus Fourat
gehört aber zu derselben Familie, ohne dass sein Zuname diese Zu-
gehörigkeit irgendwie bekundet.
Ähnlich verhält es sich mit Fraillat, s. 0. Nach derselben Liste,
wo sich de Vy findet (H. d. M. Preuves l. S. 204), gab es einen
Hanry Fraillat de Noweroy. Demnach wird der vollständige Name
jenes Theobald gewesen sein: Thiebaus Fourat de Vy, also Zu-
name und Gentilname. Bei Prost 1. c. N. 71 findet sich ein Fran-
kignon. Damit ist bewiesen, dass auch dieses im 13. Jahrhundert
(1241) ein Metzer Name war und wird die Zahl der noch nicht näher
bestimmten Amansnamen dieses Jahrh. auf 5 reduciert. Somit ist
auch von der Mehrzahl der Amans des 13. Jahrh. nachgewiesen, dass
sie dem Metzer Patriciate entstammen, jedenfalls, dass Metz ihre Hei-
mat war. Betreffs der übrigen ist zu bemerken, dass die 2 auf -ignon
durchaus metzische Bildung zeigen und dass Roillon ein metzischer
Vorname ist (Roillon Louce). Noubrant ist gebildet, wie der nach-
1) Prost S. 2ü.
2) ib. S. 213.
3) ib. S. 61.
Die Staclt-Metzer Kanzleien 427
weislich metzische Houdebrant (>gl. Hiiguenin), Burleville, wahrschein-
lich für Bruleville, stimmt mit der von Klipt^el ermittelten Metzer
Namenbildung' tiberein. Vgl. auch Brülle vaiche bei Huguenin. An
diesen Namen ist also nichts erkennbar, was gegen ihren metzischen
Ursprung spräche; im Gegenteil spricht die äussere Wahrscheinlich-
keit für letzteren Dasselbe ist von der inneren zu sagen: denn es
wäre sonderbar, wenn die auf ihre Vorrechte so eifersüchtigen Metzer,
welche ihre Urkunden mit so bewundernswerter Vorsieht abfassen,
ein so wichtiges Amt, wie das eines A.'s, einem eben erst eingewan-
derten Menschen übertragen hätten. Die möglichenfalls eingewander-
ten Clercs — notaires — hatten auf die Amans wohl keinen Einfluss,
da die meisten derselben im 13. Jahrhundert noch Geistliche werden
gewesen sein ; denn die Geistlichen und Frauen waren ausdrücklich
von dem Rechte, die Amans zu wählen, ausgeschlossen.
An der oben erwähnten Stelle kommen 30 der von uns in obigem
als Amansnamen bezeichneten Zunamen als Bezeichnungen von Pa-
raigefamilien vor, welche vom J. 1180 ab nach und nach zur Würde
des maitre-echeviuat's gelangt sind.
Hierdurch erhalten unsere obigen Ausführungen eine kräftige
Stütze.
Die Inhaber der Amanswürde scheinen sich früh bestrebt zu
haben, die.-elbe erblich zu machen, vgl. oben Lowis de Noweroit
1279 — Gerardins de Noweroyl317; Wöl 1282 — 1297 — Thiebaus
Wiel 1323—1336. Vgl. das oben über Jehans li Merciers gesagte.
Jehan Roillon bereits fwenn auch zweifelhaft, ob noch) 1284
Roillons li filz Jaikemiu Roillon l'escrit 1247—1271.
Vielleicht gehört hierher auch Jaikemins, li fis Theiriat de Mai-
zelle 1296 — 1299. Diese Beispiele würden sich aus der späteren Zeit
leicht vermehren lassen. Aber gerade die des 13. Jahrh.'s sind wichtig
insofern, als sie erkennen lassen, dass auch das Amt des A. im
13. Jahrb. dem im Metz so ausgeprägten Streben nuterlag, wichtige
Stellen dauernd an bestimmte Metzer Familien bezw. lignages zu fesseln.
Jaques li Gronais eschevins N. & E 280.
Im 14. Jahrb. treten die Amans im öffentlichen Leben mehr und
mehr hervor. Sie erscheinen in wichtigen Septerien , z. B. Aucel
Taman 1348^), Jehan Aubriou l'aman 1348^), Simonin Chevallat 1355 3),
Willame Willambault 1356*).
1) Huguen, ib. S. 85 und 88.
2) ib. S. 86,
3) ib. S. 97.
4) ib. S. 102.
428 ^'■'^ Keuflfer
Zum J. 1344 wird Jeliao Renguillon l'aman als Schöffe erwähüt
und zu 1360 heisst es gar et fut faicte la paix de Jehan Lohier
raman, 1386 fut le sire Joffroy Lohier maistre esehevin, filz Jehan
Lohier l'aman du paraige d'Oultresaille. Es kommt sogar ein Maistre
dehevin et aman vor, s. Paraigeliste.
Auch im Bösen erscheinen einige gross, wie aus folgender Stelle
bei Huguenin ^) hervorgeht. En la dite annee (1398) furent sire Je-
han EuUecol et Hannes de St. JuUien, son gendre, tous deux amans
de Mets, bannis et forjugies de Mets, et tous leurs biens acquis et
confisquez ii la ville. pour ce qu'ilz se estoient abzentes nuitamment
pour beaulcoup de faulx escripts qu'ilz avoient mis eu leurs arches,
qui montoient ä plus de trois mille et cinq cent livres de tornois,
pour aulx. Lequel dit Jehan Eullecol qui estoit vieulx , molrut au
Pont ä Mousson ou il estoit all6 de coste le sire duVergier et volloit
faire la guerre ä ceulx de Mets etc. — Die Eolle des Coriolan bekam
ihm aber schlecht, da ihn die schlauen Metzer für Geld wiederkauften,
an den Pranger stellten und am Galgen ('an gibet de Mets') hängten 2).
Im Jahre 1404 wurden 2 Amans, Symonin Chavallat und Bicho-
waird sogar wegen schweren Einbruchdiebstahls verbannt. In dem sie
verurteilenden Erkenntnis werden als Zeugen aufgeführt: Cheriautel le
clerc dudit Symonin et Jehan le clerc de Bichowaird. Also damals wenig-
stens, d.h. zu einer Zeit, wo die Geschäfte sehr ausgedehnte waren, gab
es von Amans besoldete Schreiber. Solche von Maires sind früher ver-
bürgt Dieselben scheinen einen höheren Rang gehabt zu haben , da
ihnen der Titel maistre beigelegt wird, wie wir später sehen werden.
Fragen wir nun nach dem grösseren oder geringeren Werte der
einzelnen Amansurkunden für die Dialektgeschichte, gleichviel ob Ge-
schricht oder Handveste, so stehen obenan diejenigen, welche zur
zahlreichsten Gruppe von Urkunden gehören, deren gemeinsamer
Schreiber feste Gewohnheiten in der Rechtchreibung und ein Be-
streben bekundet, phonetisch genau zu schreiben. Dies ist zweifellos
die Gruppe von S. Ferruce, welche 8 Urkunden umfasst, darunter die
längste, welche unter den bis jetzt bekannten Amansakten vorkommt.
Durch das Bestreben nach dialektischer Treue zeichnet sich das
Geschricht von Boilawe, N. 220 der N. & E. aus Darin steht es an
erster Stelle. Doch ist es nur kurz und vereinzelt.
1) S. 119f,
2) Eine genaue DarsteDiiug des Amansweseus sowie der übrigen Faktoren dei*
Metzer Kechtswesens liefert neuerdings Prost in Les institutious Judiciaires dan?
Ja eit6 de Metz. Paris u. Nancy 189.'5. Dort findet sich auch die einschlägige Li-
teratur, sowie der archivalische Apparat aufgeführt.
Die Stadt-Metzer Kanzleieu 429
Durch ihre Anzahl ragen die Akten des Jaikemin fis de Thiriat
de Maizelle hervor. Im Allgemeinen strebt auch er nach lautlicher
Genauigkeit.
Von Wiels sind 5 Aktenstücke vorhanden. Seine Rechtschreibung
verrät keine besondere Anstrengung, die dialektischen Eigentümlich-
keiten wiederzugeben; wenn sie sich auch von französischem Einflüsse
ziemlich freihält.
Von Lorate sind 3 Urkunden erhalten; doch ist seine Recht-
schreibung, wenn auch folgerichtig, nicht peinlich dialektisch.
Die Gruppe 363—365 ist ausser den genannten noch die einzige,
welche reichhaltiges Material liefert. Es sind 3 sehr ansehnliche Ge-
schrichte. Ihre Rechtschreibung ist nur in einzelnen Punkten hervor-
vorragend dialektisch.
Die Gruppe von 8. Ferruce fällt für die eigentümliche Behand-
lung von vortonigem a und e schwer in die Wagschale. Baitistre,
airitage, aber dator; Jeinnate. Mausionera = maxon und nicht mai-
xon, das ein Gemisch von maison und maxon zu sein scheint (vgl.
pluix neben plux); Geiradon; preimier, ceist.
N. 220 ist der entschiedenste Vertreter der metzischen i-Entwick-
lung: Tainoir , Jeinait , poir, tois, loi Boilaiwe, also sogar vor dem
lahialsten Laute!
Jaikemin — de Maizelle liefert namentlich amin, Goudefrin, ille
und die Imperfekte auf ivet.
Lorate ist zugunsten von toz für tous anzuführen. Ihn unter-
stützen eine Reihe anderer, wie Hemmignon mit 2 Urkunden, Jakiers
de Nouviant mit einer und der Anonymus von 328. Hier entschei-
det übrigens nicht die numerische Majorität, sondern toz braucht nur
von echten Zeugen überliefert zu sein, um vor dem als französisch
bekannten tous den Vorzug zu bekommen. Übrigens concurriert mit
letzterem das Boilaw'sche tois, also wiederum Wechsel von oi und ou.
Wahrscheinlich triift Boilawe das Richtige und braucht man bei der
grossen Verwandschaft von metzischem u = i das häufige tous nicht
unbedingt für französisch anzusehen.
363—365 liefern Imperfekt auf -oent.
Wiels: fome, also Weiterentwicklung des nasalen, aus i entstan-
denen a unter labialen Einflüssen zu o.
Dieser Vorgang ist lehrreich für das Schicksal des gedeckten e
überhaupt, wie es sich in Metz gestaltet hat. Vgl. Clomansate.
XL
Die bisherigen Erörterungen haben zu dem Ergebnisse geführt,
dass das Schreinsweseu in Metz nicht romanischen, sondern deutschen,
430 Max Keuflfer
hezw. kölnischen Ursprungs ist, dass die Amans von Hause aus Metzer
gewesen sind und sich unter geringer Beeinflussung seitens des
.Schriftfranzösischen und des Lateinischen in ihren Akten des Metzer
Dialekts bedient haben und dass in diesen nicht von anderweitiger
Sprachmischung und noch viel weniger von Sprachmengung die Rede
sein kann. Durch eine Vergleichung mit einem anerkannt metzischen
Literaturwerke soll die Probe auf dieses Ergebnis im Verfolg ge-
macht werden. Vorderhand obliegt es uns jedoch, die schriftsprach-
lichen Verhältnisse auch der anderen hervorragenden Metzer Kanzleien
zu untersuchen.
Für diese Ermittlungen ist durch obige Feststellungen ein fester
Boden geschatTen worden , sodass es sich nunmehr leicht feststellen
lässt, ob, inwieweit und in welcher Richtung sich die Sprache, bezw.
die Schrift, der einzelnen Schreibstuben von dem Begriffe einer echt
metzischen Kanzleisprache entfernt,
Semonce oder mise en leu de ban , die Vorladung eines Be-
klagten vor Maire und Schöffen. Die Form des Akk. Maiour
selbst ist ostfranzösiscb. Hierin zeigt leu die Entwicklung des eu
aus ou.
Eine besondere Form der V^orladung ist die seimonce au meix et
a la maison. Vielleicht bedeutet meix die Wohnung des menant oder
manant, während maison die des bourgeois bezeichnet. Hierin ist
maix die metzische Form für Mansus und hat in Metz noch die be-
sondere Bedeutung von Grundstück als Eigentum. Dass dieses
die dialektische Form statt des ebenfalls in Lothringen vorkommen-
den mas behalten hat, während maison statt maxon gesetzt ist, be-
ruht wohl auf der mehr archaischen Bedeutung von meix. x stellt
hier jedenfalls den Velarlaut dar. Das a in mansus ist als frei v.w
achten; dies ergiebt meis, aus dem i -\- s entwickelt sich dann das
X, ohne dass dabei das i völlig schwindet. Vorgeladen heisst in der
Ordonnance somenu *) , also vom Infinitiv semonre (metzisch statt se-
mondre) und nicht semoner. Von diesem Infinitiv ist das gemein-
französische Particip semons. Der Aufschub von (7) Nächten heisst
les (sept) neudz, o -f- y = eu. Den Process einleiten heisst de-
moner. Moneir metzisch gleich mener. Das e ist entweder unter
labialem Einflüsse zu o geworden (vgl. N. & E. 293 promiers , atre-
mont, loialmont, sarmont, oder es hat trotz seiner Stellung zum Ton
diphthongiert, vgl.- ebendort saoillees (sTgillatus) oder endlich es folgt
der Analogie der stammbetonten Form je moine. Dass das i von oi
1) Prost S. -22.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 4'H
schwinden kann, beweist mos = mensis. Der Übergang von oi zu o
ist übrigens , wie wir später sehen werden . eine von Horning ver-
fochtene Voraussetzung von e = a.
Vor Gericht bekräftigen (durch Ausziehen eines Haupt- oder ßart-
haares oder eines Gewandfadens) heisst arramir. Das Verbum ist in-
choativ. Dasselbe ist zwar gemeinfranzösiseh und mittellateinisch;
doch erscheint es hier in Begleitung einer jedenfalls uralten symboli-
schen Handlung, welche zur Feststellung seiner bisher noch unsichern
Etymologie beitragen mag. Diese Handlung wird mit rayer bezeich-
net. Prost erklärt adramitio als affirraation par ia mise en main ou
saisie d'un objet materiel. Vgl. den weissen Stab im rheinischen Gebiet.
Die Terminologie der Metzer Rechtssprache ist den eigentüm-
lichen örtlichen Verhältnissen entwachsen, und wenn sich auch Be-
rührungspunkte mit der Verfassung anderer städtischer Gemeinwesen
auffinden lassen . so tragen sowohl die Metzer Einrichtungen , als
deren Benennungen ein ganz eigenartiges Gepräge. Letztere sind
vielfach nicht nur der Form, sondern auch der Wortbedeutung nach
von rein lokaler Färbung.
Die Prost'schen Forschungen haben dieses Gebiet erschlossen.
Besonders reich und eigentümlich hat sich in Metz das Eigentums-
recht gestaltet. Die mit 1197 ins Leben getretene neue Verfassung
hat die "Wahrung desselben in die Hände der Maires und der Amans
gelegt. Erstere stellen den Bann, d. h. die obrigkeitliche Gewalt vor,
letztere besorgen das Urkundenwesen. Die Obliegenheiten der erste-
ren sind von Prost in seiner Studie- L'ordonnance des Maiours, etude
sur les institutions judiciaires ä Metz du XIIL siecle au XVlIe in der Nou-
velle Revue historique du droit frangais et etranger (1878), dargelegt
worden. Unter diesen Bethätigungen sind die vesture, wo nach Aus-
weis mancher Zeichnungen die Amans mit den Maires zusammenwirk-
ten, und namentlich die prise de bau als feierliche Formen der Be-
urkundung des Besitzwechsels archivalisch am fruchtbarsten. Im Ur-
kundenwesen ist das eigenste Gebiet der Maires jedoch die prise de
bau. Wir werden auf ihre Denkmäler deshalb besonders einzugehen
haben. Zunächst haben wir uns mit der Terminologie des Maire-
arates und seinen übrigen Urkunden im weiteren Sinne erzeugenden
Thätigkeiten zu beschäftigen.
Die ordonnance des maiours, obwohl im 13. Jahrhundert ent-
standen, ist leider in einer der Sprachmischung bereits zugänglichen
Form (XV. und XVL Jahrh.) in Chroniken oder Akten überliefert.
Die technischen Ausdrücke sind darin jedoch meist älterer Ent-
stehung. Wir übergehen im folgenden die nicht eigentümlichen Aus-
432 ^*^ Keuflfer
drücke wie bau, plaid, assignation, ajournement, obschon sie iu Metz
eine den örtlichen Verhältnissen entsprechende Bedeutung haben. Das
nähere darüber ist in Prost o. c. nachzusehen. Dagegen heben wir
einzelne typische Ausdrücke heraus, welche mit dem Maireamte iu
Beziehung stehen; iu der Hauptsache folgen wir dabei der erwähnten
Arbeit Prost's. arramir ^) son chaptel wird vom Kläger gebraucht
und heisst den Wert des von ihm beanspruchten Gegenstandes feier-
lich behaupten. Chaptel ist mit dem volkstümlichen chaiteis, Zins
aus Wein oder Ackergut zusammenzuhalten 2). Dieses kommt von
captatus, während jenes ein captum bezw. captellum darstellen würde.
Dom J. Fran^ois hat einen Artikel chaptels mit der Erklärung : (les)
les pressoirs: Chaptels de fruits, ventes de fruits non cueillis, de fruits
ä percevoir; chaptels de champs, fruits pendants par la raciue. Die
Bedeutung von chaptels des champs spricht zugunsten der Auslegung
obigen Wortes als Einkünfte, also wohl von captare, nicht etwa ca-
pitellum, oder gar capitale. Letzteres würde chaptal oder cbap-
taul ergeben haben , während die Darstellung von ellus metziscli el
ist. Für die obige Annahme spricht auch die Natur der Sache.
Metzische Schuldforderungen beruhten wegen des kanonischen Ver-
bots des Zinsnehmens auf Scbeinverkäufen , wobei das Objekt cen-
sal genannt wurde, (auch der Gläubiger heisst censal) oder auf Zins-
verpflichtungeu die (aus gleichviel welcher Ursache: Erbschaft u.dgl.)
an einem Grundstück oder Hause oder Verkaufsplatz u. s. w. haften.
In beiden Fällen ist von zu erhebenden Zinsen, regelmässigen Einkünf-
ten, die Rede. Die Bedeutung Kelter kann keine ursprüngliche sein.
Das lothr. Wort dafür ist chaucheur desselben Ursprungs, wie kelter,
aus calcatura^).
Xerier les ecrits erklärt Prost dechirer; ich möchte casser oder
annuler dafür setzen. Der Anlaut des Verbums setzt s -f- y voraus.
Es weist mit grosser Wahrscheinlichkeit auf das altdeutsche kerran,
(neuhochd. scheren) zurück. Es würde somit soviel als ausradieren
heissen und zugleich die Art, wie eine Metzer Urkunde kassiert wurde,
kennzeichnen. Sie sieht dem praktisch sparsamen Sinne der Metzer
durchaus ähnlich.
1) Prost 26 kommt araisznnö für anami vor.
2) Bei der wichtigen Rolle, welche Stäbe oder noch kleinere Stoffteile
(festuca) von der Röinerzeit her in der Symbolik des Besitzwechsels spielten,
erscheint es nicht zu gewagt , adramire von ad und ranuis d. i. vermittelst
eines Zweiges sich aneignen, herzuleiten.
3) S. Kluge.
1 'ie Stadt-Metzer Kanzleien 438
döcliirer ist über afr. eschirer bisher ebenfalls auf skerran zu-
rückgeführt worden, nur war der Bedeutungswandel von schaben,
zu zerreisseu, nicht erklärt. Vielleicht liegt der Anlass dazu im Ur-
kundenwesen. wo später die Kassierung durch mechanische Verletzung
des Pergamentstückes (Schnitte) vor sich ging.
Zwischen der ersten Vorladung, die dem Beklagten ins Angesicht
zu geschehen hatte und ungültig war, wenn es diesem gelang, sein
Gesicht zu bedecken, und der zweiten, semonce au meix et ä la mai-
son, wurde eine Vorladung vor die Dreizehner als Polizeibehörde ein-
geschoben , mander a l'uxe , die durch Maite und Schöffen an der
Haustüre vorzunehmen war: uxe ist die metzische Form für ostium.
Eine Enstchuldigung, welche der am Erscheinen behinderte Be-
klagte einsendet, heisst solne. Die Herkunft dieses Wortes ist dun-
kel. Als mögliches Etymon sei hier an ahd. suoua, Urtel, Gericht,
Versöhnung erinnert, s. Kluge. Das rein graphische 1, das nach o
gleichbedeutend ist mit ou, spielt dabei keine Rolle. Das Wort hätte
demnach soune oder im metzischen Sinne sone , dessen o kein i ent-
wickelt, da nur einfaches n folgt. Vielleicht auch essoine mit Re-
duktion des oi zu o?
Verschiedene Bedeutungen hat das Wort adrasM-
1) Ein adras lag vor , wenn bei einem Urteil von Maire und
Schöffen keine Einstimmigkeit erzielt wurde, sodass die Sache
dem Schöflfenmeister und Rat zur Entscheidung vorgelegt werden
musste,
2) bedeutet das Wort eine Geldstrafe, und zwar vom Anfang des
13. Jahrb. an.
Insbesondere bedeutet es die von dem Maire für den estault er-
hobene Gebühr.
Es scheint sich herzuleiten von addirectus, adreis , adrois, adros
adras, also eine ähnliche Entwicklung des gedeckten & -{- y, wie die
des gedeckten e.
estault ist nach Prost la saisie et vente publique des biens meu-
bles par autorite de justice. Er vollzog sich durch Maire und Schöffen
'en plaid banni'.
Die Bezeichnung estault dürfte von einer öffentlichen Verkaufs-
bude herrühren, da die Fleischbänke und sonstige Verkaufsstellen so
genannt wurden. In dieser Bedeutung kommt das Wort vom deutschen
Stall.
Die einzige polizeiliche Befugnis, welche dem Banne des Maires
1) S. Prost 49 Aum. 4.
Roinauisclu' Forsolimigeii V'IU. 28
^34- • ^^^^ Keuffer
entfloss , w;ir das Gewahrsam der Gefangeneu uud des gestohlenen
Gutes: garde des prisonniers et des pannies. pan pannie heisst auch
das im vorgeblichen Rechte vor der demande d'estault beschlag-
nahmte Gut: Qui unques penra pan et nel' menra ad la justice et lo
tenra noit et jor, il paierit trente solz. Lettre de commune pais ^).
pan hiess im Mittelalter Stück überhaupt. Das deutsche „Stück"
wird ja auch im Sinne von Gegenstand, ,.Artikel'', gebraucht
Die beiden an bleibenden Urkunden fruchtbarsten Amtsthätigkei-
ten desMaire waren die vesture und die ])rise de ban. Beide scheinen
bestimmt gewesen zu sein, der Forderung urkundlicher Festlegung des
Besitz wechseis , welche Bertram 1197 gestellt hat, zu entsprechen.
Die ältere Form ist die vesture, bezeugt schon für 1203, aber in la-
teinischer Sprache. Im Laufe der Zeit wurde sie durch die prise de
ban verdrängt. Nach 1263 hat sie keine thatsächliche Geltung mehr.
Diese Einrichtung ist die Quelle, welcher eine Reihe teils ur-, teils
abschriftlich erhaltener privatrechtlicher Urkunden entflossen ist. Das
Nähere darüber, sowie über die prise de ban, s. bei Prost: fitude sur
le regime ancien de la propriete. Paris 1880. 8*>.
In dieser Studie wird eine eigentümliche Formel bei der Besitz-
übertragung eingehend behandelt: in inani et trantfundo en aine et
en treflond, en ainnetai, de l'ainuetei, en aine et en fond, en trefFond,
du treffond. Für aine stehen auch die Formen ainne, ain , ayn, aim,
eune, en, em, anzne (anjne?), ene, eune, anne, eine, einne, empe, ein,
ains, ainz, eu^).
Dafür kommt en treffond auch in anderen als metzischen Urkun-
den vor; während en aine etc. spezifisch metzisch zu sein scheint.
Die Erklärung, treffond bedeute die Liegenschaft, das Grundstück,
während aine alles, was darauf ist, 'cum superposito' bezeichne, ist
wohl unabweisbar. Aber die Erklärung von aine bereitet Schwierig-
keiten, welche Prost keineswegs zu gering anschlägt. Er widmet
der Erklärung der genannten Ausdrücke und etwaigen Nuancen der
Bedeutung je nach Präposition u. s. w. eine Reihe Paragraphen. Am
wahrscheinlichsten erscheint ihm die Herkunft von aine aus aisina
(suppellex). Dieses aisina wäre 1203 durch inani aus irgend einem
Grunde ersetzt worden ^).
Es ist kaum möglich. Prost's Behutsamkeit in diesen seinen Er-
örterungen zu übertreffen. Doch ist es unumgänglich, das Thatsäch-
liche nochmals, wenn auch nur kurz, zu prüfen. Der lateinische Aus-
1) Prost S. 40.
2) Prost S. 37.
3) S. 50.
Die Stadt-Metzer Kanzleien • 435
druck kommt iu einer Urkunde (vesture) von 1203 vor. Der fran-
zösische erscheint erst 1226.
Es fragt sich, welchem gebührt die Zuerkennung- höheren Alters.
Den Gebrauch des Französischen als ürkundensprache betreffend
sagt Breslau (Urkundenlehre I 602): „Die älteste nordfranzösi-
sche Originalurkunde — ist im Jahre 1197 in Cambrai ausgestellt;
es folgt ein auf französischem Boden, aber ebenfalls in der Nähe der
Grenze, zu Douai ausgestelltes Dokument von 1203 oder 1204; sodann
eine jetzt im Privatbesitz befindliche , in Metz ausgestellte Original-
urkunde von 1212. Gerade in diesem lothringischen (also reichs-
deutschen) Gebiete wird dann der schriftliche Gebrauch der franzö-
sischen Sprache sehr schnell und sehr allgemein üblich; in privat-
rechtlichen Urkunden aus Metz ist sie schon seit dem Ausgang des
ersten Viertels des 13. Jahrhunderts entschieden dem Lateinischen
gegenüber bevorzugt."
Nun hat Verf. jüngst im Kaiserlichen Bezirksarchive zu Metz
eine dem Metzer Gebiete entstammende Originalurkunde vom Jahre
1205 aufgefunden (s. Anhang N. 2). Diese ist also nunmehr als die
älteste bekannte vulgärfranzösische Originalurkunde anzusehen, welche
auf lothringischem, also reichsdeutschem Boden entstanden ist. So-
dann ist hier an die bereits erwähnte abschriftlich cihaltene und von
Klipffel mitgeteilte kurze Schuldverschreibung vom J. 1205 zu erin-
nern, welche aus dem Schreine von S. Eukaire stammt^). Trotz-
dem bleibt es wahrscheinlich , dass die lateinische Fassung der Ur-
kunden gleich nach 1197 die erste gewesen ist, dass ihr aber, als
vielleicht Mangel an lateinknndigen clercs eintrat oder man dem Miss-
trauen der Parteien vorbeugen wollte, die Vulgärsprache eingeführt hat.
Zunächst wäre deshalb im Grundsatz an inani festzuhalten, zumal
auch die anderen Formeln der franz. Urkunden meist den lateinischen
entnommen sind (Notum sit omnibus presentes litteras visurispp.) Conue
chose soit a tous ke ces lettres vairont— ). Indessen dürfen wir hier einen
Ausdruck des Metzer Rechts vermuten, der entweder dem mündlichen
und symbolischen Verfahren abgelauscht war oder dem Übergangsrechte,
droit intermediaire, entnommen war. Im ersteren Falle wäre en aine
das ursprüngliche und (in) inani eine Art volksetymologisclie Rück-
bildung, während in dem zweiten Falle das volksetymologische Miss-
verständnis in der vulgären Wiedergabe des lateinischen Ausdruckes
liegen würde. Bei dem Missverhältnis der Bedeutungen ist eine ver-
1) Unter der Hand teilt uns Sauerland mit, dass er eine iu der Vulgär
spräche geschriebene Metzer Originalurkunde vom Jahre 1202 entdeckt hat, welche
er demnächst zu veröffentlichen beabsichtigt.
28*
^,36 ^'^^^ Keutfei
kehrte Übersetzung wohl anzunphmen. in inani ist aber dunkler, als
vn aine. Wenn es das „Darüberliegende" bedeuten soll, kann doch
nicht der leere Raum, etwa eine Luftsäule, damit gemeint sein. Das
entspricht dem praktischen Metzer Sinne nicht. Das concrete en aisrie
hat deshalb grössere Aussicht, bei etwaiger näherer Aufhellung als
der ursprüngliche Ausdruck angesehen zu werden , ohne dass man,
mit Prost . eine lange kanzlistische Anwendung der 1. vulgaris vor
1203 anzunehmen braucht.
Die Ausantvvortung eines Anwesens an den Gläubiger wegen
rückständiger Schulden, arrersiges, liiess exurement, von assecuramen-
tum*, also ein echt metzisches Wort. Auch von dem exurement wurde
Bann genommen.
Den Texten zu seiner etude sur le regime de la propriete hat
Prost eine sprachliche Untersuchung vorangeschickt, welche sich auf
die Angabe von flexivischen und lautlichen Thatsachen beschränkt,
ohne sich über letztere weiter zu verbreiten. Er begnügt sich damit,
die Abweichung der Laute seiner Texte von den ent^^prechenden neu-
französischen aufzuzeichnen, gleichviel, ob sie unter dem Tone stehen
oder nicht.
Bei Wörtern, welche im jSeufranzösischen nicht bestehen, jedoch
sonst unter anderer Form in Metz vorzukommen pflegen, giebt er die
Abweichung ebenfalls an, z. B. mez pour meis. Dies geschieht alles
auf Grimd der ganzen Serie, gleichviel ob vesture oder prise de ban,
Ur- oder Abschrift. Trotzdem kommen keine Abweichungen von den
Metzer Eigentümlichkeiten darin vor.
Besonderes Interesse haben jedoch für uns die prises de bau,
da ihre Redaktion nachweislich von den Clercs der mairies herrührt.
Auf den bis zu 36 Meter langen Rollen haben sich diese abgelöst.
Bisweilen haben sie ausdrücklich bei Beginn ihres Protokolls ihre
Mairie bezeichnet , in anderen Rollen merkt man die Ablösung des
Clercs lediglich am Wechsel der Handschrift.
xn.
Wenn die erste der Prost'schen prises de ban, die von 1220, die am
meisten französische ist, so ist die letzte des 13. Jahrhunderts die am
meisten metzische. So verwandt auch die Kanzleien der Maires sach-
lich denen der Amans gewesen sind, sprachlich nähern sie sich den-
selben erst mit Ende des 13. Jahrh.'s, also zur Zeit, wo die Paraigen
im unbestrittenen Besitze der sämtlichen kurulischen Amter der metzi-
schen Republik waren. Wohl mag man in der Neigung der Clercs für
das Centralfranzösische ein gewisses Streben nach Klassicismus
Pie Stadt-Metzer Kanzleien 437
entdeckeu, da sie sich in der Blütezeit des höfischen Epos und in
der Zeit der reinsten mittelalterlichen Formensprache (z. in Baukunst
und Bildhauerei) überhaupt bekundet. Spricht ja auch Bonnardot
von einer rßaction classique du 13ieme siecle.
Wie wir gesehen haben, waren die Amans verhältnismässig wenig
von diesem Kückschlage berührt. Dies ist sehr erklärlich, wenn man
bedenkt; einen wie geringen Anteil am schönen Schrifttum die Metzer
Laienwelt ihrer Zeit gehabt bat. DieClerc^ der Mairien waren dagegen
jedenfalls meist Geistliehe, welche in der französischen, wie der lateini-
schen Literatur bis zu einem gewissen Grade zu Hause waren. Sie konn-
ten sich durch Andere vertreten lassen und thaten dies jedenfalls
durch Mitglieder ihres Standes. Sie führten den Titel maistre und
wurden schlechthin clercs der betreffenden Mairie genannt, standen
also wohl in Ansehen: maistre Renaulz, li clercs d'outre Saille. N.
& E. 383 (vom J. 1300).
Keine Bestimmung hinderte die Angehörigen fremder Diözesen an
der Ausübung des Berufes eines Clercs. Trotzdem ist auch in die
Kanzleien der Mairien kein anderer Dialekt eingedrungen, als das
Centralf ranzösisciie. Dieses hat freilich lange ein grosses Gebiet darin
beherrscht. Nichtsdestoweniger kommt kein einziges -enr für -or oder
our vor. Le kommt nur in N. 69, dort freilich 3mal, vor. Doch
••steht dort für habet fast durchweg et und einmal est. Sonst ist aller-
dings darin die Darstellung des a mehr französisch, wie metzisch:
done, frere, tel, pere. heritage, quarte, sa. la. Die Behandlung von
e H- y und von o sind metzisch: demeie, demei; lo, toz, seignor,
prior: pesor, por, ior: cu dagegen statt dem sonst üblichen ceu.
aquast ist ebenfalls metzisch , eigentümlich i-t das Particip aquastej.
par ist die Regel und weicht erst mit Nummer 77, also Ende des Jhrh.,
endgültig dem per. Als vox hybrida ist zu betracliten permi 73 gegen
parmi 72. 74 hat bereits parmei. 76 hat parraei, das ebenso ge-
mischt ist, wie permi. ittus, -itta ist 70 = et 73 = et neben 2mal
atte, das Boenvalet von 73 ist 78 wieder zu Boenvallas geworden.
69 und 70 kommen nur die Participialformeii auf -e. 73 tritt -ei und
das metzische eit ein, 74 und 75 haben ei , ein Schreiben von 76 hat
et. Von — 77 ab herrscht -~ eit.
ai für a ist in den Nummern 69 bis 78 selten, x = s -f- «^ fehlt
in 69—76, von seixante (sexaginta) abgesehen, gänzlich. Das Haus
heisst dort maison. Von 77 und 78 ab heisst es maxon. puteus heisst
77 puix u. s. w., corvexier 79.
Was sonst im Metzischen unerhört ist, tritt 69 ein, freilich auch
nur teilweise, nämlich g für w. Dort steht nämlich Gwerions für
438 ^^^^ Keuflfer
Wairins. Immerhin bedeutet hier das g nichts weiter als einen Vor-
schlag vor dem w. 74 dagegen warde, 75 Wichars. 76 dgl., 78 waige
u. s. w. Die Endung -hart, sonst metzisch, immer -airt, ist art, ars
bis 78, wo es wieder zu airt wird, arche wird erst 77 wieder zu
aircbe und qnarfe 79 wieder quairte. Der Artikel lai tritt erst 77
wieder auf, 79 auch sai. Den echt metzischen Jaikes und Jaikemius
weichen Jakes und Jakemins endgültig erst 79 (77 und 78 enthalten
diese Namen nicht), 74 hat freilich auch schon 2mal Jaikemins neben
2mal Jakemins. Der Mähens von 73 wird 78 zu Maiheus. Aber in
einer Beziehung sind die letzten prises de ban des 13. Jahrhunderts
weniger dialektisch als die ersten. Merkwürdig ist nämlich das Vorherr-
schen des Artikels lo bis 76: 77 und 78 dagegen haben ausschliesslich lou.
Auch die Behandlung des Part. Perf. zeigt den allmählichen Über-
gang vom Schriftfranzösichen zum Metzischen im Laufe des Jahr-
hunderts. 69 -e 4mal gegen Imal aquastej. Dieses letztere, mit
dem Schluss-i, steht in den Denkmälern der Kanzleischrift einzig
da und ist ein flüchtiges Zugeständnis an den Dialekt; 70 aquastez,
achate, ancencie, ib. Porsaillis aquastei (dagegen moitiet), aquastee
(dort auch pres = prata) ; 71 Portemoselle: akaste, Porsaillis: aquaste,
ainsnee, Outremoselle: foriugies (metzisch und französisch): 72 aqua-
stei (dagegen tel, mere); 73 Portemoselle: aquastei; Porsaillis (?)
aquasteit (die metzische Form!) und aquastei (vielleicht eine andere
Maine); dort auch pere und mere, Outremoselle: donneit (dort auch
preit, aber tel); 74 aquasteit (und preit und teis), 75 Porsaillis noch:
aquastei , Outremoselle dagegen : aquasteit (und Triniteit), 76 Porte
moselle: aquasteit, noraeit (aber moitie, Porsaillis (rückfällig): aqua-
stet, akestet (und gesent, gist; sonst geist) 2mal delivree (aber teil);
Outremoselle wieder: akesteit (dort cheize Den unter Missachtung
des Bartsch'schen Gesetzes; bei den Amans immer ehiese = casa nicht
ecclesia, wie es Prost unter Hinweis auf das italienische chiesa erklärt),
77 aquasteit (preis, keilz, arreis), aber delivres. 78 kein Partie, aber
waigeire (wieder keine Beachtung des Bartsch'schen Gesetzes!) geist,
79 aquasteit (waigeire, geist, deleis, bleif und preit).
Ahnlich liegen die Verhältnisse bezüglich des Suffixes -ittus (a):
69 Richelet, 71 Colete; 71 bereits Domaniat, 72 Hanrias, Thiecelat,
Huat; 73 Boenvalet, aber Colatte, Domatte; 76 Jaicoumette, aber Gar-
sat, Garsilias, Domelate, Hanrias; 77 valas, 78 Bonvallas, Jennat
(und debita = date).
Das französische par leistet länger Widerstand, muss aber gleich-
falls dem per schliesslich weichen:
71 per, aber parmi (das noch halb französisch: metzisch: mei),
Die Stadt-Metzer Kauzleieu 439
75 — indessen par, 76 in 2 verschiedenen Mairien dgl, dagegen 77
per; 78 dgl.
Parmi — pernii — permei: 71 und 72 parmi , 73 permi 2mal, 74
permei. 77 dgl.
Sonst dialektiscli e + J = ei: 69 demcie, demei; 71 niei, Re-
meis, 73 Remey, 76 demei und mei.
0 -}- y = eu: 69 noch co (ecce hoc), 70 ceu, 73 ce, aber keu
(coquus), 75 ce sont, aber sus ceu, 78 leux (locum), 79 ceu und leus.
s -f- y = x: 69 noch pesor, maison (5mal), 70 dgl. geisent
(Porsaillis : giesent), maison, Staison (Stationen! ; dasselbe 85Staixon);
71 maison, eglise. 72 maisons, geisent. poissons, 73 maison. gissent:
74 eglise, maison, geisent, 76 seixante, aber Porsaillis: gesent, mai-
son 77 auch Porsaillis Pierexel. maxon, puix, 78 maxon, 79 corvexier,
Flaixeirt.
Schwund des r. — 69 schreibt noch sororge (metzisch serouge,
bezw. seroige), Marerite 70 sogar treres fUr terres und darrier, 73 da-
gegen bereits daier.
Den nasalen Schluss des auslautenden i giebt 69 auf 3 verschie-
dene Weisen: escheving, Gelim , Renardim, Jakemin, Godefrins; da-
neben ami und Godefrois. Dort zeigen sich überhaupt Schwankungen
in der Wiedergabe der Nasalis , am fons : en , in fons : chans und
Champpassail (mit 2facher Liaison).
In Nr. 75 schreibt der elerc von Portemoselle : serour , der von
Outremoselle dagegen signors, 69 dagegen pesor, sororge, seignor
maior, signor, dort fnndus = fons oder funs ; dagegen pontem = pount.
supra = sor, sunt bleibt (lateinische Schreibweisel, duos aber deus.
71 sor, Ragecort, ior, taillor, Art. Nom. lo. aber Genitiv dou, 73 sor
und en som (in summo), 75 s. o. 69 awast, 76 awost. , ib. dous (=
duos) : coste aber couvens, toutes, touz ; 77 desour und gleichfalls tous
(ib. lou und tous); 78 dous, aber lou, desour, court , tout. Also das
mehr metzische o weicht, im Unterschiede von den übrigen Beobach-
tungen, vor dem franz. ou. 75 steht totes, 76—78 dagegen tous.
Por zieht sich durch alle : nirgend pour. Currebat überall corroit.
ille, illa, illos, ecce illos, in illo, de illo. 69 ceus; den, aber ou,
70 do (vgl. lo), 71 ous. 72 ele, 74 ou, 75 ous, elles, 76 eil n. s., ille
fem (Porsaillis), on, ouz, dou (Outremoselle), 78 ceulz, 79 ou.
dou und do bedeuten einen Fortschritt zum Dialekt, gegenüber
deu; ganz besonders aber ille gegen eile. Das dialektische ous
herrscht schon von 71 ab vor, 69 und 70 ist es nicht vertreten, ceus
69 kehrt in ceulz 78 wieder. (Metzisch wäre sous).
Der weibliche Artikel des Nom. li ist in den prises de ban , wie
440 M*x Keuffer
JD den Geschnellten heimisch, vgl. 71 li maisons, li eglise, 73 li
femme.
Sieht man von der Behandlung des o ab, so zeigt sich, wie aus
obiger Zusammenstellung ersichtlich, eine auffallende Gravitation der
prise de ban nach der dialektischen Seite hin, welche am Ende des
Jahrhunderts zum Durchbruche des metzischen Idioms auch in den
Maires-Kanzleien führt. Der Sieg des letzteren bereitet sich schon
um die Mitte des Jahrhunderts vor, wo die Paraigen in den Besitz
der Mairien gelangen, und erscheint am Ende desselben entschieden,
wo eine Umwälzung das Übergewicht der Adel^geschlechter endgül-
tig entscheidet. Es wird wohl kaum Zufall sein , dass die Vollen-
dung der sprachlichen Selbständigkeit der im socialen Leben wich-
tigsten Kanzlei mit der Krönung der politischen Selbständigkeit der
Stadtgemeinde durch die Adelsherrschaft zeitlich zusammenfällt.
Die ihrer selbst bewusste Eigenart der metzischen Aristokratie
lugt hier hervor, welche den umliegenden Machthabern in mehr als
einer Hinsicht ein Dorn im Auge war.
Um dieselbe Zeit haben im Reiche überhaupt die städtischen Ge-
meinwesen feste Gestalt angenommen. Das metzische sollte nach Ver-
lauf eines Vierteljahrhunderts eine gewaltige Probe auf die Festig-
keit seines Gefüges bestehen und das glorreiche Ergebnis dieser Probe
in einem patriotischen Epos auch seinen vollkommensten dialektischen
Ausdruck finden, in dem Epos der Guerre de Metz.
XIII.
Es steht fest, dass sämtliche ständige Behörden einen oder
mehrere Clercs, d.h. eigne Kanzleien, gehabt haben. Dahin gehören vor
allem das Schöffen-Kollegium, der grosse Rat, die Dreizehn, die Maires
und die Amans.
Die Prüdhommes waren eine durch die Paraigen eingesetzte Be-
hörde, welche gegen die unter bischöflichem Einflüsse stehenden Treize
ein Gegengewicht bilden sollten.
Im Jahre 1325 wurden sie abgeschafft Indessen tauchen sie Ende
14. Jahrh. unter dem Namen Wardours mit einer wahren Ephorengewalt
wieder auf. Der Atour von 1385, welcher die Form ihrer Wahl und
ihre Befugnisse ordnet, bestimmt, dass sie sich 2mal in der Woche
zu versammeln haben , um die Beschwerden der Bürger anzuhören,
und giebt ihnen einen besoldeten clerc jure bei, welcher darüber Re-
gister zu führen hat. (S. Klipffel S. 177).
Unter palais als Kollektiv ist die Gesamtheit der obrigkeitlichen
Die Stadt-Metzer Kanzleien 441
Gewalten zu verstehen. Als Gebäude bezeichnet es das für den Rat,
die Sehöifen; die Dreizehn u. s. w. im 14. Jahrb. errichtete Gebäude,
dessen oberes Stockwerk haut palais genannt wurde, während das
Erdgeschoss bas palais hiess.
Die clercs-notaires de la grant court (auch cort du palais ge-
nannt), erhielten im J. 1381 wertvolle Privilegien zuerkannt^.
Schöffenmeister samt Schöffen hatten ihren eigenen clerc, vgl. Ph.
d. V. z. J. 1179 über die annalz plaitz: Et sur ce, le clerc dudit
maistre eschevin et des esehevins, les (les demonements) prend et les
empourte. In diesem haben wir wohl den Stadtschreiber zu er-
Isennen , welcher auch sonst im Reiche zu grosser Bedeutung ge-
langt ist.
Die Treize hatten ebenfalls einen besonderen clerc (s. Klipttel
S. 177), dessen Bedeutung kaum geringer sein konnte, als die des
Stadtscli reibers. Auch die clercs der Mairien waren angesehene
Leute ; man nannte sie wohl einfach li clerc de Portemuselle u. s. w.
Die Paraigen , obschon keine Behörde an sich, fassten doch ab
und zu Beschlüsse, die urkundlich festgelegt wurden. An alle wich-
tigen Staatsurkunden hängen sie ihr Siegel an. Die Dreizehner
tagen mit Sehöffenmeister und Schöffen: nur als Criminal- und Exe-
kutiv-Behörde haben sie eine gesonderte Existenz, indem die Be-
fugnisse einer solchen vom Schöffenrate auf sie tibergingen. Aber
auch diese mussten sie mit den Corates jures des Paroisses, einem
Überbleibsel der alten Zeit, teilen, während sie in gewisser Beziehung
in das Amt der Grossvögte von Metz traten, welches zuletzt die
Herrn von Dagsburg inne gehabt. Sie erhielten mit der Zeit den
grössten Teil der Staatsgewalt in der Reichsstadt. Das ürkunden-
wesen musste sich jedoch bei der Civilbehörde am meisten entfalten,
bei dem grand conseiP), welcher sowohl in Verwaltungs- als in
Rechtssachen kompetent war, und dem Schöffenkollegium, welches den
j gewöhnlichen Richterstand darstellt. Der grosse Rat war fast aus-
I schliesslich in den Händen der Paraigen , und im Jahre 1300 wurde
I sogar Vorsorge getroff'en. das« der Schöffenmeister den Paraigen
! entnommen werden musste. Von diesem Zeitpunkte ab nimmt
I die Stadt- Metzer Kanzlei auch feste Gewohnheiten an. Gewöhnlich
1) Item en Fan mil IIIc IIIL^'^ i un il (der Bi.schol) conferma la coufraiie de?
notaires de la grant court de Metz en la chapelle saint Galz et y dounait de
biaulx previlaigez pour les dits confieres de la court et en fist lettres. Chro-
nique des 6veques f. 227. Ms, der Stadtbibliothek zu Metz Nr. lOG.
2) In der oben genannten Ordnung 1.385.
442 ^^"^ Keufter
ist links ein 3—4 cm. breiter Kaud durch eine eingeritzte Linie ab-
getrennt. Ausserdem ist manchmal die oberste Zeile auf dieselbe
Weise markiert. Seltener, und nur bei grösseren Urkunden, ist auch
der rechte Rand knajjp abgetrennt. Bisweilen kommt alsdann ein
Schema in Blei vor. Ein Horizont erscheint im 14. Jahrhundert nicht
mehr. Eine gewandte, selbstbewusste Schrift mit kräftigen, gerade-
stehenden Längsstrichen kennzeichnet diese Kanzlei von früh an. Etwa
von 1350 bis 1370 kehrt dieselbe Hand meist wieder, ftir welche be-
sonders ein merkwürdig geschweiftes a Jl kennzeichnend ist^). Hier
haben wir es wohl mit dem Stadtschreiber zu thun^). Die auswärtigen
Urkunden des städtischen Archivs sind liniiert. Einige derselben
stammen von lothringischen Notarien, welche teils unter metzischem,
teils unter centralfranzösischem Einflüsse stehen. Die Stadtmetzer Ur-
kunden, (1347 umscliweifend), namentlich nach 1350, sind knapp im
Stil, vorsichtig in der Abfassung, wie Korrekturen in dem Konzept
beweisen. Bis 1300 herrscht am Schlüsse die Formel: quant li miliares
coroit oder (später meist) quant 11 y ot a miliares. Diese Formel
wird abgelöst von der folgenden:
ke furent faites | l'an de graice oder de l'incarnacion.
Bei den Paraigen hält sich jene Formel noch lange. In Lothringen
überhaupt wird sie schon von 1275 an immer seltener. Die Metzer
Bischöfe des 13. Jahrh. bedienen sich ihrer in den meisten Fällen,
während die Abteien z. t die andere Formel bevorzugen.
Durch den Umt^tand, dass verhältnissmässig wenige der Schöffen-
meisterurkunden erhalten sind und die>>e nur an ihrer Aufbewahrungs-
stelle benutzt werden dürfen, gewinnt das reiche in den Preuves der
H. d. M. gebotene Material erheblich an Bedeutung. Wir haben des-
halb zunächst zu prüten, in wieweit dasselbe für sprachgeschichtliche
Untersuchungen verwendbar ist. Zu diesem Zwecke liefern wir hier
das Ergebnis einer Kollation von 7 in H. d. M. abgedruckten Rats-
urkunden mit ihren Originalien: Atour vom 8. Febr. 1244. Druck
ville — Or. vile, deviennent — devieuent, k'il a tenist — k'il la, c'il —
s"il, dous — douz, denoncier - denoncie, sermens — sarment, par — p.
10. Aug. 1274. par — p, majour ~ maiour, quatorzze — qua-
torze.
14. Sept. 1297. dou saiel — 7 dou saiel, devant — davant.
21. Jan. 1302. Trezes — treze, conte — contes, proudomes — prou-
1) Hierauf hat mich Herr Stadtarchivar Fiidiici aufmerksam gemacht.
2) Derselbe hiess Arnould Baudoche. Das Stadtarchiv besitzt von ihm eine
Keihe Aktenstücke. Leicht zugängliche Proben auf dem Kaiserlichen Bezirks-
archive G 594.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 443
dommes^ consons — consoiis, bouttoient — boiitoieiit, messain — mes-
sainz, trezes — trazes, trezes — treze, poroient — poioit, fais — lais,
seroiet forjugiez — seroient forjngies, atour — atours.
7. Febr. 1304. doipvet — doipet, trezes — trazes, niaiubiirnie —
maimburnie; son banemant — som b., lou — lui, fois — foix, et — se,
prins — pris. voye — voie, trezes — trazes, desoure — desonr, quikion-
kes — kiqiiioiiqnes, defauderoit — deft'auderoit, 2mal trezes und Imal
trazes — 3mal trazes, perdu — perdut, en — an, grand — grant,
Januar 1305. accordeit — acordeit, aecort — acort, treizes — treze,
desourdis — dezourdis^ de warde — de la w., atour — atours, proffit —
profit.
1320 Paix entre Perrin de Pre pp. personne — persone, plaine —
plainne, constraint — constrains, Xaiving — Xaivins, Joffroi — Jotiroit,
mal — malz, la — lai, jours — jors, temoignaige — tamoignage.
Hieraus erhellt, dass die Verf. der H. d. M. für ihre Zeit sehr
genau kopiert und die Physiognomie ihrer Texte im allgemeinen ge-
wahrt haben, dass sie jedoch im einzelnen nicht zuverlässig sind. Ihre
jPreuves^ sind deshalb nur in zweiter Linie heranzuziehen und zwar
nur in solchen Fcällen, wo die Wahrscheinlichkeit für eine richtige
Wiedergabe spricht. Wir beschränken uns bei der Besprechung der
ßatsurkunden deshalb zunächst auf eine in ISl. & E. unter Nr. 2 mit-
geteilte und auf die eben vorgebrachten Kollationen und benützen die
Preuves der H. d. M. erst im Anschlüsse daran für ergänzende Be-
obachtungen, welche durch etwaige einzelne Lesefehler nur wenig be-
rührt werden.
Die in N. & E. abgedruckte Urkunde vom J. 1214 fällt zunächst
durch die Form der promulgatio auf: Symons H maistres eschaivins z
toute li universiteit de lai citeit de Mes a tous ceulz [cui conni|-
sance ces presentes lettres vanront ajosteir foy de veriteit a dittes
lettres. Nous volons ke soi[t] chose certainne z niant doutee. Die-
selbe ist von merkwürdiger Länge und zeigt die Bürgerschaft erst im
Anfange der Verfassungskämpfe, welche darin endigen sollten, dass
die öffentliche Gewalt von der Gesamtheit der civitas auf die in den
Behörden verkörperte Oligarchie der Paraigen überging, eine Entwick-
lung, welche sich durch das ganze 13. Jahrh. hinzog und am Ende
desselben ihren Abschluss fand.
1245 lautet die entsprechende feierliche promulgatio bereits : Nous,
li maistre Eschavins & li Trezes Jurez & li contes & li Communiteiz
de Mes avons estault. Diese Formel ist in der Folgezeit ständig ge-
blieben. Eine der ersten Metzer Urkunden romanischer Zunge zeigt
einen von französischen Einflüssen nur wenig berührten Dialekt. Von
444 ^'^x Kentfer
andren Einflüssen kann nach Ausweis der uns vorliegenden Proben
überhaupt keine Rede sein. Wir teilen hier die wichtigsten Eigen-
tümlichkeiten mit.
Dialektisch: eschaivins, lai, chainones, bairou, essant (= assent),
wernir: wairde, termoignaige, jai, universiteit, citeit, veriteit, comau-
deil, avoweit. sertainneteit; ajosteir, teil: queilz.
signour 2 mal, signors; lour, lou, demouroient. chainones. leu (lo-
cum), feil; ceu. acraxant, saiel. atre-^ (neben autres). vanront,
assant, esprovemans, jugemant, volantiers. an. on (= in vor
mois). eschaiving, eglixe, maxons 2mal, faixoient 2mal, xure-
ment, acraxant, plux. doii, ke n. pL, k'il, esprovimes, deiueut,
tonneur.
Lothringisch, nicht metzisch : communitei (am Schlüsse),
proudome.
Hierbei ist lour als lothringisch, nicht spezifisch metzisch zu be-
trachten.
Französisch: toute, ceulz, lettres, nous, doutee, presence, pour
dounerent, a = ad, la, savoir.
Der französische Einfluss ist also sehr gering.
8. Februar 1244. Metzisch: te:-moignaige , comniuniteiz, roteis.
osteir, sommeir, saeleir, sommeir. — tesmoignies, juries, denoncie,
araisuies, sarment, sael (metziseh wäre folgerichtig saial ; sael scheint
Dissimilation), couvenaules, estaulissemens, lou Pron. und Art., douz
(duos), lor, ])or, jors, corroit; toz. ceu, ke, ki. amin , tanrit, panre.
ameie, — den. serit, tanrit, durrit. reniet.
10. August 1274. Metzisch: Paraige tesmoiguaige (neben parage),
atornait, chescan.
deviseit: juriet, durier. estauble. saiel. consoil. Nos, noz (poss.),
maor, 2 mal (maiour): prodome, por, lou. desor, jors. ceu (ce),
toz, corroit. poures (pauperes. an prant, escheving, vanront.
luwes (leugas), saieleies. Besonderer Fall eschaot (statt -oit).
ous (illos), dou, nou (nou illum): novels.
oi Akk. für Nom., perderoit. averoient.
kant, ke: lettrez.
Lothringisch : comunetei, jurei.
Französisch: la, toute, atours (aber atorueit), par. autres, treze,
devisez, a (Präp.!, delivrer, cette, veritte, que, quaut, deux.
Das Verhältnis ist ähnlich wie in dem atour von 1244,
14. .Sept. 1297. Metzisch: li communiteit, citeit, acordeit, ator-
neit, ordeueit, veriteit, esteit, keiles, teile, mauifesteiz, jureiz, mostreiz,
escort (= accord), lai, achetteir, mandeir, demandeir, arresteir,
Die Staclt-Metzer Kanzleien 445
chaiteilz, aitours, pairt, critaigesi, ait (habet!, tesmoig'iiai^e, graice,
Lyuaiges, estaubles, parsonc, saielz ; doveroient, per lettres saiellees
de saielz actentiqiies oii per escrit en Airelie. 2 mal. douz (duos), or.
ancor, Sig-nor, dettor?; (die erste Silbe franz.). por. poroient.
Lothring'iseh: dettoiir. reiidour, lour, sour, oiire (liorai, pour.
Metziseh: baiilae (kiiga: der Hiatustilger vv fehlt);
oiiz, don. loiidemain, paix, jainaix, deix. warantir. ke, imnlz. panre,
eselieving', coit (neben coi).
Französisch: Noiis, ja, cognoissant, touz, eeaulz, ciaulz, jour, ar-
rier, en, eu (inde), autre. et, estee, trezes, nienees, warantir, toutes,
cranteeSj quatre.
Spezifisch französische gegen spezifisch dialektische Fälle etwa
wie 1:2: nuter letzteren sind etwa 1 Fünftel spezifisch lothringisch.
Die Physiognomie dieses Atours ist jedoch entschieden mehr metziscli
als die drei von 1244 nnd 1274, namentlich in folge des Gebrauches
des vortonigen ai in aitours, chaiteilz und im Artikel lai, des ai in
graice, pairt und ait, sowie der Sicherheit des Particips auf eit und
des Suffixes -eit (= atem).
Dasselbe ist von dem Atour vom 21. Jan. 1302 (neuen Stiles 1303)
zu sagen: communeteit, citeit. a(orneit, accordeit, veriteit.
lai danelien mehrmals la, aber: waigieres, wairde, ewairt, airche,
graice, damaige. Dabei tesmoignage, anforcest.
Hierzu kommen noch als spezitisch uietzische Fälle, die im obigen
fehlen: Trazes 3 mal neben 2 treze, dattes, sairoient.
Ferner: toz neben toutes. por (neben pour), lor. lors, ators neben
atour, jors, Signor.
p löst H. d, M. in par auf; dagegen spricht perchamin.
faixoient, maix.
az (= aux). atre neben autre.
Zu erwähnen sind noch werre und die Future perderoit und romperoit.
Von lothringischem Einflüsse ist kaum etwas zu verspüren, der
französische ist gering.
Ungefähr auf derselben Stufe steht die Urk. vom 7. Febr. 1304
(1305). Wir heben daraus hervor: ait, az Trazes, quaitre, pairans,
paraige, paielvet, vairoit, vairont, baulue, lai Adv., amins, prixou,
tanront, serait, paieie, deivisee, deffanderoit, perderoit, eswairt, doverait,
gveroient, moivles (meuble), sael, airche, graice, Signor. diemange.
Chandelour, perdut, som banemant.
Dagegen schreibt diese Urk, par.
Ahnliche Verhältnisse zeigt der Atour Januar 1305(6):
Consoilz (in der vorig, consous), per, accort, por neben pour.
44() Max Keuffer
hisset (conj. locasset mit präsentischer Bedeutung, s. Apfelstedt),
prangnet, lowier, claneet (cj. von claraeir), uzevvaire, (ehose dont on
a droit d'nser H. d. M. Pr. p. 275), Syraonat dou Paireir (Apposition
im Genitiv!), jiiscai, an, panroit, loweir, foix, perderoit, Treze, aber
requarroit, damaiges, debaitteroit, warde, durier, a tous jors maix,
(liuchier sns les degreis an Cluimbre). awelz (= aweus), por ce,
estauble, saiel, airclie, graice, Signour.
Einen ausgeprägt melzischen Charakter zeigt auch die sicher in
der cort du palais zu Metz entstandene Urkunde von 1320. welche in
H. d.M. (III. Pr. p. 333 etc.) überschrieben ist: Paix entre Perrin dePi6,
Ecuyer, (felaVille de Metz, faite en presence d'Edouard, Comte de Bar:
Eddowairs, Howairt, ait recognut, lai citeit, Xaiving, Abriat, dui
amins, nevout, damaige, vaurait, jamaix, cille, per acuns, tanrait, ferait.
maix. ait, voilliens, tamoignaige, rekeste, fiauble, pormettons, pormis,
saiel, graice, s. Signour, jor.
Merkwürdig ist die Schreibung Lucembourhc, die auch 1353
(24. März) (1352 neue St.) wiederkehrt, also wohl phonetisch begründet
ist. Wir werden sehen, dass schon damals r -f- J den Velarlaut x
zur Folge hatte.
An den Erzeugnissen der court du palais würden wir also eine
ähnliche Beobachtung machen wie an denen der Mairieen. Nach einem
kurzen Anlauf zu rein dialektischer Entwicklung geben sie französischem
Einflüsse ausgiebig Kaum, um am Ende des 13. Jahrh. und noch mehr
am Anfange des 14. wieder ausgesprochen metzisch zu werden. Die
Atours sind wegen ihrer dialektischen Beschaffenheit durchweg be-
merkenswert, sie sind viel mehr meizisch, als die ersten prises de ban,
doch weniger folgerichtig in der Anwendung des Dialektes, als die
Amansakten; insbesondere unterliegen sie lothringischem Einflüsse in-
sofern, als sie häufig -ei für -eit aufweisen und lour sowie die Endung
-our in ihnen häufig auftritt. Doch kommen die metzischen Eigen-
tümlichkeiten im allgemeinen darin zu ihrem Rechte. Für den Dialekt
des Schreibers kommen 3 Dinge in Betracht: Herkunft, Ausbildung
und Verkehr. Eine andre Herkunft der clercs-notaires der court du
palais, angesichts der uns nunmehr geläufigen Metzer Eigentümlich-
keiten, als aus der Metzer Gegend, scheint ausgeschlossen. Ihre Aus-
bildung verrät lateinisch - französische Schulung, doch in geringem
Masse; ihr Verkehr ist mehr, als der aller übrigen Metzer Kanzleien,
nach aussen gerichtet und zwar hauptsächlich nach den umliegenden
lothringischen^) Gebieten. Mit Isle de France, Picardie, Flandern,
Lüttich u. s. w. ist derselbe schwach oder überhaupt nicht nachweis-
1) Die Metzer selbst nannteu die Untertbanen des Herzogs Lorrains.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 447
bar. Von einer Beeinflusf;nng- durch einen anderen Verkehr, als den
mit Lothringen, Bar, Toul und Verdun kann kaum die Rede sein,
allenfalls fällt später ',14. Jahrh.) noch der mit Luxemburg- zu gunsten
des Centralfranzösischen in die Wagschale.
Zunächst ist zu bemerken, dass die grundlegende, den Landfrieden
verkündigende Urkunde vom Anfange des lo. Jahrh. von der datierten
von 1214 in sprachlicher Beziehung erheblich abweicht. Die Benedik-
tiner') setzen sie in die Zeit von 1212 — 1220 Es ist eine schöne
Originalurkunde, welche im Metzer Stadtarchive aufbewahrt wird. In
H. d. M. (1. c.) wurde sie ziemlich genau wiedergegeben. Bei KliptfeP)
befindet sich ein diplomatisch korrekter Abdruck derselben. Möglichen-
falls ist sie noch unter Bertram abgefasst. Jedenfalls stellt sie, wenn
nicht die früheste, so doch eine der frühesten metzischen bezw. reichs-
deutschen Urkunden in romanischer Sprache dar. Der Artikel la und
2mal vorkommendes (männliches) le, tesmog:nage, heritage, die Ab-
wesenheit des gedeckten und vortonigen ai sowie des x = s -+- y,
ferner vat, sera, arai, avera, ceus (ecce illos), nel statt nou, au (al), au-
trui, pora, fera u. s. w. , hat = habet (zugleich lat. Etym.) auques,
trover, ad, at, verraten französischen Einfluss. Eigentümlich ist die
Verbalendung -unt im Fiit. , welche wahrscheinlich auf verkehrter
Etymologie beruht. Auch suum wird sun g-eschrieben, sunt = sunt,
quomodo — cum, maisun = maison.
Metzisch sind: avera, lo, lor, convenroit, descopeir ^de-exculpare,
spurloser Ausfall des 1; eigentUmlicli Klipflfel: ko il lo poast — H. d.
M. ke il lo poust penre). sei, ami, la, seie, chose, meceains, ame-
ueivet, amainet, toz, volroit, colpaules, descopeir pp., rateiz, ceu,
meisme, acuns, banlue, atre, overte, afoleir, lor, dous (duos), covenau-
les, acuns, as, a = ad mit Art., dou, poeisteit, sor, surteit, verteil,
pregne, por, deviseit, monstreit, leialtei, jors, pou, arain, aujve (= avec
ein merkwürdiger Versuch, das labial und palatal zugleich beeinflusste
vortonige a wiederzugeben), soue (bestätigt unsre oben ausgesprochene
Vermutung, dass 1 in solne nur graphisch sei), chescuns, venredi, trove-
roit (Arnoult de Nowerot), vgl. tesmong, sermonroit, semoure, paierit,
baunieis, ferrit, peiret, amenderit, chestiement, mesleie, montest, espeie,
totes, maingier, mey, ceous (e wie in meceains nur zur Wahrung' des
Zischlautes, ceous nur einmal, sonst immer ceus), encharrit, porteit,
leialteit, cranteit, teil, esleire, estaulir, tesmong, adjoteit, freiries, atrui,
jors, radraciet, citeit, werre, true (vgl. lue), manguenel, ostet .3. s.,
ineillors.
1) lU Pr. p. 177.
2) S. .S94 ff.
^^ Max Keuffer
meillonr, wardour, maioiir, clamouv. sour, lour. Chaudelour.
Letztere Fälle zeigen den ostfranzösischen Einfliiss, während lor,
nieillors die Metzer Aussprache annähernd getreu wiedergeben. Besag-
ter Einfiuss kann aber kaum auf kanzlistisciiem Wege eingedrungen,
wird also auf die Wirkung der Literatur zurückzuführen sein.
Im folgenden ziehen wir die einschlägigen Urkundentexte der
H. d. M. IIL Preuves heran, indem wir auf das betreiTs dieser Publi-
kation oben Gesagte hinweisen.
Atour, 1. Oktober 1220 (S. 182), schreibt qui, que, quant, tous,
pour, Remy, a, la und lo, par; aber penret (Fut.), waige, onor, corroit,
fuist, aulx (illos; ist die Vorstufe zu ous, terrez). ceaulz erscheint
neben aulx ober phonetisch gleich saus zu sein, zumal wenn wir ceous
und meceains aus der Landfriedensurkunde zur Vergleichung heran-
ziehen. Also hat dieses ceaulz mit ciaulz keine Verwandtschaft und
ist nicht ausserdialektisch. Im ganzen ist übrigens dieser Atour auf-
fallend französisch ausgefallen und ist sprachlich mit der Landfriedens-
urkunde verwandt.
Der Atour von 1221 führt sich dagegen ganz anders ein: Juget
praes. 3. s., lou, peirs, areister, citeit, plages (Pfand), atrez, arresteve,
datres, donoievet, wairdour, euquarroient, lor, oulx; dattes, exeving,
sairmans, robeivet, wardors, ceous. Daneben finden sieh indessen
auch Abweichungen vom Dialekte.
6. Januar 1235(6) zeigt neben unverkennbaren metzischen Zügen
ziemlich starke Sprachmischung:
Metzisch : Isambairs, eschaiving, lai communiteit, cognixant, doneit,
deu, poures, fermeteit, dou, doneit, moitiet, lou leu, quairtaige (omal),
por, lou pron., chescune, mesureir, donneit, maix, wairantir, jor, eeu,
estauble, fülle, toutes, hommes, lor, saielz , tesmoignaige , veriteit, Ai-
paricion, corroit. Molin.
Lothringisch: lour (3 mal), donney, Jurey.
Franz.: toute, a tous, que, nous (Imal nous := nostres) , jusques
au, au (Dat. PI.), mesurer, tous (unbetont), toutes, pour, et, seelleez,
quant, par[?|, avons, la.
Die Schreibung faissons ist halb metzisch, halb französisch. Für
das metzische x wird graphisch oft ss gesetzt. Vgl. Psalter.
Die folgende Urkunde, ebenfalls 6. Jan. 1235, hat fast denselben
Wortlaut und ist jedenfalls von demselben Schreiber; doch steht dort
Jureiz, aber auch donney, la (keinmal lai); dagegen aivons, mallaidre,
S. Laidre, cognissans.
Auch 22. Jan. 1235 gehört zu dieser Gruppe. Daraus ist hervor-
zuheben: aquasteit, Bellegreie, Jaicomin, alt, soulz (ecce illos), seelleiez.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 449
9. Aug. 1241 schreibt faisons cognissant, -atum und -atem = eit,
-are = eir, illos = oulz, meyraes; aber noiis, toiis, pour, que; qui, la,
autre.
8. Februar 1244 ist S. 444 behandelt.
27. Dezember 1244, obwohl ziemlich lang, enthält kein metzisches
ai (ausser Imal ait = habet, Imal sairnient und pairs neben pars,
portes); dagegen schreibt sie ouor, or, por (neben pour), lor (3 mal),
porteir (lothr. pourteir), maiorz, Prodommes (neben Proudommes) dous
(= duos), jor (neben jour), corroit. Chandelour, ou, prou, toutes.
lou, az, on, dou. raeismes, despenderont, Noieil, on mois aber en Tan.
rekeuront (= recevront), compe.
Demgegenüber toutes, eax (= illos),. annee, brisiee, tresieme, par,
(neben ke) qui, -au — und kein a bezw ai für vortoniges oder ge-
decktes e.
Chandelour, fernietei.
Februar 1245 schreibt devisei, atornei, oixerei, mariei, aber jugiet
und laissiet, siee (sit); comraunaltei, aber veriteit. tous, lour, prou-
dommes, pour, courroit, aber lor, por; Richars, jusca, avera, fera, aber
ait; que queille, aber k'ele; seel aber seeleiez; tesmoignaige ; en l'an
aber ou mois (vgl. oben en l'an, aber on mois); mere, peres, aber
queille; conseil, autre, que, et, aber dou; per (neben par), averont,
ceu: laissiet; aber oixerei.
Hier überwiegt also der fremde Einiluss und dürfte die Urkunde
von einem französisch gebildeten Lothringer oder Baresen herrühren.
24. Juni 1250, der wichtige Atour, welcher die Reihenfolge der
Paraigen bei der Maireswahl regelt, hat bei den vielen Wiederholungen
ein sehr dürftiges Vokabular: Es schreibt nos, aber tous, allemal
Paraiges, aber abattre, quatre, por und corrait aber par und la. Die
vielen Future endigen alle auf -ait oder -it; doch -ata =: ee in seelee
und -atem = e in veritte; ceu, aber connissant, don (Gen.) aber le.
Also wiegt auch hier der fremde Einfluss fast das einheimische Ele-
ment auf.
So bestätigt sich, was wir oben S.446 an der Hand der von uns
kollationierten Urkunden ermittelt zu haben glauben durften, dass im
Anfange des Jahrhunderts der Metzer Dialekt die Ratskanzlei ziem-
lich beherrscht und gegen die Mitte desselben fremden Einflüssen mehr
und mehr gewichen ist. Das Eindringen der letzteren ist etwa von
1235 an bemerkbar und hält, mit einigen individuellen Schwankungen,
bis gegen 1285 stand.
In dem Atour von 1279 begegnen wir bereits wieder den Im-
perfekten clameivent, comraandevet, venivet.
Romanische Forschungen VIII. 29
450 Max Keuflfer
8. Jnli 1282 dem Metzer ai in pairt, paisaige, paisserait,
aipres.
11. September 1283: tenevet, arresteviet, panivet.
15. August 1284 hat zuerst wieder die Präposition ai, den Artikel
und das Adverb lai. Ebendort: ke und kant.
Eine andere 15. Aug. 1284: appandixes, aber Rückfall in frere
und lenr, ceulz, veritey u. a.
Auch 1287 hat leur, aber aides.
23. November 1287 hat Oxey, Mexerey, jamaix und raixon.
29. Januar 1287: neus (noctes) und macredi.
24. Jan. 1288: faixons connixant, ke, Lombairt, conselz, plux,
tanroit, wairde, Jaikes, waingnent (c gagnent), eut (octo).
20. Jan. 1291: fiancevet, avist (habuisset), marit, cosel, ouls,
Airche.
14. Jan. 1294: escort (accord), aber escordei, per, ait, neus, lai,
ke, debaiteroit, paieies, quaitre-vins, eschaving, ceu, aber ceulz.
29. März 1295 hat soulz , venivet, paievet, aber auch Sprach-
mischung: citei, Jurei, briziee.
14. Dez. 1295: lai, date, matre (neben metre), avereit, airche, ki,
kant. Zwar vendredi ; aber tenroit.
26. Jan. 1295 (1296) ist wieder mehr französisch : frere, donnees
seelleee , courroit, crantei u. s. w.; aber immerhin wairdeir, citeit,
Theriat.
15. Febr. 1297 (1298) Friede mit Verdun, ist ziemlich fran-
zösiseh.
7. Nov. 1297: aveschiet, airche, damaige, graice, aber veritei.
30. Jan. 1298 (1299) hat noch saielei und arche, ib. zu merken:
on hucheront.
26. Oct. 1299: airche, graice, Jaike, veriteit, aber devisee. Eine
andere desselben Datums: auch noch citei, Lombards, veritei.
24. Mai 1300. Dagegen Citeit, establit, atorneit, per escort, de-
morset , demorrait, juscai, ßair, Grainge, Daix (= d'Esch), lai, Fake-
mont, leux (locos), exurier, arreis, tenor, panre, lor (neben lour),
nommees reonde (rotunda) plaindoit, avront, desour, mettre, ceuls, juri6,
tous, monstreit, corpcit (culpatum), lou, ajorneir, jor, damaiges, plux,
heritaiges , ai, averoit, randut, resaixir, tanroit, exuriet, Paraige,
quaitre, millors, taules (tabulas), davant, per, vignent (aus vieignent,
lou, por, cant, venut, faicent, ceu, desaixit, neus, eommandeir, jor,
lai, acuns, quaitre, amins, aijornement, az, enkerre, averoit, faixoit,
salf, aitours, debaiteroit, aitors, por ceu, jors, maix, saielleir, dou,
saiel, citeit, airche, corroit, Mamin, on.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 451
Die Abweichungen vom Dialekt sind so gering , dass hier ein
entschiedener Durchbruch desselben festzustellen ist.
Wenn auch in der Folge der dialektische Gehalt je nach der
Eigenart der Schreiber schwankt, so kommt doch kein citei, atorney
oder dgl. mehr vor bis 9. März 1303: comunaltei, citez; ebendort ist
aber zu lesen plusieurs, aquaster, estes, defifraudez, cials, freres, so-
dass hier ausnahmsweise ein Clerc nicht metzischer Herkunft zu ver-
muten ist.
Gleich die folgende, 23. März 1308, ist wieder entschieden raetzisch
und ihre Vorgängerin hat ihresgleichen nicht mehr. Im Gegenteile,
während des ganzen ersten Viertels des 14. Jahrhunderts ist eine
Zunahme des selbstbewussten Dialekts zu beobachten , was sich bei-
spielsweise an der Häufung der Fälle von x erkennen lässt.
So machen wir denn hier die gleiche Beobachtung, wie bei den
Kanzleien der Maires, und die Vermutung, dass mit der Erstarkung
des politischen Selbstbewusstseins auch eine Festigung im schrift-
lichen Gebrauche der eigenen Mundart Hand in Hand gegangen sei,
erhält durch obige Ermittlungen eine neue Stütze. Dieses trotzige
Selbstbewusstsein sollte bald zu tragischen Verwicklungen *mit den
benachbarten Machthabern führen, zu der guerre des ,quatre rois^
1324—1326. Der rege schriftliche Verkehr mit den Gegnern konnte
nicht ohne Wirkung auf die Kanzleisprache bleiben. Lothringen
und Bar mit ihrem lothringisch-französischen Schriftromanisch und
Luxemburg, sowie das durch einen Luxemburger beherrschte Trier
mit ihrem Kanzleifranzösisch haben durch ihre Aktensendungen
zu wohl unbewusster Sprachmischung geführt. Dies erhellt z. B.
j aus einer bisher unbekannten , vom Verfasser im Stadtarchive zu
I Trier entdeckten Originalurkunde von 132G, dem Friedenschlusse zwi-
i sehen den Städten Metz und Trier. Beschreibung und Text der-
I selben finden sich im Anhange zu dieser Arbeit unter Nr. 12. Wir
; heben daraus hervor: Nous , jurey, toute, fasons, cognisant, tous, ga-
! erre (sonst immer werre), la, acort, damages, pour, autres, lour, que,
} onques, tesmoignage, estable, saiellees, signour.
Der von Bouteillier-Bonnardot phototypierte und auch abschrift-
lich wiedergegebene Friedensschluss zwischen Metz und den gegne-
1 rischen Machthabern, ebenfalls vom J.132G^) zeigt die gleiche Wand-
' hing: Communitet, fazons, guerre, que, nous, lour (neben lor), autre,
delivres, clergie (neben clergiet), tont, debtes, faissoient, ce que (neben
I ceu que), signours (neben signor), argent, la toutes, seurteis, meffes-
1) G. d. M. 404-409.
29
452 ^^^ Keuffer
soient, cialz, requerre, coustume, promet, decbasserons, marchans,
gnerderons, autruy, queil.
Im übrigen sind die betreffenden Urkunden metzisch und sicher
in der Ratskanzlei entstanden.
Lothringische und baresische Urkunden finden sich genug im
N. & E. ; luxemburgische, teils ebendort , teils in Publications de la
Soci6t6 archeologique du Luxembourg. Solche der kurtrierischen
Kanzlei des Baldewin von Luxemburg geben wir zur Vergleichung
im Anhange unter Nr. 14.
Im 13. Jahrhundert (bis 1317) tagte der Schöffenrat im Kreuz-
gange^) der Kathedrale. Diese war auch der Aufbewahrungsort für
die wichtigen, die Allgemeinheit betreffenden Urkunden. Hieran wurde
auch nach 1317 nichts geändert, als der palais'^) auf einem von der
Domkurie durch Tausch erlangten Bauplatze (wohl en Chambre) er-
richtet war, wie folgender Schlusssatz des letzten Atours des 3. Bandes
der H. d. M. beweist : Que furent faites z mises en l'Arcbe au grant
Mostier, per nos aicors. Tan de grace Nostre Signor MilCCC i vint i dous.
Der Zeitpunkt dieser Ortsveränderung fällt mit der Periode der
dialektischen Festigung der Ratskanzleisprache zusammen. Der Um-
zug bedeutet die völlige Lostrennung der städtischen Gewalten von
der Episcopalhoheit.
Das neue Sitzungsgebäude trug die Inschrift: Per raxon doit om
ceste maxon clamer lou polais de raxon.
Für die ihm anvertrauten Processakten hatte jeder Schöffe ein
Säckchen, Sachet, und in seinem Hause einen Schrein, worin die
Schöffenurteile und die Urteile der Dreizehn niedergelegt wurden^).
Die Gesetze hiessen ators oder atours von dem in der Promulgatio
oft gebrauchten Zeitworte atorneir.
Hiermit ist zu vergleichen das englische Attorney, Anwalt, Stell-
vertreter: altengl. attourne, aturne, altfr. atorne, mlat. attornatus,
atturnatus, ursprünglich der Beauftragte; es ist also Particip von
attornare, procuratorem instituere; altfr. atorner wohin kehren,
zurichten, zu recht machen*). Es ist also wohl hier zu übersetzen
mit Weisung geben.
Die laut verkündigten RatsverfUgungen hiessen huchements. Sie
wurden von den Slufen vor dem Palais : sus degreis en Chambre aus-
gerufen, huchiez. Ein Huchement ist abgedruckt bei Huguenin.
1) Klipflfel S. 151.
2) Vgl. S.440 dieser Abhandlung.
3) Klipffel 1. c.
4) E. Müller, Etymologisches Wörterbuch der englischen Sprache I. S. 34.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 453
Die Urteilssprüche hiessen dits pour droit, weil (Huguenin S. 73 f.)
die vom clerc dou Consoil abgefassten Urteile gewöhnlieh folgender-
masseu begannen: N. maistre Eschavins ait dit por droit ^).
Auch die Treize bedienten sich dieser Formel in ihren Urteilen.
Aus dem 13. Jahrh. haben wir kein jugement de Treize im Original
ausfindig machen können. Wir müssen uns deshalb mit dem Abdrucke
eines solchen vom Jahre 1282 begnügen, welchen H. d. M. III. Pr.
p. 225 bietet. Vgl. übrigens die rapports aux Treize bei Bonnardot.
Näheres darüber s. S. 460 ff. dieser Abhandlung.
Die Dreizehner hatten die Executive und die Criminalgerichtsbar-
keit. Ihre Ernennung stand unter dem Einflüsse des Bischofs. Ob-
schon auf diese Art ein Gegensatz zwischen ihnen und dem Schöfifen-
rate bestand, scheint ihre Kanzleisprache in demselben Masse dialek-
tisch gewesen zu sein, wie die der Stadtschreiberei: keil, pairt, paisaige
(passage), paisserait (fut. 1.), aipres, monest subj., amoingnet, vignet,
vandre, por, corroit, lou, dou, atre. ceu und ke neben que, kant, sous,
amoinnent.
Fremder Einfluss gering: la, danrees, par.
Im übrigen sind in der Promulgatio der meisten Atours die Treize
mitgenannt und konnte bei dem regen Verkehr der beiderseitigen Clercs
eine gegenseitige Beeinflussung nicht ausbleiben.
Dagegen zeigt eine ebenfalls in H. d. M.^) abgedruckte Urkunde
der Paraigen vom Jahre 1281 eine starke Beeinflussung im central-
französischen Sinne, welche sie von ihrer Umgebung deutlich abhebt,
ohne dass dieselbe indessen des heimatlichen Gepräges entbehrte:
Paraige, maix, baistant, apaixier, despoirtir, perjurs, tanront,
loyaulteit (ganz metzisch wäre leialteit), deviseit, ung, cranteit, fianciet,
jureis, nommeis, quaitre, panre, estauble, volroit.
Aber: que, par, leur, toutes, deulx, fiancie, quatre, nommez, aul-
cun, cognoissent, desloyaux, aultres, jour, toujours, le, Conseil, pour,
ce, seelies, seelz, devant, couroit.
Lothringisch: lour estei (2mal), dezour und dezoure. Eigentüm-
lich ist dieser Urkunde das Schluss-y : ly, sy, y, celuy, cy, sowie das
h im Hiatus: crehus.
Dieselbe Eigentümlichkeit zeigt eine Urkunde (Atour) des Paraige
von S. Martin vom 9. Febr. 1311 (1312) (H. d. M. III. Pr. p. 298).
Dieselbe war beim Aman Collignon Hemmignon (für Hainmignons)
hinterlegt (ait l'escrit) : sy, ly, y, celuy, sy und ly sind häufig wieder-
holt. Bei einzelnen stark dialektischen Zügen, wie xeurteit, xeuwant,
1) Vgl. Klipffel 1. c.
2) 0. c. p. 223 s.
454 M*^ Keuffer
vairont, conteit, leus, quaitre neben quatre, Gailliairs, quairs, avereit,
brainche hat auch diese Urkunde noch ein auffallend französisches
Gepräge und das zu einer Zeit, wo sogar die bischöfliche Kanzlei den
Dialekt angenommen hat: cialz, par neben per, lor, pour, nous, tout,
toujour, autres, aux, remettront neben remetteront, dens und deux
(duos), la, le, annee, ceulx, mettre. Lehrreich ist Baudouche, das echt
metzisch Baudoiche geschrieben wird. Wir sehen also den Wechsel
von oi und ou in einer Urkunde, welche wohl bewusster Weise sich
vom Dialekt zu entfernen strebt. So werden Courpelz und pourteir
verständlich, welche streng dialektisch Coirpelz und poirteir gelautet
haben müssen. Das in vielen ostfranzösischen Literatur-Denkmälern,
namentlich fUr die lat. Endungen -or vorkommende -our scheint in der
„höheren" Schreibweise an Stelle des ,.gewöhulichen" oi getreten zu
sein. Deshalb steht hier wohl auch dezoure, Victor, lou (statt des
Boilaw'schen loi), lour (neben lor), demouroit, Chandelloure.
Den auch sonst bei vortonigem e beobachteten labialen Einfluss
zeigt Arbolestiers.
Immerhin ist das leur der Urkunde vom J. 1281 verschwunden;
doch zeigt sich, dass das Verhältnis des Gehalts an einheimischen und
fremden Bestandteilen in beiden, 30 Jahre auseinander liegenden Ur-
kunden sich ungefähr gleich geblieben ist.
Die Paraigen scheinen eben sogar zur Zeit, wo die gesamte Metzer
Clercschaft dialektisch schrieb, das secernere de populo bewiisst oder
Qnbewusst für sich geübt zu haben, obschon ihre Herrschaft der selb-
ständigen Entwicklung der Metzer Schriftsprache sonst förderlich war.
Noch auffallender freilich ist der französische Einfluss in einer
in N. & E. 79, 30. Juli 1262, (diplomatisch genau) abgedruckten Paraige-
urkunde, welche 20 Jahre älter ist , als die soeben besprochene. Auf
einem Räume von nicht ganz 9 Druckzeilen finden sich folgende Fälle:
Nous, parages, touz, que, tenu, a, Thiebaut, jours, toutes, sauve, la,
signeur, eveske, ce, par, tesmongnage, quel, pour, estable, seeler,
seans, deus (duos), devant. — Lothringisch: feaultei. Die Wieder-
holungen sind hierbei nicht einmal aufgeführt. Allerdings bedeutet
die Urkunde ein Bündnis zwischen dem Grafen von Bar und den
Paraigen, also das gerade Gegenteil von der selbständigen Haltung
derselben , welche im ersten Viertel des 14. Jahrhunderts zum Kriege
geführt hat. Möglichenfalls hat auch ein Bareser Clerc die Urkunde
geschrieben.
XIV.
Bei den Bischofs-Kanzleien waren mehrere Umstände der Sprach-
mengung günstig. Die hohe Stellung des Bischofs brachte ihn in Ver-
Die Stadt-Metzer Kanzleien 455
kehr mit dem Centrum von Frankreich. Die Kenntnis der französischen
Sprache war bei ihm entweder seiner Herkunft nach selbstverständ-
lich oder musste ihm doch erstrebenswert erscheinen. Das Übergewicht
der Literatur der Isle de France konnte ihm nicht entgehen. Er mochte
deshalb geneigt sein, sich mit Clercs zu umgeben, welchen die fran-
zösische Sprache geläufig war. Freilich konnte es auch vorkommen,
dass ein Bischof Clercs aus seiner Heimat mitbrachte, welche dann
dem dreifachen Einflüsse des heimatlichen Dialekts, der erlernten
französischen Sprache und des ungewohnten metzischen Idioms unter-
lagen. Eine solche Mischung zeigt die Urkunde 218 der N. & E. Sie
ist ausgestellt von dem Metzer Bischof Johann von Flandern. Der
Schreiber der Urkunde war offenbar aus der Heimat des Bischofs mit
ihm nach Metz gekommen, schreibt er doch Diu, ouchuns, chil , le,
art. f. n. s. Er gebraucht nirgend das metzische ai für franz. a. Er
schreibt vielmehr grace, part, raportera, tesmoignage, quatre u. s. w.
Das metzische x hat er begreiflicherweise nicht angenommen, wie en-
sivant für enxeuwant beweist, ebensowenig das dortige w, vgl. gagier.
Für per setzt er par, für illos ious. Seniorem ist bei ihm Segneur
(2 mal), was de W. in seiner Tabelle übersehen hat. Das metzische
1 = betontem a hat Eingang bei ihm gefunden, freilich schreibt er
3 mal raporter gegen 2 mal raporteir. So steht 2 Nativite 1 tele
und 1 pere nur 1 peire gegenüber, as = ad illos hat er angenommen.
Ebenso das k im Relativum. Dagegen ist illos bei ihm = iaus und
Bellum Montem = Biaumont. lour ist wieder eine metzische Er-
werbung. — Dieser Fall ist jedoch vereinzelt, und es ist nicht daran zu
denken, dass er Schule gebildet hätte. Auch die Bischöfe waren meist
auf Metzer Clercs angewiesen. Wenn diese nun auch französisch ver-
standen, so verraten sie ihren Ursprung doch oft genug.
Das metzische x = s -j- J oder J -}- s ist ihnen durchaus nicht
fremd, wie folgende Beispiele beweisen: N. & E. Nr. 1 acraixant^),
eglixe, dixoient, maxons, maix, faixoient,pluxours, xuremant, 38foruxore-
ment; aber in derselben seurtei, 370 Ailixons, dixons.
293 hat arsediacre, das die Vorstufe zu exediacre ist, welchem
wir später begegnen werden.
Das w im Anlaute oder Hiatus zeigen 1 avoweis, wairnir, 293 war-
der, waiges, 370 Warin. Dagegen gaiges Nr. 77. Die Fälle von ai :=
fr. a sind doppelt so selten als die von a.
Unter dem Ton: 1 Conrairs, graice, jai, quairte, 38 Jaike, 48 da-
maige, tesmoignaige, 87 ait (habet), 293 graice, waiges, tesmoignaige,
319 tesmoignaige, 370 graice, ait und tesmoignaige.
1) = adcrescentem, toujours — heisst hier semper augustus.
456 ^^^^ Keuffer
Zu dieser palataleo Gruppe gehören noch geistes Nr. 38 und 1 ra-
porteret, fut. Nr, 293. Diesen 13 Fällen palataler Behandlung des a
stehen folgende 26 von reinem a gegenüber: 38Jake, heritage, 48 Ja-
kes, grace, 77 Rycharz, 87 a (habet), quatre, 94 grace;, faz 1. s. (frei-
lich nicht französisch), heritage, Pasques, quatre, 218 grace, part,
tesmoignage, quatre, 293 Buchars, hommages, quatre, 319 Bouchars,
grace, quatre, 370 Gerars, part, eritage, abbes, arche.
Vor dem Ton: 1 lai (Artikel), raipourteis, wairnir, chainones,
38 menoir (= manere), 94 menniere, 293 lai (Artikel), ai (Präpos.),
defelloit, 319 Jaikemel, 370 Ailison, aibeit, ai (ad), im ganzen 12 Fälle.
Dagegen sind 33 Fälle von reinem a zu verzeichnen. Sondert man
auch die Beispiele von Nr. 218 als einer nicht specifisch metzischen
Urkunde aus, so bleibt das Übergewicht des französischen a über
metzisches ai doch entschieden gewahrt.
Im Auslaut zeigt sich vielfach fremder Einfluss:
N. & E. 1 ajostey neben citeit, veriteit, foy, 38'' acquitei, seurtei,
abbei, veritei, foi, aber fied; 77 fie, nevou, 94 marchiei, nativitei,
218 Tbiebaud, nativite. Gegen Ende des Jahrhunderts festigt sich
aber auch hier das auslautende t wieder. Sprachgeschichtlich genommen,
ist dies eine Rückbildung: 293 aveschiet, randut, veritet; 319 cran-
teit, aber veritei, 370 esteit, marit, aibeit, deviset, veriteit. Der Be-
stand des auslautenden t nimmt mit dem des metzischen ai in gleichem
Verhältnisse ab und zu. Die Urkunde Nr. 1, 1214, also 2 Jahre nach
Bertrams Tode (unter Konrad von Scharfeneck) abgefasst, hat noch
tiberwiegend dieses t, ebenso ist sie durch ausgiebige Anwendung des
ai bemerkenswert, s. o. Erst 293, 319 und 370, d. h. in den Jahren
1289, 1293 und 1298 tritt das ai wieder entschiedener auf.
Ebenso verhält es sich mit x, das in Nr. 1 sehr reichlich ver-
wendet und 38 bereits nur mehr einmal gebraucht ist, um dann voll-
ständig zu verschwinden. Erst 370 (1293) taucht es wieder auf.
Auch a (ai) für vortoniges e in Nr. 1 und 38 acraxant, acraixant
und aveske, 38^ vairont, vertreten, tritt nachher nur mehr vereinzelt
auf in Comarcei, saelee (77), um in 293 mit aveschiet, requarons, saiel,
370 saiel wieder zum Vorschein zu kommen.
Indessen setzen 293, 319 und 370 ou für lat. o statt metzischen o;
während einige ihrer Vorgängerinnen darin mehr metzisch sind: 1293:
tous, oar (hora), outre, valour, lous (sonst los od. loz), lour, pour, an-
cours, signour, ja sogar für oi = e, setzt 293 ou in savour (= savoir)
und avour, 319 touz, taillour neben por und Signor, 370 religious, de-
sour. Dagegen halten sich die genannten 4 Urkunden frei von leur und
-enr im Unterschiede von 94 leur, rendeur, dezeur, 218 seigneur und deus.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 457
Für gedecktes e =a kommt in der ganzen Reihe nur ein Fall
vor, 319 Garciriat;
per schreiben 38 und 38 ^ und dann erst wieder 319 (neben par)
und 370.
Für w setzt 218 g in gagier, dagegen schreibt 293 warder und
waiges, 370 Warin.
Französisches e = freiem a schüttelt auch 293 noch nicht völlig
ab; 293 pres (pratum), demander, soillees, pere, veritet, neben teil,
deviseis, anneies, dagegen 319 cranteit und 370 esteit, aibeit, veriteit,
demandeir, Nommeney.
Für a -|- 1 -|- Kons, setzt 1 a und au : acuns, Abert, Thiebaut,
autres, 38 au in Saumes (Salme), 38 '^ dgl. autres, aucuns, au, 87 au
(diese schreibt auch nes = non illos), 94 Guillaumes, au, Renaut, Thie-
baut, 218 au, aber as, 293 atre, 370 atre.
Die letzten Urkunden brauchen auch k für qu häufiger, als ihre
Vorgängerinnen.
Somit haben wir auch für die Bischofsurkunden grössere dialek-
tische Treue je am Anfangt) und am Ende des 13. Jahrh. festgestellt.
Diese Erscheinung beruht offenbar auf einer Einwirkung von unten
nach oben. Vermutlich wurden auch an der bischöflichen Kanzlei
schhesslich nur mehr Clercs Metzer Herkunft angestellt.
Es erübrigt noch zu bemerken, dass der männliche Artikel le
(regime) nur einmal und zwar in 94 (1264, Bischof Wilhelm) vor-
kommt. Ebendort steht 2 mal leur und Imal rendeur.
Von all den Bischofsurkunden ist N. 293 der N.&E. (1289 Bischof
Burkhard) die eigentümlichste. Von der Vorliebe ihres Schreibers für
ou statt 0 war bereits oben die Rede. Die Neigung für labiale Vo-
kale zeigt sich auch in atremont (= autrement), soiliees (sigilatas),
soiel, proier, promiers (für premiers).
Derselbe schreibt don für dou, ameis für amis, honmages. Er
braucht das Imperfekt paievent.
Mit atremont ist das Wiel'sche fümme'-^) und mit proier das Proiche-
rasses (327) desselben zusammenzuhalten. Labialen Einfluss zeigt auch
das häufige dovoir, z. B. 223 und 363, das bisweilen douvoir lautet,
ebenso der Eigenname Clomensate.
1) Auch die v. H. d. M. II. Pr. p. 187 mitgeteilte Urkunde von 1227 des
Bischofs Jean d'Apremont samt Zusatz des Archidiakons Wiri ist noch sehr
dialektisch: faix, lai graice de Deu, Erehediaicre , faixons, raipport u. a. ; da-
gegen schon citey.
2) S. o. S. 416 und 429.
458 Max Keuflfer
Ahnliche Neigungen wie die Urkunde von 1289 zeigt eine solche
von 1283, welche ebenfalls der Kanzlei Burkhards entstammt: dovons,
loiaument, foiautei, aloiances neben aliances, boidie.
Es verdient; hervorgehoben zu werden, dass Henri Dauphin, dem der
Metzer Dialekt zu fremd gewesen sein mag, lateinisch geurkundet hat.
Bei 3 völlig selbständigen Metzer Kanzleien haben wir also die
übereinstimmende Beobachtung gemacht, dass der Dialekt um die Mitte
des 13. Jahrhunderts zurücktritt, um am Ende desselben bezw. am
Anfange des 14. wieder zu stärkerer Geltung zu gelangen.
Vom Metzer Officialat rühren her in N. & E. die Nummera 11
(1235), 264 (5. Febr. 1286), 265 (März 1286) und 332 (1294); in H. d.
M. III Preuves von den Jahren 1262 (S. 215), 1314 (S. 309).
Diese letzte hat, was uns ihrer Entstehungszeit nach nicht wundert,
zahlreiche dialektische Bestandteile : plux, maix, jamaix, estaubli, chi-
velier, ceu, parsones, makredi, recognut, confesseit, volenteit, citeit,
requaiste, vanront, graice, Signor; doch lour, court, Burtoulz, ofticiaulz,
jurei, estei, jour, nous, tout, Signour.
Der Genitiv des Artikels ist dou; doch lautet der männliche Ar-
tikel im Obliquus le und der weibliche la. Ausserdem sind als Ein-
dringlinge zu erwähnen: autre, par, devant, eauz, que, corporelment,
donnees, tesmoignage, demander. Diese Urkunde hat deshalb ein be-
sonderes Interesse, weil der ausübende Notar darin genannt wird: en
la presence de nostre fiable Mathion, dit Xandrin, notaire jurei de
nostre court de Mes. Hier ist die court des Officialats, also das geist-
liche Gericht, gemeint, wie aus folgender Stelle erhellt: ofticiaulz de
la ditte Court de Mes. Dieser Mathion Xandrin war, wie sein Name
ausweist, zum mindesten Lothringer. Als Beamter des geistlichen Ge-
richts war er gewiss Geistlicher und als geschworener Notar ein Mann
von verhältnismässig grosser Bildung. Fast lediglich auf Rechnung
dieser letzteren sind seine Abweichungen von dem Metzer Dialekte zu
setzen.
Ganz ähnlich ist die Officialatsurkunde v. J. 1294, N. 332 der
N. & E. redigiert : en la presance de Werat, dit de Burtoncort, nostre
fiable jurie, clerc notaire de nostre cort de Mes, lou quel nos i avoiames
por ces chozes especialment. Diese Urkunde ist obendrein von dem
genannten Notar gezeichnet: Wiriat. Sie ist, wie schon die Endung
des Namens ihres Schreibers in vielen Punkten sehr dialektgetreu:
Nos officialz, cor, presance, cort, por, chozes, eit reconut, recognest
3. sing, praes. ind.
presantes, ait (5 mal), eut, abbeit, lo, covant, Citeis (= Citeaux),
avachie, rantes, on (= in illo vor ban und finage), astoit, por Deu,
Die Stadt-Metzer Kanzleien 459
amone, atre, an (= in), confermet 3. sing, prsss. ind., peires, sui,
tamognet, proraat; porteir, warantize, antieremant, saielaies, volanteit,
corporemant, costragniens, corroit, dous.
Indessen Ion, dou, ancessours, tont, toutes.
Doch auch Wiriat hat gelehrte Gewohnheiten: que, quelles, elles,
qui jesent, tinage, la, devan, raison, faisons, a savoir, aucnn, estable,
quatre, quatorze, apres. Ausser jesent und finage sind diese Fälle
jedoch solcher Art, wie sie in Metzer Urkunden jeder Gattung vor-
kommen.
Hat sich die Urkunde Wiriats ausgezeichnet durch dialektgerechte
Behandlung des vortonigen e und des gedeckten e, so ragt N. 265 der
N. & E. namentlich hervor durch echt raetzische Wiedergabe von vor-
tonigem und gedecktem a: ait, eritaige, pair (partem) 6 mal, sai, lai,
juscai, anchaireit, Pairgney, poreit, sairmant, tesmoignaige, mairs,
werdeir, chescuns, requaiste, quaitre.
Ferner sind hervorzuheben: faixons, recognut, recognost. (Dieser
Fall ist interessant insofern, als N. 332 recoguest hat; beiden, zwischen
welchen ein Zeitraum von nur 8 Jahren ist, liegt recognoest zu Grunde),
assigneit, sodaies (vgl. 332 saielaies), assignet 3. sg. praes., chanone,
peire, keil, salf ceu, ke, davant, per, signor, asi, decet (Subst.), nom-
meit, revanront, por, poroit, aleir, reclameir, defarront (fallere), paie-
mant, teil, eglixe, seurteit, cranteit, ansamble, escumeniet, an (in), ceu,
presantes, saiel, nommeit, corroit, douz (duos), kant, Hanris, jor, an-
contre, comant, corporeiment(vgl.332 corporemant), varroit(=vaudrait).
Gelehrt: annees, jusca, autre, jesant (ebenso 332!), uommees, de-
livre p. p., la (meist lai), a, promet. Hierzu kommen als nicht ganz
metzisch: nous, court, desour, vocatus heisst hier voez und advocatus
avous (wohl ein Schreibfehler).
Bis hierhin haben wir also eine Steigerung des dialektischen Ge-
haltes in umgekehrter Zeitrichtung, als bei den Maires, Schöffenmeistern
und Bischöfen festgestellt. Indessen musste bei diesen notaires jures
ihre durch ihre Ausbildung bedingte Individualität eine grosse Rolle
spielen. Werden sie ja auch z. T. namhaft gemacht. So ist denn
auch N. 264 der N. & E. wieder weit weniger metzisch, obschon es
nur wenige Tage vor 265 geschrieben ist. Doch ist hier traxissent
zu notieren, das zufällig oder bewusst die betreffende lateinische Form
trifft und dabei vollkommen metzisch ist.
Die in H. d. M. abgedr. Officialatsurkunde von 1262 ist lateinisch
abgefasst, doch kommen folgende Eigennamen darin vor: de Maigney,
don Champel, de Salneria (Sanerie), Filleron, Wirietus, Savietiez (wohl
für Saveteiz).
4G0 Max Keuffer
In Nr. 11 der N. & E. (12H5) sind nur die beglaubigende Ein-
leitung und der Schluss vom Officialats-Notar abgefasst. Dort steht:
offieias, cort, salut, ke, tenut, veut, leut, abbasse, lo covent, as,
raisure, poent, saels, apeirt, teile, li Art. fem.
corroit, per Jehain, dous, nativiteit, venredi, apreiz, veriteit, ke.
Aber: tous, tenours, nous.
la, diligenment, chartre, qui, saelee, cognissables, tesmognage,
saelees, ßaptistre, quan, quatre.
So sehen wir am geistlichen Gerichtshofe, ,clercs notaires', welche
vermöge ihrer Sonderstellung eine von der Zeitströmuug unabhängige
Individualität behaupten, d. h. einmal dialektischer sind, als die Cleres
der Stadt und des Bischofs, ein andermal sich mehr gelehrt zeigen
als diese.
XV.
Das Metzer Processverfahren und die dortige Art und Weise der
Urteilsfindung begünstigten die Anwendung des Dialektes. So sehen wir
denn in der Bonnardot'schen Publikation (Paris 1885), Documents pour
servir ä l'Histoire du droit coutumier, dits pour droit des Schöffen-
meisters, rapports aux Treizes, ländliche Weistümer, weistumähnliche
Kundgebungen der Grundherreu und gerichtliche Vergleiche ohne irgend-
welche Unzuträglichkeit von der sprachlichen Seite vereinigt. Sie sind
samt und sonders sprachlich gleichartig. Allenfalls lässt sich auch
hier die Wahrnehmung aufstellen, dass je weiter man ins 14. Jahrh.
eindringt, desto häufiger die unverfälschten dialektischen Eigentümlich-
keiten auftreten. Die rechtlich bedingte Notwendigkeit, die Parteien,
also meist Bürger und Bauern über ihre Rechtsgewohnheiten und Auf-
fassungen zu befragen, führt auch dazu, dass die Sprache der betreffen-
den städtischen und ländlichen Kreise in den Processakten zur Geltung
gelangt. Die Schreiber der in Bonnardots Veröffentlichung vereinigten
Akten mögen teils ländliche teils städtische Cleres sein; doch waren
sie sämtlich schriftkundig in höherem Sinne als Jaikemin Boilawe und
der Schreiber der Charte des Chaivier, was freilich ihrer dialektischen
Treue nicht zum Vorteile gereicht. Die Schreiber der rapports aux
Treizes mögen zu ihrer Kanzlei gehört haben ; das S. 50 ff. abgedruckte
dit pour droit wird von einem clerc du palais geschrieben sein. Das
erste Aktenstück, ein Ammanweilerer Weistum v. c. 1260, ist unter-
schrieben: Drovignon de Chaipelz, vielleicht der Clerc des betreffenden
Maire. Von den ,rapports^ wurden meist wenigstens soviel Exemplare
angefertigt, als der gerade tagende Gerichtshof Mitglieder hatte und
jedes Mitglied, Treize oder Schöffenmeister erhielt ein Exemplar zur
Die Stadt-Metzer Kanzleien 461
Aufbewahrung. Also hatten wohl auch diese, wie die Schöffen ihre
Sachets und arches.
Wegen der Reichhaltigkeit der genannten Denkmäler der Metzer
Reehtssprache und zugleich wegen ihrer Gleichartigkeit eignen sie sich
zur Besprechung einzelner hervorstechender Eigenschaften des mittel-
alterlichen Metzer Dialektes überhaupt.
Freies a = ei : abbeit, asseiz, peire, keil, arreiz (adrasura), presteir,
a grei, aneie, meis (mansus), freires, outremeir, chaiteiz (captatus),
noieil; teil.
Nach Palatalen und i entwickelt sich iei < • : mangieir, chief,
porsignier, chien, gissent (jacent).
cais (casum) ist Lehnwort; dgl. estait (statum), mas (dtsch. Mass).
Moitiet zu erklären aus meitiieit (oi unter labialem Einfluss und
zur Dissimilation).
a vor Nasalen = ai: main, demain, semainnes, pain, bans (bannus)
sprich bains, Beweis bainiers. Dagegen chambre.
a -f- Guttural ai: haiches, lai (illac), faire, fait, plais (placitos)
s. oben.
Gedecktes a = ai in: polaige (pullaticum) , grainges, maille
(masculus), fromaige, damaige, mailles, maires, fait, plais (placitos),
aibes (abbas), abbes sprich aibes, pairt (partem), dairs, quairte, paist
vache lies vaiche.
Besondere Fälle : Suffix -anus = eins, doieins, Dissim. aus deiieins.
devanterienz.
carrus immer chers zur Scheidung von chair := caro, chette (catta).
Suffix -arius = ei(r)s in li quarteiz, frousteiz, jedoch meist ab-
gelöst durch -ier auf dem Wege der Analogie von i -h -iarius: lou
quartier, porterriers, porterriez, plenniers, bovier, chevelliers ^). Über
r-Ausfall s. unter r.
Auch der weibliche Artikel ist lai (la), im Nominativ li, mai =
mea, sai = sua.
Vortoniges a = ai (a), e: marie (lies mairie), mairie, eschaivins,
aibeit, assaivoir, aibey (abbatia), raiportent, sairment, bainiers (ban-
narius), maxons, alleir, waistel, annaul, asseiz, chessier, chescun, er-
gent, armeures, berreit, debarraixent, deberreir, bareteis, bairait, jai,
respors (= rapport), abbeit, chaiteiz, arreiz, aneie, quartelles, de-
pertir. Hieraus geht hervor, dass vortoniges a palatal beeinflusst ist.
Die Schreibung ai ist etymologisch, noch mehr a. Die Aussprache
wird also ä oder nach Umständen e gewesen sein mit i- Nachschlag.
Vgl. ailire = elire und die Reihe berreit u. s. w.
1) Vgl. S. 464.
462 Max Keuflfer
occasionem ergiebt ocquisson.
Einmal kommt eschauvignes vor. Dieses au ist wobl individnell
durch den Labial veranlasst; s. unter Labialen.
escort (= aceord) ist graphisch beeinflusst von descort (discort).
Unter dem Ton wenigstens scheint ai noch eine leichte diph-
thongische Färbung gehabt zu haben, da es dort mit e nicht wechselt.
Das a dieses Diphthongen selbst ist aber jedenfalls schon palatal ge-
trübt: also etwa a*.
es scheint = ei gewesen zu sein, da ai und ei vereinzelt wechseln :
de peirs, pairs.
Ein reines a kennt die Sprache dieser Urkunden kaum. Das
palatale a hat bei weitem das Übergewicht. Die labiale Trübung be-
schränkt sich im Wesentlichen auf die Fälle a -h ^• oder bl: saulz
(salvus); comunavle, comunaule?, permenauble, fautaules, expeciaul-
ment im Lehnwort annaul u. dgl. scheint -alis mit -avilis zu koin-
cidieren.
Bemerk ungen.
Auch das freie a ^ ei hat seinen Herd im eigentlichen Lothringen.
Seine Beschränkung auf betonte offene Endsilbe ist nach Goerlich^)
ein Unterscheidungsmerkmal des Dialektes der Franche Comte gegen-
über der lothringischen Mundart. Mit der Verbreitung des para-
sitischen i in diesem Falle verhält es sich ähnlich wie mit derjenigen
des i in ai bezw. ei gleich gemeinfranzösischem a^). Dort auch be-
schränkte sich ai statt a im Wesentlichen auf Verbalendungen und
Fälle von folgendem Guttural im burgundischen Gebiete. Dort war
namentlich ein Fall ausgeschlossen, ai statt a vor Sibilans, während
dieser Fall in Metz zuhause ist.
Dort endlich sehen wir die grössere Intensität und Schnelligkeit
der Entwicklung entschieden auf lothringischer, bezw. metzischer Seite
mit abnehmender Tendenz gegen Süden. Der Vergleich des Standes
von -ei = freiem a mit den erwähnten Verhältnissen drängt sich von
selber auf. Goerlich^) sagt hierüber: „Gehen wir weiter nach Süden
(weiter als Dijon), so werden die Belege immer spärlicher. Von den
Urkunden aus dem depart. Saöne- et -Loire, deren mir etwa 30 zu ge-
böte standen, liefern nur 3 und auch diese nur vereinzelte Belege für
ei" (in betonter oflFener Endsilbe). Über die Cote d'Or nach Westen
hin scheint dieses ei nicht verbreitet gewesen zu sein." — „Nördlich
von der Cote d'Or finden wir aber zahlreiche Belege für ei im depart.
1) Der bürg. Dial. 8. 9.
2) S. o.
3) S. 10.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 463
Haute-Marne". — „In den übrigen Teilen der Champagne sind keine
Spuren von ei aufzufinden." G. fragt dann weiter: „Hat das auf
lat. a zurückgehende e nicht auch ei ergeben in Formen, wo es nicht
im Auslaut stand?" Die Antwort lautet dahin, dass sich in der
Sprache der Urkunden eine entschiedene Abneigung gegen ei vor
silbenschliessenden Konsonanten zeigt; am häufigsten erscheine es noch
vor 1 und dann vor r. Weiterhin ^) heisst es bei G. : „Über die Cote
d'Or hinaus scheint das ei in dieser Stellung keine Verbreitung ge-
funden zu haben. — Aber nördlich von der Cote d'Or, näher dem
Lothringischen zu, das die Formen mit ei begünstigt, war ei ganz
gebräuchlich." Schliesslich muss darauf hingewiesen werden, dass
das ei des burgundischen Gebietes den Eindruck der Jugend macht,
da es noch mitai wechselt, wie die Schreibungen portair^) und mariai^),
naiz (natus), paire (pater)^) beweisen. Solche Schreibungen sind in
Lothringen bezw. Metz nirgend nachzuweisen. Nach alledem wird
man der Vermutung Raum geben dürfen, dass das fragliche ei mit
dem ai (ei) für gemeinfr. a die Heimat teilt, d. h. auf metzisches
Gebiet zurückgeht. Aus dem "Wechsel mit ai schliesst G., dass das
genannte e = e gewesen.
Für occasionem steht im „Burgundischen meist ochoison oder
achoison"*). In achison ist nach Goerlich Entwicklung das oi zu i
anzunehmen.
Dieser Lautbestand wird durch das Epos Guerre de Metz ^) als
für 1325 bestehend bestätigt. Auch dort ist gedecktes a vornehmlich
ai, das freie a in -atus, -are, pater, frater carus = ei. Auch dort wird
für ai manchmal a geschrieben, was ßonnardot wohl mit Recht als
einen Beweis für'die fallende (intensive) Beschaffenheit der Diphthongen
und die Übermacht des a darin ansieht. Für die Aussprache von ai
und ei erscheint es wichtig, dass salvaige, necessiteit, voiaige, citeit,
autoriteit, usaige, veriteit die Reime der Strophe 16 bilden^).
Aus avos l'esveschie der 'chronique rimee' für avaulz a travers
geht hervor, dass au, wenn überhaupt, nur wenig diphthongisch war
und etwa a gelautet hat. Dafür spricht auch der Wechsel von atre
und autre in unseren Weistümern.
1) S. 11.
2) ib.
3) ib.
4) o. c. p. 40.
5) ed. Bouteiller u. Bonnarclot Paris 1875.
6) Vgl. Bonnardot's Etüde critique du texte S. 435.
464
Max Keuffer
Damit ist das a, welches Meyer-Lübke im Lothringischen vermisst,
für das Mittelalter wenigstens nachgewiesen. Nach Horning-This ist
übrigens ä im Neu-Lothringischen nachgewiesen (Zeitschrift XIV
S. 380.) Vgl. S. 417, 457 und 462 dieser Abhandlung.
Die Herleitnng von -ier, -arius (neben seltenerem -eir) aus Palatal
+ iarius, wie sie Horning S. 387^) versucht, ist sehr wahrscheinlich.
Zur Vergleichung ziehen wir -are heran: rouwerdeir, tourneir, deber-
reis — mangieir — anpachie, porsignier, jurier, chessier, soillier
(seculare).
Die Triphthongierung, welche Horning voraussetzt, ist also in
mangieir belegt, das als Vorstufe von mangier anzusehen ist. Wenn
nun hier der infolge des Bartsch'schen Gesetzes entstandene
Triphthong iei zu ie wird, so ist damit der Weg gewiesen, wie ie
in dem Suffixe entstanden sein kann. Das Paris'sche -iarius hat
demnach eine grosse Wahrscheinlichkeit für sich. Aber auch neu-
lothringisches ey = arius ist textlich hier begründet, in quarteiz,
frousteiz. Wie nahe ei und iei sich verwandt sind, zeigt das frei-
lich vereinzelte fielst.
So erscheint -eir oder ei = arius als Vereinfachung des ie, das,
wie der Wechsel mit iei (z. B. im Psalter) zeigt, noch immer einen i-
Nachschlag besass. Zumal nach dem völligen Ausfall des r wird sich
der i-Nachklang verstärkt haben, vgl. kye^ = cor (Zeliqzon 76). In
der That lautet arius e^ in premei, goerne» , prvnei ib 7.
e
e = oi: doit, avoir, courtoizement, avoinne, foin. Also auch vorn,
e = ie: tiennent, tiers, vies, bien, Trieves.
Gedeckt: stier (sexternum).
= iei vor r: aieir; daneben arrier. Über das Verhältnis von iei
und ie s. o
-ellum = el: porrelz, nouvelz, coutelz, xamels (scamellos von
scamnum), paelle.
Gedecktes e = a (ai) in mat, Hanrias, Paillat, Grounais, do-
raexalle, corsas (3 mal), acrastre, requaste.
Aus domexalle ist heute d.oemihole geworden. Auf der o-Stufe
ist in unsren Weistüraern mos (missa-raess) angelangt, das zweimal
vorkommt, daneben einmal mess. Möglich auch, dass mos o als die
Vorstufe von a für gedecktes e belegt, wie Horning will, welcher
dieses a aus dem aus oi resultierenden o sich entwickeln lässt. Dass
1) Gröber, Zeitschrift Bd. XIV.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 465
oi zu 0 reduciert werden kann, beweist u. a. mos = raensis. Vor-
toniges auf die genannte Weise entstandenes a haben wir in amanrist
(= amoindrist) in der Metzer Biscbofscbronik (Fortsetzung des
15. Jahrb.); doch haben wir hier wegen des Nasals keine Reinkultur.
In derselben Bisehofschronik kommt voxins (= voisins) vor.
Immerhin erscheint in der 8tadt Metz und ihrer näheren Um-
gebung die a-Entwicklung vorherrschend, und das o in mos erklärt
sich zwanglos aus labialem Einfluss. Dass dieses a später zunächst
nach Labialen und dann allgemein zu o werden konnte, ist gar nicht
ausgeschlossen, da die Mittelstufe a zu Unrecht von Meyer im Loth-
ringischen vermisst wird. Wenn dies This und Horuing für die Gegen-
wartnachweisen ^), so haben wir dasselbe oben für das Mittelalter gethan.
Die Mittelstufe a ist übrigens in Hanriaus belegt; (vgl. Bonnardots
eritique S. 436). Also im Mittelalter wenigstens erscheint Metz wohl
geeignet, als Centrura der a-Entwicklung zu gelten, ein Charakter,
welchen ihm Meyer beimessen möchte, der ihm aber von Horning (1. c.)
streitig gemacht wird.
Unsere obigen Ausführungen erhalten eine starke Stütze durch
die Bonnardorsche Feststellungen: 'La permutation la plus habituelle
(de l'e) est a. — Dans les textes proprement populaires a et e s'em-
ploient indifferemment 1' un pour 1' autre si bien que, p. ex., la prep,
a et la conj. et sont notees tantot sous une orthographe unique et
tantot sous l'orthographe inverse de celle qui leurappartient respec-
tivement'. B. belegt diese Behauptung auch aus der Guerre de Metz. —
Dies ist auch bei dem Verhältnisse von a = e zu beachten.
e in unbetonter Silbe ist teils a teils i z. B. aveke, atalleir, da-
trois (district), liveit neben leveis ; doch herrscht a vor. Vermutlich ist
erst aiveke, wie ailire, s'aistant, ebenso laiveit zu lesen. Im Anlaut
erhielt sich a, im Inlaut i. Vgl. hierzu bergirie (G. d. M.).
Vor Nasal ist e in weiterem Umfange zu a geworden wie im
Franz.: prannent, tagnent, aber auch vignent, eine ähnliche Doppel-
entwicklung wie vor dem Ton. Der Schlüssel dazu ist tiennent neben
tagnent. teneant gab tieignent tignent oder taignent-tagnent. Übrigens
mag hier die Analogie von prangnent gewirkt haben.
Vor r entwickelt sich gerne ei: peirche, aieir neben arier. Dies
ist lehrreich für die Entwicklung iarius ieir eir ei, indem die diph-
thongische Natur des e (= ei) in ie erwiesen wird. Über den Schwund
des r s. unter r. Vor dem Ton tritt jedoch auch hier a ein in bargerie.
Vortoniges e in fumelle (femella), ist unter doppeltlabialem Einfluss
über ce zu u geworden. Vgl. oben fome (das noch heute besteht) und fume.
1) Hörn. o. c. p. 380.
Romanische Forschungen VIII. 30
466 ^^^^ Keuffer
0
o = ou (o): douse, dous, voiit, prous, ozouls, maiour (maior),
signour, chaucheor, tenour, tenor, lor, lour, nevoult. Ferner touz, tout,
court.
Die häufigste Darstellung von telonium ist tonneu. Daneben kommt
tonneur vor, offenbar eine Verwechslung mit aus -orem entstandenem
französischem -eur. Einmal kommt für calcatorem, auch chaukeur vor.
Übrigens lässt sich über das Wort, bei seiner noch unerklärten Viel-
gestaltigkeit im Mittelalter (s. Ducange p. 48), zur Zeit kein sicheres
Urteil fällen.
o unter labialem Einflüsse = ue (eu): muelt, vuelt, veult, buelz,
bruel, weit, awelz (apudhoc) fuers, pues, aveulz, feurs, Nuef (Bourch).
Vortonig juedy. Die gegen Ende der Periode auftretenden aveulz
und feurs zeigen den Übergang von ue zu eu. Vor Dental-Nasalis
o = oi in boin; wird es frei, so bleibt o: chainone.
Die i-Entwicklung, die sonst namentlich vor r vorkommt, stört
also die Diphthongierung, vgl. hoirs (foris), das vereinzelt anzutreffen
ist. Auch Hiatus = i hat diese Wirkung in roie (rota). Doch wie
wir ein fuers neben vortonigem hoirs haben, das in dehoirs mit der
betonten Form verwechselt ist, so giebt es auch neben roie ein rueie.
In diesem Falle wenigstens ist die von LI orning vermisste Diph-
thonirung von o (+ y) belegt. Es entspricht dies auch der in aieir
beobachteten Diphthongierung des e (-{- vor r entwickeltem i) zu ie(i).
Nur ist rueie jünger als roie, während Horning roie aus ruoie ver-
mutet.
uxes sind wir geneigt, üxes nicht tixes, zu lesen, da das Metzische
die Trübung der Vokale im palatalen Sinne durch i andeutet. Dieses
i, welches ursprünglich mit dem voraufgeheuden Vokal eine Art
Diphthong bildete, dessen Natur Bonnardot mit dem Ausdruck intensif
bezeichnet („fallend" würde dem i zuviel Bedeutung beimessen), ver-
schmolz allmählich mit jenem zu einem Vokal. So mögen wirklich
die sämtlichen metzischen ü entstanden sein. Die Formen venuit
(fuit u. s. w.), die Horning im Bernhard findet, bestehen im Metzischen
ebenfalls zu Recht. Das i des Etymons ostium oder üstium ist mit 8
zur Bildung des x verwendet, wie Horning wohl richtig vermutet.
Auch neu entwickeltes i kann das Schicksal haben, vgl. pluis-plux,
pluxours. Demnach hätten wir im Mittelalter bereits das fix, da8
Horning für Lüttich notiert, und als Etymon wäre vielleicht üstium
anzunehmen.
0 -|- y = eu: neus, neut, keu (coctum), meues (modios), meu,
meutier (modiarium) euttavles (octavulas), neuxans (nocendus).
Die Stadt-Metzer Kanzleien 467
locutn, focum = leu, feu, einmal Ion. Damit ist die von Horning
vermutete Grundlage lou belegt, die über loy, Icey zu loe geworden
sein wird. Auf die Verwandtschaft von ou und oi hatten wir wieder-
holt Gelegenheit aufmerksam zu machen. Indessen s. unten.
i.
1 = oi : consoil, datrois (district), soloil, einmal conseil, demoinnes
(dominium), esplois. Für conseil ist consal' zu lesen, vgl. Meyer S. 103.
Die beiden Entwickelungen, gedecktes e = oi und a sind also neben-
einander vertreten. So wird auch adras aus addirectos erklärlich.
Vor dem Ton ist gedecktes e = a in datrois.
demoinnes, foin, avoine, consoil, soloil weisen unsre Texte dem
Osten zu.
1 -}- Nasal = -ing: escheving, eschevins, eschauvignes, eschavigne.
In pouxonsist oi zu o reduciert. Letzteres ist vortonig zu ou geworden.
Verschiedenes.
o hat zum Produkt ou oder o in jour, jor, cort^ court, desor,
couvre (cuprum), dezour, four. In cuve bleibt lateinisches u. u(o)-|-y
= oi:boix, aber sone, sonnieir, soignees.
dui Nominativ = dui VII. 32.
ii-|-c = u in condut, lies conduit.
Ganz reines u hat wahrscheinlich ebensowenig im Metzer Dialekt
bestanden, wie sonst ein reiner Vokal. Er kennt nur Palatal- und Labial-
diphthonge. Dem ü am nächsten stand ui.
u selbst hat keinen Vertreter, es sei denn in uxe plux und dgl.
sowie in cuve, da ou dem oi zuviel verwandt ist, um u= ähnlich ge-
lautet zu haben; höchstens wird dies vor Labialen der Fall gewesen
sein, ou kann also ow und o^ bedeuten. Für die Verwandtschaft von
ow mit u sprechen rowe (ruga), dem wir oben begegnet sind, und
charrowe. So erklärt sich auch neumet/.isch oxe vielleicht über owxe
aus uxe. Dass umgekehrt o zu u werden kann, sehen wir in den juelz
(gaudiellum) der Bischofschronik. Wie sehr übrigens ou dem oi verwandt
war, erhellt auch aus einem Falle derselben Chronik : foussiez (= fossatum),
wo das u zur Anwendung des Bartsch'schen Gesetzes Anlass giebt.
Vortoniges u kann zu e verdumpfen: comenauble. üi=ü wird auch
von Bonnardot als Eigentümlichkeit der Guerre de Metz hervorgehoben:
respanduit reimt mit dessendus u. s. w., welclies letztere wohl dessenduis
zu sprechen. Dieser Diphthong war, wie Bonnardot aus solchen Reimen
schliesst, fallend.
Wie nahe oi und ou im Metzer Gebiete bei einander liegen, ist
im ganzen Verlaufe unsrer Arbeit deutlich geworden; man denke nur
30*
4G8 Max Keuffer
an den Wechsel von consoil und consouz. Ursprünglich mag dieser
"Wechsel stets einen besonderen Grund gehabt haben, wie in dem eben
erwähnten Falle. Dort löst sich nämlich das l vor dem Konsonanten in
u auf. Ähnlich verhält es sich mit dem vortonigen oi in dem oben er-
wähnten pouxons; dort mag der labiale Eiufluss des p sich geltend
machen. Immerhin muss für das stadtmctzische Gebiet daran festge-
halten werden: Im allgemeinen bleibt lateinisches o, wie auch lateinisches
a; doch giebt es in Metz, wie es kein reines a giebt, so auch kein
reines 5. Dieses entwickelt vielmehr in der Mehrzahl der Fälle,
welche freilich aus Gründen der Schule selten zum schriftlichen Aus-
drucke gelangen, ein i, an dessen Stelle aus Veranlassungen, wie die
eben erwähnte, oder konventionell, infolge der Uniformierung durch
die ostfranzösische Literatur und Kanzlei, oft ein u tritt. Die Grosse
Ewaraye schreibt auch lo (lou), po = pro, to (totum), jo (diurnum),
gotte; aber lou (illorum und illum prou.)- Die Fable recreative,
welche mit ihr von Bonnardot veröffentlicht wurde ^) und einen Verfasser
von literarischer Bildung verrät, schreibt auch tovve, to, correu, ko
(coup), aber iou (jour), Emperou. Von der stadtmetzischen i-Ent-
wicklung ist in beiden Denkmälern nichts zu merken. Entweder hat
nun eine Reduktion des nachweislich fallend gewesenen oi auf o statt-
gefunden oder die i-Eutwicklung hat sich auf die Stadt Metz beschränkt.
Das erstere ist das Wahrscheinliche; denn in Flippe Mitonno (1709),
welcher ja in der Stadt Metz entstanden ist, findet sich nur o:lo,
po l'emor, sotient, dotte, volu, vo, mochet, dobliet. Doch finden wir
hier unter dem Ton vor r und s statt dessen ou : eillou, Pracuroux,
j'ouse, paoüe, doch auch elentor (ä l'entour), poure (pauper)
dagegen in po; dieses ou dürfte wohl oü zu lesen sein. Dieser Eigen-
tümlichkeit begegnen wir noch heute in dem pays messin; — vgl.
Gazette de Lorraine 1893 (Nr. 268) einen Pseudonymen (vom Abbe
Vion verfassten) Artikel : Bonne novelle, unterschrieben Cola Meli, po,
lo, dzo, no, tot, dozainne, fornir, perto, boche und sogar noch jo, tojo,
mosse, d'anto (dantour). Aber: chouze, toüt (tot), doü (dorsum), däniou,
estour, (ä cettc heure), reppour (rapport), propouzent, raborous.
gouvernement und pre coup, (apres coup) sind offenbar französisch.
fou mag durch das folgende 1 beeinflusst sein; oder es ist französich,
vgl. choux. Honorem — honneur ist ganz aus der Art geschlagen.
Also in den Fällen, welche ehedem der i-Entwicklung in der Stadt
Metz besonders günstig waren, ist hier ou eingetreten. Dies wird noch
besonders illustriert durch bous (bois).
1) Etndes romanes d6di6es ä Gaston Paris. Paris 1891.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 469
Um zu zeigen, wie weit die i-Entwieklnng in einem echt metzischen
Texte des 15. Jahrhunderts geht, an dem keine schulmässige Bildung
zu verspüren ist, verweisen wir auf die Charte des Chaivier. Mit ihr
ist das Geschricht Boilawe'8 Nr. 220 der N. & E. zu vergleichen. Als-
dann wird ersichtlich, dass man vom 14. bis 15. Jahrhundert in vielen
Punkten anders schrieb, als mau sprach; dass sich jedoch aus
den Kanzleiprodukten von Metz, wenn man auf diesen Punkt
Rücksicht nimmt, die wirkliche Sprechweise ziemlich genau heraus-
lesen lässt.
Ein besonders interessantes Dokument der Bonnardot'schen Samm-
lung ist die Nr. XIII S. 47, ein Vergleich zwischen den Abteien Saiute-
Claire und Saiute-Marie-aux Nonnains vom J. 1324. Dort kommt näm-
lich eine lediglich dem Metzischen anhaftende aber schriftlich selten
ausgedrückte Eigentümlichkeit, und zwar sehr ausgiebig, zur Geltung:
ei für stummes e : diteis (= dites) lOmal, darunter einmal ditteis,
quitteis, privilegeis, tenueis, meuteis, presenteis. Damit ist die
dialektische Treue der im übrigen ganz in ihre Umgebung passenden
Urkunde verbürgt und ein weiterer Halt dafür gewonnen, dass auch
alle andren Metzer Kanzleiprodukte, weil sie mit jener Urkunde sprach-
lich verwandt sind, sich dem Dialekte anpassen und der Sprachmischung
nicht oder nur wenig unterliegen.
Sehr dialektisch sind auch die beiden letzten der Bonnardot'schen
mittelalterlichen Dokumente, namentlich Nr. XV, ein rapport aux Treizes
vom 20. Juli 1342. Dort kommt das Imperfekt torneiviet vor. Sollte
das ie der Endung vielleicht obiges ei wiedergeben wollen? Derselbe
Akt hat coirant (=currentem), bargere, avoc, matre, sous, peix
(= pejus) und oure, aber ancor, lou, aber por.
Dagegen hat das Schöffen weistum des Banns von Vezin, erste
Hälfte 14. Jahrhunderts (Nr. XVII bei Bonn.), lou u. Ion, monsignour,
pour, dou u. don, signour, maiour, mou (meum), vous, lour, lous, ou
oder on, jour, pourteir, apourter, lou pr., vouloit, ancor, cors (cursum),
cort, por, poixons u. poxon, portent, portorxier, toz, vos, mostreir. Im
übrigen ist die Urkunde so dialektisch, dass an gelehrte Einwirkung
nicht zu denken ist: exavins, neus, requairoit, plux, eu (hodie), leveis
(2. pl. imp.), mait, paialle u. paielle, chadron, desc'ay, aquixon, daraies
(denrees), chair, xeisimes, foin, avoinne, menguissent, keut, ranfusei-
vent, per, cay (quid), saiune (= soine, sone), son (sine), ille, giut p. p.
V. gehir (s. Bonn. 1. c. Anm.) xuerteit.
Stadt metzisch wäre soue und nicht sainne, wie wir oben gesehen
haben, ebenso quoi und nicht cay. sainne und cay beruhen auf soene
und quoe, wobei der erste Teil des Diphthonges fiel. Sonst ist mit
470 M^^ Keuffer
Ausnahme von daraies, wie ille, ranfuseivent, xuerteit u. a. beweisen,
das Dokument echt metzig^ch.
Wir haben es also wohl mit einem Produkte der Feder eines Clercs
der Metzer Umgegend , wohl des Bannes von Vezin , zu thun. Dort
schrieb man also eure , wie noch heute in Bazoncourt est' our. Die
Vermutung ist also wohl begründet, dass stadtmetzisch signoir und
landmetzisch, wenigstens z. T. signour zu lesen ist und dass sich beide
Gebiete gegenseitig beeinflusst haben.
Alle bisher festgestellten Fälle von „Sprachmischung", die sich auf
ou statt 0 (oi) gründen, lassen sich also auf den Einfluss der unmittel-
baren Umgebung von Metz zurückführen. Damit wird ihre Zahl und
Bedeutung erheblich abgeschwächt und erscheinen die Metzer Kanzlei-
produkte um so geeigneter, für Denkmäler des Metzer Dialekts zu
gelten. Immerhin mag ja das französische Vorbild bei Fällen, wie
nous (das ja hier wohl nos heisst), tous (hier wohl toz), jour u. dgl,
die Anwendung des ou gefördert haben.
Nach Zeliqzon S. 21 ist heute freies 6 in der Umgegend von Metz
teils zu u teils zu ow geworden; gedecktes o dagegen bleibt.
Ähnlich ist oben gedecktes o geblieben in cors u. cort, dagegen
freies o zu ou geworden in maiour, signour.
So schreibt auch, wie wir oben gesehen haben, die Grosse En-
warayerjo, gotte, aber lou (illorum).
Auch bei Flippe Mitonno findet sich elentor, aber Pracuroux, paoüe
u. s. w. Doch schwankt hier der Gebrauch, vielleicht aus demselben
Grunde, weshalb dies in Metz schon im Mittelalter der Fall ist, nämlich weil
sich hier das städtische und ländliche Element gegenseitig durchdringen.
Dies ist in noch höherem Grade der Fall im Chan-Heurlin. Po,
tot, lo, so, mo, vos, sovent, tos, tojo, sopirant, sourveillance, portant,
mochu (mouchoir), corri, dzo, sorire; emorou, tote, jornaye, corre, jo,
doch gourge, bourse, foüche, moü (multam, wegen des 1.), pou (pauc),
mantou, glioure, emour, oü, fliettouse, emorou, pechoüue'), oure,
Vortonig bereits trenvet, aber coleurs (halb französisch), moud (mordet
coüs (colp), coüte (cote), toü (tot), transpour, sour (sortem), foürce,
courset, fourvayaye, toürment, louglant, inoucente, pourret, vourins,
polen, voleu.
Also vortoniges ö = o, gedecktes ö = teils o, teils ou; freies ö = ou.
Gedecktes o = ou, vortoniges o = teils ou, zum geringen Teil = o.
Die Neigung beider Arten von o, vor r und s zn ou zu werden,
ist hier unverkennbar.
Vortoniges und gedecktes ö bleiben vorzugsweise.
1) Auch in Flippe Mitonno.
Die Staclt-Metzer Kanzleien 471
Freies 6, gedecktes und vortoniges o werden unter dem Einflüsse
des r und s zu ou. Die Circumflexe auf coüte; foürce u. s. w. deuten
wohl auf diphthongische Aussprache. Ähnlich wird es im Mittelalter
in der Umgegend von Metz gewesen sein.
XVI.
Bisher haben wir nur Originalakten zur Grundlage unserer Unter-
suchungen genommen. Indessen bieten auch die Cartularien reichen
Stoff, zumal sie sich durchweg als ebenso dialektgetreu ausweisen, als
jene. Freilich sind die Schreiber in ihrer Rechtschreibung von ihrer
Vorlage nicht abhängig. Allein der damalige Zustand der Orthographie
gewährt der Eigenart des Schreibers weiten Spielraum, ohne dass er
deshalb, wenn er sich von seinem Original in der Schreibung entfernt,
seinem Dialekte untreu zu werden braucht. In dem Appendix zu
seiner Studie über das Metzer Eigentumsrecht hat Prost, zur Beleuchtung
der vesture, neben einigen Originalien, den Cartularien der Kathedrale
und der Abteien entnommene Belegstücke abgedruckt. Hierzu kommen
als Beweisstücke seiner Ausführungen über die prises de ban Ab-
drücke von Bannrollen, die selbsverständlich Originalien sind. Wir
haben es also hier mit dreierlei Herkunft zu thun: Klösterliche bezw.
Dom - Schreibstuben, Amans- und Maires - Kanzleien. Zu diesen hat
Prost, ohne die Frage der Entstehung seiner Texte zu berühren, eine
sprachliche Einleitung geschrieben, die sich freilich in ihrem phone-
tischen Teile darauf beschränkt, dem betreffenden französischen Buch-
staben die dafür stehenden metzischen gegenüberzustellen. Trotzdem
lässt sich sehr wohl aus diesem wie aus dem morphologischen Teile
seiner Auf.stellung die gemeinsame metzische Herkunft seiner gesamten
Texte sehr wohl erkennen. Einen sehr wichtigen Fall hat Prost je-
doch aufzuzeichnen unterlassen, nämlich r -f- s = x in aixediaicre
Nr. 50 und exediaicre (2 mal) Nr. 53, beide Nummern aus dem Cartular
der Kathedrale und zwar Abschriften zweier Geschrichte aus ver-
schiedenen Schreinen (Colin Bairon und Jaikemin Boilawe). Die ge-
nannten Fälle haben zur Vorstufe arcediaicre Nr. 45, desgl. 46 und
aircediaicre Nr. 47, alle 3 ebenfalls aus dem Cartular der Kathedrale
und diesmal Abschriften nach Geschrichten desselben Schreines: S. Vy.
Nach Horning findet man in dem ganzen Gebiete von Metz bis Bei-
fort X *=h, resp. s j aus is (c), r; ferner x aus s -j- y ebenfalls im
Wallonischen, aber dort nicht x aus rs. Hier sehen wir also an der
Nordgrenze des Gebietes das hauptsächliche Unterscheidungsmerkmal
dem angrenzenden Wallonischen gegenüber bereits im Mittelalter ver-
treten.
472 ^'^^ Keuffer
Um die Verschiedenheiten, welche bei der Abschrift entstehen
können, zu erproben, vergleichen wir ein Stück aus dem Cartular
der Kathedrale, welches unter Nr. 52 bei Prost abgedruckt ist, mit
einem solchen des Freisdorfer Cartulars (S. 59). Beide haben Ge-
schrichte Jehans li Mercier's zur Vorlage. C (Kathedrale) schreibt paier,
F (Freisdorf) paieis, C courroit, F corroit.
Das genannte Cartular, eine reiche Fundgrube für die Geschichte
des Eigentumsrechtes, ist vor nicht langer Zeit erst wieder in England
erworben worden. Es ist ein Pappeband in grünem Leder; Goldleiste.
In der Mitte (in goldener Kapitale): Manuscrit app.t ä M'. Monteih
f. Pg., das meiste von 2 Händen, 14. Jahrb.
Der erste Teil ist ein Denkmal der Kanzleischrift der grant Court
de Mes gegen die Mitte des 14. Jahrb. Er ist überschrieben: Ci sont
escrites les censes com doit as dames de Fristorf p mey an p les
paroches de Mes que furent renouvelees et escrites: 1' an MCCC et
XXXVIII. — Et estoit a tens de dont Symonins Bigois, nottaire de
lai grant court de Mes, lor maiour, que les fit renoveleir : Cest li estaie
de nouweyl. Premierement an lan dessus dis.
Kräftige Minuskel rubriciert; für a — a, 1 oft, zumal Doppel -1
durch einen Querstrich oben abgeschlossen, n und u kaum zu unter-
scheiden; auf dem i vielfach Striche. Einzelne Posten ab und zu mit
ähnlicher Tinte, wie die des Textes durchgestrichen. Verschiedentlich
Eintragungen in flüchtiger Schrift, z. B. :
S. 9 : Jaikemins de Taitanges VI s. sus son jerdin daieir sai mase
on Yment et sus la vigne Pargnemaille.
S. 10: Collignons Gorverne XV s. sus pluxiou (!) piece d'airetaige.
S. 11: Arnolz Voguenelz V. s. l VI d. Jehans Bairbe l'escrit,
Z lou tancript en cest livre ses doit tenir l avoir dame Lorate. Et apres
son decept Pantecouste sa suer Z apres lor decept Poinsate li fille
signor Yngrant Bourchon l apres lor III decept doient demoreir a toz
jors maix a l'offices de l'ostelerie de Freistorf. Nachtrag: Vacat que
il sont raicheteis.
S. 12: Arnoulz Voguenelz V. s. Z d(eme)i. Thiebault Lambert
l'aicrist de l'aquast. Et lou tancrist en queis. Et ces V s. Z di sont
lai cousteriere por lai lampe dou crucefis.
Ib.: Arnoulz Voguenelz V. s. Se sont dame Merguerite de Thion-
ville Z dam Anel de Volge alor II vies z apres lor decept doient de-
moreir az dames por deptir avuec lou cent lou signor Jehan Chap-
pelain.
S. 52: Jehans Eucol l'ait relevey, Perrin Corbe l'escrit.
S. 53: Jacomate Berbelz l'ai relevey, Collignon Kollenat l'escrit.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 473
Dieser Teil schliesst S. 54. Uuter N. 10 geben wir eine Probe
daraus. Unter dem oft erwähnten saiebet wird die Urkundentascbe
des derzeitigen Maire von Freisdorf (Symonin Bigois) gemeint sein.
Der zweite Teil, welcher S. 55 beginnt, ist tiberschrieben:
Ce sont li tanscrit des escris des arcbes des amans de Mes l des
divizes des censes con doit as dames de Fristorf dedans Mes l dedans
lor maxon a Mes con lour aporte dedans lour conrt a Mes ou en la
raaxon lour maiour a Mes z con vont querre. Li queilz tanscris furent
renovelei entre pasque Z la peuthecoste, kant li mill[iaires] corroit per
M. Z.CCC. z -VI. ans. z ke maistre Bertrans qui governe les escoles de
la proche S. Eukaire ait renovelei de ses mains.
Hier haben wir also ein Denkmal der Metzer Schulschrift um die
Mitte des 14. Jahrh., eine regelmässige Minuskel, welche an die des
13. Jahrh. erinnert. Dasselbe ist um so willkommener, als über die
Metzer Pfarrschulen, ja über die metzischen Schulen im Mittelalter
überhaupt sehr wenig bekannt ist. Möglichenfalls unterwies maistre
Bertran seine Schüler auch in der Kanzleischrift. Bei der grossen
Nachfrage nach geschulten Clercs ist dies wahrscheinlich. Übrigens
nahmen die Notare wohl Schüler an, die sie ausbildeten und welche
dann ihre Clercs wurden.
Vgl. S. 115: ke maistre Richairs, li escoliers li maires (Nominativ
für Obliquus!) l'abbasse z lou convent de Fristorf ait aquasteit a toz jors
mais por la chiese deu de Fristorf. Dieser Lehrling wird also schon
erwachsen gewesen sein, da er schon Käufe vermitteln kann. Diese
Stelle steht in einer Urkunde von 1312. Im Jahre 1317 ist jeuer Lehr-
ling bereits zum Amte eines Clercs vorgerückt; vgl. S. 121: Maistre
Richairt, lou clerc lou maiour de la chiese deu de Fristorf, und eben-
dort Maistre Richairs li clercs li maires pp. Jeue Verwechslung des
Casus rectus mit dem Obliquus ist also sichergestellt.
Die Hand Bertrans reicht bis S. 154. Gegen Ende wird sie immer
unsicherer. Schon früher S. 122 — 140 finden sich Einträge von andren
Händen. S. 141 setzt die erste Hand wieder ein. Dieselbe ist auch
S. 130 — 131 mit Ausnahme des unteren Teiles zu erkennen. Die
jüngste von ihr eingetragene Urkunde ist vom J. 1346- Die meisten
Nachträge von derselben beziehen sich auf das J. 1317. S. 141 beg.
ex abrupto. Es fehlen dort nach Ausweis der alten Foliierung drei
Blätter. Die kursiven Eintragungen und Nachträge sind dialektisch
die reichhaltigsten. Ein solcher liefert S. 136 den Infinitiv aporten,
der erste Fall dieser Art, welchem wir begegnet sind, ein Vorläufer
der heutigen Sprechweise. Dort findet sich die Unterschrift (wohl zur
Vorlage) Roillignon Roillenat l'aman 1326. S. 147 finden wir die Im-
474 Max Keuffer
perfekte laixievet und tenievet nicht, wie gewöhnlich, im hypothetischen
Satze, sondern in einem Relativsatze. Das Imperfekt -evet bereits
S. 51.
Auf der Schlussseite, in einem sehr flüchtig geschriebenen Nach-
trage tritt der französische Artikel le auf: Steveuin le bei, bouchier,
Z Hanrit Wairant le tonnelier (Nominativ !) und le qnar jour dou moy
de may (Akkusativ). Unter Nr. 11 geben wir eine Reihe Proben des
zweiten Teiles des Freisdorfer Cartulars und zwar solche erster Haud
und andere von verschiedenen (namentlich kursiven) Händen. Das erste
der dort mitgeteilten Geschrichte ist ein solches, das sich noch ziem-
lich spät der lateinischen Sprache bedient. Es mag als Beispiel für
die lateinischen Vorläufer der romanischen Geschrichte dienen.
XVII.
Wie bereits bemerkt und wie zu erwarten stand, hat es in Metz
seit dem 13. Jahrh. auch notarii publici imperial! auctoritate gegeben.
Auch diese haben sich zum Gebrauche des Romant in ihren Urkunden
bequemt. Eine sehr ausgedehnte Urkunde eines solchen befindet sich
in dem Metzer Stadtarchive. Unter Nummer VII geben wir dieselbe
vollständig wieder. Dieselbe ist insofern von besonderem Interesse,
weil der Notar bei seiner Unterschrift seine Metzer Herkunft ausdrück-
lich hervorhebt. Seine Sprache bestätigt vollauf, was wir über die
spezifisch metzische Kanzleisprache bisher ermittelt haben; nur ver-
tauscht er metzisches o meist gegen ou: lours, signour, pluxours, tous
jours u. s. w.
Wie die bei Prost abgedruckten Bannrollen beweisen, behält die
raetzische Kanzleisprache von geringen Abweichungen, wie Eindringen
des französischen Artikels le, abgesehen, ihren Charakter, wie sie ihn
um 1300 angenommen, im Wesentliciien bei.
Auch die Amans sind ihrer im Laufe des 13. Jahrh. heraus-
gebildeten Kanzleisprache treu geblieben, wie ein Gescbricht des
Metzer Bezirks-Archivs, das wir unter N. VIII mitteilen, beweist.
Ausserdem teilen wir noch einige andre archivalische Stücke mit,
welche kanzlistisch zu Metz in Beziehung stehen, d. h. etweder dort
entstanden oder dort aufbewahrt worden sind. So befindet sich unter
den im Anhange gegebenen, Belegstücken eine von Guillaume de
Hangeste, garde de la prevote de Paris, abschriftlich mitgeteilte Ur-
kunde König Philipps V. v. Frankreich, welche zum Vergleiche der
centralfranzösischen Kanzleisprache mit der metzischen dienen soll.
Immerhin ist der diplomatische Verkehr mit Metz in diesem Falle von
Folgen für die Sprache der betreffenden Urkunden begleitet gewesen
Die Stadt-Metzer Kanzleien 475
oder der Schreiber war ein in Paris naturalisirter Lothringer: ait,
fourrae, enfourme, moustreir, d'ieeu.
Betreffs des Schreibstoffes, dessen man sich im Mittelalter zu
Metz bediente, ist zu bemerken, dass es im Anfange des 14. Jahrh.
dort schon nicht mehr selbstverständlich war, auf Pergament zu
schreiben; denn in einem Atour von 1314 (a. St. Januar 1313)^) kommt
folgende Bestimmung vor: Et doient avoir li Trezoriers an parche-
min escrit, toutes les sommes. Ja in einem andren Atour v. J. 1307
(a. St. Januar 1306) 2) wird das Papier ausdrücklich erwähnt: Et ces
douz clars Z ces quatorze valas desus dis doit om escrire Z raatre lor
noms ou papier les Treizes, ke les dites robes averont.
Über die Geschichte der Metzer Papierfabrikation ist Übrigens
reichlicher Aufschluss zu erwarten von der Veröffentlichung der reich-
haltigen Sammlung von Metzer Wasserzeichen, welche Herr Stadt-
archivar Fridrici zu Metz mit unermüdlicher Ausdauer angelegt hat
und zu vervollständigen strebt.
Mit unsrer oben angestellten Beobachtung, dass so ziemlich auf
der ganzen Linie die Metzer Kanzleien vom Anfange des 14. Jahrh.
dialektischer sind, als die der 2. Hälfte des 13. und dass die meisten
Akte vom Anfange des letzteren (bis gegen 1235) ebenfalls mehr
metzisch sind, als die im übrigen Verlaufe des Jahrh. entstandenen,
stimmt die von Bonnardot^) festgestellte Thatsache überein, dass das
nachtonige dumpfe -ei bis gegen 1235 und dann erst wieder von 1300
ab bis etwa 1330 häufig anzutreffen ist. Alle unserer Untersuchung
zu Grunde liegende Amansakten sind nun aber in der Zeit zwischen
1255 und 1300, also in der für den Dialekt ungünstigsten Periode ent-
standen. Dass sie trotzdem in hohem Grade dialektisch und dabei
sehr folgerichtig sind, liegt demnach nicht in der Zeit, sondern in der
Einrichtung. Diesem glücklichen Umstände verdanken wir eine feste
Handhabe für die Bestimmung der übrigen Metzer Urkunden, welche
zum Teile (namentlich diejenigen vom Anf. des 13. und 14. Jahrh.)
dialektischer sind als diejenigen der Amans. Neben letzteren sind also
namentlich die Kanzleiprodukte der beiden genannten Zeitabschnitte
für die Geschichte des Metzer Dialektes zu verwerten.
Es versteht sich nun von selbst, dass der sprachgeschichtliche
Wert dieses Urkundenmaterials in demselben Masse wächst, als die
Literatur zu wünschen übrig lässt und dass ihre Bedeutung im gleichen
1) H. d. M. Pr. III 306.
2) 0. e. p. 283.
3) Romania II 245 flf.
476 Max Keiiifer
Verhältnis zur Ausgiebigkeit des literarischen Bestandes in dialek-
tischer Hinsicht abnimmt. Deshalb haben wir zu prüfen, ob es metzische
Literaturdenkmäler und zwar ebenso verbürgt raetzische, wie die Ur-
kunden, aus der genannten Zeit giebt, welche für die Dialektgeschichte
zu verwenden sind und wie gross ihre Brauchbarheit in dieser Hin-
sicht, im Vergleich zu der der Urkunden, sich zeigt.
XVHI.
Ein hinreichend datiertes Denkmal lothringischer Sprache ist Timage
du monde, das 1245 entstanden zu sein scheint und einem Gauthier de
Mets zugeschrieben wird. (s. Histoire litt, de la Fr. t. XXHI p.296 u. 297.)
"Wofern dieser Gauthier Metzer Herkunft war, kann die von den
Benediktinern erwähnte Hs. seinen Text nicht in seiner dialektischen
Eigenart überliefern, da ihm pikardische Anklänge, wie che sont les
matieres, le Mappemonde, chei romans, commenchie neben ce siecle,
Diu neben Deu und Dieu, cose fremd gewesen sein müssen.
Die Überschrift lautet übrigens: Che sont les matieres qui sont
contenues en cest livre qui est appelle le Mappemonde; si le fist maitre
Gauthier de Mes en Lorraine, un tres boin philosophe.
Der Wechsel von che, cest und ce u. s. w. legt hier die Annahme
nahe, dass die Vorlage lothringisch (vgl. boin) war, während der Kopist
aus der Picardie, französisch Flandern oder Artois stammte.
Ein zweites hinreichend datiertes Literaturdenkmal ist in Metz zu
Ende des 12. Jahrh. entstanden. Aus Briefen des Bischofs Bertram
und des Papstes Innocenz IIL geht die Thatsache hervor, dass eine
Art waldensischer Bewegung in Metz geherrscht hat. Dieselbe, gegen
1200 entstanden, bildete über ein Jahrzehnt lang einen Gegenstand der
oberhirtlichen Sorge Bertrams. In ihren geheimen Konventikeln be-
dienten sich die Metzer Bibelleser einer Übersetzung der Evangelien,
der Episteln Pauli, des Psalters, der livres moraux zum Buche Joh
und mehrerer anderer. (Fleuri, hist.eccl.XVI, p.61ff. lat.Ausg. XVHöS.)
Nach le Long Bibl. Sacr. T. L p. 313 wäre diese Bibelübersetzung
die erste, welche in der Vulgärsprache angefertigt wurde. Aber
die Hist. litt. d. 1. Fr. IX p. 149 will bewiesen haben, dass der
Mönch Grimoald eine solche bereits ein Jahrhundert vorher verfasst
habe.
Nach S. Berger, La bible frangaise au moyen äge, Paris 1884 (S.39),
haben wir es hier mit einer Waldenser Übersetzung zu thun. In der
Arsenalbibliothek befindet sich nach ihm unter N. 2083 ein Exemplar
jener Übersetzung der Sonntags- und Fest -Evangelien und Episteln.
Die Anfange und Überschriften, welche B. mitteilt, widersprechen
Die Staclt-Metzer Kanzleien 477
sprachlich Metzer Herkunft keineswegs: leiceon, l'apistle (B. liest la
pistle), as, leist (legit), lo, diemenge, davant, freire, parfeiz, macredi,
ewangeile, li passions, signor, Matheu. Mit Recht führt B. nach
de Wailly folgende Merkmale der Metzer Schriftsprache an: ke, ki,
Teriteit pp., doneit, lai, sai; il ait, atre, amon, maixon, xurteit.
Auch die Übersetzung von Gregors Moralia super Job ist nach B.
erhalten und zwar in der Hs. 24764 fonds frangais, zuerst von Leroux
de Lincy im Anhang zu quatre livres des rois und dann von Fcerster
zugleich mit dem Ezechiel veröffentlicht^). Nach Leroux ist der Job
burgundisch, nach Paul Meyer und Foerster Ltitticber Dialekt, nach
Berger lothringisch. Letztere Meinung finden wir auch bei Suchier
wieder.
Somit bleibt das Kunstepos der geste des Loherains das einzige
noch vorhandene Denkmal des 12. Jahrb., dessen Ursprung von vorne-
herein in Metz zu suchen ist. Aber, selbst die Metzer Herkunft voraus-
gesetzt, so ist darin doch kein Vertreter der Metzer Schriftsprache
erhalten. Der Cj^clus verdankt seine Entstehung wahrscheinlich ein-
gewanderten Trouveres, welche sich der populären Stoffe bemächtigten
und sie in ihrer Sprache wiedergaben. Immerhin erscheinen ihre
Texte von den etwa vorhandenen schriftlichen Aufzeichnungen localen
Gepräges beeinflusst. Im allgemeinen wiegt jedoch das Central-
französische darin vor. Eine ziemlich starke lothringische Beimischung
zeigt noch das Metzer Fragment.
Die etwa 30 verschiedenen Hs. verraten Kopisten verschiedener
Nationalität.
So ist das Fragment Z, welches Victor 2) nach einer Abschrift
P. Meyers in Anlage 6 (S. 68 ff.) veröffentlicht, auf einen Pikarden
zurückzuführen. Ebensowenig ist ein andres Metzer Bruchstück als
Schriftdenkmal dialektischer Art anzusehen.
Am meisten metzisch ist wohl das von Bonnardot in derRomania
in 78 veröffentlichte Bruchstück der Loherains.
XIX.
Prüfen wir nun, inwiefern der Metzer Dialekt in der Literatur
wiedergegeben wird. Aus dem 13. Jahrb., welches uns bisher vor-
nehmlich beschäftigt hat, besitzen wir ein Bruchstück der Merlinsage,
welches Bonnardot als lothringisch bezeichnet. Der Metzer Ur-
sprung des Fragments erscheint durch folgende Stelle, gleich in der
1) Halle nnd Paris 1876.
2) Die Hss. der Geste des Lohörains.
478 Max Keuffer
ersten Zeile, gesiclievt: et estoit fille de conte de Paraige. Ganz wie
unsere Metzer Urkundenschreiber giebt auch der Kopist unseres Frag-
ments das Particip wieder; ameit, tesmoignet Ind. Präs., esteit, tro-
veit, geut.
Ebenso: citeit, veriteit, mortaliteit, neif, seculeir, perieres(petrarias).
Ebenso metzisch sind folgende Fälle: conteir, emploieir, alumeis,
bouteis, feimeis, noieis, passeis, serreis (Fut. 2. pl.), meir (mare),
nompairs, seculeir, aingles (angeli), airmes, pair (partem) — iairche,
vait, paraige, lai Adv., saiches, Champaigne, airt (artem), niairc, jai,
porponsait (Perf.), antrait, comansait, errait, coronerait (Fut.), vodrai,
serait, crollerait, aurait, istrait, avaurait, irait, desputerait, metrait,
opposerait perderaif, porait, conduirait, juscai, saichies, lai (Pron.), ai
(Präp. in dem Ausdruck ai poinnes), plainnete, erjant, jaidit, aides,
davant, generaul, celestiaulz, awes, mavais, piain (plenus) mervaille
dafür auch mervelle (2) , dieses e ist vielleicht sekundär fUr jenes ai,
sacheront, hautime, estoiles, estoles (Stellas), soloil, nois (nihil), dovoit,
proichant, dou, ou (in illo), aulz (illos) (3), roine, mei, meisrae, dragonel,
dragones, Deu, grignor, lors, lois (laud.), por, sorrire, vos, por, so-
vantes, tote, troveis, toz (2mal), lor, porponsait, profitable, corone,
poroit. moront, crollerait. wel, leu, feus, ceu, Esclavone, ault (habuit),
fuit, sui (Adj. poss.), andui, vancus, aprandre, vantre, encomancement,
anfans, antre, wel, euvres, poit, tuit. saixis , dexandit, damoxelle,
dixoit, plux, Parix, foit (fidem), iaques, panre, 2 wel, que tu met, 3 wel
que tu messe, li paour.
Aber jours, signour, hontouse, desour, preciouses, lou, tout, toutes,
pour, enreis hons, ampereour, lour poss,, lour pers. , cousil, en furcnt
fermei li chastiaulz, deguerpirent, guaredon, guerre, guerdait, Galle,
guerroiait, metrait, les saichies (= le s.), tes ault (te habuit) 3, tes-
moignet, Celle, eile, ferne, vodront, tindreut, prandre, avandrait, istrait,
faldrait, chastiaulz (aber dragonel), pansee, clamee, comanciees, establie,
al ciecle, cite (nur Imal), le fneben louj Pron., damoxelle (statt do-
mexalle), par la Art., a Präp., le Art.
Wie obige Zusammenstellung zeigt , stimmt der Text in den
meisten Punkten mit dem Dialekte unsrer Urkunden überein und haben
die bei der Untersuchung der letzteren ermittelten Eigenschaften des
Metzer Dialekts bei weitem die Oberhand. Wie bei diesen dringt ah
und zu für (übrigens reichlich belegtes) Metzer o aus der nächsten
Umgebung, zum Teil unter Mitwirkung französischen Einflusses ou ein.
Das Particip auf-atus ist, bis auf nur einen Fall durch -eit dar-
gestellt. Der eine Ausnahmefall -ei bleibt noch immer lothringisch;
-atem ist -eit, nur einmal -6.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 479
Dagegen ist das für w im Anlaut ausschliesslich verwendete gu
in der Urkundensprache beispiellos, ebenso das häufig vorkommende
d in prandrc u, s. w.
Das Fürwort le kommt hier 2 mal, der Artikel le auch 2 mal, in
der Urkundensprache höchst selten vor. Den andren spezifisch fran-
zösischen Fällen begegnet mau auch bisweilen in der Kanzleisprache.
In dieser haben wir indessen nur domexalle, nie demoxelle gefunden.
Immerhin bleibt das Bruchstück ein beachtenswertes Denkmal des
Metzer Dialektes im 13. Jahrhundert umsomehr, als seine Herkunft
aus Metz auch sachlich verbürgt ist und gleich dialekttreue metzische
Erzeugnisse aus jener Zeit selten sind. Doch macht es die Urkunden
seiner Zeit durchaus nicht überflüssig: Es fehlen hier noch immer die
nur metzischen Fälle: ditteis, -eivet, -ivet, eschavigne und amin, ille,
cille, rs = x. Es fehlt die i- Entwicklung nach o, es fehlt insbesondere
lo oder loi oder gar do, es fehlen sodann folgende Fälle: -eir für
arius, datre (debitor), tangnent, atre falter), per, mieue, ous, sous, on
(= in illo), don, lei, celei, dous (duos), s. Jeulien, seu (sui), keu-
menavle, rowe (= rue), Clomansate, fomme, furame, abbause, keu,
neudz, uxe, merkedi, porpis (proprius), benevixe, anneie, voweit, bleif,
ke, kant, z für s, preimier, beistes, Fut. (u. Perf.) auf -eit, -it; eit =
habet, ai = et, aistuve, Particip auf- eu, euvangeliste.
Sehen wir uns deshalb im Anfange des 14. Jahrb. nach unzweifel-
haft metzischen Literaturprodukten um, so finden wir am Schlüsse des
ersten Viertels des genannten Jahrhunderts die grösste literarische
Leistung, welche das metzische Volkstum hervorgebracht hat, sich
vollziehen : die Dichtung der Guerre de Metz.
Wäre die Originalhandschrift dieses Epos erhalten, so besässen
wir in demselben ein Denkmal des Metzer Dialektes aus der Zeit, wo
er graphisch am meisten entwickelt war, wohl von denkbar grösster
Zuverlässigkeit und Reichhaltigkeit und zugleich das wichtige Hülfs-
mittel des Reimes. Doch auch so noch ist dasselbe für die Geschichte
des Dialektes hochbedeutsam und Bonnardots grammatische Abhand-
lung zu der mit allem einschlägigen Material versehenen, stattlichen
Ausgabe grundlegend für das Studium des Metzer Dialekts. Von hohem
Werte ist dabei das sorgfältig ausgearbeitete Vocabular. Im übrigen
enthält jene Veröffentlichung nichts, was unsere auf die Kanzleisprache
gegründete Aufstellungen erschüttern könnte; im Gegenteil finden die-
selben darin ihre Bestätigung, insofern als die Sprache der G. d. M. im
wesentlichen mit jener sich deckt. Insbesondere bestätigt sich unsre
Annahme der i- Entwicklung nach o, namentlich vor r, s (t): poirte,
poire, foirs n. s. w. s. S. 437. Dagegen zeigen -orem = our und-eit=ey
430 ^^^"^ Keuffer
den Einfluss der Umgebung von Metz und gentigen schon diese Fälle,
um die Uncntbehrlichkeit der Urkunden als Quellen der Dialektge-
schicbte auch diesem bedeutenden Denkmale gegenüber zu erhärten.
Aus dem 14 Jahrb. besitzen wir jedoch ein zweites Denkmal, das
in mehreren Hss. tiberliefert ist, wovon eine mit dem Datum versehen
ist. Eine der Hss. enthält das Kriterium seiner metzischen Herkunft
in dem nachtonigen dumpfen -ei. Die andren stimmen sprachlich im
wesentlichen mit dieser tiberein, sind also auch Metzer Ursprungs.
XX.
Der Lothringer Psalter
ist zuerst von Friedrich Apfelstedt, z. T. nach einer Abschrift von
W. Foerster mit einer grammatischen Einleitung Heilbronn 1881 heraus-
gegeben worden und zwar nach der Hs. 798 der Mazarinebibliothek in
Paris. Dieselbe stammt aus der Bibliothek des Oratoire, in die sie durch
Schenkung eines Mr. Nicolas, advocat au parlement de Metz gekommen
ist. Vgl. 0. c. p. ni. Der genannte Band enthält ausser dem Psalter eine
Übersetzung der Cantica und Gebete. Die Hs. ist im Jahre 1365 geschrieben.
Danach ist im Jahre 1884 in der Bibliotheque fran^aise du Moyen
äge erschienen: Le psautier de Metz, texte du XlVe siele, edition
critique publice d' apres qnatre manuscrits par Frangois Bonnardot.
Tome premier. Texte integral. Paris. F. Vieweg. 8. i
Bonnardot benutzte 1) die erwähnten Hs. Nr. 798 der Mazarine- j
bibliothek, 2) die Hs. Nr. 4327 Harleiischen Bibl., London, Brit. Mus. I
sowie 3) die Hs. Nr. 9572 der Bibliotheque Nationale. Ausserdem hat ;
er 4) eine Hs. der Stadtbibliothek zu Epinal, Nr. 189, sowie drei
Londoner Hss. : 5) office des Morts, 6) psauraes de la penitence, ,
7) Office de la Vierge herangezogen. Auch er folgt in der Haupt-
sache 1), die er mit M. bezeichnet. Darunter gibt er die Varianten ■
von 2) die er H. nennt, den Text von 3), genannt N., giebt er darunter j
vollständig wieder. — Der Wert dieser Psalmenübersetzuug beruht in der j
bewussten und beabsichtigten Anwendung des Lothringer Dialekts, i
welche darin gemacht wird. Vez ci lou psaultier dou latin trait et
tanslateit en romans en laingue lorenne, selonc la veriteit commune i
et selonc lo commun laingaige au plus pres dou latin qu' en puet j
bounement : aucune fois de mot a mot, aucune foiz sentence poor !
sentence, aucune foiz un mot et une parolle pour uue aultre a ce meis- j
mes sens pour donneir reutendemcnt des parollcs que on dit. Qnar
pour tant que laingue romance et especiaulment de Lorenne est imper- \
faite et plus asseiz que nulle aultre entre les laingaiges perfaiz, il
n'est nulz, tant soit boin clerc ne bien parlans romans, qui lou latin
Die Stadt-Metzer Kanzleien 48t
puisse translateir en romans, quant a plusour mos dou latin, mais
couvient que per corruption et per diseite des mos fran^ois que en
disse lou romans selonc lou latin.
Der Prolog enthält eine förmliche Theorie der lothringischen
Sprache. Derselbe bedient sich der Ausdrücke romans, loren, francois.
Der Unterschied zwischen langue vulgaire und langue fran^aise war
der damaligen Zeit geläufig. So schreibt der Franziskaner Jacques
de Guyse aus Valenciennes, welcher in der zweiten Hälfte des 14. Jahr-
hunderts lebte: Aliqui tractant dictam historiam (Belgorum) metrice
Alii dictam historiam tractaverunt prosaice et hoc dupliciter : nam
alius in gallico prosam texit seriöse, ut Lucius Tungrensis, qui solus
videtur fuisse translator a latinis in grossum gallicum, alius autem
in vulgari eamdem coraposuit curiose, ut Hugo Tullensis qui, Lotha-
ringorum genealogiam profundius investigans, historiam Belgorum
solemniter pertractavit. Der Übersetzer der annales historise
illustrium principura Hannoniae, von J. d. Gr., J. Lessabee, welcher
um die Mitte des 15. Jahrhunderts schrieb , giebt in gallico wieder
mit en franchois und in vulgari en language de son pays *). In
der That scheint dies die einzig mögliche Wiedergabe zu sein, so dass
Prost's Vorsicht bei der Annahme derselben unbegründet erscheint,
dies um so mehr, als der Übersetzer des 15. Jahrhunderts die sprach-
lichen Verhältnisse des 14., welche von den seinigen nur wenig ver-
schieden waren, richtig wird beurteilt haben. Der Sinn der betreifenden
Stellen im Prolog zum Psalter führt notwendig zu der Annahme, dass
romans ein weiterer Begriff als loren, und frangois der nächst höhere
von romans war. Um niemand im Zweifel über die gewählte Sprache zu
lassen, wird gesagt, dass dieselbe romans sei, was sich jedenfalls mit'
obigem vulgaris deckt, also etwa Provincialismus im Gegensatze zum
Französischen bedeutet. Dagegen wird im Prolog frangois an einer Stelle
gebraucht, welche ganz allgemein für den französischen Sprachschatz im
Gegensatz zum lateinischen gilt. Ausserdem wird durch die Anwendung
des höheren Begriffs derFehler der stilistischen Wiederholung vermieden.
Einen besondern Wert besitzt die von Apfelstedt und von Bonnardot
bevorzugte Hs. insofern als sie datiert ist. Wir besitzen also in ihr
ohne Zweifel ein Schriftdenkmal des dritten Viertels des 14. Jahrh.»
dagegen bietet sie schwerlich den ursprünglichen Text dar. Vielmehr
erscheint sie als eine völlig selbständige Überarbeitung des einzig
durch M vertretenen Textes in grammatischer, stilistischer und sogar
stofflicher Beziehung. Ihr Prolog ist mit geringen Ausnahmen weit
1) Prost, Etüde sur 1' liistoire de Metz. Paris 1865.
Romanische Forschungen VIII. 31
482 M*^ Keuffer
ausgiebiger in der Redeweise und BeweisfUhrnng. Dass N. eine ge-
drängte Wiedergabe aus M. bezw. H. oder einem ihrer Vorfahren sein
sollte, erscheint ausgeschlossen, da es Stellen enthält, die M. nicht
hat, die also unbeschadet des Siunes hätte wegbleiben können, wenn
Kurze ein Hauptzweck gewesen wäre.
Wenn nun M. litterarisch entschieden die bessere Leistung ist und
die Verderbnis der lothringischen Sprache, wovon auch sein Prolog
redet, keineswegs zum Bewusstsein bringt, so ist doch dialektgeschicbt-
lich N. meist vorzuziehen, da es freier vom französischen Einflüsse
ist. Auch in dieser Überlegenheit von M. über N. liegt ein Beweis
seiner späteren Entstehung. Auch H. hat stellenweise die dialektische
Form, wo M. die französiche hat und umgekehrt, während sonst die
Abweichungen sehr geringfügig und lediglich ortliographischer Natur sind.
Die Hs. von Epinal scheint derselben Gruppe anzugehören. Ihre
Varianten sind von Bounardot bei derAllerheiligenlitanei und den sich daran
anschliessenden Orationen wiedergegeben. Sie hat die Form Den fürDieu.
Eine Reihe Auslassungen in H. beweisen, dass M. keine Abschrift
davon ist. Ihre sonstige Übereinstimmung ist gross genug, um das
umgekehrte Verhältnis nahezulegen. Jedenfalls verdient M. den Vor-
zug, der ihm zu teil geworden. E. hat eine auffallende Auslassung
mit H. gemein. Auch bei der Übersetzung ist M. auf die Vulgata zurück-
gegangen, sodass M. und N. fast zwei gesonderte Litteraturdenkraäler
darstellen. M. ist ein prachtvoll ausgestatteter Duodezband, also
ein handliches livre d'heures, wie sie um jene Zeit anfingen,
Mode zu werden. Jedenfalls ist das Buch für einen vornehmen
Lothringer oder Metzer, wahrscheinlich einen Laien, angefertigt.
Dabei hat ihm der durch N. vertretene Text, vielleicht dieses
selbst als Unterlage gedient. Auch dieses wird für Laien bestimmt
gewesen sein; doch ist sein katholischer Ursprung nach Ausweis einer
Prologstelle ausser Frage.
Der Text von N mag um die Mitte des 14. Jahrhunderts entstanden
sein, da mit dem mystischen Zeitalter derlei Laienbreviere und Gebet-
bücher aufkommen. Über die Hs. N. wie über die anderen ist noch
wenig bekannt, da der zweite Band von Bonnardots Werk noch aus-
steht. Möglichenfalls ist sie eine spätere Kopie, da sie in der An-
wendung der Flexionen bereits merkwürdig unsicher ist. Jedenfalls
ist sie aber geeignet, die laut- und formengeschichtlichen Aufstellungen
Apfelstedts zu ergänzen.
Psalter.
Da die Schreibung in den beiden wichtigsten Redaktionen des
Psalters, N. u. M. in vielen Punkten verschieden ist und M. im
Die Staclt-Metzer Kanzleien 483
ganzen mehr dialektgetreii erscheint, so frommt es, um dieses Denk-
mal für die Geschichte des Dialekts soviel wie möglich nutzbar zu
machen, diejenigen Schreibungen v. M. hier hervorzuheben, worin M.
von N. wesentlich abweicht. Wir folgen dabei der Apfelstedt'schen
Einteilung von Paragraph zu Paragraph, indem wir zuerst die Schreibung
von N. nach Apfelstedt bezw. Bonnardot wiedergeben und ihr jedes-
mal diejenige von M. nach Bonnardot, durch einen Gedankenstrich
von ihr getrennt, gegenüberstellen.
§ 2, (S. VIII.) N. nach Apfelstedt perleut, annuncieut, nach
Bonnardot (S. 114) parleit, annuncieit — M. pairleit, annuncieiz. Hat
Apfelstedt richtig gelesen, so sind hier in N zwei frühe Vorläufer des
neulothringischen Part. P. auf eu zu erkennen; vgl. Petit Almanach
Mosellan 1876, p. 32 j'a treveu, ib. p. 36 coupeu, foureu, bailleu u. s. w.
Dagegen hat M. an der betreffenden Stelle die gewöhnliche Form.
4. allevee — esleveie, amoneies — amenees, amonees — amenee,
troubleie — troublee, troublee — dgl., fondeie — fondeit, fundee —
fundes. Der Wechsel von eie und ee zeigt sich in beiden, M. hat im
ganzen öfter ee als eie und ist in diesem Punkte weniger dialektisch
als N. Ähnlich liegt die Sache:
5. aoreirent — aorrerent, approveirent — dgl, deraandeirent —
demanderent. Vgl. § 2.
5. leire = lerre, meire — freire, meire. Aber:
8. va — vai, vat — vait, vet — vait. M. überhaupt nur vait;
estat, estet — estait. Estat in N. ist ganz gelehrt, estait in M. halb.
9. mal — maulz, loial — loiauls, leal — loialz, memorial —
memorialz, maul — maulz, loyaul — loiaulz, teile — teile, perpetueiles
— perpetueille, tel — teil, also ähnliche Verhältnisse.
10. Bartsch'sches Gesetz. M. hat für iei öfter ie als N.
11. bleciees — blescie, signiee — dgl.
12. aguiseirent — aguserent, corresseirent — couresserent, despi-
teirent — despiterent, maingeirent — mengeirent und mengerent.
15. maleide neben häufigerem nialaides — malaide.
17. N. häufiger - able. Den dafür angeführten Beispielen ent-
sprechen bei M. solche auf - auble : aiggreauble, croiaubles, honorauble,
espoantaubles,fiaubles,loiaubles. — Apfelstedtl.c: „Für fabula sollte man
demnach fauble erwarten, aber hier - flaves". M. hat wirklich faubles.
18. N. ja oder jai , M. nur jai. Dieser Punkt wird weiter unten
eingehender behandelt werden, ebenso wie:
19. declairera (1. s.) — declairarai, trovera — troverei, j'a — j'a.
20. Für vortoniges a in N. manchmal e, M. meist ai : essemblerai —
aissamblerais, perolles — pairoilles, perloisse — pairloisse, cherront — dgl.
31*
484 ^^'^ Keutfei-
22. N. nach Bonnardot 1' arigue , Apfelstedt la rigne — M. une
herigne, Apfelstedt la reiiigne, Bonn, l'areingne — M. 1' airengne.
23. e = ie oft iei. Indessen N. arrieir — M. airiere und arriere,
pieit — pie, sieit — siet, papieires — paupires, grieiz — griez, hyeir
— hyer, dagegen ehaieire — dgl. Also bei M. treffen die betreffenden
Beispiele meist nicht zu und ist dort e fast durchweg = ie. Vgl. hierzu
das zu § 10 Gesagte. — Dagegen gelehrt: consideire — dgl.
Ib. deus — dieux, deux, dieu.
Ib. vieingne — vingne, sorviengne — viengnet, envieilli — envielli,
vieil — viez. Also in M., vor palatalem n, keine Schwankung zwischen
iei und ie. sondern zwischen i und ie.
24. Gedecktes e bleibt, selten dafür ei: diseite — dixete, disete,
enfeir — enfer und enfeir (zweimal), asseirrent (exerrant) — aixerrent.
— Für teirre einmal tierre — terre, prieste Ps. 108, 10 liest Bonnar-
dot preste, M. hat das Wort gar nicht.
26. - ellum = el , seltener — eilz und eiz ; ruisseilz — ruissel,
agneiz — agneilz.
29. Vortoniges e meist a. Dagegen aloingnieit — esloingniez,
affaice — efiaice, assaieit — assaieir u. aissaieit, abahys — esbahis,
alloides, anloides — esloides, elloides.
31. Freies e = oi, gelehrt = ei : espeirent — esperent, espirent
(zweimal), secreit — secreis.
32. Reduktion des oi zu o selten: consolz — consoil, obliossent
— oblioisse.
34. Gedecktes e = e, manchmal ai, auch vortonig — verrais, vairais
— verrais. „Doch zeigt sich die Neigung, ursprüngliches e in diesem
Falle zu a zu machen"; dagegen: mat — met, espas (spissos) — espais,
vaves, vave — veves, veve, latre — lettre. Vortonig: sacheront —
secheront, dracieir — drescier, lacheront — dgl. sachieiz — saichieiz,
tresparsieit — trespariez, acouvateit^) kommt bei M. nicht vor, moixates
— mouxates, — illa = eile, aber illum eul: cheveul, cheveulz, — chaviolz,
chevoulz. Also bei M. im ganzen vortoniges gedecktes e = e (ai, a)
— ittus dagegen ate, in chevoulz ist das a statt zu ai zu o
weitergerückt und zwar unter labialem Einflüsse. Chaviolz ist wohl
ein Versehen für Chavoiz bezw. Chavouz, wie auch manchmal den
Metzer Kopisten für ei ein ie unterläuft. Jedenfalls beweist es, dass
oi, also auch das mit ihm wechselnde ou diphthongisch war. Das e
in met, veve u. s. w. ist nicht das ursprüngliche e, dies beweist einer-
seits espais und andrerseits Chevoulz, da o nur aus a entstanden sein
1) Vgl. Freisd. Cart. I. Teil (Anh. X): racouv.-itour.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 4g5
kann, wenn man nicht annehmen will, dass es trotz der gedeckten
Stellung aus oi reduziert ist; dem widerspricht jedoch -ittum = ate'
Also ist in M. das a = vulgärlat. gedecktem e einerseits und zwar
meistens zu ai bezw. e, andrerseits (nach Labialis) zu o weitergerückt.
40. o = üe, einigemal oe, eu, einmal uei. Dagegen: oeil — oil,
defueir — defuer; ue vereinfacht zu e in avec, weit, wellent, aber
weilles — welle, welles; ueu für eu in bueuf — M. jedoch buef.
42. föcum = feu. „Einmal begegnet — fu". Dagegen M. feu.
45. In N. ist vort. o= o oder ou (ue) in M. an den betreifenden
Stelleu ou nur in trouveit, o dagegen in ovreiz, ovreras, overai, overte,
morrait, morreis. In M. also kein euvrerais, muerai u. dgl.
Was das metzische ai anbelangt, so schreibt N. la, raa, ta, sa,
M. dagegen fast immer lai, mai, tai, sai : N. — parolles — M. fast
durchweg pairolles; N. Psalm CXVIII. Vers 20 arme — M. airme,
3 wardeiz — wairdeiz, 6 rewardera — rewairderai, 8 wardeir —
wairdeis, 47 estudioie — aistudioie, 49 tu m'as — ais , 71 as — ais
abatut — aibaitut, 72 aisse'z — aissez, 82 feras — conforterais , 83
berroul — bairroulz,, a vivre — ai, 85 raconteit — raiconteit, 96 large
— lairge, 98 as — ais, 100 viellars — viellairs, 20 arme — airme,
33 (35) la Pron. — lai, 33 ades — aides, 34 ensercherai — ensair-
cherai, warderei — wairderai, 37 rewars Subst. — rewaircet Verb.,
44 ades — aides, 45 largesse — lairgesse, 57 wardeit — wairdeir,
73 apreingne — aiprengue, 75 batut — baitus, 23 parleit — pairleit,
doch 33 requairais — requerrais.
Ähnlich 11 peche — peiche^), 49 quelle — queille, espereit —
espeireit, doch 45 weil — welz, 83 tes — teis^),. Adj. poss. XV 6
beilz, XXX 21 il peichent, XXXIX 17 teiste.
95 pour — por, 46 honteulz — hontous, doch 39 joioulz —
joieulz, 80 tous — toz, 19 suis — suix, dgl. 31, 44 mais — maix,
15 pancerai — panceraiz, 24 pencee — pancees, doch 27 aprenz —
apren, 24 quar — car.
Eigentümlich VII 8 N. pueple — M. puiple XLIV 14 M. pueuple;
XXX 30 orguillouix; XLIV 6 in beiden moinrait (=menera), XLVIU
4 declairarai. In puiple und pueuple zeigt sich der Versuch, den
Diphthong genau wiederzugeben. Eine leise i-Entwichlung vor der
Teuuis (vgl. draip) scheint dort einen Triphthongen püöiple erzeugt
zu haben. In declairarai zeigt sich die Widerstandskraft des metzischen
vortonigen a, wie in chamin, davant. Die Häufung des ai gibt M. eine
1) VII 10 peichours.
2) vgl. auch V 5 teis eulz , VII leiz droiturieis, IX 6 teis anemins, 17 ceis
fais, XI 9 leiz anfans deiz hommes, XII 4 meiz ieulz, XXXVIII 13 teiz plaies.
^ß Max Keuffer
viel metzischere Physiognomie als sie N. hat; auch tragen dazu bei das
häufige z für s und das häufigere x = (ss) s -|- i. Ausser obigen Bei-
spielen führen wir noch an: IX 10 laixiez, XLl 14 confroixiez, 17
faixant, stets suix, maix, jamaix, XXXVII 6 baix (bassum); doch
kommen auch in M. Fälle von ss oder s für metzisches x vor: XXXVIl
10 lasse, XLIV 4 poissanment, XLVII 6 conffrossieit.
Trotz der sehr dialektischen Beschaffenheit der beiden Texte und
ihrem grossen Wort- und Formenreichtum machen sie keineswegs die
Kanzleiprodukte überflüssig. Es fehlt jenen beispielsweise: ille, cille,
ley, celey, das Imperfekt -eivet, -ivet, das häufige x=s-|-J, die
Bevorzugung des o dem ou gegenüber, geschweige des oi ; sie schreiben
richesse statt richasse oder richaisse.
XXL
Was die strittigen Texte anbelangt, nämlich Ezechiel, Bernhard,
Job, so ist ihr Vokalismus untersucht worden von Kesselring in seiner
Dissertation: Die betonten Vokale im Altlothringischen. Halle 1890.
K. legt seiner Arbeit die beiden erstgenannten Texte sowie denjenigen
der Arsenals 2083 zu Grunde, welche die altlothringische Übersetzung
der Predigten des Bischofs Haimo von Halberstadt enthält. Das Er-
gebnis fördert nach ihm eine derartige Gleichmässigkeit der Sprache
in den genannten 3 Texten zu Tage, dass die Gemeinsamkeit ihrer
Heimat feststehe. Wir stehen nicht an, jene Gemeinsamkeit der Her-
kunft vorausgesetzt, Metz als diese Heimat zu bezeichnen und heben
aus K.'s Aufstellungen besonders hervor die Typen respasseit, reconcilieit,
doneie, parleir, wardeiz und namentlich: parleivet, cuidievet, sodann
peire, creeires, espiriteil.
Dann aber besonders die Perfekte trespesseit, relevet u. s. w.
Endlich graice.
Bereits Fcerster hat auf die vornehme Kechtschreibuug im Bern-
hard hingewiesen; wodurch sich die häufige Abwesenheit von ai für
sonst erhaltenes gedecktes a und von a bezw. ai für gedecktes 5
u. a. erklärt.
Indessen hat Zemlin^) im Bernhard das metzische ai festgestellt,
das nach ihm ziemlieh häufig auftritt. Auch er weist auf Grund von
-ivet, sodann von 3. S. Präs. entreit (S. B. 528) den Bernhard
Metz zu. Die genannten Merkmale fanden sich entweder nur in
Metz, wie entreit, oder aber Ende des 12. oder Anf. des 13. Jahrh.
1) Der Nachlaut i in den Dialekten Nord- und Gst-Frankreiclis. Halle 1881.
Seite 25.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 487
mir in Metz wie -ivet, eivet. Endlich fanden sie sich vereinigt über-
haupt nur in Metz.
Eine Nachprüfung der S. d. s. B. nach W. Foersters Text ^), —
Übers, des XIII. Jahrb. der Predigten Bernhards von Clairvaux, hat
dieses Ergebniss bestätigt:
cleif, sueyf, leyvres, menteires, meis, teil, freire, agrappeir, aleir,
salveir, penseiz, 2. pl., seculeir; peire, asseiz, renommeiz, sollempniteiz,
veriteit, salveteit, atorueit u. s. w., plongiet, rabuchiez
davant, ocheson.
ainrmes, tesmoignaigC; arcaingle, ait, lai adv., saichent, jai, taiches,
saigement, paist, montaignes, vai (vade), saiges, maingeroit, fromaige,
li graice, grais (grassus), paistres, engraissiez, prelait, prelaiz, fraile,
solaiz. trespessaules, estaules, couenaule, diaule, sor, lor, atre, assi,
as, Pols, OS (audis), poc, soscorre, vos, entor, tote, lo signor, pecheors,
por, porront, dous (duos), orguillous porreture, toz, malaurous, oyvre,
peule (populum), leu (locu); feu, hone, avoc, ols, ceu, cousoil, moens,
chaor, ueor, glore, varoyes, dattor, mattet, maimement, ensaignieie,
uaillet (vigilat), enfarmeteit, kai (quid), enfarm, daignet, sas (siccus),
enfeir, remeyde, en mei, meismes, mateire, leit (lectum), meies (medi-
cus), esleite, miseire, deleit, deleitiet, sozgeite, uuelent, deuuerpir,
esuuarderaes,receleies, enuelimeie, euualment, aidieie, ancune, couenaule,
dexens, dexendit u. s. w., ixuj^e, dextre, berbix, conisxance, poizans,
esxerrat, exerrai, ixir, dexirer, seleberroit, trauilleroit, conciuerat, uolt
pf., ot, semonut, reponuit, perdui, gittat; mainiut, p. p. conceut, aim-
met, 3. s., rezoyuet 3. s., ueniuet, habiteiuet, parleuent, layeuent,
mostreiuet, soffriuet.
Deu, ä ti, por mi, li (cleis), ke, cantikes, eykevos, rezut, senz,
atignre, amenrit, iienrons, döploignre; example, sarablet, menbre, oysel,
nouel, agnel, per.
Die Beispiele würden sich noch erheblich vermehren lassen.
E. ist so, wie er ist, in Metz, nicht unterzubringen ; daran hindern
allein schon le intention, le oeure, cascuns, guarde, astoit.
Freilich sind anzumerken: apsesseit, demostreit, ki, ke, sei,
commandet 3. s. u. s. w. im Verein mit atochievet u. a.. Sonach wäre
die Vermutung vielleicht am Platze, dass die Unterlage metzisch ist.
Der vorhandene Text wäre eine wallonische Kopie. Vgl. hierzu, was
W. Foerster in seiner Einleitung zum Gregor 2) sagt: „Der den Hiob
1) Rom. Forschgen. Bd. II. (1886).
2) S. XIII.
488
Max Keufifer
amfasaende Teil der Handschrift ist sicher nicht Original; sondern aus
einer älteren Vorlage abgeschrieben."
Mit den Predigten Gregors über Ezechiel verhält es sich jedoch
ganz anders. Hier stört nichts Wesentliches die Übereinstimmung der
Sprache mit derjenigen des Bernhard und somit die Bezeichnung des
Textes als eines metzischen. Im Gegenteil weisen u. a. die häufigen
Future auf -et und namentlich auf -it durchaus nach Metz. Hier
finden wir uns unschwer im Einklänge mit Suchier, wenn er in seiner
Besprechung der Ausgabe Hofmauns, München 1881 (Abh. der
bayerischen Ak. d. W. ph. Klasse Bd. XVI) sagt: „Dann wird der
Herausgeber auch näher begründen müssen, weshalb er die |Uber-
setzung burgundisch nennnt. Wir halten sie für lothringisch und ver-
muten, dass sie in den Kreis von Übersetzungen gehört, welche vor
dem Ende des 12. Jahrh. in Metz angefertigt wurden" ^).
Auch die bei Fleuri erwähnte Psalterübersetzung, welche in den
Metzer Konventikeln Ende 12. Jahrh. in Gebrauch war, scheint nicht
verloren zu sein. Vgl. Fraucisque Michel, Libri psalmorum versio
antiqua gallica. Oxonii. MDCCCLX.
Das Fragment des Psalters, den er für den von Innocenz IH. ver-
botenen hält, mitgeteilt S. VIII der Einleitung, ist durchaus metzisch:
lo, facieies, cort, ot, chafievet, eswardeit, avoc, Galileie, desnoieit,
perf. , davant toz, chanteit perf., parax, veut, lai, esteivent, jurier,
ju, ke.
Der Reimpsalter; im Anhang zu jenem veröffentlicht, ist ebenfalls
metzisch.
alait, consoil, arestut, pecheors, maix, aimour, Den, pancerait, jor,
vellerait, airait, frut, por, lor, monteplierait, ferait, glore, suix, engen-
dreit p. p., governerais, porrais, oieiz, signor, entendeis, aperneis, do-
tanee, ait, receverais, clamor, caze (causa), bonteis, quaireis, mousterait,
pax, norris, aibiterait, eftaicerait, gabelt p. p., entor, saf, save-moi,
anemis, soulement, boins, mavais, sai, glorious, erriere, malaides,
devanront, citeit, traicies, cognoiscent, faice, averait, povre, per,
signorie, apparilliet, parfeis, wel, entrepanrait, oraige, bevraige, ini-
quiteit, leiva, miseire, cheitis, peresce, eul (oculum), trabuchies, fos
(fou), aus (illos), (Vorstufe zu ous), chescuns, ceu, geteit, cheitiviteit
(2 mal) S. 269. aiverait (S.270), maixon, repouzerait, leu, aides, desc'ai,
deistre, chair (caro), enfeir (S. 270), orixon, faisses, traices, plouele,
d' uel, engraixiez, saioleis, aiurai, esgairdee, tramblait, alumait, menait,
montait, volait, passairent, donait, envoiait, conturbait, mandeit,
2) Liter. Centralbl. 1882. Spalte 1000.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 489
defendiit, gairdei, regairt, abaiterais, gairant, enxuirai, tabernaicle,
rechaicies, raipellerais (274), freires, crais, maiDgerent (275) u. s. w.
XXII.
Ein merkwürdig-es Denkmal des Metzer Dialekts im 15. Jahrb. in
ausgeprägt mundartlicher Schreibweise ist le saint voyage de Jerusalem.
Derselbe ist in einer Hs. des 15. Jahrb. enthalten, welche von der
Metzer Familie Descb (v. Esch?) herrührt und gegenwärtig in Epinal
aufbewahrt wird. Xach den Untersuchungen Bonnardots und Longnons
in ihrer Ausgabe des Saint voyage de Jerusalem du seigneur d'Anglure
hat man in dieser litterarischen Leistung nichts als eine Übertragung
des in französischer Sprache geschriebenen Originals in den Metzer
Dialekt zu erkennen. Nach ihnen hatte diese Übertragung den Zweck
in dem Leser den Glauben zu erwecken, dass der Metzer Schreiber
selbst die in Wirklichkeit von Ogier VIII v. Anglure ausgeführte
Pilgerfahrt gethätigt und aufgezeichnet habe. In der That ist dieses
Verhältnis des Metzers zu seiner Vorlage von den Genannten schlagend
bewiesen. Dieser Umstand vermindert jedoch den Wert seines Mach-
werkes als Dialektleistung keineswegs. Die syntaktischen Unterschiede
der Metzer Texte von den zentralfranzösischen sind verschwindend klein,
sodass eine Beeinflussung in dieser Hinsicht kaum zu verspüren ist.
Dagegen hat der Metzer bewusster Weise gefälscht und sich auch mit
Absicht, im Gegensatze zu seiner Vorlage und zur Beförderung der
Täuschung, des Metzer Dialekts bedient. Daher kommt es denn, dass
sein Text, mehr als andre litterarische Denkmäler seines Gebietes, so
recht unverfälschtes Patois darbietet, dass er sich bemüht, recht breit
damit herauszukommen, um als das zu erscheinen, wofür er sich ausgiebt.
Gleichwohl ist er dem Einflüsse der französischen Vorlage, bezw. sonst er-
worbenen Gewohnheiten nicht entgangen: wie ee beim Fem. des p. p.
statt eie, eile statt ille als pr. fem. u. andere. Die Fälschung scheint
von dem Schreiber des Desch'scheu Textes selbst vorgenommen zu
sein, da an seiner Spitze das Wappen dieser Paraigefamilie prangt.
Näheres über das merkwürdige Sammelbuch s. Bulletin de la Societe
des anciens Textes frangais. 1876. Nr. 2-4 S. 64—132.
Was den Metzer Saint voyage anlangt, so ist er in ausgiebigem
Masse von B. u. L. in ihrer Ausgabe des Orginals textkritisch ver-
wertet. Die Keise fand Juni 1395 bis Juli 1396 statt und ist der
Bericht darüber nach Tagebuchnotizen abgefasst. Der Metzer hält sich
im ganzen an seine Vorlage. Teile, die ihm persönlich oder aus
andren Berichten bekannt sein mochten, zeigen eine selbständige
Fassung, wie das Itineraire von Metz nach Venedig. Er lässt jedoch
490 ^^^^ Keuflfer
selbstverständlich die Reise von Metz ihren Ausgang nehmen und erst
von Chälon- yur- Saune mit der von Ogier zusammenfallen. Zur Be-
kräftigung seiner auf schwachen Füssen stehenden Glaubwürdigkeit
bedient er sich naiver Beteuerungsformen, welche sich im Original
nicht finden. Dieser Umstand schliesst den Zweck eines blossen
Scherzes aus. Einen solchen will der Baron d'Huart beabsichtigt haben,
als er diesen Teil des Epinaler Codex im 3. Bande der Revue d'Austrasie als
einer Handschrift der Metzer Stadtbibliothek entnommen, seinen Lands-
leuten auftischte. Die Namen der teilnehmenden Ritter hat er dabei
erfunden. Beide Fälschungen hat er sich erlaubt, um den Gegenstand
den Lesern der Revue mehr schmackhaft zu machen. Dies hat er,
von Prost zur Rede gestellt, ohne Zögern erklärt. Vgl. den von B.
u. L. abgedruckten Brief Prost's o. c. S. XX— XXI. Die genannte
Fälschung erschien im Jahre 1838 in der gen. Revue unter dem Titel
Relation d'un voyage de Metz ä Jerusalem, entrepris en 1395 par
quatre Chevaliers messins. Das Machwerk beruht auf Abschriften
Huguenins von dem Epinaler Saint voyage einerseits und der in demselben
Codex enthaltenen Ballade Nicolle Louve's (des bekannten Schöflfen-
meisters) andrerseits. Nicole Louve ist denn auch mit Anachronismus
zum Verfasser des vorgeblichen Prosaberichts sowie zu einem der vier
Teilnehmer der Reise gemacht.
Die kurzen Auszüge, welche der erwähnten Ausgabe des Saint
voyage im Anhang beigefügt sind, gestatten folgendes Urteil:
Gedecktes und vortoniges a = ai bezw. e. pertisme, lai, aissai-
voir, pertie, Nuefchaistel, et (= ad), perolle, merdi.
quaitre, voiaige, lai (adv.), montaisme, arivesme, ait (= habet),
Paisque, pairt, ouvraige.
freies a = ei alleir, citeit, meir (mare).
Pavia = Paive, navim = naive, vgl. Loidi = Lodi. Esclavoine.
gacet = gist über gieist.
Vortoniges a bleibt in chamyn.
per = per
o und vortoniges o = ou (o)
Bourch, oultre, aost, plussours, jour, bieneuroulz, plantenouse,
Signour.
soubgiste, moustre, obliey, coustelz (= c6t6).
locus = lui
Nasales e und a sind, wie im ganzen Osten, nicht auseinander
gehalten.
chamyn scheint ein Versuch, den Metzer Velarlaut wiederzu-
geben.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 491
Nasalierung sonst nicht nasaler Vokal in den Gen. des art.,
mon = molt,
panre, Vanredi.
e == ue in muelz unter labialem Einflnss; abilem und al = anblc,
aul: notauble, Chaullons.
Padua unter dem Einflüsse des P = Paudouwe.
s -f" J = X: Venixe, Esglixe.
Die Probe ist zu dürftig, um ein abschliessendes Urteil zu be-
gründen, doch ist freies und gedecktes 6, bis auf ein Beispiel, zu ou
geworden, sodass wenigstens aus diesem Grunde die gleichzeitige
Charte des Chaiviers^), die nur o oder oi kennt, unentbehrlich ist. Mit
dem Ende des 14. Jhrh. beginnt die Chronikenliteratur. Doch zeigt
sich diese dem französischen Einflüsse nur allzu zugänglich. So ist
die Bischofschronik, aus dem Anfange des 15. Jhrh., viel mehr fran-
zösisch als metzisch. Ein tüchtiger Vertreter des Metzer Dialektes vor
Thoresschluss ist noch Philippe de Vigneulle. Doch ist er nicht mehr
als völlig mittelalterlich zu betrachten und zeigt auch er, vielleicht
unbewusst, dass er unter französischem Einflüsse steht.
XXIII.
Die Stellung von Metz als ehemalige Hauptstadt des Mosel-
herzogtums, welche es in der Tradition auch späterhin behauptet hat,
sein merkantiles und politisches Übergewicht, die Bodengestalt und
wirtschaftliche Gestaltung seiner Umgebung machen es geeignet, einen
dialektischen Mittelpunkt abzugeben, um welchen sich die verschie-
denen Schattirungen des nördlichen Mosellandes gruppiren. Jedenfalls
lohnt es sich deshalb der Mühe, die Metzer Kanzleisprache einer
näheren Untersuchung zu unterziehen.
Die Metzer nannten ihre Sprache romans. Man wird kaum fehl-
gehen, wenn man Metz das Centrum des romans, den roman pays
des Lothringer Herzogtums mit inbegriffen, ansieht. Die politische,
kirchliche und sociale Geschichte spricht entschieden dafür, desgleichen
die Geschichte des Dialektes. Die politische Vereinigung mit Nieder-
lothringen gerade in der für die Entwicklung der Sprache entschei-
denden Zeit und die Nähe des Lüttieher Bistums ermangeln nicht,
erkennbare Wirkungen auf das beiderseitige Sprachgebiet auszuüben.
So sehr sich Metz von wallonisch -flandrischen direkten Einflüssen in
seiner Schriftsprache freihält, zu einer Zeit, wo die politische Ver-
i) Bonnardot, Trois textes en patois de Metz in den Etudes romanes.
Vgl. S. 468 dieser Abhandlung.
A\y>
Max Keuffer
cinigung der Geschichte aügehörte, so sehr verwandt erscheinen von
Haus aus das liegeois und das niessin. Einen Hauptunterschied haben
■wir oben in aixediaicre hervorgehoben. Sehen wir uns jetzt einmal Be-
rührungspunkte an. Zu diesem Zwecke beuten wir die Chronik Jean
de Stavelot's*) aus, die sowohl die annalistische wie poetische, als
auch die kanzlistische Schreibweise in sich vereinigt. Wir geben die
Thatsachen ohne Kommentar: ains (annus), I. Zeile, 16 vgl. metzisch
bain (bannum), abaitre VII 21, chairtre IX 27, prelais V 21
und IV 2, wairdes LV 15, part LXXIV , abalaistres XVI 2:
Nicholay reimt auf may; damaige XIX 10, demoraiges CXC 20,
buskaige III 4, cerbenaiges XI 7, digniteit I 26, papaliteit, vo-
weit LIII 3, anichileir LH 14, alloweiz L 2, rechiteis LXVI 12,
citeit LIV 1, queis LVII 2, la quelle LX 5, teile I 21, teis
IX 4, confreire I 4, bleis XVI 1, greis CCXCIV 18, greit XII 25,
pileit I 3, deleis I 4, asseis V 1, meire VII 11, coramenchiet I 2,
manechies XIX 1
-arius: bacheleirs XIV 18; für iarius: primiier I 10, daraus pre-
mirement XII 12; vgl. licenchiies XIV 18, fevrier XVII 17, fevrir 19;
grief 388, grif 389, ib. gref.
acunement XXIV 12.
acceptaubles^) 132, estaublis 15, Wassefaule IXl , liberaul
XLIII, 28.
Über die Aussprache von oi = e s. den Reim voire (verum) und
avoire (augurium) 387.
Trieve 23, Ewangeiles LVI 22.
beiste CLV 5, aber meist bieste; proveirbe VIII 20, modeiste VI
21, eistre LIV 4.
peiron LXX 20 — meismes L III.
nos XCVI 2, vos L 14, pavour 269, flours CLVIII 19, Raelborch
VII 19, inhibitours L 17.
Mouse I, por V 10, sor XXIII 3, awoust XXXIV 3, mavours
LXVIII 16, mambor XVIII 11.
proidhommes VIII 30.
boin, bonnes I 33.
stouffes XXV 19, fourme VI 10, courps L III 19, toist.
confoir, Ihoirs 373 (reimt mit fors), avoire 387, 384 avoure, hours
(foris) LXIX 2.
1) Cbroniquc de Jean de Stavclot publ. par Ad. Borj^nct. Bruxelles 1861.
2) Der Reim assa uud ha (= assault uud hault) beweist, dass au ein ein-
facher Vocal war: ha Chastelß 373; also ä.
Die Staclt-Metzer Kanzleieu 493
ruwes V 7.
siure (ahd. sür) reimt auf nature 388.
wardeir I 30, wedassent IX 11, await CVI 31, contrewages XXXIV 1,
aweck CCXVI 28 weit I 14.
veniiwe I 26, revenuwe CXCIII 24, espaiiwentaibles CCXXXVl.
rentreie XXXVIII 3.
Üeber die Ausspr, des Produkts von o und y s. wyet (octo).
li chronichue I 1, ly universiteit XIV 20.
qui (= quod ille).
priont IV 10, amynont XIX 9, traitiont 26, allont LXXVII.
fut I 2, 3, finat 7, commeuchat 10, consentit VIII 22, respondit IX 22.
vorent X 27, orent XCV 23.
deveront XXI 26, prenderat XXXI 19, volront LV 13, promette-
rat LXIII, metteray, nomray.
remauroient XVI 29, seirait, porait 150, 13 und 14, sierait XXIII 2,
aurait 9, penderait XXXVIl 30 und XLI13, jnrrait LXXXVI 4, ferner
soufiferait CL 26, venkerait CLI 5, revoirait CLX 6.
conclut XIV 1, volut XV 24, substrait ib., oyut XVII 18, voyut ib
20, tolut XXX IV, eslut I 20, querut 358, coiut 369, vesqut 388.
Cathelongne XIII 1, bresseurs XXIV 7, Ermynack XLIX 5, her-
nois XXXVIII 29, cheirbons XXX 6, semdy 373, 182.
oekison XXVIII 15.
samaine XXV 16, annemis XCIX 12.
Alixandre XVI 14, predicesseurs L II 20, reliveroit CVI 21.
seirvaige XL, Feirnand CL.
saelees V 12.
veirtut LVI 17; aber viertut LVI 14.
demorat I 2, overtement 16, infourmeis VI 14, refourmation XXVI,
stoffeir LV 8, morir IV 29.
sengnorie XLVIII 1, borgois LI 33.
poirtant LVIV 12.
raisenablement XXIII 12, cherbenaiges XXXI, excommegnies
LIII 11.
Muselle XIX 10.
Der Berührungspunkte mit dem Wallonischen hat das Metzische
j mehr, als hier aufgezählt sind. Doch hat jenes mehrere Züge, welche
dem letzteren fremd sind; dahin gehören namentlich die Diphthongie-
I rung des gedeckten e in tierme, infier und das pikardisch-flandrische
\ eh in commenche, conchilhe u. s. w. Zu den beiden gemeinsamen
Erscheinungen gehört auch besonders das im heutigen Wallonischen
noch vorhandene Imperfekt auf -ive.
494 M*^ Keuflfer
Docli ist jenes Imperfekt samt dem Futurnm auf -it kein Grnnd, mit
Paul Meyer den Ezecbiel etwa dem Wallonischen zuzuweisen. Vielleicht
würden in einer näheren Untersuchung desselben jene Eigentümlich-
keiten noch als Beweismittel seiner Metzer Herkunft herangezogen
werden. So wird denn wohl noch mancher Text, dessen Ursprung
bisher als .lothringisch" oder gar wallonisch angegeben worden ist,
aus Metz stammen.
So scheint nichts im Wege zu stehen , die Berner Lieder-
handschrift, soweit sie von Wackernagel veröffentlicht ist, Metz zu-
zuweisen.
Ähnliche Ergebnisse, wie die Ausbeutung J. de St. 's., fördert
Willmotte's Untersuchung des LUtticher Dialektes auf grund von älte-
rem Material zutage.
veriteit, aber nur mere, frere^); mei (medium); vereinzelt okison,
orizons, conissance; bisweilen Reduktion von oi (= e) zu o. Häufig
ue (= o) dargestellt durch u, aluz neben allue; -avle.
chivalier, provost, prumirez, promier, munans; vowerie. Z mit s
verwechselt von der Mitte des 13. Jahrb. ab (vielleicht Einwanderung
aus Metz d. V.); donröis; Art. fem. Nom. li; -evet (zuerst in Metz
heimisch, später im Wallonischen eingebürgert) 2), priestes, prope,
demoraist neben demorast.
Dem Dialekte eigentümlich bezw. denselben von dem Metzer
unterscheidend: astoit, sagnur; ferner die grosse Schwankung in der
Behandlung des o-Lautes; plus-or, -oir, -ur, -our; lor, lur, loir, lour;
desor, desoir, desur, desour. Juer, diurs, diors; quatoze, quatouze,
quatuoze; locum = lui; Ö -f- y = ui, nuit, muis.
grasce (nur einmal gresce), Noiel (daneben nicht Noieil); nur -ier,
kein -ieir, achate, tenu, fu, commence, porte, semblera, sera, „-it
a resiste le plus longtemps". Art. fem. Akk. le., Stahle, scolle, scolas-
tres, -ee häufiger als -eie, habet = a nicht ait (Wilm. in d. Recension
von Cloettas Ausg. des poeme raoral, Rom. XVI 122 Anm. 3). Dem-
gegenüber enthält J. d. St. manche Übereinstimmung mit den Metzer
1) -eit ist im Wallonischen sonach älter als meire, freire, (-eir und teil),
welche letzteren bei Jean de Stavelot bereits zu finden sind (vgl. S. 492 dsr. Abh.).
Hierdurch erhält das S. 463 von uns über die Heimat des ei = betontem lat. a
Gesagte eine neue Bestätigung. Der Bestimmung des Alters dieses ei bringt
uns die Thatsache näher, dass in dem Jonasfragment V 3 nicht ireits, sondern
irests {:= irez) zu lesen ist, entsprechend dem sonstigen Sprach- und Sclireib-
gebrauche des Predigers. Damit fällt die Behauptung, dass der Osten schon
im Anfang des 10. Jahrh. das parasitische i nach a>e besessen habe.
2) o. c. p. 567.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 495
Denkmälern mehr und haben wir in folgenden Fällen, ebenso wie
oben in -evet, wohl Metzer Einwanderung zu erkennen: prelais,
chairtre, wairdeS; abalaistres, painre, coramenchiet, pileit, confreire.
Der Dialekt von Condroz erscheint dem Metzischen verwandter
als der Lütticher in o -f- y = eu und in metterat, viveratM-
Überhaupt ercheint das Wallonische Metzerseits beeinflusst. Das
Umgekehrte hat nicht statt. Auch sind die Metzer Denkmäler viel
selbstbewusster und folgerichtiger in ihrer Rechtschreibung, als die
wallonischen, was auf feste Eigenart schliessen lässt. Sogar der Laut
X scheint von Metz her eingewandert zu sein. Wilmotte sagt darüber 2)
Le son x ne s'etait constitue que sur la rive gauche. — Le ph6nom6ne
est d'ailleurs de date relativement recente! Die Ortsnamen, welche x
enthalten, sind denn auch ungleich zahlreicher im lothringischen, als
im wallonischen Gebiete. So unterliegt denn der Lütticher Dialekt
einerseits pikardischem, andrerseits metzischem Einflüsse, zwei Ele-
menten, die durchaus verschieden sind.
Nach dem oben gesagten erscheint Metz als das Bindeglied
zwischen Ober- und Nieder -Lothringen, zwischen dem 'romans' und
dem Wallonischen; zugleich ist es als das Centrum des romans anzu-
sehen. Der Vogesen- Dialekt hebt sich bereits im Mittelalter deutlich
von demselben ab, während nach Burgund hin die Übergänge viel
verschwommenerer Natur sind. Vermöge seiner Geschichte, seiner
Bedeutung als Markt, seiner Lage an grossen Verkehrsstrassen ist
die ehemalige Hauptstadt des Moselherzogtums und die regsamste
Stadt in weitem Umkreise, die heute noch den Produktenaustausch
von Stadt und Land auf einfache und ausgiebige Weise vermittelt,
durchaus geeignet, einen dialektischen Mittelpunkt abzugeben. Der
Gegenstand ist es wohl wert, dass er einer Untersuchung auf recht
breiter Grundlage unterzogen wird. Bei niemand hat sich dazu der
Stofi' und die Erfahrung in gleichem Masse augesammelt, als bei
Bonnardot. Von diesem Altmeister der lothringischen Dialektkunde
sind, wofern er einmal die nötige Müsse gewinnt, klare Aufschlüsse
über die in vorliegender Arbeit nur in grossen Zügen gezeichneten
Verhältnisse zu erwarten.
1) Rom. Jahrg. 1889 S. 215 S.
2) Rom. Jahrg. 1889 S. 217.
496 ^^^ Keuifer
Anhang.
I.
(Kaiserl. Bezirksarchiv Metz. B. 34. Klein geschrieben, kleiner Brief,
Original, Fg., ein Siegelfragment.)
1205. le, Isabiaus, dame de Moncler et Diz, fas conisant a touz ke je ai
done a mon signor Thiebaut, conte de Bar, le fielz de Richieniont. A tou ceu
qui apent entierenient a la moie partie et la partie Huetmonneweu de Chalons;
et si lan doi porter guarantie envers Huet, mon neweu, ai envers touz ceaus
qni droit voront faire ai a droit voront venir. Et por ceu ke ce seit ferme
chose ai estable ai je ces letres saielees de mon saiel. Qui furent faites en
lan ke li miliares corroit par M. z CC. z V ans.
II.
(ib. Or., Pg.,' kleiner Brief, blassrote Seidenschnur.)
1228. Ge, Jehenne, contesse de Los et de Chisnei, faz savoir a tos cels qui
lyront et orront ces letres ke Chisneis, mes chastians, est fies liges au conte de
Bar avec les autres fies ke ge tieng de lui, et lui est juraubles et rendaubles
a grant force et a petite a tos ses besoens, et si sen doit aidier en contre tos
homes qui pueent vivre ne morir-, et de ce li doient faire faute li chevalier et
li borjois et li franc home de la chaistelrie de Chisnei a lui et a ces hoers
et tot ce li doi ge a lui et a ces hoers et mi hoer au sueus; et de ce et
des autres fiex li ai ge fait lige homage. Et en tesmoignage de ceste chose
li ai ge done mes letres präsentes seelees de mon seel. Ce fut fait en lan ke
li miliares corroit par mil et dous cens e vint e oit.
III.
(Metzer Bezirksarchiv. G. 112, Or., Pg.)
1259. Je, Ferris de Hobeldanges, chevelirs, fais conoissant a touz ke
je ai eschengei mon fort de Habeldanges a mon signor Jacon, p la grace
de deu eveske de Mez, a lu et attut les autres eveskes de Mez qni
apres lui vanront, a tot iour mais, p lo crant z p lo los de ma furame
z de mes anfans por quetter vint quartes de blef, quarante de fruraant
et quarante davone qe je doi panre on deme de Habeldanges des priraeirs
chesteis, et len moi doient delivreir li niares z li cellerirs, et au sont an mal
fatei; z tel warde com je li devoie dou four li doi je faire desquetter vint
quartes davaut nomeies-, et por ceu ke je nai pont de seel ai je priei mon
signor Hanri, Conte de Sames, cu home je sues, ke i mattet sou seel an ces
presentes lattres, et il ait mis son seel p la requeste de moi z de ma
Die Stadt-Metzer Kanzleien 49-]'
fumme z de mes anfans en temoignage de veritei. Que furent faites lou
jour seint Vincent quant ü miliares corroit p mil et dous cens z cinquante
nnf ans.
IV.
(Bezirksarchiv G. 211, Or., Pg.)
1259. Je Jehans de Kann, clerc le duc de Loheraigne, z chenoines de seint
Die, fais a savoir a tous que ge ai acquitei a lonorable signor Jakon, par la
grace de deu eveke de Mez, la deime que ge avoie a Villainnes desous Amance,
que li dus, nies sires, uiavoit donei, et de cest ior en avant ge ni ai nul droit
ne ni puis riens reclamer z en tesmoignage de veritei ge ai fait saeleir ces
lettres de mon seel z des sealz Wichart signor de Passevant z signor Simon
de proie lan de mil CC z LIX, le mardi apres la conversion seint Poul.
V.
(Ib. Or., Pg., 3 Siegel, grosse Schrift.)
1294. Nous, Jehans, par la graice de deu abbes de Gorze, z tous nostres
covens et je. Robers, sires de Bezus z de la Grainge, faisons cognoissant a tous
ke nos par commun concort z par commun assentemant avons mis nostre ville
d'Oleies, lou ban tout entieremant, les hommes et les femmes z touz les boriois
z les borioizes ke i sont z ke i seront demorans en la dite ville, a la loy
de Byamont. En teil raaniere ke nos, abbes et covens davant dis, i retenons
franchement par davant tous nos dismes gros et menus sans partie datrui z
lou don de leglize toutes les fois kelle serait vague, nos maisons, nos gerdig-
nes, nos curtis, nos propris de la maison, nos propres terres arables et preiz
ke sont de nostre pryoreit z lou four de leans por keure lou pain de losteil
senz plux. Et i poons aneor aquasteir toutes les fois ke nos porons et vorrons
franchement por nostre prioleit jusca tränte jours de terre arable z deix faciees
de preit. Et i retenons ancor nos, abbes z covens et messires Robers, ensamble
tous nos preis z nostre boix iuriet qui est entre la Grainge z Oleies en teil
maniere ke tout ades kant nos, abbes z covens ou messires Robers, eil li piaist,
vorrons partir, nous porons et doverons partir lou boix de moitiet, et ferait
chescuns franchemant sa volanteit de sa pairt. Et retenons la riviere d'Orne
fintre lou ban de Buxey z lou ban de Jandelixe. Nostre four ke doit estre
afoueiz dou batis de la ville z nostre molin de moitiet en moitiet, li keil fours
et molins sont bannal a la dite ville. Et i retenons un siege destanc toutes
les fois ke nos li vorrons faire parmey lou damaige randant a rowairt de
proudommes des terres ou des preis ke li eawe coverrait, sauf ceu ke ce li
eawe couroit point des batis ou des peskis de la ville, nos ne seriens mie
tenut dou restablir. Et i retenons ancor lou pasturaige de nos bestes grosses
et menues en vainnes pastures dou dit ban. Et ce aucune de nos bestes ou plu-
xours estoient prises en damaige ora les nos randeroit quites permey lou damaige,
randant a celui ou a ceaulz as queilz elles laveroient fait. Et j meterons
ciiescun an fourestiers fatables et messiers qui jureront sor sainz en plainne
eglixe ke il bien et loiamant garderont nos terres, nos preis, nostre boix, nos
Komanischo Forschungen VIII. ^
498 M*^ Keuffer
eawes et seront creanles dou raport ki feront des bouriois z des bourioizes de
la dite ville ke troveit seront en damaige faixant en nos terres, preis, boix z
eawes, z en paieront teille amande com li drois dou leu porterait, si com des
terres z des preis z des eawes z dou boix sexante solz de fors. Et retenons
lou petit peskis ki est entre Jou douwaire z la maison monsignor Hanrit. Et
retenons ancor tout ceu ke mes sires Hanris de Bezus ait a Oleies z ou ban
quil doit tenir de nos en fiez z en hommaiges. Et puet avoir per nos greiz
son four por son hosteil tant soulemant et lusaige de ces bestes grosses z
raenues en vainnes pastures. Et celles estoient troveies en damaige, om li
randeroit quittes permey lou damaige rendant. Et retenons teil fies com li hoir
Alexandre et li hoir Renadin tienent de nos. Et ne puet on retenir en la ditte
ville nunlz de mes horames de mon alluet moi signor Robert desus dit, et eil
avenoit ke ancuns boriois ce partist dou leu z il neust vendut son heritaige
as bouriois de la ville dedens lan, li heritaiges eschairoit a nous, signors desus
dis. Et nos doient li bouriois de la ville, les chevalchiees toutes les fois quil
nos abesoignerait pour deffendre nos terres, lou premier jour alour et denki en
avant as coustanges de celui qui les moinrat. Et ne les poons meneir li uns
de nous signors sour lautre. Et doient les chevalchiees a celui signor de nos
ke Premiers les semonrait. Et nous les dolens semonre ne travillier per nos
sairmans en bone foit, eil ne nos abesoignet. Et nos doient chescuns bouriois
z bourioizes chescan douz gelines a nostre semonte. Et toutes les fois ke nos
ou nostre certain messaige venrons a leu, il doient herbergier nos chevalz z
nos maisinees neut z jour, lou cheval por dous pairexis de foinc z de leitiere
Z lour doient signier leis. Li ville doit signier maizures as bouriois novelz ke
i venront et toutes les maizures ke ne seront amaizaies dedens lan z lou jour
revenront as signors por faire lor volanteit. Et li novel boriois doient faire
xurteit en la main lou maiour de vint solz de parexis de faire raiparant en la
ville dedens lan. Li queil vint sols seront les signors eil ne faixoient lou rapa-
rant. Et i poons retenir nos, li signour, Lombairs ou Juys ke venront demoreir
a leu fors de franchize. Et retenons la justice de toutes nos retenues sanz
loy de Biamont. Li bouriois panront lour droit a Biamont z eil estoit discors
ou pays por quoi il ni oiseizent aleir, il panroient lou droit de Biamont aillors
per lou consoil de nos gens ke seroient a leu por nos. Et paieront li bouriois
dor en avant de douze gerbes dous por disme z pour terraige z lour rantes et j
lour bourgeries pour lou droit de Biamont z de chescune faciee de preit quatre '
parexis chescun an a la feste Saint Jehan. Et nos devons aidier les bouriois
z les borioizes de la ville en bone foit toutes les fois kil lour abesoignerait.
Li mesure dou vin serait li mesure de Biamont. Li mesure dou bleif serait
ensi com eile ait esteit anciennement. Et en queil leu ke eil ke sont ou seront
bouriois de la ville waingneront il doient saveir et randre as signors lou ter-
raige des terres quil waigneront. Li bouriois morront a nostre molin z keuront
a nostre four pour lou droit de Biamont. Chescuns dis signors venderait sa
partie des terraiges dou four, dou molin z de toutes autres droitnres ensi com
il li plairait muez. Li maires z li escheving doient randre as signors a ches-
cun sa partie de toutes rantes z droitures forfais, aniandes z moutes ke y
eschairont. Et nous, li signour, davant dit j poons faire foires z marchies kant
Die Stadt-Metzer Kanzleien 499
il no8 plairait. Ne ni poons riens panre li uns senz lautre, en keil maniere ke
ce 80it, salves nos retenues. Ne nos ne nos j poons acrastre li uns senz
lautre fors tant soulement ke des deix faciees de preit z des tränte jors de
terre arable ke nous, abbcs et covens, j poons aquasteir por nostre prioleit,
anci com ei desus est devis. Et ne nos poons vanteir de tenour, keile kelle
soit, li uns contre lautre, ke ci tost com ons mousterroit ceste presente lettre,
tenors dont li uns ce vanteroit contre lautre seroit de nulle valour z conven-
roit araendeir z reinettre arrier tout lou tort fait a celui ke fait laveroit.
Chescuus des signors devant dis doit aidicr les bouriois de la davant ditte
ville a son pooir en bone foit sens riens deiuandeir lun signor a lautre de ceu
quil averoit mis de coustanges en aidier les bouriois. Et toutes ces choses
avons nos juriet sour sains, nous abbes por nous z pour nostre covent et je
Robers davant dis por moi z por mes hoirs a tenir bien z loiamant. Et eil
qui apres nos seront abbeit de Gorze z signor de la Grainge ou d'Oleies lou
düient ausi jurier sour sainz tout ausi com nos lavons iuriet. Et li bouriois
ne seront mies tenut de delivreir les chaitelz as signors ne de faire fauteit
en ces presentes lettres en tesmoignaige de veriteit. Ke furent faites lan
de graice nostre signor Mil dous cens quatre vins z quatorze on mois de
septembre.
VI.
(Bezirksarchiv H. 903. Or., Pg., 4 Siegel, grosse Schrift.)
1294. Nous Bouchars, par la grace de deu evesques de Mes, foisons cog-
nissant a tous ke com religious homes, li abbes z li couvens de Gorze dune
part, et li sires Robers, sires de Bezus z de la Grange, doutre part, se soient
acompaignie par comraun concort et par commun assentement de faire lour
ville d'Olees fraucheville a la loy de Biaumont et aient miz les homes z les femmes
qui i fiont et qui i ceront demorant a loy de Biaumont et aient doneit lettres
li abbes devant dis et ses covens z li sires Robers auci as bouriois et as bou-
rioises de la devant dite ville faites a labbeit z au covent ses dismes gros z
menus, ses maisons, ses jerdins, ses propriz , ses preiz, qui sont de la prioreit
d'OIecs et son four pour sa maison tant solement, ce faites les retenues ke 11
abbes devant dis z li covens de Gorze et li sires Robers oint(?) fait de lors
preiz, de lors bois, de la riviere d'Orne, dou petit paiskis, quant il lou vorront
z porront faire, et faites toutes lors retenues, ansi com elles sont dites,
escriptes z ordenees ens lettres que sont saiellees des saiels lez devant dis
abbeit z covent et signor Robert, quil ont li uns de lautre, le devizent. Jl est
ancor asavoir kil se sont acordeit par lor plainne volonteit ke se li abbes z
li covens ou li sires Robers devant dis aloient de riens encontre les lettres
quil ont doneit li une partie a lautre z as bouriois d'Olees, nous z nostre suc-
cessour qui seront apres nous evesque de Mes les poriens constraindre par
nous z par les nos par tout ins ka tant kil averoient amendees z remis arriers
touz les tors fais kil averoient fais a celui ou a ceaus as queilz il laveroient
tait. Ne ne se puent iamaix vanteir li une partie contre lautre de nulle tenor;
car citost com il monsteroient ceste presente lettre ke toute tenors ke li uns
averoit fait contre lautre ceroit nulle saves lur retenues devant dites Et
toutes ces choses devant dites ont promis en nostre presence li abbes z li
32*
500 Max Keuffer
covens de Gorze et li sires Robers desus dit a wardeir z a tenir par lors tois
donees corporelmont. Et a la proiere z la requeste des parties devant dites
avons nous, Bouchars, evcsques devant dis, saiellees ces presentes lettres de
nostie saiel Z les dolens faire tenir fermement a tousjour maix. Et nous
Jehans, par la pacience de deu abbes de Gorze, z touz nostrea covens de celui
meime leu, et je Kobers, sires de Bezus z de la Grainge, devant dis, volons et
concentons ke se nous en aucune maniere aliens par nous ne par autrui en-
contre ces covenances cisus devisees ke nostres chiers sires, li reverens peires
en deu Bouchars, par la grace de deu evesques de Mes, desus di, a la proiere
2 a la requeste des devant dis, abbeit et covent z dou signor Robert qui ont
ces presentes lettres cranteit a tenir z i ont miz lors saiels, avons fait saielleir
ces presentes lettres de nostre saiel z les doiens faire tenir par lor volantei
Z par lour requeste. Ces lettres furent faites z donees lau de grance (!) Mil
CC quatre vius z quatorze ans ora mois de septembre.
VII.
(Or., Tg., Mairie 40, 12, unique, kursiv, mit Blei liniirt, schwer leserlich.)
In nom de deu amen. Per lai tenour de cest present publike Instrument
aipercet ai tous evidemraent que lan de lincarnation diceli meisme Mil
trois cens et quarante sept, .li indiction premiere, le vinte tröisieme jour dou
mois de novembre, dou pontifical tres saint peire en Jhesu Crist et signour,
nostre signour Clement, per lai proveance deu . . . pape seixime, lan seixime,
devant le joux Jaikemins d'Oix ai Mes en la plaise commune ai houre environ
de prirame dou dit jour en la presence de mon notaire publike subscris et des
temoignaiges si desous escris pour ceu en lours propres personnes especialment
estaublis Coince con dist Beisse et Raoult con dist Xuesse que tuis sont de Spire
Sans contrainte nulle et sans prise de lours cors purement et de lour franche
volonteit aive sors ceu soufixant deliberacion si ont recogneut confesseit pro-
mis et promettent solempneement p foit et p sairmant fait en maigniere deue
en lai main de mon notaire publike subscris recevant lai ditte promesse que
com il aient aisteis pris et aresteis en lai citeit de Mes per hommes saiges
et discreis Voxenel, amant de Mes, per Willance con dist de la Chienne et per
Maitheu le mercheant de chevalz pour ancunes causes justes soufixans et
raixonables ne por locuxon de lai ditte prise ens cors ens biens ne en autres
choses de homes veneraubles, saiges et discreis, le maistre eschevin, les trezes
juries de la citeit de Mes qui or sont pour lou tamps et qui seront desormaix
en avant ai nulz des bouriois menans de lai dite citeit de Mes ne aus diss
Voxenel, Willance et Maitheu especialment per lour fait, per lour trait, per
lour pourches, per quairelle ne complainte nulle que li dis Coince et Raoult en
doiont ne peuxent faire ai creature nulle vivant de queil aistait ne condicion
quelle soit, ecclesiastike ou sceculeire, duch, conte ne autre nulz, de queille auc-
toriteit vivant, aistet ne condicion quelle soit, maix an aiquitour solemant de la
dite prise le dit Vogenel, Willame, Maitheu et tous autres juisticiers bouriois
citains et menans de Mes eaulz et lai lour chose ; et sil avenoit chose, lai queille
deus ne wellet souflFrir, que li dis Coince et Raoult ou aucuns deaulz per li sei
plaindist de la dite sese per sai negligence, per sai nonsaichence et per son
Die Stadt-Metzer Kanzleien
501
outraige ou mavaixe volouteit ai aucuns signoiirs terriens ou autre justiciers,
qiieil quil soit, ne autre creature per cni damaige poroit venir aus devant nom-
nieis de Mes, si wellent il et confessent tout en apert que 11 ditte conplainte
sus ceaulx de Mes que falte en seroit soit et dolt estre de nulle valour fause
deloialz et plainne de iuiquiteit et wellent que se conplainte se faixoit
que on les peut tenir et tenist on pour faulz periurs, rencreis, fausaires de
sairmans et traitours, mavais proveis; et or sei ke tout ilz wellent avoir tort
en lai ditte kairelle et conplainte et estre ai tous jours maix rebouteis de tous
boins fais de drois et de soufixans persones sous les queilles choses toutes et
singuleires faites et devisees si con dessus requisent li dis Coince z Raoult
pour eaulz, et li dis Willames ai lai Chienne qui lai estoit pris on nom des dis
veneraubles, saiges et discreis, le maistre eschevin les trezes juries de Mes et
tous autres bouriois, titains et menans de Mes, on nom ausi de ces conpaignons
devant noraeis et on nom ausi de tous ceaulz ai cui il puet ou pouroit aipertenir,
on queille maigniere que se fust, que Instrument publike un ou pluxours li en
fust fais per moi notaire publike et saieleit dou grant seel de lai court de
Mes pour tant que les dittes choses si aient plux plainne clairteit et lumiere
de veriteit. Ces choses furent faites ai Mes lan, le niois, le jour, li indiction
home, leu et pontifical desus dis, presens ou dit leu discreis hommes, Bertrant
de Noviant, Aubertin fis Gairseliat, Boular Gairset con dist Haiche, Hanris
Hocheu et Perrins con dist le doiein, tosmoignaiges ai ces choses especialment
apelleis, prieis et requis.
7 Zeilen tiefer: Et je Perrin Autel de
Mes, clerc publike de lauctoriteit imperiaulz
et notaires des coins de Trieirees, de Mes et
de Toni, fuix presens aweus les tesmoignaiges
dessus nommeis, au faire et au deviseir les
choses dessus dittes et au cranteir icelies et
icelies meisme aix je mis en ceste forme pub-
like fiaublemant escrit de mai propre maiu
et signiet de mon signet aicostumeit et de
mai subscription, et requis ai horae vener
[auble], saige et discreit, monsignour lofficiaulz
de Mes, quil wellet mettre son seel grant de
la court de Mes devant nommee en ces prä-
sentes lettres prieis et requis.
Links von diesem Vermerk das neben-
stehende Zeichen'):
Unten: Et nous officiaulz de Mes ai lai
prieire et requaiste dou dessudit Willame faite
ai nos per Perrin Autel, nostre notaire devant
nommeis, et ai lai öauble relation diceli ai-
1) 1. P[errin] Autelin. — In einer herzoglich lothringischen Urkunde findet
de Wailly cösin = cousin. Nach ihm bedeutet der horizontale Strich über
einem Vokal in auch Rheiras manchmal u.
502 ^^^^ Keuffer
vons mis noBtre saiel cn ccs presentes lettres que furent faites si con dessua
en tesmoignaige de vciiteit.
VIII.
(Bezirksarchiv G. 333. Or., Pg., Kursive.)
1365. Conue chose soit a tous ke li sires Jehans, cureis de S. Levier z
li sirea Picrea Rurthemel li prestes que sont maistre de la commune frairie des
prcstes Rasur de Mes out releveit encontre Fourkignoii Jallaie lou draippier
la maixon z ceu qui appant que ciet an la ruelle Kainelle. Sor coy li dis
Fourquignons ait chascan LH s. de m[e8sain8] de cens a II estaies a la S. Jehan 2 a la
S. Remey, pour lou queil relevement de sins dis li dis sires Jehans z li dia
sirea Pieres avoit au dit Fourquignon paieit VI s. de m[e8sains] de cena p[our] II
estaie trespessaies chascune de III s. de »[essains] de cens, dont ons ont a dit Four-
quignon defaillit de paiement s X s. de m[e8sains;] pour II aidras z 11 s. z deraey
nifessains] pour la vesture z XVI d. pour I bans dont il li ont fait de tout boin paie-
ment et dont il se tienent pour bien sols z pour bien paieis. Et cest relevement ont
li dis sires Jehans z li dis sires Piere ancontre lou dit Fourquignon fait pour
V 8. de cens quil ont chascan sus la dite maixon, qui vont apres les VI s. de
cens que li dis Fourquignons y ait quil ne vuelent miez perdre. Se vuelt bien
11 dis Fourquignons z ait cranteit que li dis sires Jehans z li dis sires Pieres
pour oulz z pour lour compaignons se vueent et se puixent aidier de cest rele-
vement sus la dite maixon por tout ceu quil len ont paieit et de la xurement
quil an ait z des bans quil y ait pris et de lansaixine et de la tenour ou il en
estoit z de tout ceu dont il sen poioit z dovoit aidier tout on point z on droit
con il meisme sen poioit z dovoit aidier, saulf lez VI s. de m[essains] de cens
dessus dis que li dis Fourquignons y ait. Cist escris fuit fai lou mairdy devant
feste S. Luc ewangelistre, kant il ot a mill[iaire] MCCC z LXV ans.
Jehans Aixiet lescrit.
IX.
(Mairie de Metz, Archives, Portefeuille 55, liasse 1, pi6ce 1.)
A tous ceux qui ces lettres verront Guil][aume] de Hangest, garde de la pre-
voste de Paris salut. Nous faisons a savoir que nous avons veues les lettres nostre
8eign[eur] le roi de France seellees de son seel en la fourme qui sen suit. Ph.
dei gratia Francorum rex etc. Et le transcrit de ceste lettre nous avons seelle
XX
80UZ le seel de la prevoste de Paris, sauf touz droiz, lan de grace Mil CCIIU
z quinze, le mercredi apres la saint Luc levangel[iste].
Ph., par la grace de Dien Rois de France, a n[ostre] treschier z seul frere
Ende, duc de Bourgoigne, salut. Come Jehan, sire de Montferrant, ch[evalle]r, ait pris
des citoyens z habitans de la cite de Mez en Lorraine z mis en sa prison dont
li aucun sont mort en la dite prison, combien que le dit sire de Montferrant
soit 1 . . prison z fust devant la dite prinse et ait encor prins de leurs biens
Z de leurs marchandises jusques a la somme de diz z huit cens livre de bona
petis tournois viez dedens nostre royaume si come les dis citoyens z habitans
1) abgekürzt miW.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 503
Z chascun deulz leurs biens, manies z marchandises estoient z encor sont en
nostre seur z sauf conduit . . . . e especial faite par nous aus diz habitans
z le dit sire de Montferrant ait este enfourme de nostre dite grace z
soit vostre hons z vostre 8ub[jez] , nous vons prions z requeions que
vous, pour nostre honneur z pour ce que vous le devez faire, le dit
seigneur de Montferrant veuliez contraindre par toutes les manieres que
vous pourrez de rendre aus diz habitans leurs prisons z biens dessus diz sans
delay ou au moins de recroire par une bonne caucion de faire par les diz
habitans droit au dit seigneur de Montferrant es marches z aus estaulz entre
nostre chastel [de] Vaucouleur z la cite de Toul ou de hin des prelas ou seig-
neurs de Lorrainne que il out contre les diz habitans ou que il pleroit au dit
seigneur de Montferrant especialment come vous aiez ja este enfourmez de la
dite prince z aiez escript a vostre gardien de Bourgoigne que la dite prinse z
iniure face adrecier a euls sans nul delay si comme il appert par voz lettres
ne riens en soit encor mis a execucion. Et tant est veuiliez faire que les diz
habitans nen retournent ne renvoient par devers nous et voulons que ces pre-
sentes lettres veues et copie prinse par vous diceu vous ces lettres rendcz au
porteur dicelle ' Donne au Boys de Vincent le XXVIIIe jour de novembre ' lan
de grace Mil CCC z quarante ' Par le Koy ' a vostre Ret ' ' France.
X.
(Freisdorfer Cartular, 1. Teil. Vgl. S. 472 dsr. Abb.)
rot: A Noiel.
En la perroche s. Hilaire a pont Raimont.
Li masons Bietri la ferne AUexandre de Wairixe que siet en coste la
mason Roillon Louce l'aman. XVII s. z d[eme]i. Thielo Vadois t.
Li masons Jenot Waisselin en Aiest que fut II s. z d[eme]i. Poincignons
Pairain z Frangois Rennat, ces seroges, les doient. Q.
Li masons Jehans, li genre Garcire Manegou, en Stinte fontainne. VI d. a
I t^ ^). Collignons d'Asay, li taneire, la tie[n].
Li masons Colin, lou genre Houdiate, ke siet en Stinte fontainne en coste
Jehan Weirit XV s. — Symonius Bigois li taneires tenet.
Li masons Clement, lou genre Marcirion, lou couvresier, II s. a I t\ —
Hanri, fis Maitheu lou taillour, lai tien.
VII. Li masons Bertran, lou racouvatour de Stoxey, lou fil Besselin que
siet encoste la mason Symon, lou meutier, V s. ? III d. z _c^ '^). Jakemins Baiselin
lai tien.
XXVI. Li masons Ancillon, lou bolangier, sus Pargnemaille, IUI s. —
Demangins de Pargney lai tien. — Q. —
Li masons lou maiour qui ressoit les censes de s. Hilaire lou grant. XII d.
XXXV. Li masons Maitheu de Champillon 11 s. z de[me]i, Relaixiee a
Jakemin lou cheve. Jehans Abrion l'escrit. Et lou tancrit on saichat.
1) = tiers.
2) = demei.
504 Max Keuffer
XXXIIII. Li roasons Aurowin Wallerant. V s. 2 II chapons. Hanekins, fis
Lowiat, loa cherreton, lai tien.
IX, Li masons Hainelo Rochat III s. z demey. Li LVI chaipistre de s.
Salvour lai tiennent, qui l'ont relevee por II s. de cens qu '11 y avoient. —
Jaikemins Fessalz rescrit. Li tancrist est ou saichet.
durchstr. : Jehans Rochat II s. VI d. sus iour et demey de vigne, ke geist
an rowe a. s, Julien et sus sai maixon an la voie de Muzelle. — Arnoulz Belle
gree Tescrit de l'arche s. Marceil.
Noiel.
II. Li mason Watrin Chavin III s. Goudefrois li raicouateire lai tien. Li
queilz Goudefrois doit XL s. de date, ke li dis Waterins Chavin donait a noa
dames p escrit d'arche.
Li masons Jehans li grans des Roches, ki fut, IUI s. z IUI cb. Thierias,
li fils Collignons Goulee d'Ernaville, la t[ien]. Nachtrag: Mertenaite Poinsin
l'ait releveit. — Arndt Bellegree ait l'escrit dou relevemant,
Li masons Ysabelz Bourguiere, qui siet daier Tosteit Mourelz, III s. — Li
queille mason fut Gerardat Crairaaldelz. Li aquast ke Ferrias de Chailley en
fist, geist en l'airche Guerserias Waisselin. Lou tancrist on saichat. Relaixiee
a Jehan Chevaillier. Jehan Abrion l'escrit.
II. Li masons Roillons Chenet, ke siet en coste Avrowin Wallerant, V s.
Z II eh. Jaikemins Kaitel t[ien]. Li masons Roillon Louce que fut Johans lou
mairetelz VII s. z de[me]i. Thielo, li Vadois, la tien.
XI.
p. 55 (s. I.) Ego Hawidis, uxor quondam Waltari de Habuncourt, omnibus
hoc scriptum intuentibus audire et credere, quod testatur , presentis scripti
attestatione notum facio, quod domum meam, quam ante domum Conemanni
habebam in Rimport, conventui sancte Marie de Fristorf, pro animabus omnium
quantum fidelium defunctorum contuli. Quartum quamdiu vixero tenebo et in
memoria, quod dictam domum contulerim, in festo sancti Clementis martiris XXX
denarlos annuatim persolvam. Post obitum autem meum sepe dicta domus pro
censu dabitur, qui census in pitancia cedet conventus prememorati; nee habe-
bunt postetatem abbatissa vel conventus vendendi eam vel alienandi. Actum
anno doraini M. CCXXIX. tercio decinio kt. octobris. — Li autres transcris de
ces lettres ieist en larche saint Jaike.
p. 56 (I'). Ke madame Ainelz p la graice de den abbasse de Fristorf eit
aquasteit a Besselin, lou genre Aubert de Guinanges, V s. de met.^) de cens sus
une maxon que il ait, ke siet daier s. Jehan lou petit, outre Muzelle. Et ces
V. 8. de cens li doit Besselins faire sole z quite z warantir en alluet an z jor
si 9 droit. Et sil nou faivet il renderoit a madame l'abbasse IUI ih"^) de met.
Et sil ne li rendoit, Aubers de Guinanges li renderoit 9 drois datres. Cist escris
fut fais lou mardi devant feste s. Jehan Bapiste. Anno domini MCC z XL ans.
1) Abkürzung des lateinischen metensium, in die romanische Schrift herüber-
genommen; jedoch hier zu lesen: messains.
2) Abkürzung f. libras •, lies livres.
Die Stadt-Metzer Kanzleien 505
p. 59 (IIl). Ke Garcerias Mainegou ait aquasteit en ainne z en trefons a
toz jors mais por la chiese deix de Fristorf a Gairrit de Haute rive les XXV
s, z dl de met. de cens kil avoit siia la maxon an som vies bucherie ke fut
Jeinon loii bouchier an son losteil Colin Boudat p mei III d. de cens ke Gar-
cirions ou eil qui sereit en leu des dames de Fristorf paieront a s. Clemaut
chescan. Et ansi an est vestis Garcerions devant dis en leu de la chiese den
devant dite p ceulz qui la vesteure an fönt. Et de cest aquast devant dit est
Garris devant dis bien paieis z porsolz. Et cest vendaige ait fait Gairris p
lou crant z p lou los de Aubertin, lou vouweit de Valz, z de Pieresson son
freire z de Nicole dou Weivre z de Willermin de Mierval, ke bien tesmoignent
ke sieret li biens de Gairrit z de ses anfans. Cist escris fut fait la vigile s.
Nicolai kant li miliaires corroit p M. z CG z LVIII ans. En l'arche s. Jaike.
Jehans li Merciers l'escrit.
S. 122 in flüchtiger ziceiter Hd.
Li escris de l'aiquaust ke li sires Jehans Bairois fist de XVI s. de met de
cens k'il aquaistait z Perrin Gueude lou clrec (!) lou fil Ydatte de Riport sus
II joruas de vigne ke geisent an Foi]lrt(!) ou ban de Plaipewille de coste Belle-
ruece z sus sai piese de vigne ke gist an Chauvigne ancoste lai vigne Poin-
cignon Bureluce, ke sont a paier a II termine z ke sont aquausteit por daime
guelle Nonnain de Fristor z k'ille doit resoiwre sai vie, ansy 9 li escris de
l'aiquaust, ke gist an l'airche lou dist; z apres son deset doit estre trefons
aus dames de lai chiese Deu de Fristor. Sist escrit gist an l'airche Gerairdins
Gosenaie. z ceu est li tancris zrweuc les atres tancrit de lor sanse an lor
saichat.
ib.
Encor y ait y escrist an l'airche Gerairdin Gosseneie d'un atre cquast
ke li sires Jehans Bairois fist an lai mainiere ke sydezor fut fais por dai-
meguele niaime de VI s. de met de sens ke sont chescuns an a paier a II
termines z c'on doit aporteir an lor mauxon k'il aquaustait a Jehan, lou filz
Jaikemins de Grais, z k'il ait ?sis sus sai piese de vigne ke gist an Lanbert
fosse ancoste Thiebaut de Laitre ansy con li escris en l'arche lou deviset.
S. 120 Ke maistre Richairs, li clers li uiaires de la chiese deu de Fristorf,
ait aquasteit an trefons a toz jors maix por la chiese deu devant dite
S. 122 unten: Howins Paipperelz ait les lettres:
Nous Elize de Sirkes, p la pacience de deu abbasse de Fristorf, faisons
savoir et cognissant a toz cialz qui ces prcsentes lettres vairont z oront que
nous aivons laissiet a Jehan Rouchat lou raikevatour nostre mason que nous
aviens sreis [übergeschriehen) lui meyme, ke fut Aivrowin Wallerant.
S. 125 flüchtige Schrift, ohne Angabe des Schreibers.
Conue chose soit a tous ke maidaime Anel, per la graisse de Deu abasse
de Fristor, fas conissant a tous ke jeu ai laissiet a Hanrit, lou filz Buevenon
d'Angandanges z luy z a ces oirs a tou jors maix nostre terre ke geist ou
ban d'Angoüdanges, ke fut Yzaibel, la femme eher Ananxaul z a Jenin son
freire, a sans, por VII quairtes de bleif wain moitaige z IUI chaipons, a paieir,
lou bleif a lai S. Mertin z les chaipons z lai noeil z ansi tout z des anxeu-
5()H Max Keuffer
vant chescun an. En taimounaige de vcriteit lan ay ju doneit cea preeentes
Icttrcs seeleica de raon saiel. Ke furent faites kant li milliaires corroit p M.
z CC. z LI II. ans, lou jor dou uiey may.
S. 131 flüchtige Schrift.
Conue chose soit a tous ke dairae Elize de Sirke, p lai pasianse de Den
aibasse de Fristor, uit laissiet z cens a toz jors maix a Howesou l'olieir ke
maint an Sanerie lai maixeire z ceu ki aipant ke siet an Sanerie de
coste lai maixeire qu'ille ait z quaistey a ley mayme z a Ailexance
Chaineveire p mey V s. de met. de cens, ke li dis Huwesons en doit paier z
porteir chaiacan lai moitiet a jor de feste s. Jehan Baitiste z l'atre moitiet
lou jor de feste S. Estenne, londemain de noieil dedans Mes, en lai cor ke las
daimes ont dedans Mes ou leu c'on dit sus lou mur r se p mey li doit daime
Elize wairantir z tout jors maix. Cist escris fut fais VIII jors daivant Noatre
daime an pouze, quant il oit a Mill[iare]. M. CCC. z XXV. ans.
Li sires Joffrois Grounas l'aiscrit.
S. 132 von derselben Hand.
Conue chose soit a tous ke dou descort (ki durchgestr) qui aistoit antre
daime Elize, l'aibasse de Fristor d'une pairt, z d' Ailexance Chaineviered'autre
pairt, si con de ceu que daime Elize daivant ditte dist k'elle avoit cens aua lai
maixon Ancillon lou chei-pantier ke siet an Sanerie, c'est aaavoir VII 8. z
demey qui estoient premiers sans et Ailexace (!) dixoit k'i an droi de ley avoit
aua lai ditte mauxon VIII s. de me[ssains] de cens qui estoient premiers cens
que li cens {durchstr.: ke li cens) celles de lai cbaize Deu de Fristor
daivant ditte, a saivoir est que daime Elize, li aibasse daivant ditte z,
Ailexance Chaineviere daivant ditte se sont ansy aicordeie ke li queile
d'elles. IL que mousteroit esplois ou escris ke de valour fuxent ke ses cens
fut daivanteriens sana, si est il a savoir que cille d'elles II ke mousteroit
esplois ansy con daivant est dis, averoit por toujors maix lea V s. de me[88ain8]
de cens ke Huwesons, li olieir de Sanerie, lour doit sua lai ditte mauxon. Oneor j
est a savoir que celles d'elles II daivant ditte, que averoiont lea V s. de cens, !
douveroit wairantir a dit Huweson l'olieir lai mauxon, sus coy li V s. de cens
sont asis a tout jors maix; ne ne pouroit li dia Huwesons xeure de nulle vai- ;
rantixe celle ki niant n'aiveroit ou aans daivant nommeit. Cist escris fut fais |
lou jor de feste s. Gregore en mairs quant il ot a mill[iaire] M. CCC. z XXY. i
ans. Li sires Joffrois Grounais l'escrit.
ib.
Conue chose aoit a toua ke daime Elize, p lai paciance de deu abaisse de
Fristor, et Ailexance Chaineviere ont laissiet a cens toujours maix a Houweson,
l'oulieir de Sanerie, lai mauxon z lou resaige k'i apant qu'elles ont an Saunerie !
ke fut airce a graut feu, ke fut Ancillon, lou cherpantier, ke aiet ancoste
l'osteit Colignon Douzat, lou lanternier, que fut, d'une pairt, et an coste-
Huwin, lou cherpantier, d'autre pairt, p mey V s. de me[s8ains] de cens an
fors douvles, ke Huwesons dezordis lor an doit chaisc'an paier a II termines,
lai moitiet lou jor de feste s. Jehan Battiste ki or vient z l'autre moitiet lou
Die Stadt-Metzer Kanzleien 507
jor de feste s, Estene, londemain de noieilz. Et est a savoir ke sestuy sans
daivant dis doit il chaisc'an porteir lai moitiet (an lay durchstr.) an lai cort
de Fristor z l'autre moitiet an l'osteit Ailexance Ciiaineviere dezour ditte; an
tcrmiues k'il lor defaurolt de paiemant dou sans daivant dis il doveroit z
chaiscune V s. de ine[s8ains] d'airaande avant, ? se p mey li doient daime
Elize Z Ailexance dezour nommeie wairantir a tout jors maix chaiscunne lai
moitiet de lai ditte maxon. Cist escris fut fais lou jor de feste s. Gregore,
kaut il ot a mill[iaire] MCCC z XXV ans. — Li sires Joifrois Grounas l'escrit.
XII.
(Or., Pg. 142X241 mm, unten 24 mm Falz, 2 Siegel: Metz und Trier,
beide beschädigt. Stadtarchiv zu Trier, V. 12),
Nous, li maistres eschavins, li treze jurey et toute li co[m]muniteit de la
citeit de Mes, fasons savoir et co[n]gnisant a tous ke, com guerre et descort
ait esteit entre nous et nos citains d'une pairt et les citains de la citeit de
Trieves d'autre pairt, de la queil guerre nous avons fait et fasons p ces pre-
sentes lettres bone paix et boin acort entre nous, les parties desus dites, en
teil raaniere que nous, li citains de Mes, a la priere et a la requeste de reveren
peire en Deu Bauduins, p la graice de Deu archevesques de Trieves, avons
aquiteit et aquitons tous les gries, tous les damages, toutes les prises et toutes
les panies que nous ont esteit fais p les dis citains et bourjois de Trieves et
p lour aidans pour l'ocquison de la dite guerre p enci que nous ni autres pour
nons n'eu poions jamaix riens demandeir ne reclameir de nulz griez, de nulz
damages, de nulles prises ne de nulles panies que nous ne nos aidans lour
feissiens onques pour Tocquison de la dite guerre, ains nous en ont aquiteit et
aquitent bien a tous jours maix. En tesmoignage de veriteit, et pour ceu que
ferme chose soit et estable, sont ces presentes letres saiellees dou grant
co[m]raun saiel de nostre citeit de Mes aveuques le grant co[m]mun saiel de
la citeit de Trieves-, les queil furent faites l'an de graice nostre signour Mil
trois cens et vint et seix.
XIII.
(Bruchstück der Stadtbibliothek zu Trier, Mappe VIII, IV2 Bl- 4, 13. Jahrh.)
-torfe et outre mesure et estoit fiUe de conte de Paraige. Elle navoit
onque ameit p amours. Mais eile avoit oit des prophecies Merlin conteir et de
son sant et de ces euvres. Elle dit a soi meismes que puisque il estoit les
plux saiges hons del monde eile ne porroit rauelz emploieir son cors que en
lui. Si se porponsait que, celle estoit sovant avec lui, aucune chose profitable
seroit, poroit eile aprandre de lui. Si se mist a la voie et errait tant quelle
vint en Galles lai ou Merlins estoit avec maistre Autoine et antrait en la
' chambre et tantost com Merlin la vit, il comansait a sorrire z dist: damoxelle
fait-il, quisque vos estes venue , je ferai mettre en escrit la vostre vie.
Maistre Antoine, ce dit Merlin, met en escrit que cestc damoxelle aurait
I dedans soi 1 oir, ains que soit passeis 1 an qui apres la mort le roy d'YUande
seroit reis de Bellistans. Cest une citeit que sus la meir siet, dont ancor en
5(JS Max Keuflfer
est saisis li rois et cn serait saixis iuscaitant que li rois Artus en coronerait
celui anfant que ceste damoxelle aurait dedana son vantre et que li rois
d'Vllandc la prandrait a femme, alns que soient XV jours passeit. Que vos
diroie ie tout ensi, con Merlin le dit, de ceste damoxelle avint il, et qui en
vodrai savoir la veriteit, prangne le livre de Belis, le voi d'Illandre et de la
belle damoxelle de Galles. Et saichies, signour, que se Merlin fust ausi mavais
comme maiiis liomes, il eust geut a celle damoxelle, mais nen ot eure et por
ceu la guerdait que haulz hons, comme li rois d' Illande lai dovoit prandre a
femme et que de lui dovoit isair si bien enreis hons con fut Belic, li rois de
Belistans. Li livres des sa vie lou tesmoignet. Quant la damoxelle oit ceu, se
fut molt hontouse por ceu que Merlin avoit dit de li et si quai poinnes poit eile
congiet panre de li. Por ceu quelle cuidoit vraiement que il seust sa pansee.
Mais Merlins qui toz tens voir dixoit li dit: aides on voie damoxelle, que vos
sereis roine clamee, de voir les saichies.
p. 2 vou et sen allait a congie de Merlin molt durement lie. Et il
remend[r]e ambedui an la chambre. Maistre Antoine, fait Merlin, ansoi quil
soit li tens de lincarnation Mil z CC z LXXVII ans . 1 . poc davant serait la
paour si grant par mei lou monde, il i aurait si grant mortalitei que trop de
la gent moront. La terra crollerait si tres demesurement que se serait mer-
vaille a oii*. Les awes et les terres sacheront, dont il istrait hors li soufres et
li paour. Et ceste meisme mervelle avanrait a tens de lincarnatton MCCLX ans
en aucun sens, et avandrait que li soloil et la lune et les estoles seront en une ,
meisme plainnete.
[D] i moi, Merlin, se dit maistre Antoine, dont est ceste chose establie des
lencomancement dou monde, voirement lou saiehes tu. Se dit Merlin et le met i
en escrit que toutes ces choses celestiaulz furent faites des lan. — I
Sp. 4 de la lune et des estoiles. Or wel que tu messes en escrit que de
la citeit que lan appelle Viterbe istrait .1. malvais dragon de Babilone. Jcil '
dragon irait par mei le monde proichant contre la foit Jhesu Crist si sutil- [
ment que le plux sutil hons de tout le monde en serait engignies et si serait
maistre Lucas de Champaigne qui a celui tens serait li nompeirs del monde
de Science. Jcil Lucas desputerait a lui sovantes fois em piain cousile generaul
et il serait vancus davant la grignor partie des prelas dou monde. Et lors se
metrait avant . 1 . clerc de Galle qui a celui tens serait maistre desour tous les
maistre de Parix. Cilz clers de Galles aurait tote la clergie et tote la sentence
que Jamals aurait esteit en lui. Mais il ne serait mie si parfaitement sutil des
lairt seculeir, il se metrait encontre cest dragonel et li opposerait si sutilment
que il ne serait nois respondre. Et saichies que eil dragones en perderait son
lois. Et tuit eil ... .
p. 3 apelle la meir morte. Et en celle corone dor aurait IUI perieres pre-
ciouses dont chescune naurait^) par soi I mairc derjant et celle corone aurait
esteit a lampereour d'Orbauce, que juscai la fin en une neif avoit esteit et
illuic fuit noieis avec sa feme et o tous ces anfans et se wel que tu met en
1) für vaurait !
Die Stadt-Metzer Kanzleien 509
escrit ke li rois Arias que jaidit fuit pi;issan rois en fuit riches, et pour icelui
avoir guerroiait il tout lou monde dont sui oir perdirent puis totes ces villes.
Et saicliies, ansois que li rois Arias fust, en fut troveis et parties des raons de
Ca . . . 1 . si grant avoirs qiie par de sou[r la] marine en fnrent fermei li
chastiaulz et les viles qui iaqucs jai en sont par tote Lite et par tonte
Esclavone.
[D]i moi Merlin, se den tes ault fait maistre — Ine de celui avoir que fut
an tevre, en fut il puis riens en uulz leu troveit al ciecle? Oil, ce dit Merlin,
que presque toz li chastiaulz desus la meir doccean en furent fcrmeis et les
villes comanciees et se Avel que tu messe en esrit que ains que — de Babi —
Sp. 6 bis auf ein Viertel abgeschnitten: lone soi — cean a — nieir 9. —
tes ville — tens doi — porait — ou nom — a pleir — serait — tens que — fait
m — vait CO — dragon — que ton — ne seroi — XL lune — Mais en —
abadan — que ess — ains qu — r — es — strait, II z li aut — lautre —
droit 9 — z metr — z les fe — avanr — son —
Sp. 7 nur das letzte Viertel: r li au — celle part — merait — z chaise —
lors — el quil — li valle — eve — ua — li feus soit — ois que li — erait —
un — encontre — diu seront — puisque — li un ont pres — e Antoine —
urement — ront andui — t Merlin — une cite — et welz — t en reman — ait
en roit en iairche — ais de liu — ans de aulz. —
Sp. 8 un rail homes et se lour avandrait par lour orguel. Di moi, Merlin,
fait maistre Antoinne, ne volderont a celui tens celle gens se guerre nom?
Saiches, se dit Merlin, quil seront semont de pair lapostole, ne il ne vodront
la paix, taut lour serait abelie la guerre, qui a malle fin les conduirait de lour
airmes et de le cors. Mais bien en serait faite la paix dune citeit anciene,
auöi con ie di. Mais li citains des villes auront toz jour lor feus alumeis que
jaiQais ne seront estint.
[D]i moi, Merlin, fait maistre Antoinne, dont dexandit eis feus autre les
gens terrienes que jamais ne faldrait et ne serait estint. Jl desxandit, ce dit
Merlin, avec les dyables, quant il fut bouteis dou ciel. Je wel que tu messe
en escrit quatre teil guaredon en auront eil que fönt les raalvaises euvres et
tuit eil que de lour partie se tienent, com ont li aingles qui a partie Lucifer
se tindrent z deguerpirent lou haultime roi, quant il dit: Je wel mettre mon
siege en aquiloue et estre ...
XIV.
(Gräfl. V. Kesselstatt'sches Balduineum ^), verwahrt in der Stadtbibliothek Trier
als Cod. Ms. 1851a.)
p. 121 [J]e, Hanris, cuens de Saumes z sires de Hananpierre, z nous, Hanriz
Z Jehaus freres, sui fil, faisons savoir a touz ke nous ne qui ke sires soit
apres nous a Hananpiere, ne poons ne devons retenir en la chastelerie de
Hananpiere nulz des homes nostre sign[our] , l'archeveske de Trieves, ki que
seit archeveskes, ne nuls des homes communs z se nous feissiens franche ville
1) Ueber die verschiedenen UrJcundenbücher Erzbischof Baldeivins s. Feiten,
Die Bulle Ne pretereat. Trier 1885. S. 230 ff.
{^IQ Max Keuflfer
en la chastelerie de Hanapiere nous n'en retanriens nulz ne il autreteil des noz;
et se nous aqucstiens autres terres, ne il aussi, chascuns i auroit teile raison,
comnie avoir devroit. Et pour ce ke ce soit ferme chose et ostaule, ai je,
Hanns , cuens devant diz, mon saiel mis en ces presentes lettres, pour moi z
mes dous filz desus nomeis. Ki fuient faites l'an de grace. Mil. CG- z quatre-
vins, le lundi devant la mi quaresrae ou mois de raars.
ib. [N] ous, Lambers z Reniers freire, ch[i]v[e]l[ier] de Castres, faisons
savoir a touz ke la deniie aume de vin ke nostres honorables sires Henris, p[a]r
la grace de Dien archeveskes de Trieves nous devoit p[ou]r le fossei qu'il ait
fait a Berencastel sus nostre vigne z les XH denicrs de cens qu'il nous devoit
p[ou]r sa court, nous li aquitons z avons aquitei, a lui z al eglieze de Trieves
z a touB les archeveskes ki apres lui vanront. a touz jours maix, ke nous, ne
autres pour nous ne leur en poons jamais nient deniandeir. En tesmoignage de
verite Ten avons nous donei ces presentes lettres saiellees deu sael nostre
8ign[ou]r H., conte de Saumes, p[a]r noz requestes. Ki furent faites Tan de
grace. M.CC. quatrevins z quatre ans, le dini[an]ge devant penthecouste, en
raois de raay.
ib. [J]e, Poinces Troisins, sires de Malleroit, fais conissant a touz ceans (!)
que ces letres varont z oront que i'ai repris en fiez z en hommaige uion alluet
que ie ting a Elanges devant Thionville z mon alluet que ie ting a Benanges
deles Eichiermont z cant" que ie i ai entieremant en hommes, en rantes, en
droitures z en toutes autres choses de mon honorable peire en Deu z signor
Henrit, p[e]r lai graice de Deu archeveke de Trievez, z an doi estre ses komme;
z ie mis mon saiel en ces presentes letres z ai priei z requis a noble homme,
mon treschier signor Henric, conte de Luccelburg que il i meist son saiel pour
tesmognier ces choses devant dites. Et nos Henris, coins de Luccelburg devant
nommeiz, p[e]r la prieire z p[»']r la requiesce dou devant dit Poince Treisin
avons mis nostre saiel en ces meimes letres, que furent faites l'an de graice.
o o
M. CG. z LX. z XV. ans. Ion mardi apres Ion mikararae.
p. 13.Ö [A] touz ceaulz ki ces presentes lettres veiront z orront. [J]e, Jehans
de Soitre, diz boen villain, fais a savoir ke j'ai assigneit z asseigne reverent
peire en Dieu, mon tresch[ier] sign[our], monsign[our] Balduin, p[a]r la grace;
de Dieu archeveske de Trieves, z ses successeurs quarante sold de terre atrever- 1
siens, sus mon alleuf a Roldenges sus Sera; et les dites quarante sold de terre i
je z mi hoir les doijens tenir dou devant dit monsign[our] l'archeveske z de ;
ses successeurs en fief z en homage, z por ce ke ce soit ferme chose z estaule, :
j'ai prijet noble homme, monsign[or] Ferr[is] de Sirkes ch[lvellie]r, qu'il meist
son saiel en ces presentes lettres. Et nous F[er]r[is] de Sirkes, ch[evellie]r
deseur nomeis, a la priere s a le requeste dou devant dit Jehan de Soytre
avons mis nostre saiel en ces presentes lettres en tesmognage des choses desus
dites, les quelles furent faites l'an de grace nostre Sign[or] Mil trois cens z
nuef, le mardi apres la feste saint Nicolas ou mois de decembre.
Zum Jonasfragment.
Von
G. Bai St.
Als Schwan in Zts. XI, 466 einige neue Lesungen zur Valenciennei*
Predigt brachte, sprach er seine Verwunderung darüber aus, dass an
einem so oft untersuchten Denkmal noch eine paläographische Nach-
lese zu holen sei. Es ist in Koschwitz Facsimile indessen noch
mancherlei zu finden, selbst ohne Einblick in die Photographie
und in das Manuskript^). Diese wäre allerdings mehrfach recht
wünschenswert; so würde sie z. B. über das wichtige no/eds r" 12
vielleicht Auskunft geben: die leichteste Beschädigung konnte aus
einem dickköpfigen e bei Wegfall des unteren Strichs, oder aus
dem in y^ 4 doceiet auftretendem ein o machen. Bei den schweren
Bedenken, die so frühzeitigem Wandel von ei > oi entgegenstehen, ist
die Form äusserst zweifelhaft. Und nicht einmal neieds ist recht
wahrscheinlich; Koschwitz hat schon darauf hingewiesen, dass, so weit
sich der Zusammenhang erkennen lässt, „ertränkt" hierher nicht passt,
und dazu kommt noch, dass der Pfarrherr sonst durchweg z mit sts,
ts und dem ihm vom Lateiuschreiben geläufigeren st ausdrückt. Ich
halte Foersters ablehnende Stellung zu jeuer Lesung also auch nach
dieser Seite hin für richtig. — Ebenso zeigt die Hs. vielleicht was
r" 34 in dem cilg gelesenen Worte steckt: im Facsimile ist kein i zu
finden. Damit wird die Annahme hinfällig, dass in cilge edre v" 15 ly
den mouillirten Laut bezeichne; eine so seltsame Darstellung lässt sich
um so weniger aus dem einzigen Fall folgen, als sonst vor Vocal nur
eil und il steht, ausserdem zweimal peril. Einfach liegt die Sache
v" 3 bei Genin's ireist: was dasteht ist iretst = irez, ein /ist nirgends
am oberen Ende zum folgenden Buchstaben hinübergezogen. Neun-
zehn weitere e<^a sprachen schon gegen freies a^ei^ und ausserdem
innere Wahrscheinlichkeitsgründe für die hier nicht der Ort ist. Eine
von Koschwitz nur zufällig versäumte Einordnung des übergeschriebenen
Worts ist 4 eis astreiet statt astreiet eis. In 7 ist pretiet wohl die
nächstliegende Lesart, aber auch j:>rec/W erlaubt. Gelehrtes praedicatu-
praedicas kann hier schon deshalb nicht vorliegen, weil der Schreiber
1) Die beim Abreissen des Pergaments verunglückten Teile des r" müssen
noch am Holz des Buchdeckels haften. Man würde sie retten können, wie das
mehrfach mit alten Gemälden geschehen ist, durch Aufleimen und sorgfaltiges
Abtragen des Holzes. Sollten die Academie oder das Institut wirklich nicht
die Mittel haben, um die bescheidenen Kosten zu decken?
Diiturg-cmüss luir da unsicher isst, wo ihn die lateiu. Gewohnheit irr
macht, also nicht gegenüber Tenuis und Media. Zweimaliges acheder
ist nicht accaptare, sondern acccqntare, entsprechend asp. acabdar und
den recupitare; schon die Bedeutung zeigt das (acÄe^r-r ist Neubildung).
Bei zweimaligem vorvocalischem quet aber liegt die Sache doch anders,
es ist hervorgerufen durch die Gewohnheit den Auslaut nach der über-
wiegenden Zahl als tonlos zu betrachten auch da wo er tönend ist.
Bei 10 gehört das übergeschriebene co dich über die ganze Zeile,
nicht in sie hinein, es fehlt hier Nichts. Hier und 15 liest Schwan
völlig richtig zunächst cholt für iholt\, in 7 und 26 ist das mit dem
vorausgehenden Buchstaben verbundene c vollkommen identisch. Nicht
t^o evident, aber für mich ebenso überzeugend ist weiter ehalt:, ich
neige sogar zu der Meinung, dass auch 12 für soueir saueir zu setzen
ist = samm\ entsprechend der ital. span. erhaltenen alten Bedeutung
des Zeitworts: sopire fehlt romanisch, und wäre nicht zur zweiten
übergetreten. In 11 steht eheste über der Zeile, ist flüchtige Correk-
tur; dem Priester hatte sich cheiiez untergeschoben, er bemerkte den
Fehler, schrieb nicht aus, corrigirte aber auch nicht, da das für seine
Zwecke überflüssig war. Auch 15 ist fu seche nachgetragen, womit
sich psychologisch die falsche Femininform leichter erklärt. In 20
scheint in dem immerhin auffälligen douts das u durch übergeschriebenen
Strich getilgt; wenn auch das Concept andere Schreibfehler stehen
lässt, nur grössere Correkturen mit Durchstreichen oder Unterstreichen
vornimmt, muss das jener Zeit übliche Zeichen doch beachtet werden.
21 z. A. d. Z. scheint ...ß co dixit oder ...ß...co dixit da zu stehen.
26 fordet der Sinn liberal bzw. liberavit, und es ist vielleicht erlaubt
die Note so zu lesen. 38 ist das von Paris gelesene Ich graphisch
erlaubt, dem Sinn nach wahrscheinlich: nur ist lou das zunächst er-
sichtliche, könnte nur so scheinen in Folge einer Verletzung des e,
muss aber neben dem fou der Eul. zunächst festgehalten W'Crden. Die
Grenzen zwischen ou'> uou > ou und ou'> uou'> ueu'^ eu kennen wir
ja nicht; es ist die gleiche Dissimilation hier ein wenig früher, dort
ein wenig später eingetreten , bei der precären Natur der Verbindung
gewiss auf kleineren zerstreuten Gebieten. Endlich ist noch zu beach-
ten, dass das Unterstreichen nicht hervorheben, sondern tilgen will,
gerade wie bei jedem anderen Schreiber. In der von Koschwitz ge-
gegebenen Uebersetzung ist danach 5 — 6 {ne siciim — Israeli f/'ae)^ 20,
22, 29, 30, 31 und 34—35 (von guod ipsi an) zu berichtigen. Während
des Schreibens hat der Prediger einmal punktirt, 20, einmal durch-
strichen, ebenda, bei der Revision durchweg unterstrichen. Der ver-
mischte Gebrauch dieser verschiedenen Methoden ist ganz gewöhnlich.
Georg Anton Vieli
513
GEORG ANTON VIELI.
€anzau dils deportai.
(Ineditum nach Ms. Vie.)
tgi ein quels gronds, che Seen a
Cueia
e datten leschas ails grischuns ;
e maglian, beiven, ch' han la fuöra,
ed ein er loschs Sco tons pivuus?
0 eis Lou disponen e tut logen
cun in zun merviglius cundriz.
eis tut envidan e revolven
pir ch' in bein unschiu Scuntiz.
ein fins, politics, e perderts,
10 profitan tuttas las chischuns.
San bein trattar cun alfs e verda
figiend honur ad ils Grischuns.
Cou speras er il !ur ventrun
Sco giest, nin Staigl emblidan eis.
15 Lur President ei in Barun,
(Che sa turschar) che Smaca lendis
Siis Cavels.
Si Camarads ! ul's eis ei temps
de puspei trer il flad.
vein tratg schon gitg Suspirs e
Scheins,
20 Sufriu biar petradat.
veis viu tschei gi cou fugientar
en prescha quei Barun,
il quäl vus ha schau deportar
Struclar sco Schliet tschagrun?
25 tras quels ils interinals
han ruinau la tiarra:
per Engelland ein Stai venals,
e traitg nou tier l'uiarra.
Cadeinas vevan eis pinau
30 per nus e nos aflfons :
nu8 ord la tiarra han manau,
per efser eis pH grons.
mo Dious la fin ha giu pifsiun,
Stulir faitg ils Tirouns,
Komanische Forechungen VIII.
35 el ha Smaccau lur ambiziun,
Scarsau eis Sco ton tgiouns.
gie las Cadeinas ha '1 Sligiau ;
e forsa grad per eis
h'al quellas ufsa preparau,
40 e tschafifa pils Cavels.
nus vein avunda schon pitiu,
gl' ei temps de Se legrar :
Schon pH ch'in onn vein nusSchemiu,
a Casa lein turnar.
45 il Stillstand, ch' ei schon concludius
nus dat la libertad.
nies inimitg ei Schon Sternius
ed ei tut Senza flad.
Si pia! Si cun legarmen,
50 Las larmas giu furschein:
cun dulsch plish6r lein ir naven,
tier nos afifons Sgulein.
lein bucca far, Sco biars de tschels,
ils quals ein desertai.
55 en tut honur lein nus tilar,
Schegie persequitai.
ils Infernals han ufs vintschiu
Lur trist guvernament;
er nus quintein d'haver finiu
60 Cou tras il nies turment.
Canznn de scheiver.
(Nach Annalas I. p, 80 fl'.)
Er nus dil Ploun lein bein bugien
Cuils de Luneza far
Bi scheiver cun tut leghermen
E lein si legher star.
5 II mender ei, che las dunouns
Tier nus rin buc schi fetg,
33
:|4
Georg Anton Vieli
Kiicunter comi las uiatoiins
Rin bein als mats endretg.
Tscbagegns vasein nus bein savens,
10 I^Io biicca schi carins,
Las nouossan bein savens ils donts
E fan bein biars schagrins.
Mo ussa eis ei tut midau,
Uss va ei tut pli bein.
15 Las aulzan uss pli bein il tgian,
Pli legras femnas vein.
Mintgina vegn cun ses schambuns,
Cun tuortas e distgiets;
Er nus cun ellas essan buns,
20 Strichein ed essan crets.
AI scheiver vein nus d'engraziar,
Ch' igl ei sohl bein midau.
Si pia, lein si legher star,
Als greschs lein dar cumiguiau.
25 Sco 'Is de Luraneza bandischein
Partidas e facziuns.
Stein leghers tuts perinamein
E scnza disuniuns.
Si femnas, umens cun 11 glas,
.30 Buein sin sanadad
De tgi, cli'a bletsch ne schetg il nas.
E Viva la libertad !
Asebia lein er nus dil Ploun
En harmonia star:
,^5 Metter las grettas dad iu meun,
Bi scheiver lein nus far!
CianzQU pils piirs.
(Nach Annalas L p. 81 ff.)
0, tschocs e paupers purs,
Veis quets sco 'Is grons Signurs,
Leis esser schi perderts,
Sco 'Is ummens iis pli sperts.
5 Tuts leis ver doctorau.
E veis nuot studigiau:
Vus leis dil tut saver,
Schig6 nigin vul crer.
Mistrals ed Oberkeits
10 Tugi vus critiseits :
Quels mai lasclieits cun bien,
Ed entellgis in Strien.
Aviras scheits a tuts,
Seien bein vistgi ne bluts,
15 Deis tucas a duneuns,
Strichadas a mateuns.
Vus scheits gnanc en ruaus
Ni prers ni auters caus!
Teneis per vanadat
20 Perfin la sontgiadat.
Seh' ei ven bi scheiver faitg.
Seh' ha il nausch il cugn schon traitg,
Sehe trocas ven giugau,
Seh' ha il giavel schon tirau.
25 Seh' ti gis biar paternoss,
Seh' eis mo in fauls moloss.
Sehe ti aber gis nigins.
Seh' eis pir, ch' ils giacobins.
Sehe CO eis ei de far
30 Per grad bein gartigiar?
Co lein nus passar grad,
Untgir la nauschadad?
In bien cussegl vi dar.
Sehe mei vuleits tedlar:
35 Sco jeu er vus tigei,
Puplar la glieut laschei.
Gl' ei bucca de midar,
Natira ven a star:
Tut vul ver criticau,
40 Sur tut ver murmignau.
Adin' endretg stos far,
A pi si legher star.
E Iura lai schular,
Nigin adeitg stos dar.
CanzuQ sin danief digl onn 1805.
(Nach Annalas L p. 82 ff.)
0 tschocs e paupers purs,
II ging de certs Signurs,
Pupratscbanaglia !
Vus Stauschan vi eneu,
Poesias
515
5 Vus fieran tscheu e leii
Sco ina panaglia.
Ei Vus han dau de crer
Ed engiiaii pilver
De Star sil veder.
10 Ed jeu vi cussigliar,
Ed er racomondar
De Star si iegher.
Tgei han ei mal vuliu,
Cou tras tgei encuriu,
15 Forsa de reger?
Per mei surdun bugen
A tuts il regimen,
Mo seh' ei ven megler.
Eis eran giud cavaigl
20 Ed han liu far in saigl
Per puspei reiver,
Schein regier, tgi che po,
Ven beiu ad ir zaco,
Per eun far scheiver.
25 Enstaigl de trer pensiuns,
Han uss contribuziuns
Per lur pagaglia.
Quei fuss il mender donn,
Mo seh' ei tuccass ca ton
30 Alla puraglia.
Per vus pH bein manar,
Vus han fatg declarar,
Che Fronscha quescha.
Uss aber veis vus viu,
35 Co Fronscha part ha priu
E il giug finescha.
Veseis in mediatur,
Che stat en grond' honur,
Se metter denter,
40 Per metter il hola,
Partidas far cala,
Fuss bucc il ruender.
Sur nossa sort Paris
Ven gleiti dar gl' avis,
45 Speronza buna.
Lein star tuts en ruaus,
Fideivels sin tuts graus,
La fin encruna.
Seh' il resultat vus plai,
50 Lein esser consolai
En contidonza.
Seh' el aber fuss pli grefs,
Sehe lein el far pli lefs
Tras comportonza.
55 II mediatur nus gi,
Che nus dein unfrir si
Mintgia partida.
Prudienscha, nuot passiun
Beiu biar moderaziun.
60 Dein far la frida.
Lein pia perdunar,
Partidas far gessar,
Viver perina.
Lein esser resignai,
65 Retseheiver sco ei plai
A Diu adina.
Lein nina fei pli dar,
Lein tut considerar
Sco ton pelletschas.
70 II biar, che ven rischdau,
Ei fauls ed inventau
Tras boccas bletschas.
Marsch viers la perpetiiadat.
(Fliegendes Blatt ohne Datum.)
0 tgiei misergias e dolurs
Schon treis ons vai giu de pitir!
0, con anguoschas e schnavurs
Vai jou per quei temps stiu surfrir!
5 Sai pauc durmir e sun miez tschocs,
Tgei dira, nauscha sort ei quei?
Jou audel mal e sun fetg zops;
Tgei greva Crusch ei quei puspei?
II spert fuss zuar oun ualti prompts,
10 Mo il tgierp ei senza sanadat.
In spiert fermaus en tals ligioms,
Po buc aver activitat.
Otgionta tschun onns ein mess onus,
E quei sigir ei ualti biar.
15 II mal dils Vegls ei ton pli grons,
Ch' ilg ei pilver pauc de gidar.
33*
516
Peter Anton de Latour
Jou san zuar tras miu agien Kunst
In t(jn gidaus e proUingaus.
Mo U8sa pos jou buc pli lunsch,
20 II mal von pli e pli stinaus.
Siattont' onns mo dat il Psalraist,
Ed jou vai quindisch ons de pli.
Cun tutt pos ussa far valiscb,
Per ir tier nos Babuns lou vi.
25 Quei ei de tntta Carn la fin,
Nizegia nuot esser stinaus,
Coutras marschar sto finadin,
Gliei meglier esser resignaiis.
Sehe pietti Gott mes Conischents,
30 La sointgia pasch lasch' jou a vus.
Er pietti Gott, vus cars Parents,
Adina sei nies Diu cun nns,
Jou mom tier el tut confidaus,
Savend con grazius el ei.
35 Speresch tras el d' esser beaus,
El sez desiderescha quei.
Er pietti Gott, vus Spirituals,
Adina sun jou staus per vus.
Arveit vos Scazis celestials
40 Per mei, che sun de qnels munglus!
Er ti Lumneza pietti Gott,
Engraziel per tia favur,
Has mei savens termess sco pott,
Vai er faitg tut per ti' honur.
45 Tei, cara Patria lasch cun Dieus,
Ch' el salvi tei en protectiun,
Pertgiri de tutt mal ruaus,
Che fuss la tia perdiziun.
Uss pietti Gott ti Mund entir
50 Cun tia bialla Scafiziun!
Tier tiu Scaffider vi jou ir,
Per lou guder Conaolatiun.
Uss eis ei temps de giu serar,
Cun tutt de scriver vi finir.
55 Mi volv' tier Diu per el rugar,
De dar in soign e lef murir. Amen.
Georg A. Vieli.
PETER ANTON DE LATOUR.
II R a u T e r.
(Ineditum nach dem Autograph des Verfassers.)
[fol. 16»»]
Tierz act.
Scena I.
Harpagon. Vai er,
Harpagon. Ei ha jer bucca saviii efser, fco ti sas, che jeu vevel ensen, "
de far maridar mia feglia cun Sig' Anselm; ella ha voliu temps
de patertgiar, e quei hai jeu era dau per bucca far vegniir i
ftuorna. Ussa aber da jer entochen oz ha ella saviu reflectar,
et ei gl' ei temps de far quei giu dal faitg. Oz fto ei daventar.
Jeu fto diir a ti, miu bien Valer: mia spusa Mariana vegn
oz vegniir tier mia feglia Elisa, sut pra^text de far ina viseta,
e'gl faitg setz per plidar cun mei davart nofsas nozas. Cun
quella cafchun ha jeu er' envidau en Sig"" Anselm e sin quella
Visa savein nus far doblas nozas, jeu cun Mariaiia, Sig' Anselm
II Ranver 517
cun mia feglia Elisa. Tiitt daventa, ex ftapite, seiiza canera e
senza cuost. E cun quei , ch' ei va tont cuort, fche munglein
nus era envidar en paucs sin las nozas. Jeu meiual la fpusa
de Sig' Anselm, e Sig"" Anselm meina mia fpusa, ei daventa
tutt denter nus, e nus munglein nigins fpusa manaders^ e vein de 5
basegns de nigin, ne tgiet ne giglina, ne pader ne caluster,
spargna cuosts e fpesas, discomets e ceremonias. Neve! quei
ei bein studigiau ora flu?
Valer. Superfin studiau ora ! Quei ch' eis san bucc en faitgs dil teneer
casa, ne en faitgs de daneers e della buorsa, sa nigin Hebräer. 10
Deuton fto jeu tonaton domondar eis, ei ladunscliallaLisacontenza
[fol. 17^] de far aschi cuort vinavon e de maridar Sig^ Anselm?
Harpagon. 'l'giei domondaV Contenza ne bucea contenza ei tuttina, et oz
fto quei daventar, Gie bein ! Manegias ti, ch' ins domondi ella^
fch' ella vegli ne bucea vegli maridar Sig"" Anselm; fch' el plaigi 15
ne bucea plaigi? Bien avunda, ch' el plai a mi, e fto aschia era
plascheer alla feglia. Da quei lein nus nuot plidar pli. Las
nozas fton efser oz a quei di, vegli Lisa ne vegli bucc, e cun
quei punctum. Aber miu bien Valer , nozas , seh' ins vult era
mo ftar sin pei tutt simpel, drovan tonaton enpau de solemnitat, 20
e laider era expensas, afchi pauc fc' ins vult far. Jeu fco fpus
sai bucea efser pertutt et haveer quitau , ch' ei vegni cufchinau
e surviu si mo ch' ei fetschi bein als gasts, e ch' ei surcargian
bucc il magun, Tgi savefs grau, fch' ins ftuesf suenter dovrar
miedis e raadifchinas per metter quei puspei en norden. Jeu 25
hai patertgiau de tfcbentar tei per meister de casa en quella
cafchun. La surviglionza sur la cufcbiua, tgiaminada e tschalee
stofs ti veer. Ti enconofches miu natural e sas cont ei po
vertiir, e sehe ti manegi[a]fses, che jeu fofs pli gienerus che ti,
fcbe suonda tiu ingeni e bucc il miu; ftreusch' il bratfch, cur 30
che ti manegias, ch' ei seigi buftatgiamegn. Ti sas. co il
tudestg di: Überladen bricht den Wagen. E da lunfch da
mees pertratgs de far, che la gleut mondien daven malseuns.
Plitost ch' ei hagien foin, che breigia de tuchigiar, cur ch' ei
leven da meisa. Quei [ei] adina ftau miu principi. 35
Valer. Cura ch' ei vegn effectivamegn adaquella , che la dunschalla
Lisa, respective eis e Sig'" Anselm fan nozas, fche vi jeu sedar
tutta breigia de sefar houur en miu offeci, et en quei cafs stuefs
ei schon efser ina gastareja, sco quei cheu si della montognia
di, ina gastareja comme il faut. En fcadin cafs, grazius Sig»", 40
CO eis ei de saconteneer cun la buvronda?
Jiarpagon. A risguard de quei artekel vegn jeu dar comond a parte al
fumegl, che survefcha si. da quellas varts ha jeu bugien miet e
j^lg Peter Anton de Latour
masira. II vin ordinari, ch' ei forsa memia ferms, savefs ins
batigiar cun duas tiarzas aua. Vins jasters, seh' ei gl' ei bucca
p'il Pader, che sco ti sas, ha il magun fleivel, e tuchegia vefs la
pulenta, lein nus fchar d' in meun. Gl' ei rauba chara, e [f. 17^]
5 tschella visa hanau de survegniir, suenter che la cofiuinicaziun
cun Bordeaux ei interrota et ils magazins gleiti svidai.
Valer. Bien, ch' ins sa, co se conteneer. Co ftatt ei aber cun las falva-
i'chinas? Comonden eis era zitgiei de quei?
Harpagon. Tutt quei, ch' in sa far si cun pauc cuost, quei mi plaschefs.
10 Gaglinam salvadi, quei ei memia char, enftaigl de quei dat ins
hazlas e curnaigls. Ina buiia cufchaniera sa quei preparar,
ch' ei para d' efser la pli fina utschleglia, e cuosta pauc e
dafperas han ins eung las plemas, che valan bia ga pli che
la carn. Quei ei il enfchin de saveer far gronda canera cun
15 paucca launa. Autras salvafchinas, sco p"^ exempel lieurs, sedat
ei avuuda, aber era diversamegn en preci. Quellas da bien
marcau een las lieurs alvas ; dallas grifehas ston ins nuota veer
marveglias, ellas cuostan memia bia bluzgers et een nuot
meglras, che las alvas. Eung bucca daditg ha il renomau
20 catschadur si la montognia sitau ina lieur alva, ch' ei ftada
fufficienta per ina tfcheina a 5. umens et ina giuvna, e tutts
ensemen han tugigiau bein maneivel, cun bein che la giuvna
fov' eung malseuna.
Valer. Sund leds, ch' eis san tutt, co ei pafsa. Ussa aber eung ina!
25 Co eis ei de seconteneer cun raubas de pasta e de zu-
carems ?
Harpagon. En quei risguard fton ins veer grond quitau, miet e masira.
Prirao. Bucca dar raubas fiuas. Quellas selavagan tgiunfch e
maneivel, e fan afchizun maneivel la madernatfcha, e jeu lefs
30 bucc, che mess gasts vefsen da pitiir dal memia delicat. Se-
cundo. Ston ins en quei saveer mied e masira. Bucca surcargar
la meisa cun talas delicatezas. La frina foign gaigl ei chara,
miez prenden ils mulineers per eis e da gliauter miez daten
eis schliata peisa. Sil zuker, ch' ins sto conprar en stizun,
35 prenden ei cient per cient gudoign, fan schliata peisa e metten
bia pupiir vid 1' onder e fan pagar per zuker. Autras spez-
tgierejas, fch' ellas een finas^ fche sau ei bucca, tgiei preci do-
mondar per suenter; een ellas quei bucc, jeu vi dir, een ellas
mo ordinarias, fch' eis ei il bia raub' iida fi, senza gust e senza
40 favur, e trajen il bia s' il aifch. II megler, che ti sas far en
quei risguard, ei de marcadar cun in patifsier. Seh' el domonda
[t'ol. 18*] cient, fche porfcha cinnconta, fche ha el eung adina sia buna
provisiun de e' il meins 50°/o e miez engulau, Aber sur tutt
II Kanver 519
ftofs ti teneer ora^ che las vonzatliras stopi el prender anavos
per baz p"^ baz.
Valer. Jeu hai capiu. Co stat ei, grazius Signur, ciui il caffee e cun
ils liquers?
Harpayon. Ti fafs mei gleiti vegniir tutt eivers cun tias domondas, fafs il 5
tgiau plein, cun vin e vius jasters, utfleglia, falvafchinas,
pustettas e tuortas, ussa eung caffee e liquers! '^I'gi sa, tgiei
che vegn eung endament a ti? Sehe jeu lefs procurar tutt quei,
che dat e' gl tgiau a ti, sehe fofs jeu val leu in bettler. Jeu
hai fperonza, che la cuschiniera fetfchi si ina gastria tala, ch'ilslO
gasts pofsien tuchigiar senza caffee e liquers. Tonaton eis ei
halt la moda de serviir en femeglioutas festivitats cun caffee,
et or da quella moda lefs jeu per la tfchontfcha della gleut
bucc iir. Et afchia era caffee. Aber bein observau, caffee cun
la inesadat gloign e quel bucca memia ferms. Sin mintgia per- 15
suna 10: favs caffee e 10: gloigns e bucca pli, has capiu?
Caffee per 6. bazs il pfuud. Laitg dat ins nigin leutier, dapli
ch' ei fan las fennerias ei quel memia chars, tgi podefs ftar ora?
Zuker dat ins si nigin, quel fa mo leifchen il magun, e sin la
noitg ina bocca petra. P]nstaigl liquers dat ins vinars d'anseuna, 20
mischedaiis cun aua. Vinars d'anseuna ei ina buvronda delicata,
e va fco raritat daven da Surrheiu entochen Tavanasa, e mo
en ostarias grondas, sco p: e: egl hotel de Fazendin anfl' ins
quella delicateza. Nies Pader ha tschellavisa bugien vinars tier
il caffee. Ins sto saveer tgiei gasts ch'ius ha. Apropos, aua, 25
varda ch' ei meiinchi bucc sin tutt la gastaria. Uss' eis ei la
moda de beiver aua tier grondas gastarias e de fpargniar il vin.
II vin, sas ti fchon, fa bia ga piarder il giudezi, e cur ch' ins
fa nozas, stou ins mirar ch' il vei stand resti fclarius. Ei gl' ei
fatgs d' inportonza. e tuttavia or da glas gronds bciv' ins mo 30
aua, et or da zainas il vin. Quei ei da niebel. Uss' aber, miu
bien Valer, suud jeu enfis(a) de tadlar sin tias observaziuns,
proposiziuns de tractaments, gastarias, magliems e buvrems. Ei
gl' ei bucc de far per viver mo il di de nozas, gl' auter di ston
ins era viver e per viver ston ins veer de magliar; de beiver 35
survegn ins tgiunfch e maneivel. Seh' ins arsent^ aber tutt il
di de nozas, fche han ins glauter di nuot. Tier tutt quei sa
jeu nuot, tgiei Sigr Anselm bonifichesch' a mi per la fpesa dellas
nozas 6 forsa ch' el fa vefs de pagar mo suletameegn la mesa-
dat dils cuosts e seh' el ei meins liberals che jeu, fche dat el40
eung p' il discomet nuot. Ti enconofchas bucca la gleut. Ei
dat da quels, che magliafsan faleps per carn pulams, mo per
fpargniar in bluzscer. E tgiei san ins, sehe Mariana porta zitgiei
520 Peter Anton de Latour
en buorsaV Ina doüa cun nuot ei fc'ina gaglina^ che ba la
plaronza; beiv' e raaglia et ova nuot. Perquei, miu bien Valer,
fton ins veer eupau scbanetg e quitau sin tutt. Jeu satidel de
tei. Bucca varda sin mei, mo bein varda sin miu interefs! Ti
5 sas, che jeu sund memia gienerus, cur che jeu hai la detgia
luüa, e savefs en in di tarlatar quei pauc che jeu hai. Perquei
varda ti sin miu faitg, e sin [fol. 18^] raia pupira, e bucc sin miu
malveutireivel caracter de grondas gienerusitat. Seigies ti pli
perderts, che jeu de teuer casa. Tegu bein endament. Uss' aber
10 fai vegniir la gleut de casa, furvients e survientas, che jeu sapi
inftruiir e dir a mintgin (giei ch' el ha de far. In bien norden
en semegliontas cafchuns spargna bia dar ora (ora) malnizieivel
e fa dafperas eung pareer tutt pli grond, majestus e custeivel.
Valer. Jeu hai quei tutt capiu^ grazius Sig*". Aber ina causa fto jeu
15 eung far endament, cun lur lubieufcha. Co ftat ei cun la
musicaV ei sedi , nozas senza saltar, hengiarts senza murar, ei
pir che ftar leger dafperas bargür e plirar.
Harpagon. Jeu lefs che ti vefsefs la burga! Tgi sa, tgiei ti lais eung tutt
vegniir endament? Musicants cuostan bluzkers, de beiber e de
20 magliar. Las saltunzas vulten thees e caffees e confects. Ils
saltuns vin, fchambuns et endotgials. Nixot, nigina canera, tutt
eun prudienfcha e discrezinn ! E seh' ei sto esser sigliu , ab-
solut efser sigliu, fche fan ins: muri de fugi : tfchafiu tfchavo;
tschibigiet; co plai tiu conpoigu ; ruca da stuornas et auters
25 nobels fpafs de quella sort; e vult ins absolut ina musica, fche
tgiei ei pli delicat, che la trombla, in petgien e surtut in or-
gletta d' utschals, e quei tutt vein nus en casa e quei sa min-
tgin sunar senza ch' ei cuosti in quatrin ; e fch' in vult tuttavia
luxus e pompa, fche san ins prender en agit la harmonica. La
30 Sig'* vglia fa schon 11 plascheer de sunar. Ti sas, la fuua da
marveglia, fa si miedis de legria e de bargür, e quei ch' ei il
pli de risguardar, ella suüa per nuot; ne beiva ne maglia, sil
pli in bien glas vin tievi e quei ei per in sunadur bucca bia.
Aber ussa va e fai la coiüifsiun !
35 Valer. Prompts per serviir. passa glu,
Scena IL
Harpagon persuls.
Far nozas ei in custeivel fpafs. Sehe jeu vefs patertgiau ma-
diramegn ordavon, fche vefs jeu fchau ftar. Dacheudenvi sehe
40 jeu vegniefs 100. oSs vegls e vijeus eung ina ga, fche fagiefs
jeu bucca nozas, plitost schass esser de maridar. Ei va si
II Ranver 521
cuosts fenza fiü. Conts thalers vefs jeu saviu encavigliar si
cun quei che va cheu roalnizeivlamegnV E fche Signur Ansehu
pernefs eung bucca giu sia part cuosts! e fche Mariaüa por-
tafs neutier nigina dotta, veguiefs cul schos vid, e fche jeu
stuefs manteneer ella per nuot !! Jeu tutt tremblel mo de pater- 5
tgiar! jeu fofs in pauper um ! tgiei po mai eutfcheiver! ei glei
bunamegn de sesparar! Aber cheu mia gleut, fto dar la con-
signa.
Scena III.
Harpagon; Cleant; Elise; Valer ; Dona Clfa/uda^lO
cun ina sciia enta meun; Meister Jacob; La Merluche ;
Brindevoin.
Harpagon: Wegni aeu tier e tadlei mees comonds, mintgin per sesez.
[fol. 19^1 Doua Clauda e vus tutts eusemen dueits saveer, che jeu vies
Sig' e Patruu — hctts s' enclinan — fetsch oz nozas, cun lal5
niebla dunschalla Mariaüa e che Elisa, mia feglia cheu, marida
oz cun il aultftudiau e niebel Signur Anselm. Ussa mirei bein,
che mintgin da vus fetschi sin dueer. Vus Dona Clauda veits
de dar adaitg, veits de scuar e teneer schober meisas, sesels e
plintlchius. Hagies adaitg de feuar, furfcliar e burfchanar cun 20
adaig, sinaquei ch' iisi bucca giu memia ils faitgs. Item veits
vus durond la gastoreja d' haveer quitau per glas e buteglias.
Seh' ei meunca ne romp' ina, fche traig jeu giu da vofsa pa-
gaglia.
Dona Clauda: dt Her sesez: Ina trostigieivla nova! 25
Harpagon: Veits capiu? Mei per vies faitg!
Dona Clauda pafsa giu.
Scena IV.
Quels davon., ore[i]fer Dona Clauda.
Harpag0)i: La Merlusch, e Brindavoin a vus surdond jeu il offeci de po-BO
cularis, quei ei, vus veits de teneer schober glas e butteglias
e schengigiar en las buvrondas. Ussa dei bein adaitg: Or-
dinariamegn rest' ei adina s' il funs dil glas ne della butteglia
pauc ne bia viü, ne antra buvronda. Quei, s'entelii, lavMns
bucca ora, sonder fvida pleun siu en in vafchi, e tegn daguot35
per daguot ensemenj ei quei vafchi pleins, sehe enplenefch' ins
cun quellas vonzadiras puspei las buteglias, e sin quella visa va
ei nuot a piarder. Veits capiu?
La Merlusch: Grazius Sig'^, vein capiu. Aber co vein nus de far cnn il
vin, che vegn fpons?
522 Peter Anton de Latour
Harpagon. Era en quei fton ins haveer sees inichins. Cheu prendins
in fchvom de maar, ne in mantin bucca memia fchobers,
fchiglioc pegl' ei en memia fetg tacs de vin, drova breigi' e fa-
vun de lavar or e fa entocs ils bateigls de lavar, e fruscha
5 bufaitg bufaitg si il vin, e strocla lur ora en in vafcbi a parte.
Quei vin ei ordinariamegn bucca fetg clars, e perquei salva
ins si per cufchinar, et en quei risguard eis el buns, pertgiei
eh' el ha adina enqual causa grafs denter en ; ne ch' ins metta
el tier il ifchiug. Mai aber dat ins de beivcr, tschellavisa po-
10 defsen la gleut creer, chins fofs interefsaus, ne tuttavia ran-
veerus, e quei duei nigin podeer fierer en eegls a mi cun
rafcliun. Sur tutt aber ftueits vus dar bein adaig de far pleun
vies de fchengigiar en vin. Cloman ei per de beiver, I'che
fagiei, sco vus audies nuot. Tuornan ei a clamar, (che currii
15 dabot cun aua. Scli' ei prenden aua, fch'eis ei cartigiau; fch' ei
vulten aber vin, fche domondeits vus ftgisa, sco fche vus fofses
s'entrumpai, e [fol. 19''] vegnits pleunviefs, e bucca cuu memia
gronda furtina, neutier cu'l vin. Quei ei tutt encbins e fortelets,
che een buns per ils gasts, pertgiei ch'afchia restan eis tier lur
20 giudezi, vegnen bucca eivers, il ciurvi resta clars, et il magun po-
tuchigiar. Aua sur tut fpargnei buce, Aua ei la buvronda pli natu-
rala per gleut e thiers. II vin ha bia ga cafchunau spans e dabats,
fchliats exempels; patertgiei vid Noe e siu fegl Caara, fventiras,
mazaraents, brischaments e tutt pufseivel mal; mai aber ha l'aua
25 faitg vegniir eivers e faitg piarder il giudezi.
En quei entiir rafchieni datten quels che een
prcesents heinduras denter en il tgiau, et enzenas,
fco Jch'els confirmafsen et aprohafsan tut quei,
che Harpagon dii e mett' avon.
30 Vus veits udiu la consigna. —
Brindavoin. Udiu e capiu. Aber eung ina! Vein uns de treer [en] la li-
vreja?
Harpagon. Tgiei domonda, sin ina fiasta afchia? Sigiir veits de semetter
en galla.
Zb Brindavoin. Aber las cau[]]fchas een davos tier magliadas dallas raiurs.
La Merlufch. E mia casaca ha davon in grond tac de grafs.
Harpagon. Fa tutt nuot. Ti Brindavoin das adaitg, ch' ils gasts mirien
sin tei adina en fatfcha e mai e' gl diefs, sehe vesen ei bucc
las ruosnas dellas caulfchas. Ti, La Merlusch, tegns la capialla,
40 ne in mantin enconter quei tac de grafs, sehe vesa nigin nuot.
Ussa marsch^ per vies faitg!
Brindavoin, Merlufch passan giu.
II Ranver. 523
Scena V.
Harpagon, Cleant, Elise, Valer, Meister Jacob.
Harpcigon. Ti, mia feglia, has adaitg de quei, che vonza e vegu portau
giud meisa, che nuot mondi denter la detta. Ad ina matta
giufna ftat quei tuttavia bein. Tutt quei che va giud meisa, 5
vegn pnspei bien, e perquei fton ins teneer ad honur. Enqual
bien frico san ins eung adina fabricar dallas vonzadiras. Da-
Iperas varda de retcieiver bein e cun hofliadat mia spusa
Mariaua, ella vegn far a ti ina visetta. Varda bein sin quei
che jeu digiel! 10
Elisa. Bucca dubetten, »bab, Jeu vi euquerir de far tutt' honur
alla düschalla Mariaua, tont pli, ch' ella duei vegniir nosfa
madregna.
Elisa pafsa giu.
Scena VI. 15
Harpagon, Cleant, Valer, Meister Jacob.
Harpagon. E ti, miu fegl arbagast! Sehe ti vult, che jeu perduni la
historia dils 15. melli d'enson, fche bucca fai tscheras si per
mia fpusa !
Cleant. Jeu ? far tscheras ! e pertgiei V 20
[ful 20*.] Harpagon: 0 ins sa pier memia bein, co ils affons semetten
leu tier, cur ch' il bab vult maridar, e cun tgiei eegls als var-
dan sin la madregna. Sehe ti desiderefchas, che jeu pertratgi
bucc vid la canbrola, che ti has voliu far de far enpristar
15. melli renfchs, fche varda bein de retcieiver Mariaua, mia 25
spusa cun enperneivlas ceremonias e charins zenklins , e de
efser afchi honzellis e hoflis sco pufscivel.
Cleant. Per grad diir la verdat fco ins ha s'il cor, fche eis ei veer e
pli che veer, che nigins affons vesen bugien madregnas. Jeu
schefs manzegnas, fche jeu schefs, che jeu vefs bugien Mariaua, 30
fco nofsa madregna. Nuota tont raeins pon eis esser ruoseivels
sur quei puign. Jeu vi efser hoflis, curtaseivels e furvin-
tfcheivels cun Mariaua, a magari, Ich' eis han bugien, far fco
fche nus vefsen s'enconofchiu e fofsen stai en relaziuns ftret-
' gias da cient oüs enneu. En quei risguard vegnen eis seper- 35
suader, che jeu sei fideivels a lur defsideris.
[ Cleant pafsa giu.
Harpagon. Quei ei perdert de tei.
524 Peter Anton de Latour
Scena VII.
Har'pagoH, Valer, Meister Jacob.
Harpagon. Meister Jacob, cun tei ha jeu eung il pli d'inportonza de plidar.
Ti ftofs saaver, che questa fera vi jeu dar ina gastareja.
b Meister Jacob. Tier sesez: lua miracla e zvar bucca pintgia!
Harpagon. Sas pinar tier zitgiei da bien, fco ins ha bugien, e ch' ins
fetfchi plafcheer et honur als gasts?
Meister Jacob. Mo daneers, alura selai far tutt.
Harpagon. Mo daneers, et adina daneers, e mai calar cun daneers. Ei
10 gl' ei val fco fchei defs bucca auters plaids e' gl lungaig
romonsch, che daneers, daneers e daneers.
Valer. Ina pli insolenta risposta, che qirella, vefs el bucca saviu dar.
E tier tutt ei quei in cufchenier, sco ei para, che sa far ina
gastareja mo a forza de daneers? Quei ei nigin kunft. Ei
15 sedi, cun daneers san ins far tutt. Aber il kunft grond ei, far
si in grond e bi tractaraent, ina brillanta gastareja senza da-
neers. Quei ei kunst, quei ei enschin.
Meister Jacob. Lur Sabienicha Sig' Meister de casa, e tschella visa il
traffica tutt en cas' et ord casa, savefsen grad surprender
20[fol. 20 ''j era la cufchina; eu tutt auter catfchan eis tschellavisa en lur naas
e datan la maula sin tutt, fco fch' eis vefsen magliau en tutta
fabienfcha, e tutt saveer. Jeu lafch sura ad eis bugien de
cufcbinar de far grondas gastarias e tractaments, senza fchar
custar daneers. Quei ei in enfchin, che jeu pofsedel bucc, et
25 hai era mai udiu che zatgi, oreifer eis, hagi giu quella vertit,
de saveer far zitgiei or da nuot-
Harpagon. Nigiuas ftrichadas vertesch jeu, dai ti risposta sin quei che
jeu domond.
Meister Jacob. Cents gasts han eis a meisa?
BO Harpagon. Jeu quentel sin dodifch, ti has aber de preparar tier mo per
oitg. Ti sas fchon, nua che oitg hau de magliar, hast' ei era
per dodifch. Jeu sund tschellavisa bucc amaturs de vonzadiras
11 bia van ellas tonaton mo denter la detta.
Valer. Sentellü, quei davent' adina, cunzun fch' il cufchanier ha bucca
35 quitau s' ils faitgs dil Signur.
Dat in^ eglada sin Meister Jacob.
Meister Jacob, tarruna mitgiert sin Valer. — tier sesez: S'entellü, gie
bein, s'entellii, Glisner! — Sevolva enconter Harpagon: Sehe
bein, tier ina gastaria, jeu supon, tutt gleut da condiziun; —
40 Harpagon dat il tgiau sco de confirmar. — sedomond'ei per
l'enprema furida, 10. platas ne fpisas, conpriu la rainestra.
Harpagon fa t/chera de malconten/cha.
II Ranver. 525
Meister Jacob va vinavon: Gie, 10. platas per 1' emprema
surida. Quei ei: Hordavon, alla moda talianera, ina plata cun
zitgiei ensalau, ondotgiels ne talgias fchambun , quei promov'
il appetit, sueuter la minestra, dus capuns a lefs, fortem de
carn vadi ne d' ensiel , cufchinau cun kohl ne autras verduras ; 5
carn grofsa cun in bien zugmüSj knödels en pifchada frestgia,
pefclis coitgs giu en vin alf; bien fofs ei vin dad asti ; in'
antra plata pefcbs en ovs e groina Krebs cun kartifiol
denter en er' ina plata cun buüas schnezlas meila.
Observazium : Durond quei entiir rafchieni fa HarpagonlO
tfchera de malcontentienfcha , dat il tgiau fco el
seigi de tutt quei nuota contents.
L' antra surida: Carns de salvadis, p. e. carn camotfcb, ne
Lieur, cufchinau en dulfch et aifch, gaglinams falvadis, cots, ne
urlams, cun zitgiei dil jert tier, barsau vadi cufchinau vid il 15
fpiefs cun zefchas zucheradas, utschals cun ina buiia pulenta
fina; gremas de quater sorts, de zitronas, caffee, ciocolata e
menta, ligiongias barsadas ne cotletas de carn talpas ne carn
musteilas, alla finn aber ei buce d'enblidar la tuor da babilona
ardenta, pastetas e tuortas mintgiamai denteren, fco ei convegn, 20
e suenter tutt, in bien nachtifch.
Harpagon. Basta, basta, vi nuot saveer de tias ftravagantadats, gie bein la
tuor de babilona ardenta. Confusiun de babilona eis ei en tiu tgiau
avunda. Gl'ei bien, che jeu hai era (fol. 21. a.) euug in plaid
e'gl capetel. Sehe jeu schafs far suenter tiu tgiau fcumbigliau, 25
sehe fofs ei per far quella tfchavera e suenter muriir dalla
foiii. Aber na, eung ussa comond jeu las fiastas, e cun in
plaid, ti das ina hondreivla buna tscheina, senza krebs, cots
falvadis, urlauus, pefchs en vin dad asti, e sur tutt senza la
tuor da babilonia ardenta^ jeu hai bugien fpisas che gastsSO
maglieu, aber pli pauc e pli bugien. Capesches mei, paltrun
che ti eis?
Valer. Ei mi para sco sehe lur cuschinier less far magliar de flupar
sin lur quen. Hau als bein envidau en ils gasts per far sur-
cargar il magunV Ti ftos saveer, Msf^ Giacob, ch'ins maglia35
per viver, e bucca ch'ins viva per raaigliar. Pli frugal, pli
simpel che la gasteria ei, pli da niebel eis ella.
Harpagon. Bein plidau, ins viva per magliar, e bucca maigl'ins per viver,
Quei ei ina fentenzia d' in grond Philosoph. Meister Jacob,
ti sas CO ti has de seconteneer. Aber ussa restegia e fchu- 40
bregia la carotfcha.
Meister Jacob. La carotfcha? o tgiei tfchintfcharl quell' ei piir che la
Ichlitta dil Land"^ vegl, Tutt en tocs. Nua chei gl' ei ftau
52G l'eter Anton de Latour
vidlodder ina buccada fier, fch'eis ei daven. Sai nuot ha el
buviu vi tier las mateuns dil grond botel, ue han ei engulau.
Da carotfcba plaidien nuot. E nua iir per cavals? ils lur
bau il treer anavos e san niang star sin peis. Per quels meunglan
5 eis bucca seprender en de procurar Alp, plitost mirien , ch'ei
hagien avon meun in cutfcb, che fetscbi aber bucca quen della
carn et eung meins della funfcha, pertgiei da quei survegn el
fproposi pauc. Ei gl'ei bucc per nuot che la gleut tfchontfchan
tont dad Eis; Eis lajen gie dar de magliar ni a gleut ni
10 a thiers.
Harpagon. Sehe tgiei tfchontfchan ei da mei , di val leu. Gleut sco ti
tfchontfchan pauc ne nuot dil bien, fch' in defs cun caz e
cun puign.
Meister Jacob. Jeu vi schon diir, seh' eis savilan bucc.
15 Harpagon. Hagies nuota teiTia. Grad ussa ha jeu bucca luna de savilar.
Si, curafcha, gi, tgiei tfchontfchan ei da mei?
Meister Jacob. Sehe, cun lur lubienfcha, grazius Signur, dien la gleut
primo, ch'in pli grond ranverun e dasperas pli grond narrun
che eis, detti ei bucca sut las fteilas. 2^° che per in de trenta
20 blzgrs schafsan eis scurtiar vivs^ fch' eis savefsen ch'ei carschefs
puspei pial senza ftueer pagar persuentex*. [fol. 21^] 3**** ch'els
hagien in particular enfchin de bucca pagar quei, seh' eis een
obligai. Cun fumegls e fumitgiasas entfcbeiven eis dispetta,
cur ch'ei han gleiti or ou, per chei mondien per lur faitg
senza pagaiglia. ad auters snegeu ei giu quei ch' eis han
25 enpermess, et aschia vinavon; 4*« vegn ei pretendiu, ch' eis
fetschien ftampar Calenders a parte per diever de lur casa, nua
ch'els fetfchien metter Vigielgias e diis de gigina treisga da
pli che fco la fointgia muiiia baselgia ha fixau, mo per far
giginar lur gleut , ch' eis pofsien fpargnar la carn et auter.
30 5**' ch'els taglian giu las puolpas e vendien 1' ossa per carn;
6*0 ch' eis hagien quels oüs vargai faitg euqueriir or ils truf-
fels naalseuns e vendiu per 6. bazs la quarteuna; 7 ch eis
vendien greun lavagau, pieun marfch, e cafchiel ins si, tutt raub
artada eung da lur bab, dieus hagi faitg grazia, ch'ei tonaton
35 schon morts avon 40. ons, tutt per precis sco ins conpra en
auters logens buüa rauba. Et aschizun vegn ei risdau, ch'els
enquerien ensemen curom e pial de calzers veders, traigien
setz ora las guotas e vendien per fier veder alias schmelzas,
e fetschien quer ora quella calzeraglia per rabitscbar enfemen
40 enpau grafs de unfcher calzers. Ei vegn era publicamegn
risdau, ch' eis enprestien ora daneers, e fetschien far obligaziuns
de 40"/o pli che que [ch]ch' eis dattan, e fetfchien pagar lO'/o
II Ranver 52?
tscbeins. In summa, fch'els udefsen tutt quei, che vegu plidau
da dels, da lur teneer casa e da lur ranveria, a denter nus sei
detg, da lur lumperejas cun enpristar daneers, vender las
raubas, e fcurtigiar ils paupers, sehe sa jeu ch' eis astgiafsan
sefchar veer ue mirar eii fatscha ad autra galanta gleut. Jeu 5
sai de diir, che dad eis tschoutschan ils buobs sin gafsa,
e burgers e purs per tutt las osterias entuorn. Nua ch'ins va
nua ch' ins vegn, een eis la fabla dil pievel, la praula de cum-
pars e cumars, II ranveer dil evaugieli, il zoller e publican
della historia soiutgia ei mo in buob enconter eis. 10
Harpagon. Daf entuorn las oregliasa MJP' Jacob. Vus efses in
äsen, in tfchatfcharun, in fchelm, in insolent.
Meister Jacob. Jeu hai bein detg ordavon, ch' Eis vegnien nuota creer
a mi e sevilar, seh' ins di ad Eis la verdat; uss' eis ei eben.
La verdat pagau Eis cun Fridas. 15
Harpagon. Hagies respect; e mira tgiei ti tfchontfchas !
Harpagon pafsa giii.
[fol. 22. a.] Scena VIII.
Valer; Meister Jacob.
Valer tutt rient: Tont sco ins po veer, Meister Jacob, pagan ei mal per 20
vossa sinceritat.
Meister Jacob. Quei va tier avus nuot. Saveits rir, cur che vus surveg-
nits fridas; e bucc sur las mias.
Valer. Bucca favilei, Meister Jacob.
Meister Jacob. Saveigids, fche vus veits memia bia lachen, fehe vi jeu 25
schon fquitsehar el. Vilintei bucca mei, fche vus leits vegniir
daven cu'l tgiau seun. El ftauscha Valer anavos.
Valer. Ei, ei, pleunvies ! Ei sef'a buce alchia.
Meister Jacob. 1'giei pleun vies! Vus efses freehs. Sehe jeu preudel il
fest, e fuolel vies tgiir, sehe hagies pazienzia. In lump fco 30
vus ha jeu eung mai tumiu.
Valer. Tgiei? prender il fest, fuolar mia pial? dafperas dar dal
lump? Cun da quels fco vus fan ins pintgias ceremonias, El
betta ginn pleun.
I Meister Jacob. Ei, gl' ei gie ftau mo spafs! Quei che jeu hai detg, duei35
valeer nuot. Vus efses in brav giuven.
Valer. E vus in miserabel pupratsch.
I Meister Jacob. Jeu sai quei fchon.
Valer. E veits manigiau de domignar mei.
I Meister Jacob. Ach, jeu rogel per perdun. 40
Valer. Perdun si, perdun giu, jeu sund nuot amaturs de semeglionts
spafs. El bastuna Meister Jacob. Tenii endament. Vofs
spafs, valan nuot. passa giu.
r,o,^ Peter Anton de Latour
Meister Jacoh persuh. Cbeu vegn ins giud fuortgia sin roda; avon pauc,
fridas dal patrnn, ussa bastunada dil meister de casa, AI
Patrun savefs ins eung perdunar, aber a quest, ch' ins sa biicca
dauunder cb'el ei, da nua el vegn, et alla finn ei era mo sur-
5 vient de miu patrun; fco jeu, na, a quel perduü jeu bucc.
Vendetgia, vendetgia!
Scena IX.
Meister Jacob; Frosina; Mariana.
Frosina. Saveits era, Meister Jacob, fch' il Patrun ei a casa?
10 Meister Jacob. Gie, el ei a casa, el ha val ussa faitg de saveer, sch'el
seigi bucca lunfch da mei.
Frosina. Advertii el, che nus seigien cheu.
Meister Jacoh pafsa giu.
[fol. 22 b] Scena X.
15 Mariana, Frosina.
Mariana. GV ei bucca fpafs de semetter en e sealiar per sia vett' ora
cun ina persuua de quella sort. Efser in um vegl, che ha
bunamegn in pei en la fofsa, mel gienchels, e pli malcuspi-
reivels, che enperneivels, ei fchon in bucca pign facrifeci, ch'
20 ina giufna porta al basegn et alla sort de sees Gieniturs; aber
seuniir cun in um, che ha bucca mo quellas muncadas, ei aber
dasperas aschi feetg rantaus vid il iuterefs dil mund, ch'el per-
tratgi bucc auter, che vid far rauba, en cavigliar daneers sin
daneers, e tutt sin quen dell' honur e reputaziun, senza pater-
25 tgiar vid la ftema e bien num, gie senza secussigliar cun
sia conzienza, e senza patertgiar vid quei, ch' ei solet bucca
vanadat, e cuoza en perpeten o Frosina, ei gl' [ei] grev, gl' ei
stermentus mo il pertraitg, gleiti gleiti ftos ti forsa sealiar cun
in um afchia! Jeu tremblel mo de patertgiar.
30 Frosina. Ella fa, suenter miu manigiar, il faitg bia pli sgarscheivels,
che fco el ei. Signur Harpagon ei fchon in um avanzaus e
egls onns, denton eis el tonaton eung valti garbalds, e nuota
meins che disgustus, fchegie bucca aschi bials, aschi affabels,
aschi enperneivels, fco il giuveu, che fa da temps visetta ad
35 ella, cun bein che elia sa bucca, tgi quel ei. Aber alla fin
de tuttas fins sto ella patertgiar, che suenter il cuors della
natira, sa Harpagon bucca viver ditg e lai davos ina recha
vijeua, che sa alura cun sia gronda rauba legier ora in giuven,
enperneivel fpus.
II Ranver 529
Mariana. E manegias ti, che quei seigi ad iua giufna, schegie ch' ella ei
sforzada dallas circumftanzias de prender in um vegl dad ella
bucca carezaus, e da tutt il muud fprezaus, in confiei't, ina consola-
ziun, de podeer haveer speronza e fpctgiar, ch' il marin mieri
gleiti e lafchi davos ils mettcls de cuu ina ga maridai* in auter, 5
0, ti has nigin^ idea, nigin concept della ventireivladat d' ina
letg! tschellavisa plidafsas ti bucc ai'chi fprezus de quei ftand.
Ei gl' ei ina fchliat' enzeiia per quest e per glauter mund,
fch' ins fto fpetgiar vefs , che la mort fparti, e ch' ella porti
veutira. Sur da quei, tgi ei quel, che vult penetrar ils misteris 10
divins? Mieri bucc pli biar giuvens che vegls?
fol. 23*] Frosina. Aber pertgiei sefar tonta peina, tonts fcrupels, tonts
dubis, e semu[r]titicar? Ella niarida Sgm- Harpagon bucca
per sia persuua veglia, per sees cavels e barba grilcha, aber
per sia sauba e sias plunas daneers. Uss' eis ei mo eung de 15
teneer ora ordavon, ch' el stopi moriir s' il pli tard en treis
meins suenter las nozas. Alura ha ella la libertatt e raub'
avunda e sa maridar quei giuven, ch' ella ha adina avon sees
eegls, enconofcha aber bucc, tgi el ei, e sa nuot danunder ch'el
ei etc. etc. Seh' ins ftgiafs diir, fch' ei qnei tonaton enpau curios 20
de sefchar prender en dad ina figura, dad in giuven, ch' in sa
tuttavia nuot, tgi el ei.
Mariaila. Enpau rafchun pofs ti veer, ei para curios d' haveer bugien e
stimar in giuven senza saveer sias relaziuns de patria, de
famillia, de rauba et auter, Denton fchai en a mi, ch' el ei in 25
brav giuven, vengons de tutta ftima e carezia. Gie miu cor
di a mi, cun quel solet eis ti ventireivla.
Frosina. Fiii nssa cun quei lungaig. Sig' Harpagon vegn.
Mariana. 0 Frosina, tgiei figura! e quel duei esser miu fpusV 0 Diu,
preii puccau de mei! 30
Quart Act
Sceiia I.
Mariana; Frosina ; Harpagon.
Harpagon enconter Mariana: Ella vegn perdunar, che jeu vegnel neu
tier cun il spiegel s' il naas. Ils gronds astronoms ugegian 35
bucca de mirar en la clarezia dil foleigl, eu la bialezia della
glina, et en la terlilchur dellas fteilas senza duvrar fpiegels,
e cuu rafchun temel jeu de piarder la vesida de mees eegls
de s' aproximar alla fplendur de sia fatfcha, mia chara, senza
haveer provediu mees eegls cun las armas dil spiegel de naas. 40
— Aber Frosina, el sevolva enconter quella. tgiei monta quei?
' bucc in plaid?
Romanische Forschungen VIII, 34
\
530 Peter Anton de Latour.
Irosina. El' ei balt surprida da lur grond conpliment, e surquei, san
eis fchon, een matteuns giufnas adina enpau turpigiufsas,
e vulten bucca grad schar saveer il moviment dil cor.
Harpagon. Ti has rafchun, val cheu schal il misteri. — enconter
5 Mariaha: Aber mia chara popetta, cheu vegn mia feglia Lisa
per salidar ella.
[fol.23b] Scena II.
Harpagon; Mariana; Frosina; Elisa.
Mariana. Jeu rogel per perdun, de bucc haveer pli bauld faitg miu
10 dueer de render visetta.
Elisa. Ella ha prevegniu a mi, fofs stau avon che d'ufsa mia obliga-
ziun de salidar ella.
Harpagon. Nevee, mia feglia ei gronda, il ferclem crefch' egl ault, ha,
ha, ha! el ri stupend.
15 Mariana. Sevolv' enconter Frosina edi discus: Tgiei disgustus vegliuordl
Harpagon. Tgiei di mia bialla?
Frosina. EU' anfla, ch' eis seigien fetg galants.
Harpagon. Bia memia buoutat, mia superfiua popetta!
Mariana discus: Tgiei narruuV
20 Harpagon. Per sees buntadeivels fentiments sund jeu veramegn obligati-
fsim servitur.
Mariana discus. GV ei ftrufcb de podeer surfierer.
Harpagon. Era miu fegl vult demofsar si' attenziun.
Scena III.
25 Qiiels d'avon; Cleanf ; Valer; Brindavoine.
Mariana enconter Frosina discus: Ach Frosina, quei ei gie il giuven,
dal quäl jeu hai plidau ad ella.
Frosina. In bi fpetachel. Quei astgiafs vegnir or bein.
Cleant enconter Mariana: Sin in tal moment sund jeu bucca preparaus, .
30 eung meins sin la nuvialla, che miu bab ha dau. Per tutt il
mund savefs jeu bucca teneer char ella sco madregna, schegie,
che jeu hai tutt respect et attenziuu per ella. \
Mariana. In tal sentupar ensemen ha jeu bucca fpetgiau. Jeu sund sur-j
prida afchibein fco eis.
35 Cleant. Jeu sto diir, miu bab ha in hien gust, aber jeu repetel, cb
ella deigi efser mia madregna, vult tuttavia bucc e' gl tgiauj
a mi. Cun in plaid , fche jeu vefs de commondar, fche mafs*
quella maridaglia bucca vinavon. i
Harpagon. Tgiei inpertinenza! j
II Ranver 531
Mariana. Jen bai ils me dems sentiments. Pertutt il mund savefs jeu
bucc efser ruoseivla, de veer eis per miu fegljester. Creigien
a mi, che mo il fforz po zungigiar mei de daventar raadregna
dad Eis.
Harpagon. Cheu Iias ti! Sin in conpliment, fco ti lias faitg, and' ei iua 5
risposta afchia, Ussa sas ti, co ella pertratgia da tei. Mia
chara, jeu rogel per perdun [fol.24^] per las malhofliadats de miu
giuvenaster fegl. Ei sa tonaton bucc haveer ditg cuotz. Mia
feglia marida Sig' Anselm, miu fegl va cun la recha vijeua,
nofsa vifchina, e suenter efsen nus persuls e libers da tutts dis- 10
gusts et impertinenzas.
Mariana. Fufs a mi veramegn laid, fche jeia duefs esser la cafchnn da
disturbis, e sai era figgerar, che jeii sun tuttavia bucc affron-
tadada lur Sig' fegl. El ei ftaus sincers, e quei plai a mi pli
che tutt. 15
Harpagon. Memia gronda buontat de ftgisar sias inpertinenzas. Ei vegn
schon vigniir megler. Ella vegn gleiti veer, ch'el mida pertraitgs.
Cleant. Tuttavia bucc. Mai e plimai vegn jeu semidar.
Harpagon. Quei tfcheu va bein, pli inpertinents che mei, enconier Cleant.
has piars il giudeci de plidar afchia? 20
Cleant. Quei che jeu digiel, fton eis prender, fco fche jeu fchefs en
lur nuin, Bab, et aschia lubefchen eis schon de sincerar la
Dunschalla Mariana, che nuot s' il mund savefs efser a mi pli
de char, che parter bien e schliet per 1' entira vetta ora cun
ella. La ventira de pofseder ella fofs pli che corunas e regle- 25
navels, e tutt ugigiafs jeu per pofseder ella. Seh' ella fofs de
mefs sentiments, sehe vegniefs jeu survenfcher tutts inpediments
per poder cotonfcher ella.
Harpagon. Pleuntiu, miu fegl ei sefa bucc afchia.
Cleant. Sig"" Bab, pertratgien, che jeu fetfch quei en Inr nuin. 30
Harpagon. E pertratgia, Sigr Fegl, che jeu hai metz ina lieuuga, e drovel
nigin advocat fco ti. Aber pernein platz, vult dar neunavon
seheis.
Frost na. Na, gl' ei megler, che nus sefetfchien si meigien sin il plaz
fiera. 35
aarpagon. Brandavoine, fai taccar la carotscha.
Brandavoine pafsa giu.
Scena IV.
Harpagon ; Mariana; Elise; Cleant; Valer; trosina.
iarpagon enconter Mariana. Jeu domondel ftgisa de bucca haveer giu 40
j amognia in refresc avon che ira sin fiera.
j Cleant. Jeu hai Ichon dau las ordras, ei vegn veguiir s' il moment.
532 Peter Anton de Latour
Mariana. Fa tuttavia bucca basegns.
HarpagoH. enconter Valer. El maretta, dad el vult ella nuot, quei ci fco
dei esser. In inpertineut Kerli!
Valer. Sco seh' el vefs pinrs il Verstand.
5 Cleant. Ha ella, enconter Mariana, viu in pli bi alii, in pli dar
diamant, che quel? pre'n or det a sin bah il ani e porscha
a Mariana, Veramegn ei gl' ei spür fing.
Mariana. Gl' ei veer, jeu s'entelliglel zvar nuot sin quei, aber vesel tona-
ton, cb' el terlischa fc' in foleigl. ella vult dar anavos il ani
10 a Harpagon, Cleant aber dosta.
[fol. 24 ^] Cleant: Tuttavia bucc. II aiii ei en buns meuns. Ves' ella
bucc, che miu [bab] vult absolut, ch' ella salvi quei aiii?
Harpagon. fa tfcher' aischa e vilada sin Cleant, e sevolva enconter
Valer. Tgiei inpertinenza de quei lump.
15 Cleant. Bucca sedosti. Ei gl' ei in schengeig de miu bab, quel dat c
vult ch' ella salvi il aüi.
Harpagon enconter Cleant: Jeu?
Cleant. Neve, Sig' Bab, eis dattan quei aiii per in pegu d'amur?
Harpagon enconter Cleant: Ti scrog.
20 Cleant. Vardi Dunschalla, el savilla sie mei, che jeu fetfchi bucca not
avunda de far retcieiver quei ani. Ach bucca refusefchi,
fetfchi quei de char, ella murtificafs miu bien bab vegl siu la
pli aulta visa.
Harpagon enconter Valer. Quei va bein, dar daven miu ani, e pli eung
25 far efser mei in um vegl. 0 il paltrun! Jeu schlopel dalla gretta.
Cleant. Ves' ella bucca, co el ei vilaus sin mei, ch' ella vult bncca ret-
cieiver? S' il meins fetschi bucc, che jeu stopi magliar ora.
Mariana. Sehe bein pia, per far la paifch denter eis dus vi jeu retcieiver,
aber bucca per in pegn d' amur, sonder per in pegn de paifch,.
30 e sut la condiziun della restituziun a temps e peda. \
Harpagon enconter Valer. Quei fofs plidau fco ei fauda. Ella vult tar-
nar anavos, e fofs aschia rao sco enpristau.
Scena IV.
Quels d'avon; Merlu/ch. l
3b Merltifch vegn tutt da furtina: Jeu sto far de saveer, ch' ei sa bucc efsei'
de taccar la carotscha. — Perlina ei la carotfch' en tocs, pei
l'autra ei val ussa la cavalla fpartida, vult diir, ei sevintfchida;
Harpagon. 0 fatan, tgiei ha ei muncau? \
Mcrliijch. Da magliar auter nuot, per auter fofs ella Stada seun' e frescaj
40 Harpagon. Paltrun, che ti eis, ha jeu bucca adina detg de mirar tier bein;;
Merliifch. Ha jeu bucca detg, che cun fein ne palliu per in baz per dj
e miez baz aveina, sapi jeu bucca parveer cavals. Ha jei:
II Ranver 533
bucca adina detg, cbe eis duefsen, enstaigl treer il pavel ord
la staliera e T aveina or dal pursepi, sco eis han faitg e ven-
diu, stopien eis metter vitier fein et aveina, seh' eis veglien
schar viver ils cavals [fol.25*]; eun nuot san ins far nuot, e cun
nuot sa era il pli grond raveer bucca viver, ni gleut ni biestgia. 5
Aber eis, mo ramafsar daneers ensemen e metter in sin lauter,
6 forsa eung sutterar per teina de schar engolar.
Harpagon. Fa ina tfcltera de esser siirpriiis e dl enconter sesez: Tgi sa,
fche quel ha scuvretg ne viu ne encorfchiu , che jeu ha sutt-
erau ils daneers egl jert? 10
La Merlujche. Aber uss han ei cheu , per fpargnar enpau fein et aveina
han ei daven in cavaigl, e 1' auter va era gleiti suenter.
Harpagon. Tut da vilau: Sehe va, dai de magliar, e dai de magliar,
ch' el schlopi, quei vesa ins bein, ei tonaton tia niira, tia in-
tenziun. Va crapenta ils thiers cun spür far magliar. 15
La Merluscli. Eis een halt in stuorn, cun eis vi jeu veer de far nuot pli.
In recli um sa tier eis bucca ftar. Miu fervetsch ei gleiti ora,
et alura san eis mirar per in auter, che sapi vivintar lur cavals
cun fterpa. La Merlufch passa giu.
Harpagon. Aschia een oz il di la gleut de fervetsch. Ins prend si e pla 20
descha eis mez morts della foüi, beiven e maglian e s' engra-
schan si, vegnen marfchs e zupiervis, fieren ils peis davos si,
engolan tgiei ch' ei pon tier, e van per lur faitg. 0 malven-
tireivel tgi che sa bucc tutt far setz e drova gleut jastra!
Aber ussa, mias Signuras fton ins fchar la carotfcha nua ch' 25
eil' ei e dapia, che 1' aur' ei bunua e bialla, sehe podefsen ellas
far la cuorsa sin il plaz fiera a pei.
Mariana. Fetg bugien , ins sa tschella visa tutt pli bein veer e reflectar.
Cleant. Jeu vi veer 1' honur de conpoignar; aber ordavo nen la cafsina
dil jert, leu ei preparau in pign refresc. 30
Tutts passan giu, oreifer Harpagon.
Harpagon. Gie, in pign refresc, Halunc de fegl, che ti eis, tutt sin miu
quen. Jeu lefs che ti fosses pendius, sehe mettefses ti bucc
en tocs mei. En tocs, en tocs fto jeu, seh' ei va viuavon
aschia. — el setrai p' ils cavels. — Jeu fto aber necefsaria- 35
megn ussa mirar, co ei stat cun miu fcazi. Gl' ei tonaton s'il
mund ina miseria, in continuau malraus. Han ins in baz, sehe
san ins bucca nua e co zupar. Di e noitg Iton ins esser en
arma per pertgierar, e bia eung efser en prigel de vegniir
mordergiaus. Basta gliez ei eung bucc il piir, cura ch' ins ei 40
ina ga vintfchius, sehe gida la buorsa pleina era nuot. Han
ins aber nuot ; fch' eis ei era mal viver. Cheu vegn val dretg
Merlufch.
534
Peter Antou de Latour
II coiuunismus en poesia.
(Fliegendes Blatt ohne Datum.)
I.
IX.
Vegni Zegriners, e tadlei,
il dreitg digl um ei clar,
avon tutt temps, soigns staus quel ei
quei sa jeu siggerar.
IL
5 Ei fov ni glina, ni soleigl,
ni tiaira, ni la maar,
ei fov tatt stgir, e tutt scombeigl,
et Adam eung de far.
III.
Avon che Dieus ha patertgiau
10 d' ord loza far igl um
ha '1 schon la übertat plantau
egl grond curtin dil mund.
IV.
La libertat e tutts sees dreitgs
perpetnameign een stai
15 sohl clars sco bucca meins perfeitgs
leu si en tschiel nudai.
Schon Cain de Adam emprem feigl
ha valti clar mussau,
che leschas hagi er da veigl
20 il ferm solet mo dau.
VI.
Amitgs, nus essen tutts ulivs,
d' eguala carn e seung,
giest tettel pia, giests motivs
de tutts magliar in peun.
VII.
25 II über um fa tgei gli plai,
tutt ei lubiu a quel,
el beiv' e maglia, e selai
nuot commondar ad el.
VIII.
Nus vein la lescha dil ferm bratsch,
30 che ei tscheu giu nies Diu,
tgi, ch' ha buc quel ei in purpratscb,
et ha cun nus ventschiu.
Nus vein compleina libertat,
e lein gudeer siu bien,
35 raflar, scbi ditg, sco nus vein flat,
lein stad e lein unviern.
Ils preers e paders lein stregliar
da gust e da plascheer,
signurs e purs lein er sblutar,
40 ch' ei possien steüas veer.
XI.
Tutt quei ch' eis han, ei era niess,
Sil mund ei tutt cumin,
nus lein la carn e bucc mo 'gl iess
staigl aua lein nus vin.
XII.
45 La lescha che mo nus fagiein
tier nus solet' ha liug,
sehe nus da quella s' enfisein,
sehe frin nus eil' e'gl fing.
XIII.
La cumminonza de doneuns
50 ei er bucc de sbittar,
in resta gie, gie bia pli seuns
de spisas giu midar.
XIV.
Surtutt een aber las mateuns
pil cumin diever cheu,
55 las duein passar da meuns en meuDS,
far leger tscheu e leu.
XV.
Quei ei la regia, che nus vein, .
nus communists, la libertat, I
de far tutt quei, ch' a nus fa bein, |
60 schi ditg, sco nus vein flat. |
XVI.
Quei ei il dreitg dil tempsi
present,
che han ils communists,
e nus Zigriners stein er' en
sco lur socialists.
Sontgia Gienoveva 535
Sontgia GieiioTa.
(Ineditum nach Ms. Drs. und Ms. Cl.)
Act I.
Scena 5.
Sala en il casti. 6
Grof Siegfried e Gienoveva.
Siegfried. Ussa sefai si, Mia chara! Semuossa sc' ina Dunna della naziun
Tudestgia! Na, bucca larmas! pertgei bargir?
Gienoveva. Veng jeu bein veer tei pli?
Siegfried. Gie, sco victorius tuorn'jeu a casa cun la victoria tuorn' jeu 10
en tia bratscha.
Gienoveva. 0, Iura sund' jeu morta, quei scbai en a mi.
Siegfried. Bucca plirar, bucca bargir duessas ti. Miu duer cloina, nies
bien Reitg, quei taffer um, che schon de ditg ha faitg tremblar
sees inimitgs. Cun ils inimitgs, cun il pageun tenesses ti, sehe 15
ti, sehe ti lesses tener anavos mei. Enstaigl bargir duessas ti
plitost animar, chitschar mei tier 1' ujarra. La Frontscha trembla
von ils Tercs , la Spagnia ei prida da quels e schon ei ina
gronda part della Frontscha en lur meuns e sco ina lavina
schmanatschan eis de cuvierer il Rhein e la Germania. De 20
lautra vart ei la Saxonia pageuna, che schmanatscha la chris-
tgeunadat, sin tuts meuns ei ilg uffiern lartgs e vul fierrer sut
sura la Crusch e tschentar si ils idols. Ussa eis ei temps, gie
neer temps d' alzar la bandiera de Cristi, de sponder seun e
vetta per sia chrusch, per not, eh' ella crodi buc abass; sunder 25
creschi e serasi, terlischi e sclareschi e fetschi nus meriteivels
dil seun, ch'ei vegnius spons vid quella e laschi nus partizipar
vid ils marets de Cristi. Mintgia daguot de seun, che nus per
el spondein, ei in sigill dellas empermischuns de Christi et in
peng della gloria zelestiala. 30
Gienoveva. Per Christus essen nus engischai; el ei per nus era morts. Et
j aschia ei la Mort la vetta; cun la Mort entscheiva la vetta
I perpetna. Tgi less pia bucca bugien Morir, tgi bucca bugien
I dar la vetta, il tgierp alla tiarra, 1' olma a nies bien Salvader!
\ Siegfried. Sehe pertgei mi tengs ti anavos d eil' ujarra, dell' ujarra per 35
I la chrusch e per il Parvis?
1 Gienoveva. Bucca tener anavos, na, mo plitost far anim e curascha tier la
, gloria, de star enconter e batter las pusonzas inimitgias; e
tonaton trembl'jeu de star soletta cheu davos, La Phantasia
fa comparer stermentusas figuras; jeu vesel sgarscheivels mals40
e miserias; ei mi para, sco sehe sin mei spitgiassen tristezias
r^;-3(3 Peter Anton de Latour
senza peer, gie sco scli' ils nauscha sperts catschassen mei or
da quella miraglia. Schon giufna che jeu erel, hai jeu giu
mias Chruschs, sentiu mals e dolurs. Hai piars Bab e Mumma,
cun strusch eis enconoscher et ussa ducss jeu euug piarder tei,
5 piarder tutt quei, ch' ei a mi char. 0, la nova plaga de miu
Cor, 0 tgei chrusch, o tgei Calamitat !
{Drago, passa si)
Drago. Perdunien, char Signiur, sehe jeu disturbeschel eis!
Siegfried. Seis bein vegnius, Drago, tgei vul ti?
10 Drago. Prender pietigott e salidar miu Signir, bitschar siu meun, agurar
ventira e rugar Diu per el.
Siegfried. Aber tgei munta quei, che vus tuts esses aschi trests e plon-
scheis? — Gliei gie bucca 1' empremaga, che nus vein giu de
marschar. Sapi Dieus, sehe quei ei la davosa ga?
15 Drago. Nus essen tutts en sees meuus e ludaus seigi el en perpeten.
Act 11.
Scena 1.
Gietioveva e Drago; suenter in Servitur e Golo.
Casti de Gienoveva.
20 Drago. Vus legiis bunamein memia feitg.
Gienoveva. Jeu sundel grond' amatura de legier e cunzun sehe jeu hai per
meuns ina sointgia legenda, sehe sa miu Cor bucca ruassar
entochen 1' ei finida. Mes pertraitgs een tuts leu concentrai,
nua la Cardientscha, Sperouza e Charezia mei tilau. Mo con
25 da lunsch essen nus cun uossas ovras dagl exempel de quels
grons Servients de Diu, che gauden ussa la glisch perpetna!
Drago. Vus esses e vivits en vera pietat; jeu less bunamein dir, sehe
jeu fagiess bucca star mal vus, sco ina Sointgia.
Gienoveva. E tonaton essen nus tuts pucous, che savein e podein e vein
30 nigins marets, auter che la bunna veglia. Mei ussa, Drago e,
spitgei mei eu mia sala! Jeu vi schar explicar vus enqual
causa de quei cudisch, ch' jeu capeschel bucc; enqual causa
latin, che fa mei confusa.
Drago. Sco vuss comandeis. (passa giu) —
35 (II Servitur passa si e di).
Servitur. II pictur ha val ussa termess.
Gienoveva. (considerescha il Maleitg) Bials eis el, finas colurs e sco jeu
pos veer, bein tuch. Uss' eung ina biala rama. — Mei tier Golo
e figiei pagar ! (Jl servitur passa giu) Cheu sund'jeu. {mirm
40 sil portret) Quei ei mia sameglia. 0, vanadat dellas vanadats.
in maleitg, che savens selevaga e va en mal e lai nigina me-;
Sontgia Gienoveva 537
moria davos. Aber tgei vi jeu far cuntut? jeu vi tener si,
serrar eu e cura ch'jeu suudel veglia e runzliada e blicbida,
sehe dei quei maleitg far vcer e metter en memoria ]a vana-
dat de quest mund. Otz eung giiitna e garbata, dameun schon
veglia, scultschanada e sin tuts menns mendusa. O, vana- 5
dat de tuttas vanadats e nuot anter che vanadat sin quest
Mund. Mirei, Golo, il portret! ha il pictur toccau, semeglia
el meiV
Golo. (jjassa si) Meunca nuot, feitg bein daus.
Gienoceva. Observei vus setz! 10
Golo. Ach, ei meunca, eh' ei gliei bucca viv et ei bucca min.
Gienoveoa. Co ei quei manigiau? In maleitg ha nagina vetta.
Golo. Val quei ei il mender, ch' el viva bucc; tschella visa stuess el
esser meess.
Gienoveva. Meis en phanzegnia? ne esses malseuns, ne bucca endreitg eigl 15
tgiau ?
Golo. 0, Gienoveva, seigies bunna, seigies mia!
Gienoveva. Tgei patertgeis, tgei raschienü? Esses malseuns, veis la febra,
0 char Golo? Duess jeu far ir pil Miedi?
Golo. 0, na, gliei ni febra, ni Deliri et il Miedi, gie il sulet Miedi 20
fusses Vus, chara Signiura, Viis quella, che savessas stizentar
il barscbamen, che arda, brischa e consuma roei, mei, che vesel
et audel nigin auter che Vus, Vus, o Signiura, ch' esses solletta
L' amitgia, il scazi de miu cor. Vus, Signiura, podeits medegar
mei. Da Vus dapenda miu salit. 25
Gienoveva. Nua esses, nua patertgeis Golo? Tgei garigieis; enconischeis
bucca mei? Sedistadei, jeu suud' gie vossa Signiura e patruna ;
jeu sun la Contessa, Dunna dil Cent, Siegfried, Vies Siguiur.
Tgei luugatg ei quei; tgei gagliardia! 0, Golo, mei en vus
setz! Bugien vi jeu creer, che Vus seigies malseuns e che mo 30
las dolurs della malsognia hagien cuschanau in transport de
tonta gagliardia tier vus, in moment aschi phrenetic, sco abomi-
nabel e deplorabel e val perquei, che vus esses malseuns e
tschellavisa esses adiua staus in bien e dischent giuven, vi jeu
veer perdunau avus il passau, cun speronza, che vus meigies 35
en vussetz, veseies en vies gron entiert, che vus figieis ami et
a vus e turneigies anavos sin la via della dischentadat e dil
dueer encunter Diu, enconter vies Signiur e Patrun et en-
conter mei.
Golo. Ach, sehe leits bucca duvrar misericordia cun mei e cun mias 40
dolurs? Eis ei nigina speronza?
Gienoveva. De tgei speronza? Haveigies temma de Diu, sehe mungleis vus
nigina speronza dil Mund.
538 Peter Anton de Latour
Golo. Scb' eis ei tut adumbaten ; nigina Remischun ! 0, Gienoveva, ti
rompas miu Cor; ti vul mei per morts! Ach, neu, neu en mia
bratscha!
Gienoveva. Daven da mei, daven um, che has bandunau Diu e piars il
5 turpeitg !
Drago. (jmssa si) Tgei meunch' ei, Signiura?
Gienoveva. Vegni, jeu desidereschel ded ira tier las legientas dils Soings!
{omisdus passan giu).
Golo, {persids) Nua sund'jeu? Tgei fetscb'jeu? Eis ei bucca, sco
10 sehe jeu semmiass? Na, na, güei nagin siemi gliei nagin siemi;
gliei leider la seza verdat! Untgid' eis ella! 0, cun tgei sprez!
Tgei garmaschia! Aber bucca per nuot has ti sprezau mei e
giu vergognia! Gienoveva, 1' amur po surfrir bia, ella selai tur-
mentar ditg! Aber, aber, rut ch' ella ha ina ga sia uatira, eis
15 ella pir, ch' ina furia dilg Uffiern. L^ amur ei pir, ch' iu tiger,
che ha rut sias cadeinas, et ei sefaitgs patrun de sesez. El
morda, scarpa e devastescha e sia rabia dat nigina grazia.
Aschia r amur sprezada, ella schanegia nuot, perduna nuot e
tgi, ch' ella trapla, daventa 1' unfrenda de sia rabia. Ella temma
20 ni forza ni inschins; pertgei ch' ella ei tschoca e vesa nagin
pi-igel encouter sees attentats e furia, enconter sias emprovas,
enconter sees propiests. Trembla, Gienoveva, trembla! Golo ei
ei gleiti bucca pli Golo; bucca Golo, che ha teniu char tei,
che ha eucuretg tei, che vess bitschau ils peis e portau tei sin
25 meun ; sonder Golo, ch' ei en furia e rabia, vindichescha tiu
sprez, tia garmaschia, tia indifcrentadat enconter sia inclinaziun !
{loassa giu.)
Act. III.
Scena 5.
30 Golo persuls.
Golo. Gliei sera, las steilas selaien ver, il sgir della noitg veng pli
a pli datier, il Univers va gleiti a ruaus; mo tscheu (muossa
cul meun sil pez) tscheu ei nagin maus , in pertraitg catscha
lauter, caneras de mintga visa van pil tgiau entuorn. Tgei
35 po mai duess jeu entscheiver; nua, nua savolver? Quella gronda,
biala iigura ei adina avon mees elgs ; ella trai, ella endrida
mei et alla fin eis ei mo in Phantom, che dispara daven de mees
egls en quei moment, ch'jeu val vi pegliar el. Mo tut mo
spert, in spert emperneivel en sesez , che lai davos nuot auter,
40 che contrasts et encarschadetgna. Jeu pos ir ne star, sco
in' umbriva compogn' ella mees pertratgs. Mond jeu sin in
r auter, adina eis ella spera mei; vi jeu plidentar ella, sehe
Sontgia Gienoveva 539
dat ella nigioa risposta; vi jeu porsclier il meun; val leii eis
ella stuiida naveu, 0^ sehe calla, calla, de murdergiar mei; u
veglias esser mia, ni veglias mei bandunar.
Scena 6.
Gienoveva passa si plidont citn seseza. 5
Gienoveva. La noitg ei arivada, las gielgias siemien, las rosas cupidan,
1' aria muenta la feglia ord la sien, ils uauls ein stgirs e grevs ,*
la noitg cuchegia en 1' entira natira; la glisch arda tut
verda.
Golo. E Vus, Signiura destadeits las marveglias dil mund, che ruaussen 10
sut Tiarra. La natii-a sesveglia, las plontas sezacuden e fieren
ora feglia e flurs; la Tiarra catsch' ora sia jarva, il flor sescu-
viera e lai veer sia bialla fatscha e ras' ora sia bun' odur. Nua
che vos pass ariven, selegra la natira de vossa vegnida e sur-
vescha a vus fideivlameing per honorar e venerar Vus. 15
Gienoveva. Co va ei cun vus, Golo? Nua esses adina? Vus esses rai-s e
mai hilars.
Golo. Veseits bucc en mes eigls ina fanteuna de larmas e desperas
adina mo la vusch della mort?
Gienoveva. Sedeliberei de vies Mal ; tschella visa ei vies viver in grev siemi. 20
Golo. Jeu sai bein, tgi che savess scatschar il siemi e dar ina nova
vetta ami.
Gienoveva. Jeu plaidel bugien puspei cun vus; e gleiti, gleiti hai jeu per-
dunau a vus vossa gagliardia. Seigies da cheudenvi bravs e
perderts, sehe vi jeu emblidar quei, ch' ei passau. 25
Golo. 0, bia memia maneivel emblideits vus vi mei! pertgei sai era
bucc jeu emblidar vi vus?
Gienoveva. Gliei temps, jeu sto turnar a casa.
Golo. Vus fugits da mei, mireits strusch sin mei. Veits temma de
mei. Sund' jeu bucca migieivels ni humiliteivels avunda? 30
Gienoveva. Ei gliei bein tard; jeu sto festginar d' arivar elg Casti.
Golo. Vus leits pia bucca terglinar? Cheu ei gie tut la pompa della
Scafiziun. Cheu een las flurs della Carapagnia, las pradarias
verdas; cheu la terlischur della Glina, las meliardas de Steilas,
che terglischen egl firmament e cheu desperas vies pertgirader, 35
il pli fideivel, che fuss prompts, de sebatter per vus, sco in liun.
Gienoveva. Ei gliei avunda; jeu sto ir.
Golo. Vus veits ami eung bucca perdunau; co duess jeu po mai
puder viver, sehe vus esses eung sin mei villada.
Gienoveva. Laschei mei en ruaus! Jeu sai sin vus bucc' esser villada, sco 40
jeu duess.
;j40 Peter Auton de Latour
Golo. 0, tgei Consolaziun d' udir quels plaids giud vossa aigna bucca;
quei ei baisam per miu cor plagau. Vus savcits buec' esser
villada sin mei! 0, confiert, o trost enamiez mees stgirs diibis!
Gionoveva chara, mia Spusa, ti tciugs char pia tiu Golo; e
5 nuot sa impedir nus de sealliar pli stretgiameing. Siegfried ha
forza schon calau de viver. L' ujan-a sega la trupa c sega ils
Comandants senza schaneitg. Las battaglias een sanguinusas e
tut lai crer, che Siegfried tuorni bucca pli a casa. Tgei pia
piardcr temps! Jeu teing tei charj si pia, dai, o chara Gienoveva
10 dai il meun e dai tiu cor! et jeu dun a ti ilg anni. E duess
Siegfried eung viver e turoar, seh' eis ei nigina remischun per
elj nus essen e restein maridai et el sa ver pazienzia.
Gienoveva. 0, veh, o paupra mei! La phrenesia surpren el ; ilg entaleitg
vul bandunar el; ferstand e prudientscha een daveu!
15 Golo. Na, na! jeu lasch bucc bauduuar mei; Vns steits cheu! Jeu
sun tees, ti eis la mia! Niginas forzas pon nus separar! Viver
e Morir ensemen! Ti metschas bucc, Gienoveva! {el f eilig) —
Tschiel e tiarra sau ir sutsura; aber, aber nus vegnin restar
ensemen! Unii en la charezia, unii cun il ligiom, che mo la
20 mort rumpa!
Gienoveva. 0, giuven stravagant e furius! nua pertratgias; has emblidau
Diu et il Mund? Temas bucc, che la tiarra sarvi e laguotti
en? Ch' il fundament dellas montagnias sezacudi e las pezas
cuvierien en tei e tias schliattas ovras? Seturpegias bucc avou
25 tetez? Ei nagin turpetg pli en tiu cor? La vendctgia dil tschiel
penda sur tei! 0, Golo, o Golo! Eis ei veguiu aschi lunscb,
ch' jeu sto tei hasegiar, abominar e sprezar, ch' jeu sto tummer
e fugir tei pir ch' in tiger ! 0, Dieus, vul bucca vegnir en agid ;
has tuttavia bandunau mei?
30 Golo. Tut adumbaten! Vus vignits bucca libra: Drago! Drago! Ti
eis la cuolpa! Aber ti dueis bucca segloriar! Sur tei penda la
spada de Damocles ! Vus stueis esser mia Gienoveva per adina.
Act IV.
Scena 1.
35 Gienoveva e Drago. Combra della Grova.
Drago. Esses bucca bein, graziusa Signiura? Vein ligiu e ligiu et ussa
bucca in plaid ! Tgei munta quei?
Gienoveva. Bucca tuttavia bein e tonaton de plonscher, Sai strusch dir,
nu' ei meunca. Jeu pertraitg vid quei, che ti has legiu e sai
^^ bucca capir, che tuts quels soings, che hau teniu char Diu e
Sontgia Gienoveva 541
faitg la veglia de quel, han sin quest mund mai giu ina ruas-
seivla ventira, et ils biars ban stoviu dar la vetta,
Drago. Christus ha gie deitg: „Jen portel bucca la paisch! Jeu portel
la spada." El sez ha sedau neu per in exempel a nus. El ei
vignius persequitaus, marterisaus et ei morts vid la chruseh. 5
Tgei duein nus spitgiar da bien; jeu vi dir: Ei gliei nuotta
de sesmervegliar, che ils buns, ils giests, gie sezs ils songs han
stoviu patir persecuziunSj marteris e la mort seza. Christus
ha denton aviert, las portns dil parvis e da Iura euueu ei la
fossa 1' amur della Perpetnadat. 10
Gienoveva. E schvaniu ei tut stermen et anguoscha; e la Manna dils Eun-
gels parigiada per nus.
Dra(/0. Ils giufnals han suondau Christus ; en peiuas , enten la mort et
enten lur marteris han eis era schon viu l'alva della vetta per-
petna et iidiu lur Spindrader scheut: „Vegni da mia vart drctgia, 15
Vus legi ora!" La via dils fideivels per arivar tier Christum
ei adina Stada sanguinusa e pleina de spinas e veng restar
adina; e per quella e per negin' antra selai ei arivar leu e val
per quella han era tuts ils Soings e Beai stoviu ira tier la
Gloria perpetna; et aschia bucca sesmerviglieien giud quei, che 20
nus ligin eu la vetta dils Sointgs !
Gienoveva. Perquei touta miserla sil mund, sinaquei che nus cheutras po-
deigien lavar nus setzs dils puccaus, en humilitouza e resignaziuns
e vertits cun resister a tuts empruamens e sepertgirar de curdar,
Drago. Bien per nus, sehe Dieus termeta beiuduras miserias e sven- 25
tiras ! Prendeien nus tut si en bien, sco per in schaugetg dil
tschiel, sehe veng quel era encoronar nos marets.
Scena 2.
Golo passa si cun Benno et auters fumelgs.
Golo. Cheu veseits vus sezi quei, ch' jeu hai deitg! 30
Gienoveva. Tgei duei quella supressa moutar? en mia combra?
Golo. Cur tut dierma, sund'jeu alerts. Jeu hai de vigliar sur Vos'
honur. Quei ei il Camond dil Signiur. Co stess jeu bein, sehe
jeu vess' bucc ilg eigl aviert sin quei, che daventa cheu e
pertgirass bucc 1' honur de miu Signiur! Veits manigiau, ch'jeu 35
detti bucc adeitg sin vos curviens de di e de noitg! Veits
cartiu, ch' ei resti zupau a Diu sez? Fumeigls, pigliei Drago,
matei el en cadeinas e fri el en las pli aultas perschuns! Leu
possi el crapar!
Drago. 0, Diu, tgei hai jeu po mai fatg? 40
Golo. {enconter sees umens) Mirei il schelm, co el veng bleichs, piarda
las colurs e trembla ! L' enzena de sia cuolpa !
f)42 Peter Anton de Latour
Drago. 0, bien Diu, ti eis perdetgia! Jeu clomel tei, sai ni plidar, ni
quescher. La tema, 1' anguoscha ! 0, Signiur Golo! Cartei ami!
0 tschiel, o tiarra! Aschia bein, jeu cordar en in puccau, aschia
jeu, cbe sun il survient denter ils Vasais !
5 Golo. Bucc' in plaid pli! Allö, pernci e ligiei e figiei quci, di' jeu liai
cumendau !
Drago. Ach, nua duei jeu po mai sevolver! 0, niebel Golo, liagies po
compassiun! Jeu sun gie iuozens, ascbi pilver, sco il Segnier
Viva et jeu bai olma!
10 Golo. Tgei nezegia tiu snegar, tiu plirar ? Eis ti staus ascbi gigliards
de far in' ovra ascbia, scbe port' era la peina!
Drago. Inozents e nagiu vul mei tadlar!
Golo. Bucca plaid pli ! Betti el en perschun ! Leu sa el sgriziar et
urlar e vegnir per ina eun sia Conzienzia!
15 {Drago veng encadenaus e manaus daven.)
Gienoveva. Ascbi lunscb giu eis ti cordaus, o GoloV
Golo. Tgei manigieits, meis Amitgs, scbe nies Signiur Cent vignies
anavos et udess ded auters quellas biallas novitats e co nus
vein giu quitau per sia reputaziun e vertiu semiglionts zom-
20 bailgs? Tgei vigniess el dir? Vigniess el bucca dar in bien
servit per nossa negligenza, vid il quäl nus pudessen mustigiar
nossa vett' ora ! Hagies pia bucca per mal, Signiura Contessa;
era Vus stueis midar quatier. Vus babiteis da cbeu anavon en
la Tuor Gronda!
2b Gienoveva, Saveigies, Golo, jeu bai bucca motif de seturpigiar!
{Tufs passa)i giu.)
Scena 4. Prischun.
Gienoveva e suenter Golo.
Gienoveva. Eis ei posseivel de tractar mei, jeu vi bucca dir cun ascbi pauc
30 attenziun; mo plitost cun mai iidida violenza e crudeivladat? Ei
gliei, sco sehe jeu seraiass. Jeu enconuscb memeza bucca pli.
Nagin confiert, nagin agid! Jeu sun la patruna incarcerada
d' in survient e nigin , cb' ugegia de dir in plaid per mei! 0,
Golo, aber na; quei num peccamiuus num duei bucca pli vargar
35 mia bucca! Ordavon vuler mei surprender e far malfideivla a
miu cbar Mariu, suenter serar en, prender daven tutta conso-
laziun! 0 Dieus, entgei meuns bas mei schau curdar! Miu Bab
Spiritual ei morts e Volf, o Volf, nua eis ti, che era ti ban-
dunas mei? Ei-a tei ban ei separau da mei; era ati ein las
40 portas de mia prischun claussas e serradas. Gleiti, gleiti mumma
d' ina nova creatira e nigin agid ; II Mariu daluusch daven e
nigin per ami assister! 0 Dieus, pertgei bas ti schau curdar
Sontgia Gienoveva 543
mei sein bass? StrofFegias ne emprovas ti meiV Ti enconuschas
miu intern, miu cor ei ati aviarts; ti vesas mia inozenza e
tonaton laies ti tier, che miu il pH gron inimitg, po tribnlar
mei aschi feitg ! Ach, varda sin mei; pren puccau de mei; dal
Mund hai jeu nuot de spitgiar! Massera d' in Cont, rechs e5
pussents, feglia d' in Ducca sto jeu senza cuolpa pirir elg funs
d' Ina prischun! 0 bien Diu ! Las tuttavia bandonau mei? [Golo
passa en). —
Ti ugegias de vegnir avon mia fetscba? Has bucca ver-
gognia? Quei ei eung il pli neer act, che ti pos far, ina gomia 10
la pli gronda !
Golo. 0 Gienoveva, o peina de miu cor! 0, eungel, sehe plaida!
Has perdunau ami? Perdunas ami? II Sathan ha mes mei en
moviment. Ti queschas; sehe bein pia; mondi vinavon 1' ovra
dil Demuni, sco eil' ei entschatta! Uffiern, Laguott' en mei; jeu 15
pos bucca viver; jeu podess sescarpar cun mes agiens dens ; e
tgi po quei impedirV
Gienoveva. Dieus solet, che vesa vus e mei.
Golo. 0, legerment de ver vossa fatscha! Enamiez de quella miraglia
romp' jeu miu tschurvi encunter quella. Jeu sun tut desperaziun ! 20
Jeu laschel vus libra, Gienoveva! Aber patertgei, eh' jeu sun
tutt Voss! Comandei e schei, tgei che vus leits! Tut duei da-
ventar sco vus leits!
Gienoveva. Sehe laschei mei persula!
Golo. Stei bein, stei bein! 0, emperneivla figura, stei bein! 25
Sceiia 6. Prischun.
Golo. [passa si) Eis ei gleiti madir, penitenta; has gleiti rutt il caprezi?
Gienoveva. Ave Maria! Laud et honur seigi ati, o Mumma de Diu!
Golo. Eung adina stinada e serau las ureglias ! Vul ti il elar dil di,
bucca ver pli? Has aschi paug bugien tia vetta? 0, plaida mo 30
eung ina gada, bialla Gienoveva! Tut veng dil meins. Seigies
bucca aschi capriziusa! Lai esser mei aschi chars , sco ti eis
ami; mo in plaid, mo in' egliada emparneivla, in ping act d'amurj
e ti eis libra !
Gienoveva. Na, na, cun quei prezi cumprel jeu bucca mia libertat. II mund 35
cun tuttas sias richezias, biallezias e grondezias vala bucc mo
il pli ping moment, d' emblidar vi Dieus e la fideivladat, en-
I girada a miu mariu. Cun il prezi dil mender puccau, sapias
Golo, eumprel jeu bucca mia libertat e la liberaziun della pri-
schun. Bucca sestinescha, Golo e bucca selai crer, che ti 40
vegnies surventscher mei cun serrar en, far endirar foiü e seit,
,•344 Peter Anton de Latour
pitiir auters tormens , far daventav mei malfideivla a miu Diu
et a miu Signiur. Pli bugien morir , che seuuir cun tei; jeu
sai era veer cun tei nigina Commiseraziun ; scb' jeu savess rao
cun in' egliatla agredir a tiu gargiauien e liberar tei della
5 desperaziun e mei dalla mort, era quei f'agiess' jeu bucc; pertgei
ch' ei fuss puccau. Et il turpeitg, cbe jeu stiiess veer avon
memetz! vegniess quel bucca far f'ondar mei en tiarra? Per
qnella fin calla, Golo, de tantar, gliei tutt adumbatten; jeu
sund' armada cun la tema de Diu e la fidonza sin quel e neginas
10 forzas et inschius vegnien domigniar miu spert e mi'olma, cun-
bein, cb' il tgierp ei exponius alla persecuziun della bar-
baria.
Golo. E vus podeits mirar tier a raia rabia! Jeu liai teuiu vus per
ina migieivla persuna, cbe cont'orti mei en mias adversitats e
15 peinas; nuotta toumeins esses Vus ussa la crudeivla, cbe vul
cun siu Exempel far vignir mei euug pli crudeivels. Gienoveva,
vivon fuvas ti buntadeivla e levas bein ami; tes eigls erau spir
carinadat, et ussa tgei fas ti? Ti marterisescbas mei, engiavinas
mei tier ilg Ufiern sez ; mia olma seza bas ti cun giests, giucs
20 fauls et inscbins gudigniau e vul dar persuenter nigina pagaglia.
Na, na^ ei va bucc ascbia. Cbeu ei il liug, Temma, eben sarei
en, nua cbe nagin vesa e nagin po salvar tei; cbeu ei il liug,
cbeu vi jeu veer la pagaglia per tontas breigias, mals e mo-
lestias, ch'jeu bai giu per tei, {El vul ira vitier.)
2b Gienoveva. Anavos, bucca tempatscba de mei, miserabel bastard! Sapias,
jeu suu la Dunna de Siegfrid, tiu Signiur, cbe tuorna puspei
e tuorna per far cun tei giustia, la crappa veng star neunavon
e plonscher enconter tei; scbegie cbe ti bas faitg morir mei; e
dar perdetgia de mia inozenza. Anavos, insolent, miserabel,
30 bagies vergognia e tema, cbe la tiarra tei laguotti!
Golo. Ach, nua mi sesalvar? Las floraas datten ensemen sur mei en,
las cadeinas sestrenschen ! 0, Gienoveva! ti uobla creatira, cbe
fas ami tontas peinas! Miu Cor ei ruts, mees onns de couten-
tienscha et inozenza vergai, la forza vittala svanida. Jeu sundel
35 ina barca senza tenda, senza pallas, senza guvernailg s' ilg aul
della mar, enamiez della Tempiasta. Tgi veng po mei manar
elg port de salit e contentienscba? Tut cloraa en mias ureglias:
„Tgei terglinas; tgei fas uiarra cun tias passiuns ; pertgei stas
cbeu et endirasV In sailg en 1' aua, ni' ina spada eilg cor, ui
40 in sugett entuorn culiez fan fin a tias pissiuns, a tias miserias,
a tes tentaments ; nuot tei cumbregia pli, mitschaus eis ti dellas
anguoscbas e tribulaziuns dil mund! Aber nii' ei la perpetnadatr
0, sgarschur, 0 teribel viver, 0 vetta, 0 mort disperada !
Sontga Gienoveva 545
Gienoveva. Sevolvei anavos; dei in' egliada sin quel, che La pH legarmen
giud la conversiun d' in puccont, che sur tschien giests ; il sein
della ricla ei en vies cor, bugniei el cuu larmas, fagiei crescher
e verdegar la plonta della contristaziun e tristezia sur voss
puccaus ; se volvei tier Diu e rogei el per perdun ! Seh' el 5
assista a vus cun sia grazia, sehe veng la davosa brenzla de
pietat e vertit crescher en grond fiug e floma; sehe Dieus ei
cun vus, tgi sa esser encunter vus !
Golo. Ha, Ha: Siarp, che ti eis! Niev glisnerem plaida tia bucca;
libra lesses ti esser. La nauschadat veng ord il tiu Cor; la 10
mort smanatscha tees eilgs. Daven da mei; jeu euconoschel
tei bucc! Ti spueuteilg, co eis midada, Gienoveva! Vivon
tut buondat e grazia, et ussa, in Demuui sez. Daven da quei
liug, nua ch' il sathan fa fiasta! El fui.
Act V. in uaul. 15
Siegfried e Gienoveva.
Genoveva passa si sezulad'' en in Mantel.
Siegfrid. 0 ti Diu, co sun jeu surprius! Per tut il mund di, tgi eis ti,
blutta, malseuna, desiarta en quella teuna, nua che mai in
Carstgeun veng neutier. 20
Gienoiieva, 0 bien Signiur, perdunei; jeu sun ton tementada! Mai, mai
hai jeu viu cheu ina persuna; et ussa meina la providienscha
grad vus neutier!
I Siegfrid. Tgi eis ti? Co has num? Eis ti de giuven ensi Stada en quei
desiert? ne eis ti Stada anzacu denter antra glieut? Has mai 25
giu meglier, che uss? Jeu podess bargir de veer tei aschi
pupratscha!
'xienoveva. Ach bein, bein, jeu hai giu megliers, gie buns, fetg buns dis,
Jeu sundel ord Braband, e fugida cheu, perquei, ch' ei levan
mazzar mei inozentameing e miu affon. 30
Siegfrid. Sehe co pia? Con ditg eis ei de lur' enneuV
jrienoveva. Jeu fuvel maridada cun in bien, pietus umm; nauschas lieungas
i hau fatg crer, che jeu seigi ad el Stada malfideivla. En greta
j ha el coinandau a siu emprem survient de far mazar mei e
miu e siu aifou. Quei dueva era daventar ; aber ils ummens, 35
che foven postai per exequir, hau giu compassiun e schengigiau
la vetta; jeu aber hai stoviu empermetter, de mai pli seschar
, veer la glieut, ne vegnir sut eegls a miu marin. Da Iura
I enneu sun jeu cheu, e Dieus ha- mei misteriusameing conservau
cun miu affon ensemen, Ei gliei gleiti 8. onns da Iura enneu. 40
Romanische Forschungen VIII. 35
546 Peter Anton de Latour
Siegfrid m/'ra e considerescli'eUa: Na, gliei bucca pusseivel. Jeu pos
mirar, sco Jen vi, seh' enconusch' jeu vus bucc. Tut jastra e
tonaton ! ach Dieus, ti tentas mei: Co veis pia num? e co vies
umm ?
5 Gienovera. Miu Signiur, o bien Diu, ba num Siegfrid, jou la paupra Gie-
noveva, Siegfried dat vi. Eis ei pufseivel, han quels plaids
faitg tont' imprel'siun! 0 Siegfrid, char Siegfrid! Se dadesta,
Sefai si!
Siegfried revegn e sefiera en schanuglias: 0 Gienoveva, eis ei pufseivel,
10 Gienoveva Poss perdunar arai? Eis ei pufseivel , che la
tiarra porti mei? Pufseivel che ti ami perduuias? Na, na,
mai pli! Jeu, che portel la Ouolpa de tut tiu Mal, de tiag
raiserias e peinas; jeu che hai termefs tei senza Cuolpa tier la
mort! Co duei jeu astgiar seaproximar ati, ati, il Spiegel della
15 pietat, la buontat seza! Sch'ei gliei pufseivel, o sehe hagies
Compafsiun Gienoveva per mei, che sun staus surmanaus,
tschochentaus et entardius; parduna et hagies Compafsiun!
el stend ora la bratscha encunter ella.
Gienoveva. II cor mi rumpa, Siegfried! Leva si, leva si, tut ei perdunau;
20 Bucca ti has mei persequitau e marterisau. Bucca ti eis la
cuolpa, sunder la Cuolpa ei de quels, che han stendiu ils latschs,
et han pigliau tei. Schon deditg hai jeu quei enconoschiu,
e schon deditg eis ei perdunau ati. Tuttas las miserias, ch'jeu
hai pitiu , las anguoschas e dolurs , nuot scriv'jeu tier ati; tut
25 mo sin meu quen, II bien Diu ha voliu las maclas de miu
Cor schubergiar elg fing dellas tribulaziuns. El ba voliu em-
pruar mei, sia malvengonza fancialla, el ha termefs las cruschs,
per entras la Crusch far mei meriteivla dils fretgs della Crusch.
E vegli Dieus, chel hagi enflau mei meriteivla, vengonza dellas
30 empermischuns de Christi ; ch' El hagi enflau mei meriteivla de
aver part vid ils avantaitgs de sia Pafsiun e Mort! —
Leva si, Siegfrid ! ella yeglia per in meun, leva si I e buca
raortifichescha miu cor en quei moment, nua ch' el senta tut
quella letezia, ch'il Mund po dar! Bucca secombregiaj mo bein
35 selegra! II moment ei cheu, nua che nus podein puspei seunir
en paisch et en Carezia per quei ping temps, ch' ei daus anus
sin quest mund, per la perpetnadat sin gl' auter Mund!
Siegfrid. Jeu stun si, per di, che ti vul aschia! Seh' jeu mierel en
fatscha ati e considerescbel, o sehe mai, mai sai jeu seconsolar.
40 Nua ei la bialla, sareina tschera, nua las rosas de tia fatscha,
nua la clarezia de tiu eilgV Daven, daven ei tut quei, e ristau
mo il remiers de Consienzia. Aber ti has perdunau, perdunau
has ti ami, e quei, quei tut sulet levgiau miu cor. Aber ilg
Cantadas e canzuns de Sout^a Gienoveva
547
affoD, miu char affon nua eis el, morts? nua sataraus? Ch'jeu
pofsi veer la fofsa !
Gienoveva. Bucca sataraus, bucca morts eis el ; entras speziala grazia viv'
el. Bein vefsel stoviu morir; pertgei il nutrimen della muma
fuva compleinameng tschessaus; aber pren mira! Las merveg-
lias dil Segner! Ina Cierva, val quella, che vus veis viu, ei
vegnida elg extrem basengs, e cun siu laitg vivintau talvisa
nies dolorus, cb' el ei ufsa seuns, ferms per sia vegliadegna.
Ina Baila denter ils tbiers salvadis ha priu puccau dilg affon.
Ip.l
DIVERSAS
OE DALLA TKAGOEDIA:
La vetta
e DQort de Sointgia Gienoveva.
M ANA DA SI
A BREIL ILS 19 DE FEBRUAR 1849.
TRADÜCIDAS LIBRAMEGN, DAL TÜDESG E'GL ROMONSCH.
(Nach einem anonymen fliegenden Blatt in 12", Cuera, stampaii an TOfficina
Ottoica, ohne Datum.)
GOLO.
La dameun, e bein marvegl,
A cavaigl mond jeu a spass,
Jeu entaupel il soleigl,
Ils utschals, che fan fracass,
5 Eis selegran, sesalidan
Et ensemen semaridan.
[p- 2] CANZÜN
DIN GIUVEN, TROMPAUS ET EN-
TARDIÜS D'INA GIÜVNA.
Dietrich, il pastur.
Serraus en in desiert
En miez de cuolms e vals,
Nu' ei ni viv, ni miert,
Oreifer ils utschals,
5 Leu duei ruossar mi' ossa,
Leu esser mia fossa.
Leu cala er' tutt mal
Las peinas e dolurs
Leu el tutt adual
10 Ni breigias ni savurs
Leu faulaadat nigina
Ni petradat entgina.
Leu sas ti bucca pli,
0 bialla mei trompar,
15 Aviert ei tutt leu si,
Nuot sas ti vi zupar,
Tiu tradiment vegn Iura
Haveer la davos' ura.
Speronza biar' has dau,
20 E dau has bia de creer,
Nuota has spargniau
Per miu bien cor gudeer.
Mo leu nu' schal mi' ossa
Tutt siarra en la fossa.
25 [p. 3] Amitgs bucc sefidei
Da giuvnas, gl' ei mo femm,
Lur dulsch mo peter ei
Lur plaids mo glisnerem,
Quei Eva ha schon mussau
30 Et Adam enpruau.
35*
548
Peter Antoii de Latour
[p. 3] CANZUN
SUR LA PR^MAVERA.
Heinrich , 11 pastiir.
Tutt ei che selegra
II ciel ei serein,
La tiarra verdegia
De flurs ei tutt plein.
5 Amur e cbarezia
Per tutt selai veer,
Per tutt mo latezia,
Solaz e plascheer.
En r ari' ils utschals,
10 Sin tiarra tutts thiers
Eegls fan eis zun bials
Cbarins een lur mievs.
Mias nuorsas passegian,
E fan lur heogiart,
15 IIa tschu(l)[t]s las spisgiegian
Cun dulsch e bien latg.
[p. 4] Cuntents cun memez,
Cuntents cun il mund,
Hai paisch en miu pez
20 Amitg de tutts sund.
Da paisch e concordia
Ei pleins il miu cor
Nuota mei inorda
Dadens ne dador.
25 Er'jeu fetschal spass,
Zacudel la couaba,
Mia chara, ti sas,
Discusmein sin combra.
E tgiei leu daventa,
30 Tgi sa quei glinar?
II giavel leu tenta
Per far sebarschar.
II nausch ei manedels,
E fleivla la carn,
35 El drova tutts mettels,
E quei senza spargn.
Per vus scurvanar
De Eva aflfons,
E lur' tarlachar
40 Voss diis e voes onns.
Bucc tei tebrischa
Quei di gie soing Paul
Sti has, che tei brischa
Marida pier baul.
45 [p. 5] E quella doctrina,
Che Paul a nus dat
Suondar lein adina,
Schiditg SCO vein flad.
Mi' Elsa si si,
50 Lein bucc terglienar,
Nus lig' il anni
Avon sebarschar.
Lein pia chara,
Grad iir tie'l altar,
55 E schar cheu sin tiarra
Ensemen ligiar.
La paisch seig' cun nus,
Ensemen portar
Lein era las cruschs,
60 ch' il Ciel nus vult dar.
CANTADA DELLA TRAUPPA.
Bugien bugien lein nus marschar
Et iira en 1' ujarra,
Per Christus lein nus urigiar,
E per la chara Tiarra,
5 Cun forz' unida de amitgs
Surventscher lein ils inimitgs.
Itindreehter Maisseu 549
Notizias ord la vetta de landrechler Nicolaus MalsseD.
Composiziun de landrechter P[eter] A[nton] L[atour].
(Aus dem Grischun, Nr. 18, 19, 1859.)
Nicolaus Maisseo era nativs de Sumvitg et ha viviii eii la secunda
mesadat dil 16*^®^ tschentaner. Sur sia giuventegna plaida la cronica 5
della Cadi pauc ne nuot. Per tgei motiv, e tier tgei caschun el ha bandu-
naii sia casa paterna notifichescha la historia en negins graus ; nus aaflein
el en Valtrina, tier il guvernatur de siu temps, passau[n]s en snrvetsch de
sbier, nua ch'el, miaort sia f'ermezia e sia curascha avanzescha spert tier
l'importonta scharscha de „capo" dils sbiers. Beinvegnus dals offieials, 10
che podevan en tuttas occnrrenzas, capturas et arestaziuns de malvivents
seschar sin siu inschin, sin sia forza e sin sia curascha, mo temius, e giest
per quei malvius dal pievel, e zuar era da quels, che havevan bucca de
temer la giustia e ses offieials; era el „la torta" dil pievel , principalmein
dil pievel bas. Ei vegn detg, ch'el sei eu caschun dina captura vegnus 15
blassaus sur in egl tras ina frida ch'el hagi surveguu d'in pur. Per bucca
schar encorscher ch' enzatgi hagi giu la curascha de sedefender enconter
el cun la forza, cuvrevi el adina vi quella blassura cun il cavegls.
Suenter esser staus in temps en quei survetsch, con ditg di la historia
buc, vegn Nicolaus Maissen a casa, sefa beinvegnus tier ils purs de sia 20
vischneunca e dil contuorn, daventa Statthalter, gierau, mistral, e cun agid
della partida dil caiser, sco vegneva uumnada la partida, che susteneva ils
interess austriacs, finalraein landrechter della „ligia grischa" e beingleiti
suenter guvernatur, ne sco ei vegneva per ordinari detg: „landshauptraann"
en Valtrina. 25
Ei vegn requintau, che suenter esser staus installaus en Valtrina sco
guvernatur, hagi el schau vegnir quei pur, che veva giu blassau el e de-
mondau: „Enconoschas mei?" 11 pur responda: „Jeu enconoschel Eis per
nies graziusissim signur e bucca pli luusch." Sin quei hagi Maissen fatg
daven ils cavegls, mussau ad el la noda della blassura, ch'el haveva sur- 30
vegnu dal medem pur, edetg: „Enconoschas mei!" — II pauper pur, che
saveva ussa avunda, sefiera, surprius della tema, en schanuglias e roga per
pardun e grazia. II guvernatur di: „Leva si e va per tiu fatg, cun tei vi
jeu far grazia, che ti mai enblidies. Et en verdat Maissen ha fatg grazia
jcun quei pur: el ha quei castigiau schi barbaricamein, che quei ei cun 35
iduna et affons per adina staus in pupratsch!
Suenter il bienni de siu oflPeci ei Maissen turnaus a casa cun ina pli
gronda racolta de daners, che cun contentienscba dil pievel, cun pli scuts^
che cun laud e honur. Sco ei para haveva el fatg stupentas fatachentas
per siu sac e sia partenza ha caschunau tier il pauper pievel della Valtrina 40
gronda consolaziun e legerment. El era staus, sco ei vegn detg, in barbar
administratur della giustia e siu grond quitau de castigiar ils delicts e mal-
550 Peter Anton de Latour
fatgs sextendeva sin la buorsa e bucca sin il raegliuramerit. Cun in plaid,
tut siu far et operar sco regonter e sco privat veva siu interess per mira.
Maissen ariva a casa en societat de dns sbiers, ch'el veva giu en
Valtrina, e cun quels leva el inponner a sia vischneunca de Sumvitg.
5 Strusch leu arivaus bagegia el, giudem il vitg, ina casa, che pareva plitost
ina fortezia, che ina plascheivla habitaziun per in ruaselvel burgeis. Mira-
glia solida, arviuls de sum entochen dem, tuttas savas de crapp, barcuns de
fier, tut iudicava sia schliata conzienza e la tema avon il pievel. El regieva
en sia vischneunca sco ver despot. Neginas partiziuns de jertas astgavan
lOvegnir fatgas senza sia intervenziun e la pagaglia per sia lubienscha e per
sia assistenza prendeva el sueuter siu piascher. Vegneva ei avon en ina
partiziun , in effect, che plascheva ad el, sehe fuva quel , senza coutradic-
ziun, negin astgava dir in plaid enconter, destinaiis per sia pagaglia.
Seh' in pur ne lauter leva esser segirs de vetta e rauba, sehe senuspeva
15 el bein de dir in plaid enconter il meini de landrechter Maissen. Sia de-
spozia era arivada schi lunsch, ch'el intendeva de far vegnir ils purs
avon sia casa per far vischneunca, nua ch'el haveva pinau tier ina pintga
alteza per siu thron.
II carstgaun proponna e Dieus dispouna. Sia prepotenza e gagliardia
20 veva denton irritau il pievel della Cadi en general e bucca meinz ils
umens che regievan pli u meinz il cumin; la mesira de sia violenza era
arivada tier sia culminaziun, havent el, sco la cronica di, fatg sitar giu
tras ses sbiers en sia agna stiva in pur, che probablamein era ad el bucca
dengrau. La giustia seregeglia.
25 En consequenza de sias acziuns despoticas, vegn landrechter Maisseu
clomaus a Must(u)er avon la giustia, la quala sin il general clom dil pievel
era finalmein seresolvida de far fin alias barbarias de quei despot.
Maissen compara avon il tribunal, il process vegn manaus et alla finala
proponniu in „giustament", q. e. ina composiziun de grazia e giustia. Sin
SOquella proposiziun demonda landr. Maissen lubienscha de saver secussegliar
cun landr. Ludv. de Latour. Quei vegn concediu. Eis passan giu, secus-
seglian e Maissen seresolva de sefierer en bratsch al tribunal e rogar quel
per la megliur e grazia; el incombescha landr. Latour de communicar sia
resoluziun al Tribunal e de plidar en sia favur. Latour va en stiva de
35 dertgira e Maissen resta en sule della casa — cumin. Cheu compara \u
cert Sgier, domdecan, ne canonic della cathedrala de Cuera sin porta della
casa — cumin e demonda de Maissen, tgei ch' el fetschi cheu. Quel
requenta sia situaziun et era sia intenziun de semetter en mauns dil tribunal.
„0 pupratsch , ch' Eis ein", di Sgier „pertgei sesutametter ad in oberkeit
40aschia — Eis, che hau tons amitgs, che seprenden en per Eis! — Vegneu
spert jeu hai pinau dus cavals; lein semetter a cavagl et encurir agid pli
lunsch." Per sia sventira teidla Maissen sin ils plaids de Sgier, eis seglian
sin cavagl e tut che dat fiuc va ei de crappsesiala giudora. Arivai a
landrechter Maissen 551
Sumvitg regulescha Maissen sp(r)e[r]taraein sias scartiras, seproverla cuu da-
ners et auter il pli custeivel de sin tenercasa, e continuescha Iura cun siu
compogn il viadi tochen Dornet, iiua ch' el sequintava segirs avon las per-
secuziuDS dil tribunal della Cadi. Leu dueva la partida dil caiser schur-
miar el, entocben che era ils cumins de qnella partida, podesseu vegnir ad 5
el en agid enconter la Cadi. Sut il doniini e la protecziun dil casti de
Kazen, e dil cumin dil plaun secarteva el de saver star leu senza neginas
molestias.
A Muster ha il tribunal denton mauau il process vinavon e, suenter
haver citau Maissen treis gadas senza che quel fuss comparius, concludiu:10
quel dei esser privaus de tutta segireza, declaraus et enconoschius per
„fogelfri" e sia facultat vegnir confiscada.
Maissen spetgava a Dornet sin ina viulta dellas circumstanzas politicas
e sperava agid d' auters cumins , prinzipalmein della Lumneza , la quala
haveva schon entschiet far pass hostils enconter la Cadi. Duront quei 15
temps mava el savens a ßeichenau ne a Cuera tier ses amitgs per secusse-
gliar e secomblidar vi cun quels. Sin in de quels viadis, denter Cuera
e Dornet vegn Maissen tuccaus dil culp mortal. In siu figliol sepaina e setta
il padrin, che patertgava äß negin prigel e mal e recitava il brevier, culs
peis ensi. 11 figliol bucca satisfatgs de haver mazau siu padrin, ha quel 20
euuc sblundergiau; mo ei Iura vegnus aretaus , processaus e pendius a
Razen, e zuar bucca per il mazamen, sunder per haver sblundergiau il
tgerp de siu padrin. — Era quel ha pia contenschiu sia beinmeritada sort.
Suenter che nus havein relevau il caracter de landr. Maissen della
vart disfavoreivla, eis ei era raschuneivel de far menziun de sias vertits. 25
Ei gliei strusch de capir la grouda contradicziun e differenza d' opiniuns,
maximas, reglas e sentenzias, che regievan el. El era in contrast nun ex-
plicabel de vezis e vertits !
Landr. Maissen fuva schi devozius, ch' el sanffava tut il di ora bucca
consolaus, sch'el haveva per ina raschun ne lautra buc udiu la s. messa. 30
Ils offecis divins visitava el en tuttas circumstanzas. El recitava
mintga di il brevier, e remarcabel eis ei, ch' el ei vegnus sittaus giu cun
il brevier enten mann. El era exacts de complenir tuts auters duers della
religiuu, savens mava el tier la confessiun e tier la communiun. Sco um
privat fuva el in bien bab de casa, in fideival marin et emperneivel vischin. 35
Gie, quei che vegn oz il di capiu sut il num ^^moralitat" regieva tier el
en in grad elevau. — Et in tal um, cun semegliontas qualitats ei curdaus
aschi profundamein ! !
Sia grond' ambiziun, sia violenza, ins po dir: barbaria e cru-
deivladat, sia ranveria, quei ha manau el tier sia sventira e ruina. 40
La memoria de quei um dei survir a nus tuts per in sanadeivel
exempel.
552 Gion Paul Toinaschet
GION PAUL TOMASCHET.
loa coorta Descriptian dil Tiadi.
(Ineditum nach M. To.)
La 5'« Partiziun
5 [p. 37] Divers Viadis din ling en lauter
e flnalmein a Malta.
Anno 1800 ils 29 de Aguft efsen nus fembarcai, et ils 31 traigs
daveu de Minor(e)[c]a cun ina Flotta de 40 Nafs, et ils 14 de Setember eran
nus pufpei von Gibraltar. Cheu ei vegniu mefs enzemen ina Flotta de
10 70 Nafs e fuenter efsen nus traigs daven encunter l'AflPrica, 8 uras daven
de Gibraltar de tscbei meun la Mar, che fenumna Barbaria. Cau vein
nus traig ariva e faitg provifiun de Aua, pertgiei fco gliei cau avon decla-
rau, che l'aua della Mar fei ton pettra, che nagin po duvrar. [p. 38] Suenter
de quei efsen nus puspei ils 26 vegni von Gibraltar e freig Ancher, ftai
15leu entochen il emprem de October grad eri ellas Nafs; il emprem de
October efen nus traigs naven de Gibraltar entras la Canal cun ina
teribla flotta enferaen, per vegnir a Cadix, in Pord de Mar de Spagnia,
e schon ils 2 de 8^®*" ftevan nus von quei Marchau per Bombordar e pren-
der en cun la forza. Schon fuven biars Regiamens pinai de vegnir fin
SOtiarra, ch' il Magiftrad dil Marcau termetta tier nies Admiral per contrag-
tar jna Naf cun in Fengli Alf, Co ei gliei vegniu contragtau, vein nus
nuotta pudiu faver, auter che nus vein viu euzitgiei Butifchins cun Daners.
Nus efsen denton traigs naven, e puspei vegni ils 14 de 8^" a Gibraltar, e ftai
entochen ils 22., nua che nus efsen puspei vegni manai a Miuor(e)[c]a; da len
25 daven aber a Malta, nua che nus ils 29. de Novenb : ftevan von quella
jnsula cun ina ftupenta Flotta. Cheu efsen nus difchbarcaj e ftai leu
eri entochen ils 16. de December:
Malta ei ina Infula sin la MarMediteranea, a veng cuintada tier l'Affrica, et
auda als Ritters de Malta, [p. 39] ils quals pon bucca Maridar, e ston engirar
30 de Dafender la Religiun Chatholica. Quels Ritters vevan von temps giu fut Eis
l'jnfja de Rodis cun aiitras 7 jnflas defperas, ch'els vevan chitschau ora ils
Tyrchs, e ftai Pofefsurs de quellas entuorn 200. oiis. jl on 1523 veng aber
il gron Tyrch cun ina fchnueivla armada, per prender en quellas jnflas;
aber el ves maj podiu furventscher, fchei fus bucca ftau tradimens. Sin
35 quei en ils Ritters vegni privai de quellas Inflas cun in teribel don de
tut la C!hriftgieunadat,
Sin quei ha il Keifer Carolus, ils 5. fchengiau ad eis la Infla de Malta,
cun la condiziun, de adina urigiar encunter ils Tyrchs e Barbers. Quella
Infla ha(i) in Ueftg, che auda fut al Arxiveftg de Palermo.
40 Ei gliei cheu tallas fortezias, chei fus bucca pufseivel de prender en,
a fchils Franzos vefsen bucca von 2 onus duvrau terdimens cun dumendar
Ina cworta Dcscriptiun dil viadi 553
de fchar far provifiun de Aua, e cur cb' eis hau giu obtaniu quella Da-
monda, e pudiu vegnir sin Tiarra, fchen eis fefaitgs Meifter de quellas
Fortezias, e bucca dau pli nagins buns plaids. Ils Engalenders en aber
vegni sil mixmen cun ina [p. 40] gronda flotta von quella Enfla, e talmein
farau en, cbe nagin pudeva ora, per far provifiuns, e cun quei znngiau ils 5
Franzos de bandunar quella jnfla.
La 6^"- Fartiziun.
Daven de Malta entochen Rodis e Marmor
et Abuchier et Alexandria el Egipta, a tgiel
Uiarras leii ei daventau. 10
Anno 1800 ils 16 de Decemb: ei vegniu ordinau de puspei femetter
fin Mar in formidabla flotta enfemen, per trer encunter 1' Egipta. II em-
prem, cbe nus efsen vegni daven de Malta, vein nus maniau de vegnir
el Egipta ; cumpaig aber ch'ei fuva aunc bucca il teraps deftinau, fcbe ban
ei traig encunter l'jnfula Rodis, chei fchiglioc dil Tyrch; aber ils Enga-15
lenders pudevan vegnir, nua cb'ei levan, fcbe ftuevan ils Tyrcbs refpectar,
pertgiei eis fuvan de quei temps alliaj cun eis. Cau efsen bucca ftai biars
dys, che nus efsen puspei fembarcai, e vegni sin 1' insla dil Arcbipelagus,
che senumna Marmor.
[p. 41] jl prinzipal Marchau de quel l'Enfla ha il madem num Marmor, cun 20
in ftupeut Port de Mar, et auda fut agli gron Tyrch. jna feitg buna Tiarra
de Vin, et Uauls avunda, che nus vein leu pudiu far provifiun de tut quei,
che nus vevan de bafengs entochen el Egipta. Nus ftuevan aber fpitgiar
cau fin ina flotta dil gron Tyrch , che dueva ira cun nus el Egibta.
Denton veng aber in dy in Pott, curier dil gron Tyrch, cun las novas, 25
che la flotta dil gron Tyrch fei eunc bucca dil tut en Uorden, e la nofsa
flotta duefsi eunc fenterdar empau. Sin quei ei nies Admiral staus feig
mal cuntens, e [ba]ha turnau a rifpunder, ch'ei deigi vegnir fil mumen terraes
lur flotta, el pofsi bucca fchar vergär il tems, e cun quei piarder ils
Avantaigs de atacar la flotta e la armada franzoCa. jl Tyrch a de quei 30
bucca muucau, cun gronda furtina ordinau de termetter, denton chils
22. de feberr di[l] on 1801 fut Camon de quei gron Admiral Keith, che
' veva fut el de cumendar ina formidabla flotta de 245 Nafs Englesas u dil
Tyrch, che ftuevan tuts a quel Obedir. Quei era in dils principals Admi-
rals dils Engalenders. 35
[p. 42] Ils 2. de Marzs vevan nus fchon tschuncanau vi lentira Mar, che nus
;vafevan las Rivas de Alexfandria; eben vein nus freitg Anker, jl Admiral
(ves bugien traig a riva e difchbarcau ; mo las vellas eran ton grondas,
che nus vein ftoviu ftar grad eri amiez la Mar e fpitgiar la buna Aura,
Gheu eran nus fin quellas Nafs 40 Melli Umens ; jls 8. de März ha 1' Aura 40
jCchau fuenter, e la Truppa ha ftoviu femetter en Barchas pintgias per
puder vegnir vi tier la tiarra; pertgiei che en Barchas grondas pon ei
554 G'wn Paul Touiaschet
bucca vegnir vitier la tiarra, deno nua ch' ei gliei Ports de Mar, e quei
eifei bucca pertut.
Chur che nus efsen aber ftai bein vitier la tiarra, chils Franzos han
entscliiet a puder tonfcher cun lur canuns e buis, fche han ei entschiet a
5 litar neu fin nus, e bucca voliu schar vegnir vi nus (in tiarra. Cau pudeis
far cuen, tgiei l'garscheivel fiug, chei ha dau. jls Franzos, che niatevan
tutta forza encunter nus per dustar de vegnir fin tiarra e nus vein era
faitg fing teribel neu fin la Mar encunter Eis, che finalmein han eis ftoviu
schar vegnir nus sin tiarra, de dina vart, nua che nus fut il Camon dil
10 Gieneral Mor, [p. 43] ch'ei ftaus il eraprem cun ina Armada de 6 Melli Umens
difchbarcai vi sin tiarra, ils quals hau fil mumen priu la pofta, e sefaitg
ferms sin tiarra, cli' ils Franzos han ftoviu cafsar, e cun quei faitg plaz,
che nofsa entira armada Tyrcha et Englesa han pudiu vegnir fin tiarra.
Ver eifei, che cheu han biars dau la vetta. Pudeis far quen, tons,
15 che ftuevan ira grat encunter las ballas dils Franzos, che fuven grat leu
speras e fin Tiarra, e tergieven neu en nofsa[s] Nafs ballas, sco de pl(i)[o]ver;
tonatou ha la taffradat de nofsa Armada tut feurventschiu.
Denton fei aber ftau bafengs de bucca piarder il temps, e schar
puspei pigliar pofta ils Franzos, e fchar ferimnar enfemen eis, ch' eran
20 fefpatitschai in ord l'auter ; pertgei biars fuven fugi, et ina buna part eran
feretraigs ella Fortezia de Abukir.
Sin quei ei nofsa Armada, c(a)[o|mbiuada cun quella dil Tyrch e fepar-
tida ina part della Nofsa enfemblamein cun quella dil Tyrch et ein traigs
encunter il Grou Coiro, quei ei in Marchau sper il Nill.
25 [p. 44] Denton che nus eran vegni fin tiarra fper Abukir, fchei era stau
in auttra flotta u part fut il Admiral Sitneifmet, cha ha pudiu vegnir sin
tiarra et enfemblamein cun 1' armada dil Capudon P(o)[a]fcha, schau ei
priu en Rofete et Dominatta, et fuenter traigs tuts enfemen encunter il
Gron Coiro, per prender en quellas Fortezias leu dentuorn; nua chil gron
30 Ficier, quei ei il Gieneralifsim dils Tyrchs vegnieva dina autra vard per ,
tiarra (quei era della Tiarra Sointgia) dil meun de Jaffa et Elkeifch et ,
eunc in armada dils Engalenders fut il Admiral Plonket, che vegnieva
ord las jndias fin la Marcotfchna, eher schiglioc mai ftau ufitau quei
viadi. Et afchia eran ils Franzos ferai en de leza vard, che gron Coiro
35 cun tut fias Fortezias ei gleiti ftau entameuu dils Tyrchs e dils I
Engalenders.
Nus aber vevan von nus ina pH dificultufa fitfchenta von meun, il I
quäl fteva de prender en Alexandria, nua chils Franzos vevan la pH
gronda forza, et Alexandria feza cun fias Fortezias, eran adina tanidas
40 per inviucibel. Perquei eran ils pli numnai e taffers Regiamens fchai de
[p.45] nofsa vard fut quei taff'er Gieneral Abercromby e suenter, che nus j
vein giu fchau eutuorn 3 melli Umens entuorn la Fortezia de Abukir, nua
ch' ei eran feretraigs ina part dils Franzos, fche han ei animadvertiu, che
In cuoita Descriptiun dil Viadi 555
nofsa Armada dei efser el Marfch encunter Alexfandria, il quäl ils Franzos
han termes ina ualti ferma Armada encuuter nus, per impedir nies MarfcL,
nua ch' ei gliei vegniu ina ferma battaglia, ch' ei grat ftau per ils 13 de
März. Aber nus encunter tut quella rabia dils Franzos, cun tuts ils stra-
paz della Aua, che nus vevan giu e dil Marfcbar vein aunc cun quei 5
taffer Gieneral Abercromby gliez dy ligliautau ils Franzos 5 Uranfas
u uras anavos, en lur Schanzas. Gliauter dy vein nus cbitscbau ord luv
fcbanzas, bein encunter in fgarfcheivel fiug, chels tievan encunter nus cun
lur gron diember de canuns, e quei ha cuzau 2 Uras ; aber Eis ban tona-
ton ftoviu tscbafsar ord lur Scbanzas , e far iua gronda retirada cun far 10
ina gronda perditta de lur glieut. frilli ha ei era cuftau a nus bein biars
taffers uriers. jl gron [p. 46] inpedimen, che nus vein giu de bucca puder
far ina totalla victoria, ei ftau la munconza de Cavalleria, e tras quei bucca
pudiu perfequitar lur retirada, fco ei fus ftau anus fetg furviu.
Suenter quella battaglia efseu nus feavanfai anavon, che nus ftevan 15
mo 4 miglias ord Alexandria. cheu vein nus priu pofta senza gronda
refiftenza, Nus vevan per auter cheu ina buna pofta. finalmein ei
General Menon ils 21. de März vegnius cun tut fia forza, cun tut quei
Milliter, ch'el veva pudiu rabitschar enfemen, che pudeva efser cun Franzos,
C(a)[o]pten e Mamaluchers eutuorn 12. melli umens. Gau vevan nus de batter20
cun quella Armada dtfparada; pertgiei che quei fuva la davofa emprova,
per puder femantaner, per bucca ftuer vegnir farai en dil tut. Dil Maun
della Mar fuva ad eis nuotta pli pufseivel de ver fucuorz, pervia che nus
vevan von quei Marcau ina terribla fiotta, che haveva tut farau en il Port,
La Frontscha veva bein ina ualti ferma flotta fin quella Mar; aber ella ei 25
I per la pli part vegnida fatgia entocs per ils hafs [d'] Admirals. [p. 47] La
Bataglia et uiara ei puspei ida sin quella moda: jls 21 de März, ina ura avon
I dy entscheiven ils Franzos fin il meun faniester cun iu fauls atac, nua che
; nies Gieneral Carddok cumeudava. Gau ei il inimitg gleiti ftaus rebattius
i anavos, fche gie che nofsa Armada era de gliez meun il pli fleivel. Ei 30
era zvar ftau iu lest dil inimitg de entscheiver fin quei meun, per far
I parer, che lur forza fei sil meun faniester, e tras quei givinar daven dil
j meun dreitg, e cheu tras far fchuach, nua ch'els vevan mefs tut lur forza,
I e talmein voliu fforzar nus ord nofsas zeltas, nua ch'els erau vegni afchi
i lunfch, ch'ils nos han ftoviu zeder la emprema Battaria, e cheu tras han 35
] eis furvegniu biars canuns de nus, che nus vevan leu, aber per ventira
nagina moniziun. Tonaton vevan eis cumpaig moniziun lur avunda, ch'els
figievan in tal fing fin nus ; aber per ventira maven lur Ballas tut für nus
ora, che davos nus eran hucclas de canuns, fco ei fus ftau femnau. jl
Acttecar dil jnimitg sin quei meun veramein defperau, a fchei fus bucca 40
veramein ftau la gronda forza [p. 48] e curafcha de nofsa vard, fche fus ei
i bucca stau pufseivel de puder refifter. Quei, che gidava nus il pli bein, era,
che nus vevan tier nus quei Gienerus Abercromby, il prinzipal Gieneral,
r)56 Gion Paul Tomaschet
che fuva traio avon l'arraada, afchizun ch' el iiia gada ei staus grad amiez
dils jnimitgs. Mo vafent quei nos Regiments tudeftgs, sehe han ei pir
che mai fedau lien, I'co tons Liuns e sil raument giu liberau. Quei Gieneral
ha \en I'urvegniu duos mortallas blafsuras, e tonaton per gliez äy trafo
o curaendau vinavon.
jl meini dils Franzos fuva de figlientar nus ella Mar, il quäl dueva
efser nofsa retirada. En quei madetn temps ein quels, che fuven ella
Fortezia de Abukir rutz ora e maniau de puder rumper atras e vegnir en
agid alla Armada gronda, ch' era sper Alexandria ; aber ei gliei daventau
10 tut il cuntrari ; eis ein b«cca mo vegni batti anavos, I'under tgi ei vegniu
mafcharau e tgi pigliau , et afchia ftoviu surdar la Fortezia als Enga-
lenders.
Entuorn las 10 della Dameuu ha il inimitg entschiet a ftuer feretrer
bunamein fin mintgia pofta, refalvond dilg [p.49] meun dreitg leven ils Franzos
15cun tutta forza ver chitschau a tras. Aber quels 3 Regiaments Tudeftgs,
Roll e Dillen e Stuard cun in auter Regiamen Schodlanders No. 42 en
ftai grad fco mirs, grat eri en lur Poftas, e battiu sco Liuns, ton che
finalmein veng ilg jnimitg fforzaus de feretrer cun ina teribla perdita de
lur fchuldada; pertgiei per cur che nus efsen vegni en lur schonzas, sehe
20vein nus viu, co ei era fterniu ora Glieut e Cavals, che nus vevan breigia
de puder ira a tras.
Nofsa Armada veva nagina cavalleria, encnnter comi vevan ils Franzos
cheu fin quei meun schnueivel bia Cavalleria e biars Canuns, per cuvierer
las fchanzas; per quei ha ei fin quei meun tuccau a quels nos Regiaments
25 de mufsar tut lur taffradat, et ei ha nuotta muncau, afchizun che bucca
mo la Gieneralitad Englesa ha dau gron laud, sunder perfin il Gienerals
Franzos han ftoviu grondamein fesmervigliar.
En quefta Battaglia han ils Franzos piarz u plagai entuorn trei melli
ümens et en quei treis Gienerals; frilli ha ei era Custau anus bia taffra
30 fchuldada e biars Uffiziers, denter ils quals ei ftau la fventira de era
piarder quei afchi famos [p. 50] Gieneralifsim Abercrombi, che ha faitg gronda
fensaziun a tut L'Armada; per ventira gronda ei quei gron, taffer Gieneral
ftaus ton gienerus a churafchus, ch' el ha bucca quei eutir dy schau cor-
scher las sias mortallas blasuras, e cumendau vinavon il entir schlacht
35 entochen la fera, ch' el ei Iura daus vi per mauls, per chifchun che siu
seun era ius ora bunamein fco tut, et entuorn las 12 de Noitg eis el
morz. Schils Franzos vefsen giu fecurfchiu, che nies emprem Gieneral
fus ftaus Blalsaus, fche vefsen eis giu ton pli gronda curafcha et a nus
ves ei faitg teüia.
40 D[e]pli ch' el ha aber taniu fut e zupau las fias piagas, e tonaton
cumendau vinavon, fchan ils Franzos cheu tras piarz bia glieut, et cheutras
ei vegniu pli fchvach l'Armada dil Inimitg, e cheu tras tut ftoviu sere-
trer el Marcau de Alexandria.
Ina cuorta Descriptiun dil viadi 557
II Tgierp de quei tafFer Gieneral ei veguius Baifamaus e terraes ana-
vos en fia tiarra ad' Engaland. 11 liu Bab de quei gron, Gienerus Giene-
ral viveva era aunc, et era 95, ons velgs.
[p. 51] Sehe gie cbils Franzos fuvan totalmein batti e difchminuiu l'Ar-
mada fin ina pintgia quantitad, fchen ei tonaton feretraigs mo el Marcau 5
e fortezias e [han] bucca voliu ferendei*. Sin quei ha ei dau de patertgiar
agli Gieneral Hutchinfon, chera vegnius nies Gieneralifsim fuenter il
Abercromby, co puder prender en quellas fortezias e Marcau de Alexandria,
ch' era entocben iis tanius per nun pufseivel.
Ilg emprem Mettel ei ftaus quei: de farar en quei Marchau e Forte- 10
zias, che nagin pofsi ni en, ni ora, e tras quei tigliau giu tutta comuni-
caziun, ton della part della tiarra, fco dil Meun della Mar, che fteva ina
flotta Englesa silla Mar , che avon dil marcau , e fchava vegnir neutier
naginas Nafs en fucuors dils Franzos, e tras quei stueva ei vegnir grons
munglamens de Vivonda. 15
Quei ves aber cuzau memia ditg; pertgiei ch'ls Franzos vevan faitg
memia gronda Provifiun, e tut quella glieut, ch' ei duvraven bucca tier
l'uiara, vevan eis fagt ira ord' il Marchau. Per quella fin veng ei faitg in
auter pland, depia ch'ei era fchiglioc stau vidavon ina Canal, che la Mar
pudeva vegnir in toc entuorn il Marchau, fche ha [p. 52] il Gieneral faitg far 20
quella Caual bia pli gronda e lada, che las Nafs grondas pudevan buna-
mein vegnir entuorn il Marchau, e fin quei schau vegnir en 1' aua della
Mar, ch'ei pareva ina antra, uova Mar, che veng ufs en verdat numnau, la
Mar nova dils Engalenders.
Denton veng ei las Novas, che tuts auters liugs ella Egipta hagien25
ftoviu capitular, et ei fteva fuled la fort de Alexandria de puder far ban-
dunar ils Franzos l'Egipta.
Quei fuva il prinzipal liug et il pli ferm de tut 1' Egipta. Afchia ha
quei runau vi entochen ilg Auguft, aunc che quella Canal fei ftada faitgia
et autras precauziuns preparadas. 30
Ils 19 de Aguft vein nus entschiet a Seavanzar, e battiu lur fortezias et
entschiet a Bombardar il marchau entuorn, entuorn e quei ton della part della
mar, fco sin tiarra cun in fing teribel, ton ch' il Gieneral Franzos ha ils 26
de Aguft denter las 11. e la 12. de dy schau giu 3. canuns senza balla, il
quäl era ina enfena de dumendar ftilftand. Sin quei eifei suondau 3 diis 35
ftilftand, nua ch'ei gliei vegniu sarau giu ils 30 de Aguft la Capitulaziun
fco fuonda:
[p. 53] 1E£ Deigien ils Franzos cun tut lur Armadas fin ils 2. de Setemb.
trer ord' il Marchau e furdar tut las Fortezias en meun dils Engalenders.
2^2 Deigien ils Franzos furdar e schar entameun dils Engalenders las 40
moniziuns e Magafins et Uaffens de Uiarra.
3*^ deigien eis puder trer ord' il Marcau cun l'onur de Milliter, e per
ord il Marchau dueigien eis ftuer dar giu lur Uaffens et Armas.
558 Gion Paul Tomaschet
4.^ En 10 dys deigien tuts Franzos vegnir fembarcai e transportai
dils Engalenders e dils Tyrchs anavos entochen ella Frontscha.
Sin quei ha nies Gieneral termes filmumen il sin agien fra per Curier
a Conftantinopel tier il Gron Tyrch et agli Empafsadur de Engaland, Lord
5 Elgin cun las novas de ver priu en Alexandria e cun quei l'eutira Egipta.
Quei Curier duei ver furvigniu per quellas legreivlas novas dil Gron Tyrch
50 melli Piafters et in Veftgiu de Galla.
[p. 54] Ei deigi efser s' il mumen vegniu luvrau ora preziufas Madaglias
per ils Gienerals, ch' eran ftai tier quella Prifa e 1' emprema Madaglia duei
10 nies Gieneral ver furvegniu.
Sin quefta moda eif ei puspei vegniu priu ord Meun dils Franzos
quella Niebla Provinzia della Egipta, che Boneparte veva entras Afiftenza
de quels Baifs, quei ei ils Grons Signiurs, che rigievan en quella tiarra
fut il Camond dil Gron Tyrch. Co iagien Iura alla fin, [s]a ins aunc
15bucca grat, fch' ils Engalenders falvan sez la Egipta, ne fch' ei laien agli
Gron Tyrch, ne fchels salven rao per eis il Marchau e Fortezias de
Alexandria, che fus schiglioc feitg furviu per ils Engalenders.
Nus aber, ch' eran vegni blafsai, efsen vegni transportai a Malta, nua
che anus ei vegniu dau la letgia, de vegnir en Engaland a ver Paun nofsa
20 vetta, ni de prender in ton Daners et ira a cafa nofsa.
Auters cun mei enfemen vein priu ils Daners e vegni daven da Malta
ils 17 de Junii. Deleu daven efsen nus [p. 55] vegni ils 22 en Mefsina,
in Ford e Marchau della Cicillia a deleu daven efsen nus vegni Navigai
a Livorna grat per ils 20 de jully, nua che nus efsen vegni pagai ora il
25mender Qiiatrin cun tut la paga, entochen gliez madem dij. Lau ha uies
Capitani della Naf dau tut nies Uorden e Bagascha, e fchau ira mintgin,
nua ch' el fuva de cafa. Entochen chau ei anus tut stau francau della
Potenza de Engaland.
Nus fufsen ftai ira bugien per tiarra; pertge(u)[i] chen quels Onus vevan
30 nus giu Ana e mar detgiavunda; aber ei gliei vegniu cufsigliau de ira per
mar entochen Gienua, pervia dellas schliattas vias e per chischun dils
Laders.
En Gienua efsen nus arivai ils 24. de juHy, e daleu
daven efsen nus vegni a Tortona et Arona, fil
35 Lag Magior, a Blizun, e finalmein
ils 2 de auguft efsen nus
arivai a Cafa nofsa.
Dieus sei perpetnamein Ludaus.
Finis.
Canzun Im la fiasta, 1801
559
CANZUN
fin la Fiasfa della IVardiieurcha de IVorfa Donna, fin qiial di il Tut de Maria ei
fueüter il barfcbaraeii piifpei fo!eiiarac(l)|i]iig mez füg Altar. 1801. ils 8. de September.
(Nach einem anonymen fliegenden Blatt in 12", ohne Drnckort nnd Datum.)
1
[p. 1] Bein vignida feis Regina
SoiDt(i)gia Mamma denter nus
Effes gie aung bein adiua
Queila Mumma diis mungius
2.
5 Denter larmas e fnfpirs
Ils nos Cors unfrien fi
La Regina dil Parvis.
Tuts ludeien pli e pli.
3.
Bein vignida, o Piirfchala,
10 Vos affons enconofchei,
Effes oz tier nus turnada.
Per riftar cun nus pufpei.
4.
Confummada dellas flommas
Voffa Statua vein nus viu,
15 Strapezada er cun gomias,
Spons vein larmas lundergiu.
5.
[p. 2] II foing Tempel che Vus vevas
Quel ei uffa ruinaus,
Vies Altar, fil quäl vus ftevaf
20 Tut en tfchendr' ei ufs midaus.
6.
Tgidat larmas pli che vellas
De plirar nung oz il di;
Tgidat remas, tgi dat plemas
De tut metter fil pupi?
7.
25 0 fgarfcheivla bein q(n)uelura
Ch' il Demuni infernal
Tut Muster en treft' figura
De berfchar dat il fignal.
8.
j Noffa Donna auncalura
30 Vul las olmas aung falvar,
Snrvigliont fei' na Piftura
Po mai quelias bandunar.
9.
Sc' ina Mumma Zun charina
Ch' ha quitau per fes affons
35 Vul cun eis effer adina
Per al mal effer avon.
10.
[p. 3] Sin ils cuolms e (f)[f]'D mantognias
Cur nus maven tuts fiigien
Er Maria nus compognia,
40 Gl' inimitg nus teing navend.
11.
Ent' ils prigels ed anguofchas
Siu foing mann nus teing fi dreitg
Pliche mors per liungas cuorffas
Senza mai ver liug, ne teitg.
12.
45 Maven nus per uauls a pezas
Murtirond a fufpirond,
Sezupaven en la greppa
Siu foing Num leu fi clamond.
13.
Leu Maria fc' ina Mumma
50 Mainus fchava or da mann,
Tras agit de Noffa Donna
Effen ufa pufpei cheu.
14.
En perfchun & enten teunas
Tgi ha nus bein confortau,
55 Enten biaras ftgiradeitgnas
Tgi ha nus bein confolau?
15.
[p.4] Ach! Maria ei la Mumma,
Che nus vein quei d' engreziar
Tut il freitg della fortuna
60 Ei tras ella derivau.
560
Canzun sin ils 13 de Favrer, 1805
16.
Uffa pia chars fideivels
Sei il temps de regordar,
Sehe nus effen ventireivels
Entfchavein a refpirar.
17.
65 Tier Maria gl' emprim paff
Ei '1 dover a nus de far,
Er' ad Ella in Altar
Deien nus fi bagigiar.
18.
En Mufter ei Ella ftada
70 Tochen uffa da fcadin
Oravon zun bonorada
Sco il Setz de dies Cumin.
19.
Uffa pia ch' ei cbeu 1' ura
Che nus veien de fpitgiar,
75 Tgei che fei de quel fi fura
Ordinau per nies beinftar.
20.
Tier Maria recureien
Tuts enfemen cun in cor
[p. 5] Entras Ell(e)[a] feitg rugeien,
80 Ch' Ella vegli urbir or.
21.
Noffa fort zun ventireivla
Ton pil tgierp, fco pil falit
E che quella fei cuzeivla
Senza mai munchar agit.
22.
85 Noffa Donna fc' ina Munama
Vegli cbeu für uus vigliar
Sco Regina, fco Patruna
Noffa tiarra fchurmigiar.
23.
Leies pia, Munima chara
90 Nies lurvetfch rifcbeiverfi
Leies po aung ina gada
Tuts enfemen benedir.
24.
En queft Tempel fco Regina
Vos affons Zun charezai
95 E dal ft[r]of della divina
Greva torta nus fpindrei.
24.
Tuts eniemen ina gada
Voffa fatfcha fchei guder
En Parvis cun la rimnada
100
Dils Beaus fchei po vignir.
Amen.
CANZUN
della Confe[cJratiuu dilg Altar en B(e)[a]felgia de Noffa DoDua della Mifericordia a
Uafter il IS. de Favrer auuo 1805.
(Nach einem anonymen fliegenden Blatt in 12", ohne Druckort und Datum.)
1.
[p. 6] Tadlei, o chars fideivels
Tgei jeu fetfch' endamen
A vus ils pli maueivels
Tadlei cun legarmen,
5 La Mumma benedida
Sin bratfch cun fiu feiig char
Ei pufpei comparida
Cbeu oz fin ilg Altar.
2.
Queft Soing liug ei zvar fchon
10 Pli gadas profenaus
D' exef(f)[f] e fcandel gron,
Pli gadas ei barfchaus.
Lei dil falit la tgina
Da tut ilg Oberland,
15 Perquei eis el adina
Turnaus puspei(l) el ftand.
3.
Sco auters buns Avats.
Per quei han giu qulta(D)[u]
[p. 7] Tras fointgias novadats
20 Han tier concuors gidau,
Ha er' Anfelm Avat
Cun ftenta a fervur
Queft liug de dignitat
Pli gleiti meff en Aar.
Canzuu sin ils 13 de Favrer, 1805
561
4.
25 Gl' ei era d' advertir,
Seh' il liug fei uf8 pli bials,
Ch' ei feigi buc' mo il bi,
Lei era pli noviais ;
Pertgeiche quella Cella,
30 Tifchamber vidavon
Ei ufsa la Capella
E de Maria Thron.
Queft ei aung la miraglia.
Che Diaus ha confervau
35 Dal fing e la Bataglia
Melli tfchien onns vargan ;
Cun plontas fin il teitg
Avon il barfchamen
Yefev' ins queft bageitg,
40 Ch' ei er' in legarmen.
Queft ei aung la Capluta
Nuche Soing Sigisbert
[p. 8] En coufidonza tutta
Alzava fi fiu Spert.
45 Maria gli compara,
Sco ei ftat fcret da veilg
Cun ina fatfcha clara
En bratfch cun fiu Soing feiig.
Cau veva fiu albiert
50 Soing Sigisbert, Avat
0 liug de gron confiert
E gronda Sointgiadat!
Figieva fauns malfauns
Cheu fias devotiuns
55 Ils converti pagauns
Lur primas oratiuns.
Lein fenza call entfcheiver
Las veglias oratiuns
Per pli tgiunfch far ritfcheiver.
60 Las noffas oratiuns
Ils cumbers et ils ftrofs
Paffai lein emblidar,
Ch' ei tuorni bucca novs
Gliez lein nus fupplicar.
Romanische Forschungen VIII.
9.
65 Cun tutta confidonza
Sefrin nus von vos peis,
[p. 9] 0 Mumma, che pufsonza
En Ciel e tiarra veis;
Reeuorer lein tier vus,
70 Lein effer vos Clients,
Sucenorer leigies nus
En tuts DOS munglaments.
10.
La Clauftra manteni
En pei, e tier il fiu,
75 Per er' de caudenvi
Far il Survetfch de Diu,
Ad olmas pil Salit
Studens per inftruir
Et effer de profit
80 Cunzun alla Cadi.
11.
Dei gl' Obercheit fufteing
Cun iffer de giuftia
De metter a raiftreing
Sfarfatgia gigliardia,
85 Che biars han priu von fez
De refpectar nagin
E uumnen gift lur vez
La libertat perfin.|
12.
Als matts dei la tempronza
90 Ch' ei feigian bucc' lifchaus,
fp. 10] De fchar la Cumminonza
De noitg en lur ruaufs;
Alias matteuns giudezi
Ils prigels ded' untgir,
95 Cunzun dil mahnund vizi,
Ch' jau aftgiel bucca dir.
13
Dei paifch als maridai,
Affons dad' obedienfcha,
Dei troft als combriai,
100 Als Libertins cardienfcha,
Als fermai libertat,
Cunzun quels en cadeinas
E la beadadat
Ad olmas, ch' en en peinas.
36
562
Canzun della pafsiun de Somvitg
14.
105 Faaiaz teni navend
Et era peftilenza
Dei r aura temprament,
Fritgeivla confequeLza;
Dei pailch ad ils Regents
115 E vera nniun,
Ch' eis feigien er ferventa
En Sointgia Religiun.
15.
Dils iHimit[gj8 duftai,
Ciinzim dils nunvefeivels,
115 [p. 11] Pertgei che guefs eisei,
Che quels en pH nufcheivels.
Regina dil Carmel
Nu8 dei agit e fchuz
E vies Emanuel
120 Nus benedefchi tuts.
16.
Sco vies Sointgiffim feiig
Ei ftaus il ver profit
De nies perpeten Cletg
L' entfchata dil Salit;
125 Sehe lein vofla nafchienfcha
C(n)[u]n fiafta regordar,
A nus la contentienfcha
E paifch er' augmentar.
Amen.
CANZUN DELLA PASSIUN.
[CaDiiiü Della Pafsiuu de Somvitg.]
(Ineditum nach Ms. Cll.)
1.
[f. 1 a] Tei rog jau feig o Jefus char
dai po la grazia ami
da puder ufsa contemplar
tia pafsiun tudi,
5 la qualla ti per mei Spindrar
cun tonta a mur has endirar
volliu, voUiu, volliu.
2.
Elg jert vom jau pia cun tei,
[Cheu] aber miu Spert Surtrai
10 ach , tgiei Spitacul, di po quei.
miu Jefus tfcheu fchon fchai
per tiarra vi tut Sanganaus
muort ils zun grons a grefsPuccaus
dil raund, dil mun, dil mun.
3.
[f. 1 b] Ach, tgi dei buc Safchmarvigliar,
ch' in Eungel fto comparer
per confortar a troftigiar
il flu fcafider veer,
che val ulaa beiber fto
20 il califch de pettradat tut or
per nus, per nus, per nus.
4.
Cuntut veng pia neunavon
il Judas, traditur,
cha algs giadius rabius plein fom
25 furdat il Siu Signiur,
il qual empi[a]ra cun tut flis,
vendas mei cun quei avis
da in Betfeh, d'inBetfcb, d' in Betfeh.
5.
[f. 2a] Ach tgi vul bucca Sefsch(e)nai
30 giud quei, che us daventa,
fcadin dils fes apoftels fui,
alla trupada il renta,
manoud navend, fco el fus in thier,
en fugas a cadeinas fier
35 ligiaus, ligiaus, ligiaus.
6.
Ei vegnien pia ent' il marchau
cul tschut tut comperteivels,
et anas ha feig falegrau
vafent ligiaus buc fleivel(s)
40 quei gron prophet de nazeret
a feiig dil Bab, [ch' el] non cartent,
dil tfchiel, dil tfchiel, dil tfchiei.
7.
[f. 2'»] Mo cheu ei Jefus paug riftaus,
efsent manaus bein gleit!
45 tier Cajafas ad emparau[8],
CO el Sefez or detti,
de efser il feig dil für vif Diaus
manont il pievel fin bia graus
aner, aner, aner.
Canzun della palsiun de Somvitg
563
50 0, Noig, tut pleina de dolliirs;
ufs ueng la glilch beada
per legermen dils fauls doctiira
ris ora, Sgomiada,
et era per bein ver refpondlu
55 (i)[a]l Sacerdot il feil da Diu
pitgiau[s], pitgiau[s], pitgiau[s],
9.
[f. 3 *] Aber tut quei pafas eung via,
fche la noig fufs bucca fchi ftgira,
che Jefus fez ftues udir
60 CO Petrus fcbon engira,
da buc efser fiu giufnal,
ach, Jefus dulfch, gi po con mal
quei fa, quei fa, quei fa.
10.
Aber fchi gleiti, che ha cantau
65 il tgiet per lautraga,
ha Petrus fchon feregurdau
dil mal Siu depurtar,
ad ha eutlchiet a Se endriclar
ad era cun larmas feig bugniar
70 Siu cor, Siu cor, Siu cor.
11.
[f. 3^] Er jau Savens Sun feig curdaus,
mo vai eung mai entfchiet
da quei ad efser endriclaus,
a fetfch eung tut pH fliet;
75 rog aber tei, o Jefsus char,
che ti il tiu mi veglias dar
a git, a git, a git.
12.
La trefta noig denton va vi
et il cufeilg Saremna,
80 11 quäl cun vufch cumina di,
quei ei in um da nagina ftema ;
BUS pia il lein furdar,
per alla mort el far truar
bein preft, bein preft, bein preft.
13.
[f.4»] Ach Jefus, co va ei po us cuntei:
tiu pievel ha Sur dau
ad in pageun, perquei ch' el dei
tfchintfchar buc mo empau,
funder tras tei zun far morir
90 für el a fes affons Springir
tiu Seun, tiu Senn, tiu Seun.
14.
Pillatu(t)3 pia a Setfchentar
entfcheiva enten Siu tron,
a Jefus ftreng examinar;
95 monina culpa anflon
raport alg pievel tfchochentau,
havent nin mal vid queft anflau
Chriftgieun, Chriftgieun, Chriftgieun.
15.
[f, 4b] Ei veng gli aber refpondiu:
100 nus vein Sur dau a ti;
perquei, ch' el ha zun bia faliu
cuilg mal Siu in ftruir
en galilea il pievel leu
per tin vignient entochen ceu,
tier nus, tier nus, tier nus.
16.
Cuntut ha il pilatus priu
Jefus et ha termes
tier il herodas, Reig glediu,
per quei che lez dues
HO fco galile[r] (a) cun legarmen
für queft natif, fiu malfitfchen
truar, truar, truar.
17.
[f. 5»] Or Cafa dilg pilatus pia
van ei tut fiftgianon
115 a fgamion Jefum Sin via
et eung pitglont roanont.
0, che bein viadi dolorus
aft(g)i, 0 Jefus a morus
cheu giu, chau giu, cheu giu,
18.
120 Cun gron farcas, arir, ftufchar
eis pia arivaus
enten la cuort da quei Reig nar
che fteva legigiaus,
che ti duefses a vont el dar
125 enzenas pli che autras dar
de tei, ie tei, de tei.
36^-
564
Canziin della Pafsiun de Sonivitg
19.
[f. 5*»] Mo Jefus ha el buc ftemau
Yangons de quefta honur,
et ha cuntut buc revelau,
130 eh' el feigi quei gron Signiur,
il quäl eiidiri bugien.
ton Seun hal Spons cun legarinen
per tuts, per tuts, per tuts.
20.
Efsent peiton preft turnentau
135 tier il pilatus fchliet,
a quel zvar fin divers graus
per liberar en tfchiet
ha finalmeug per tfchokadat
da gfligiar cun ftreuniadat
140 lubiu, iubiu, lubiu.
21.
[f. 6*] Ei an pia Jefum rentau
vit ina petgia preft,
a gafligion la carn fe fcarpon
giud la ofsa (e)[c]un(g) queft
145 eung bucca avuuda ftizentau
la Seit dil Smaladiu puccau
murtal, nourtal, inurtal.
22.
Pertgei che quels eung buc cuntens
an fchon or ftudigiau
150 de dar a Jefus pli turmens
havent encurnau
cuu Spinas petras della mar
Siu tgiau charin, che fa legrar
il tfchiel, il tfchiel, il tfchiel.
23.
155 [f 6b] Aber ufsa fto ver flu cnnpaig
la rabia diis Giedius,
havend Pilatus dau a daig,
che Jefus Sei vignius
furdaus agli fco in malfitfchent
160 dils Sacerdots Spiradameng
Per bas, per has, per has.
24.
Ach laider dil mal tut Survau[8]
la vufch el fchon furprenda,
dil pievel, che ha lairg gargiau
165 barabas gron navenda,
mo Chriftus quel dei val us pender
avid la Crufcli leu bau[l] render
Siu Spert, Siu Spert, Siu Spert.
25.
[f. 7*] Sehe fto pia per ufsa purtar
170 Jefum quei zun gron len
della crufch per mei fpindrar
Sil cuolm, nua ch' el veng
per ils puccons a deventar
in Sacrafeci Sil altar
175 per feig, per feig, per feig.
26.
Cuntut Sehen fcheiva ufsa pia
ten(e)[o]r, Sentenzia da(r)[da],
Jefus a far talla(r) Sia
fchia dolorufa Strada;
180 aber jou ftun eung mels rentaus
vid las cadeinas dils puccaus
Schin fclaf, Schin Sclaf, Schin Sclaf.
27.
[f.l^] Per quella fin Sehe rog jau tei,
0 Jefus dulfch Signur,
185 (f)che tier mei er gi(d)[tg]ie(n)[s]
quei
fco ti has giet[g] muort gronda mur,
bucca für mei, Sun(z)[d]er Sur vus
a vos aflfons a lur arurs
bargi, bargi, bargi !
28.
190 Tgi duefs quei bucca far
vafent, co el fchon peuda
vid la crufch, per pigiiar
entuorn la bratfcha orftenda;
bafont il tgiau per voler dar
195 il pli fuenter betfch zun car
a nus, a uus, a nus.
29.
[f. 8*] Sehe Seigias pia po ludaus,
0 Jefus buntadeivel,
che das perdun a nos puccaus,
200 Sehe nus Seo gliei dueivel
cul cor de ricla tut Smakaus
tier tei per ver bia Surpafau
vignin, vignin, vignin!
Finis.
Suspirs tier Maria
565
SUSPIRS
d' in moribund tier Maria Dlnmnia della Hisericordia.
(Nach einem anonymen fliegenden Blatt in 12", ohne Druckort und Datum.)
1.
[p. 9] 0 bein tresta eunc quell' ura,
Cur che nus vein de morir,
Per camond de quell sisnra,
De quest mund vein de spartir.
5 Mia vita, ch' ei vergada,
Bia' rai fa uss endament;
II vargau uss' ä mi para
Grad sco'i fuss si'l temps present.
2.
En raes giuvens onns quitavel,
10 Ch' ei sei bucc' maniau aschi ;
Quei che jeu eunc meins spitgiavel,
Ch' ei paress schi gref morir;
Euncalura sei nin mettel,
Cheu ä tras veing jeu stuer ir';
15 Gie tonts pass, sco jeu sefetgiel,
Tier la mort veing pli e pli.
3.
[p. 10] Tgei dei uss po mai entscheiverV
Tgei dei uss ä meuns pigliar?
Sponder larmas en in zeiver,
20 Po eunc mei nuota gidar;
Mia cuolp' ei memia greva;
Mes puccaus en senza mied ;
Penetientia memia leva,
Senza ricla ni propiest.
4.
25 Confessiuns hai faitg schon biaras
Cun il meini, ch" ei sei bien;
Confessau gie pliras gadas,
E puspei curdaus lien ;
Mo per ussa encanoschel
30 II ping freitg, che jeu hai faitg,
Gie per ussa seregordel,
Ch'jeu sun Staus in ver pupratsch.
5.
Cun quitar, ch' ei sei avunda,
Confessar ils mes puccaus,
35 Senza ricla bein profunda,
Senz' aver il cor muentaus;
40
Tutt per spira 1er' isonza,
Senza esser eudriclaus,
Mess sil zug en emblidonza,
D' aver Diu schi gref stridau.
6.
Bugien less ussa cuntschar en,
Mo ch' jeu fussel eunc ä temps.
[p.U] Jeu s'afflel uss en leitg sc' in len,
En ä miez ä mes parents;
45 Tutt che bragia, tutt che plonscha ;
Mo gidar sa grad nagin;
En miu tgierp ei tutt, che punscha
Veing neu tier la tresta fin,
7.
II remiers de mia conscientia,
50 Quell ei tutt pli stermentus;
Hai von mez la regordienscha,
E s'encorschel leider uss!
D' ver manau zun schliata vita,
F'aitg d' entiert ä bucca paucs,
55 Baul cun peisa, baul mesira,
Raub', honur, e sin tutts graus.
8.
Bein savens en ina greta
II miu proxim strapazau,
E per uss mi veing la fetgia,
60 Qual che hagi perdunau;
Senza quei sei adumbatten,
Che jau possi morir bein;
Ils caveilgs a grad si staten,
Perdunar avon stuein.
65 Schon ha Dieus dau la sententia,
Senza paisch cu 'lg inimitg,
Gidi nuott la penetientia
D' arivar tier il salit.
[p. 12] Er' aschi vi jeu la rauba,
70 Faitg' entiert restituir,
E perfin la mendra caussa,
Faitg' h fraud vi resarcir.
566
Suspirs tier Maria
10.
Cun vischins c cun il proxlm
Sun viviua bia dys et onns,
75 Baul cun fei ne cun scuidonza,
Bein savens ciin acandel grond;
Deitg dil mal dad' ins e 1' auters,
Giud l'honur e dil bien num ;
Er savens stridau iis paupers,
80 E Staus streunis cun quells zun.
il.
Mia lieunga zun malmunda,
Cons bas bucc scaadelizau?
Contas olmas innocentas
Has ti bucca surmanau?
85 0! mes eigls, che uss seclauden,
Han surfaitg en zun bia graus
Cun mirar sin schliattas caussas,
Ch'jeu sun ussa endriclaus.
12.
II miu tgierp va uss' en fossa,
90 Per smarscbir en zun pauc temps ;
Sentel mez, jeu piaid' la possa,
Gl' ei bucc pli migliurament.
0, miu Diu, zun buntadeivel!
Memia tard sefetsch jeu en,
95 [p. 13] Hai encureitg mo il legreivel,
Scomendau divertiment.
15.
Ab Maria, cbara Mumma!
Jeu sevolvel uss tier vusj
115 Buntadeivla esses Stada
Enten vita tochen uss.
Uss' eis ei neutier quell' ura,
De dar quen ä vies s. Feiig,
[p. 14] P' ils puccaus de mia vita,
120 Per pud6r vignir en tschiel.
16.
Cun in cor compleins de ricla
Confess' jeu uss mes puccaus,
Cu '1 propriest, il pli stateivel
Sun jeu ussa endriclaus.
125 Mumma misericordeivla,
Dad' ä nus da vies Feiig char,
Giud' la cruscb en sias peinas,
En malmort per nus gidar.
Vus esses gie dil tschiel la porta,
130 Per urbir perdunament;
Fugientei la siarp macorta,
Che less mei laguoter en.
Della mar esses la steila,
Per mussar als viandonts,
135 See la glina de noitg pleina
Dosta zun beinbiars de dons.
13.
Mes giuvens onns datten perdetgia
Dils deleitgs de mia carn,
Cun manar zun schliata vita,
100 Tras dar fey agl' infernal
Inlmitg de nossas olmas,
Che la mia less raffar,
Metta mei en tont' anguoscha,
Mo per mei far desperar.
14.
105 Tutt surfaitg de mia vita
Fa'l demuni endamen,
Mo per far pli gronda fetgia,
De stuer ir' tie '1 truamen;
Gie perfin mias munconzas,
110 Sco migiur, ne sco messer,
See ugau de paupers orfens,
Cun ä quelis eunc sura trer.
18.
Era jeu sun sin viadi,
D' ir' ella perpetnadat,
Spartel oz de quest salvadi,
140 Callel' uss de trer si flat.
Mumma chara, zun charina!
Uss ei grad il ver moment,
Nu' che Dieus dat la spartida,
Sur mi' olm' il truament.
19.
145 [p. 15] Per amur de Jesu rogel.
De prender en per mei;
Vies soing num ussa si clomel!
Ir' a piarder bucca scheu
Sefidont sin voss' urbida,
150 Spartel ussa consolaus;
Sin vos marets miu cor selida.
Per vignir tier ila beaus.
Uordena de Tuietsch 567
UORDENS DE TUIETSCH.
Pareri diu Ludf. Ohj. , cuii ils Depiilei dils Viscliiiiadis, Sura dils Uordens, che deien
Tepir faitgs, temps de Stad; iioii eargond ad alp. aiio 1811 ils 2 d'Marz.
(Ineditum nach Ms. Tv.)
1.^0 Eisei il meini^ che navenda dils 9. de fenadur, entochen S:Bar-5
clamiu deigi nagiu puder ftar cun tiers etiten ils logs cau fuenter Screts:
Numnadameing Cuengieri, Valtgieva, Sulprau, Milla, Mallaraufsa, Zietz^
Mulliuatfch, Milletz Scharinas quei fentelli, ui Cifchar, ni Mulfcher, re-
falvon fco per Untgida de mallas uaras, de Neif et fuenter pixfpei, che
la Neif ei daven, fche deigien efser obligei de tornar anavos fuenter lalO
Neif. et euten tuts sura nomnai logs deigi vegnir metz in pindedur, ton
la permavera fco la ftad. ei degi era vegnir metz si dubia penderdira fin
tiers dar mal et tiers Cafa.
2.*^° Deigi Nagin puder midar pli che treis gadas, quei fentalli, cura
che el va navenda dils Maifses,- fche veing ei quintau 1' empreüia gada. 15
3.^'° Deigien ils tiers Cafa efser enfarai de tut temps, et en cas, che
enzatgi negliges, fche deigi ei efser 4. X. pinderdira per gada p. tier; quei
fentalli ton sin la piftira, Sco eis praus.
4.*° deigi fcadin efser obligaus de vegnir a Cafa cun las Cauras de
Calonda fenadur, ii pia che enzatgi faves quellas taner fenza don dil tierZj20
ton dils praus, fco della Crapa, tonaton efser obligaus de vifchinar ä cafa.
5.*° Deigien ils tiers de mintgia Vafchin bucca vegni fpartgi, refalvon
ils Vadials, ils quals mintgin feigi patruns de metter, nua che el vul, et
in per bos deigi era puder vegniu teniu a cafa, fco era ina vaca.
6.*° Tucont ils Cavals efsei Conclodiu, che mintgin deigi efser obligaus 25
de metter cun fees tiers; refalvon fch enzatgi lees dovrar quels per bos a
Cafa, fche deigien quels tals efsei obligei de vischinar ä cafa, dues ei aber
efser Cavals, che vefsen pulein, fche deigien ei efser obligai de metter en
Nuelg, tocen chei droven de treer.
7^mo Tucont tier firaus ä Dumengias efsei Cunclodiu, che Nagin deigi 30
puder portar ui far ora leSa, ni portar buordis, refalvond ina broka ne
brenta fi maun, ä quei ei era entelgiu las Sondas ton la permavera fco la
ftad ; dues ei efser da quels, che für fagiefsen, et enzatgi vafses, fche deigi
mintgin efser obligaus de portar la tgifsa, nua chei auda; gl' ei era en-
telgiu, che Nagin deigi pudeer jra Cun Cavals ner bos Cargai fin quels gis. 35
8.^° Tuccond tier il arver eifei Conclodiu, che mintgin deigi efser
obligaus de far 2. Kreuas Cafchiel per vaca, fentalli bien Cafchiel gras, e
quei deigi mintgin veer faitg Vagielgia fiafta Nofsa Dona d' Uost, et 3. dis
avon Vagielgia S. Mathiu deigi miutgin efser obligaus de portar en in liug
enzeüien, et Nagin deigi puder far pli pintgias Magniucas, che de 8 Krenas, 40
568 üordena de Tuietsch
a, tgi che i'clias muncar, deigi efser obligaus de pagar X 30. p Kreiia,
k quels aber, che defsen pH cbil lur, lebe deigi ei vegnir bonificau X. 18.
p Krenna.
d.^° Eifei era Conclodiu, cbe Naginas femnas deigien puder raanee
5 ellas alps, ner Maiefsees, ton la permavera, fco la ftad, quei fentalli femnas,
cb' en sin 13 — 14. onns et lan denfi.
10. Las Nuorfsas deigien vegnir Cargadas ä Calonda {'enadura, et de
Lau Navenda deigien ils Uordens della ftad entfcbeiver.
11. Ei Conclodiu, cbe cura, cbeglei il temps de Cargar ad alp,
lOfche deigi mintgin baver ils Dreitgs, de jra, Nua cb' ei maven, cura cbei
Cargava ad alp, aber bucca pli cbe ina gada; Curdont Neif, fcbe deigien
ei era puder vegnir ora giu; aber bucca poder toruar enafi entras praus.
Dues ei efser intgin, cbe furfagies k quels Uordens, cbau Iura Screts,
fcbe deigien tals efser fut strof dil Oberkeit et vegni Caftigiei Scbarfa-
lömeing.
1811 ils 10 de März eu ils Sura Screts arteckels vegni legi giu sin
Viscb*=*, et de quella vegni approbai, refalvon ilg emprem artekel ei re-
fufaus; refalvon quei, cbe tucca tier il metter pinderdur, sco era la pin-
derdira fixada etc.
20 iii fefle
Cbreft Josepb Wenzin p. t.
Gierau.
Pareri diu LudeiVel Ob. de Aiio 1814, ils 15 de Zereladiir, Sura dlls Uordens et
Secoulauer de fcadiu, Efsent Cuucladiu della Ludeivia Vifchuauncha de bucca Cargar
25 ad alp, Tucoutier la Sfal.
(Ineditum nach Ms. Tva.)
primo Deigien tuts Uordens della Stat baver fia entfcbata a calonda
Fanadura.
2.^*' Envertit de quei pia deigien las nuorfas sin quei dy era vegnir
30 Cargadas.
3 tio Veng ei proponiu, cb' ils Cavals Duefsen vignir Cargai figl tgiom
fut in Pifcbtur, cun la referva, che quels dils Cavals pofsien de quels
Sefurvir, feigi fco per bofs ner per auters bafeings, et Duront quei temps,
chei en navent digl Pifcbtur, pofsien fefurvir della (f)piftira de Cafa, bein
35 aber feigien igls Patruns dils Cavals obligai de teuer ord Don.
4.*** Tucontler far pifcbtur de Vaccas e bofs de Cafa, ei tfcbau fura de
mintgia Vifcbinadi.
5.*® Davart ils tiers Cafa, deien quels efser enfarei da tut temps, et
duefsen ils S. b. tiers cafa vegnir pindrai, bucca enfarei, fcbe deigien ei
ver la pindradira dubia, quei vul dir in batz pergada.
Pareri de 1814 569
6.** Tucoutier ils firaus Perbon, Dumeugias e firaus de devoziun, fco
las fondas etc. Veng fcadin admonius de frequentar ils S. OfFezis, ade
quels bucca negliger fenza Eifchuns fufizientas, era fenufchpir de tuttas
lavurs, fin quels dys Scumendadas Servilas, e bucca abfelut nezefarias.
Del Reminent eifei lubiu de poder portar enqual Caufsa Litgiras fin quels 5
dys a cafa fia en ina brocba ner Brenteta fi Maun. In Ludeivel Obr.
fupona et ha fperonza, che fcadiu hagi Religiun e Cuntientia, e fefprovi
de falvar la Lefcha de Diu a della Bafelgia, encunter fperonza aber, che
enzitgi fus afchi tievis ne forza aung afchi fchliats, de ver pauc ner
uaginas Lefchas, I'eigi della Baselgia ner Divinas, fche vul in Ludeivel 10
Obr. a garegia per Cunzientia, che fcadin, che vefa ne fa de tals, che en-
cunter fan aquellas, feigi Obligaus de reportar Inmediatta ad in Ludeivel
Obr, , finaquei che quel fapi Cuniuagada d' in Lob. Obr. encas de bafeings
vignir Coregius, admonius ner ftrofigiaus tenor della gravezia furfatgia.
7 timo Tucontier ils Dons, feigi Cun fchar ira per ils praus ils tiers 15
ner feigi cun far vias novas afenza dreitgs, refta afcadin la via aviarta
da puder feindemnifar digl Don pitiu; — mo eifei refalvau, che encas,
eil' in che haves pitiu don uper refpect human, uper tema de ftuer migliar
orra, ner per autras rifchuns bucca ftgias ner les duvrar ils mettels lubi et
ufitai per findemnifar digl Don pitiu, pofsi quel tall ner in auter denunziar 20
ad iu Lob. Obr. ne era in Lau. Obr. de fefetz il malügent fchar clamar
per tenor marett, malezia, circuuftanzias quel caftigiar.
8.^° Deigi igl muvel de fcadin Restar enfemen, oreifer ils Vadials.
2.^° Las Cauras deigien acalonda Fanadura vignir acafa fntt lur
iPifchtur General. 25
' Quefts en pia ils paucs über bein manigiai Artekels, ch' in Ludeivel
lObr. cun Cufeigl digl Reverendifsim Segner Farrer ha enflau de metter
lavon aproponer alla Ludeivla Vifchnaunca; pertgei che biaras Lefchas
pareu fchiglioc de bucca efser emperneivel; Sufizient ei aber afcadin
rema de Diu, Religiun a cun buna Cuntientia. 30
j 10.*"° Ils Mayses de fcharinas, Millez, Mullinatsch, Liez, Malla mufsa,
5urprau, valtgieva, Cungieri deigien efser entochen S. Barclamiu Senza
-hifchadas , bein aber deigien ei fuenter igl fura fixau temps puder lau
j'.hifchar, e pifchular las piftiras.
j ll.""" En Mintgia Alp, quei sentallir damaun sura, deien ei ver in 35
itiftur Gieneral pils S. h. tiers Cafa.
ordeu ner Project de Leschas d' obfervar eu Tiijetsch, figlOnl818. ils 12 de Maig.
(lueditum nach Ms. Tvb. und Tvc.)
1. Deigi fin mintgia fpecie de Thiers il temps della Primavera vignir
lez Piftur, cunfun sils S. h. Tchiers Cafa et Cauras en Mayfes, uua ch' igl 40
i cischun ne Prigel, che tals Thiers pudefsen far don.
570 Uordens de Tujetsch
2. Deigien ils S. b. Tliiers Cafa il temps de Primavera et encunt'
igl Atun efser enferai, mintgia Vischinadi deigi uardar de ver fin quela
in fpecial Pinderdur, ad en cafs ch' el pindras tals Thiers^ che podefsen
far don ne vefsen faig don , deigi il Patrun efser obligaus de pagar agli
5 1' emprima gada 4 X/ a fuenter mintgia gada il Dübel.
3. Deigi mintgia Vischinadi uardar de ver il temp de Primavera a
de Stat in bien et fufficient Pinderdur,
4. Tuts Uordens de Stat entscheiveu calonda Fenadura, a Iura deien
era las Cauras vignir a Cafa tier il Pistur general neCumin; quei di deicn
10 era las Nuorfas vignir cargadas filla Puoza.
5. Deigien era a Calonda Fenadura ils Cavals vigni cargai fut in Piftur
general fil Tgam fuenter il folit dils 0ns vargai. Tonaton deigien ils
Patruns de quels era puder quels duvrar, a de quels puder fefurvir per
Bos, a taner en quei temps mintgin fin fia Piftira de Casa, cun Condiziun,
15 ob' ei vegnien teni ord don, ad en cafs, cb' il Patrun advertes, chei vefsen
il Vez dira Pils praus la uoig, e mettes quels bucc en Nuegl, fche dei
el efser curdaus en ftrof din Ludevel Oberkeit.
6. Deigi il temps, che la Vischnaunca fixescha, vignir cargau ellas
alps, et ils Mayfes de Scharinas, Millez, mullinatscb, Liez, Malaraufa,
20 Milla, für Prau, Valtgieua, Cungieri et la Val vigni fchubergiai, talvifa che
nagin dei en quels logs puder mulscher ne cischar.
7. Tonaton dei fcadin puder taner a Cafa in Per Armauls, quei ei
Vaccas ne Bos, aber bucca depli.
8. Oreifer ils Vadials deien ils auters Tbiers vignir cargai enferaen,
25 Sentalli de mintgia Patrun.
9. Tuccont tier il Piftur de Cafa, eifsei Schau sura de feregular a
mintgia Vischinadi.
10. Elsent che la Vischnaunca ha pigl On duon lubiu de prender
en de tuttas forts Tbiers per il folit Arve, fche deigi mintgin en 8 dis,
30 fuenter ch' el ei vegnius en cun in Thier, efser obligaus, de dar en ad in
Um digl Oberkeit, chei il pli de raaneivel. II temps, chigl Arve en-
tscheiva ei ils 20 de Dec. digl On pafsau. Senza Arve deigi nagin en
quei temps puder vignir en con Tbiers, refalvon fchel perdes il Thier, ch el
veng en, fche dei el per quei bucca stuer pagar igl Arve. Vadials lut
35 3 Jarmas en exceptuai.
11. Firaus deien cun Attentiun a Confcientia vegnir obfervai, fco era
tuts dons vegnir fcburmigiai a pertgirai, a tgi, che vignies tgifaus de
conterfar ad in ner lauter, dei efser curdaus fut rigurufs ftroff dil com-
petent Oberkeit.
40 12. Nagin dei puder duvrar Uaffens per far fein, oreifer il temps, che
la Vischnaunca lai tier de Sagar fein a Pafchg. fuenter Nofsa Duna d'Uost
deigi mintgin puder far fein e Pafchg eis logs enconischents, fco en Strem,
dadens ils Baungs, etc.
üorden figl on 1818 571
13. Nagin dei pnder metter ora S. b. Cultem, entochen 8 dis fuenter
defcargar dellas Alps.
14. Nagin dei puder prender nuorfas ord si;t il Pistur della Puozza,
fenza mufsar la Noda ad in Um digl Oberkeit.
A tgi, che conter figies ad in ner lauter de quels Puugs, dei efser 5
curdaus en Strof din ludeivel Oberkeit.
15. Nagin degi poder duvrar UaflPens, legi allura de tgei qualitat,
cbei veglien, oreifer il tems, che la Vs.^^* lai tier de fagar fein a Pafchg.
Suenter Nofsa Duna d' Uoft eis ei lubiu de far fein , aber folet ent ils
fequens logs, e mo en Pafchtg de Cauras e Nuorsas, fco : enten Strem, da- 10
dens ils Bauns, en la Val Milla^ dadens ils Runs ;
En val Val, dadens Plaunca de Masira et dadens la Val de Plaianca
Secca, la val dadens, il fpalar fein ei adina e de tut tems fcomendau,
fentalli en Piftira de Vaccas.
16. Nagin degi poder metter ora sin ils funs cultem entochen ch' ei 15
gliei vergau oig [dis] ch' ei gliei difchcargau, Sco era bucca poder far en-
semen cultem fin las Piftiras ; e zvar fut Strof d' in lud'^®^ Obrigkeit.
17. Tgi che veing en cun Nuorsas, Cauras fchetgias, ner Bocks e
Tbiers Casa fil Jarva, stopi pagar per scadin Tgiau f. 1 arve. Quellas
cauras, che veguien fchadas ad unviern ord Vs,<^*, degien pagar per fcadina 20
30 Xr.
Era il madem arve degien haver las Cauras de laitg, che vegnien
compradas, il quäl degi agls ugaus vignir u pagaus ner silmeins noti-
ficaus; duefs in ner 1' auter bucca uotificar , fche segi in tal curdaus en
Igref strof d' in lu.li Obrigk. 25
' 18. Dues ei vigniu priu si Cavals, fche degi quel, ch' a priu si, uardar.
che quels la fiera de Mufter vegnien absolut ord Vs.?t
I 19. II far Daischa et Descherina degi efser ftrentgiameing e zvar fut
ftrof Scomeudau. — Sco era Barba peng.
20. Cura ch' il Pigre de Nalps pafsa atras cun sias Nuorsas, fche pofsi 30
i\ bucca ftar surnoig cun quellas, nunpagont alla Vs.''* 1. X.' per Tog et
t. X.f per in Afsen, per noig, Nun ch' el fapi mufsar Dreitgs ner conven-
läiuns, ensacu fatgias.
j 21. En riguard della Pifculatiun digl Atum eis ei decretau (et ei zvar
jn tuttavia velg Decret, aber veing darar observaus), che mintgin degi, nua35
i'-V el ha fees Beins , schar ils Tbiers ord il Nuelg, e fchar ira quels, nua
fh' ei veglien, quei ei de bucca poder volver ner citfcbar quels en-
;unter ina Acla d' in auter, ner funs e zvar fut gref strof d' in lud^^^ Obrig.
22. Ei fufs era bien e tuttavia Nizeivel de anualmeing la Permavera
il pli pauc dus Dis per on, che fcadin Vifcbinadi mundas las Piftiras 40
le Casa; et era in di per oü sil pli pauc las Alps, e zvar quei di, cbei
lignies cargau, e quei dellas Alps ei schau fura alg pursunavels, quäl di;
ber lucca quei di, cbei ve[n]g cargau.
572 Uordens de Tujetsch
23. Eis ei il Par6re, che de la fiera de Mufter navenda, degien nagins
tiers ver jarva, sonder tgi, che compri Thiers, hagi la Pifculaziun per fl, 1.
il tgiau entochen la fiera de Ursera, nna che fcadin iura degi metter na-
venda ils Thiers.
5 24. Degi il Obrikeit de Vil'chnaunca vegnir legius ora mintgia Das ons.
25. Era degi la Vifchnaunca pagar honeftameing ilg Obrikeit, cura
chel ei en furvetfch per quella, e zvar Degi in Girau la Stat e Perma-
vera ver 3 f. 20 X."^ per Di, et ils Cusigliers 2 f. per in per di, e tems
Dunviern in Girau 2 f. et in Cusiglier 1 f. 40 X/ per Di, e quei afchi
lOsaveus sco eis per Neccefsitat absoluta fton vegnir ensemen, il qua]
feextenda ina gada per on il tfcheiver, et ina gada per on la Permavera
per castigiar, et aschia ha in Girau quei di, ch' el pren si las tgisas 1 f.
et in Cusiglier 40 Xj Et per dar ora Lena, nua ch' ei han fcadin tencr
Rang il precci sura fixau della Permavera.
15 Damai aber, ch' il Obrigkeit veing falarisaus della Vifch"^*, fche croda
era tut Interrefs tier a quela. Depli sto la Vifch<=* aunc prender giu la
Spesa dil Gentar de quei Di, ch' il Obrigkeit veng mefs, e zvar solet per
quellas Persunas, ch' an ils Dreigs de vegnir leutier. Dentoii po quei, che
dat il Genta, bucca pretender depli, che 1 f. 12 Xj per persuna e quei
20 ei per il Gentar cun treis querclis Vin per in. — Dapli degi in nief Giran,
quei ei in, ch' ei mai ftaus Girau, pagar alla Visch*'* 10 f. et in Cusiglier
6 f. 40 X.»" — Sinaquei pia, che tuts Quens vegnien manai ton pli exacta-
meing e de exacta giuftia, fche degi ei aunc vegnir mefs dus Ugaus fere-
mentai cun il Stadhalter, als quals ei degi era vegnir dau ina honefta
25pa[ga]glia. Ils Ugaus en vegni Dischmes.
26. Ariguard digl Bagigiar degi ei vegnir observau il Decret de
Cumin.
Damai, che la fcarsezia de Lena ei tier nus fchon ufsa gronda, Seh' ei sei
enflau per Bien, Che nagin dei duvrar pli Palaunca, ne astgiar pinar latas
30 ni per palauncar, ni per clauder, sonder de palancar duvrar aifas e de clauder
fender Bloca, la quala degi vegnir pinada, nua che las latas vignievan
pinadas.
De fing deigi scadin poder pinar per mintgia (Vacca). Casada per siu
Baseings, bein degi nagin poder vender, legi allura de tgei natira, ch' ei vegli,
35 era bucca fchar anavos eis uauls fchar fchmarfchir, e zvar fut Strof dilg
Obrig.
Quels, ch' an bucca Vaccas, in Len per fing, aber adina mo en uauls cu-
mins, — Lena de fchlondas veing ei mintgia mai, tenor fco il Baseings ei,
fuenter enconifchienfcha dils Sigrs. Giraus dau.
Sarament clil Salter. 573
Saraiue[ii]t dil Salier.
(lueditum nach Ms. Tve.)
1. Lemprema gada veguis Vus engerar, che Vus laiges Land et honur
de Diu e la Seintg: Chato. Cardientscha suenter vies megler saver e poder
Clin tut flis teneer fei e verdat. 5
2do Vegnis era eogirar, che Viis laiges dretgs e friatads dil Cumin e
della Cassa de Diu mentener si.
ßtio Vug vegnis eiigerar, che vus laiges efser fidretgs e reglis Salters,
6 reuder e far buüa obedientscha agli Mistral e mes Sigrs , e tutta quei,
ch' ei de pala[n]tar [palantar, e quei ch'ei taner tchalau, taner tschalau. 10
4 to Vegnis era engirar, che Vus laiges, cura che Vus vegnis domen-
daus de stomar, sehe laiges Vus per Daners, per tscheins, per Sal e per
piatzas stumar per il dobel, per auters pagaments pli tiers pli, tut per il
sarment, adina agli Casa de Diu ad«als dretgs oravon , sentali , che sut
veng rifculdis podeiges setz stomar, a sur quei deges Vus clomar in 15
Girau.
5 to Veguits mils anavou (engirar) ad eugirar Vus Salter dil Comin cun
ils auters ensemeu, cura ch' ei vegnis, ch' in Oberk : tarmates ora de meter
maun a qualche persuna, sehe laiges Vus senza uagina contradixziun far
buiia übadintscha. 20
Tuta quei laiges Vus far cun il jester, sco cun il Domifti, e cun il
Domiesti sco cun il jefter, cun il Pintg, sco cun il grond, cun il gron sco
cun il pintg, cun il pauper, sco cun il Rech, cun il rech, sco cun il pauper,
cun il non niebel, scho cun il niebel, e cun il niebel, sco cun il non Niebel,
de quei far laiges tschar ni peer Char ni per laid, ni per bein Vulientscha 25
ni pro mal vulientscha, ni per temas, ni per schmanatscbas, ni per fcheins,
jni per gabs, ni per aur, ni per argen, ni per nagiua caufsa, che podefs
Vus defviar giu della veia della g[i]ustia, e della verdat. E sehe Vus laits
quei salvar e vegnir suenter cun ils faitgs, scho jau avus vai taniu avon cun
jla Viarva, sehe vegnis Vus a tenee si treis dets enten Vies maun dretg, e30
dir ami suenter queft[s] plaits : Tuta quei, che Vus ami Vais teniu avon
cun ils Plaits, sehe vi jeu vegnir suenter e salvar cun ils faitgs suenter
iiniu megler saver e poder, tutas caufsas alla buna fai a senza mallart,
aschia per il ver mi gidi Diaus, la Sointgia Trinitad, Nossa Duiia e tuts
ds Sointgs rogeien per uus. Aiüen.
574
Rischieni
RISGHIENI
denter in pur ed in marcadon de biesiga davart ils sliarfljs e mnfgs a !a fiera d
Lieun quesl onii, 1812, stoiid il kaadletg; de liiestga tut eri.
(Inedituni nach Ms. Bq.)
Pur.
[p. 190] Seh' ei ve, co quei uon va o,
Che tuts han piars il mius zaco,
Da cutnprar miitgs ed era stiarls,
Ton pigns, maseuns ne era bials;
5 La permavera eis ei stau
Curems e catschas vidaneu,
E prezis fuv' ei scarschentius
Ed uss eil puisch , puis tut stulius.
Marcadon.
Gl' unviern vein taflfer speculau,
10 La noda leider mal tuccau,
La permavera sechitschau,
Sco naradira handlegiau.
Ed U8s' las novas tuttas, tuttas
Tunen pir, che stgellas ruttas,
15 Han mets a sen e rutt il tgau,
Perquei s' ei uss' schi malmidau.
P u r.
Bui, bui, leis da de cre e us fa viarclas
Sco sehe vus cun vies fa marclas
Surpri stai seiges alla gniocca,
20 E fatg vos traöcs alla tschocca.
[p. 191] Na -na -da schi da buna fei,
Che vus seiges, nagin crei;
Leis plitost metter nus a scola,
Cun fa de lue e de cambrola.
Marcadon.
25 Gl' ei bucca giiez, na! veits udiu;
Da vus bia scolas veinsa giu.
Ils onns vergai cun nies gron don,
Stuein metter frein a quei malon,
Gleiti stueis schon scha giu latg
30 Fa auters prezzis, gliez finfatg,
Ui- schei val mo ferm teni !
Cun paucs a fiera san ins e ji.
Pur.
Aha! s' ei manegiau ascheia;
Nus savein schon e la veia;
35 Savein ji sez cun ils nos thiers,
Enstagl dar cheu per tschagrun fiers.
11 nausch macorts gliez mal eis el
Sco biars malegien ne fan el,
Mala polliza g[l]iez mo figiei
40 Ils meinis poUis din mann schei!
Marcadon.
Veis bueha vies ! - tschintschasaveita
Tgi ha marveglias da quels sgeita
Mo mei cun vossa biestga sez;
Leuvi vegn lu pup-pup sil pez;
45 Seh' ils Luuabards si vegnen pleun
Sco uou ei entamaun ;
Pli bien marcau lein lu cumpra,
Che quei, che nus uss lessen da.
Pur.
Mo pleun vies davart ils sgets,
50 Entgins enschei grad sco vus leis,
La biestga lessen eis taxa
E bucc' in pli ault alza.
0ha! gliez veis bucc pussonza,
Glei stau en top de far la hronza
55 L' ei petschn[n]a quella Sozietät
E meunca la perinadat.
Marcadon.
[p. 192] Jeu vus digel grad en plat
Che en quella conformitat
Pli po ei n6 ji ne sta
60 Ils thiers ston absaiut calar
A nus tue' ei dad a[r]ver egls.
Da far giudezi sco nos vegls
Saves' ins bucca schenschigna
Uss, sco lu da hanlegia.
Pur.
65 Bui, Bui-con perderts plideis
Glei meinis, chan ne mauns ne peis,
Tschintschau ei quei schi de cuccu
Sei uss' e ons sco gliei stau lu?
Tut car eis ei, chei gliei sgarschur
70 Subsister co dei e il pur.
Seh' ils thiers duessen eunc calla
Sto ins entocs ne leu sluppa.
Collectiun da Canzuns Spiritualas
575
FLORIAN WALTHER.
Collecliiiu da Caozuiis Spirilualas, Cuira, Slamparia da ß. Otto. 1816.
C a n z u u
davart la Providentia da Deus.
[p. 94] Aultisehera Dens, ferm Cussilgier,
Ca regias tut, cunsalvas er!
Sur Tschiel a Teara ven sa stender
Tieu Moun pussent, c'ha tut scaffieu,
I Er quei has ti da gig scbon vieu,
Ca dei vangir e 'Igs Temps suenter.
[p. 96] Tias Ovras sa nagin dumbrar,
A tia Buntad buc preziar !
Solelg a Plievgia ti urdeinas;
Tras Schig a Bletsch sas castiar,
Er 0ns frichieivels sas ti dar:
Tut tier nies Bien ti fas a meinas.
D'ilg Freid la Teara sto schelar,
Cur ti, o Deus! vens cumondar,
Mo ven purpei cauld'a frichieivla,
jCur nus Svantira ven scuntrar,
Ner er Vantira; seh' eis ei clar,
iCa tia Pussonz' ei smasireivla.
i[p.97] Lai pi'o Deus! ca tens ilg Mund
En schi bien Uorden — mei cunzund
Ngir cusalvaus da tei adina!
Dai, en la Crusch ch'jou seig patients,
Dai er' ch'jou seig racunascheuts,
;Par tia Benedictiun divina!
ijDai, ch'jou Fidonza haig sin tei,
Ca buc Quitaus plugegian mei,
P'ilg Avangir nuot mi tumenta!
Ti eis, rumongias mieu Amig,
Ohei po mi far ilg Anamig?
tl^agut je, senza tei daventa.
C an z u n
da Parmavera.
p. (3)[4]26] II Solelg eun sia Clarezia
5'aulz'a dat pli gig ufs clar;
Tut ei leger, ha Latezia:
Jou duvefs buc er cantar?
La Natira morta riva
Puspei nounavont a viva.
5 Land' angrazie, mia Canzun,
Mieu Scaffider, grond Patrun!
[p.428] Ufs ilg Pur sieu Feld lavura,
Ad ha Spronza cun semnar,
Ca sieu Sem vengi' anzacura
lORichameug a gartigiar;
Crei, ca Deus quel benedeschig.
Seh' el sieu Feld bein cultiveschig,
Er jou vi d' el mi fidar,
Cun Latezi' a Igi cantar!
15 Mire, co la Parmavera
Van tras Felds a tras ils Vaults,
Sa lagrond la Muntanera
Da las Nursas ad Armaults!
Co' Is Utschels ufs en Bearezia
20 Laudan Deus, ad han Latezia!
Laud', angrazie, mia Canzun
Ufs er ti mieu ault Patrun!
Cun chei beala Vascadira
Fa Parad' ufs' minchia Flur!
25 Quont bi stat ufs la Natira
Cou avont sieu grond Singiur !
[p.429] Quel, ca dat Plievgi'a Rugada,
Par far verdagar la Prada.
Laud', angrazie, mia Canzun,
30 Ufs er ti mieu ault Patrun!
0 Deus, questa Parmavera,
Quont dabot ven'la sgular!
Mo ti, Senger, vens lur era
Tras tieu Filg vonzei a dar
35 Lou perpetna Parmavera
A quels, ch' han Cardienscha vera.
Laud', angrazie, mia Canzun,
Miu Scaftider, grond Patrun!
576
Florian Walther
Qiiesta Gliergia da la Teara
Mai Uiubriva ei pilgver
Da la Gliergia, grond' a beara,
Ch'jou veug seiuper lou guder.
öTschou la pli lagreivla Vita
Ei inai Mort vers 1' Infinita.
Laud angrazie mia Canzun,
Mieu Scaffider, ault Patruu!
Fidonza si Deus.
[p.510] Land' ilg Senger, Olma uiia!
10 Laude Deus, nies Reg pussent!
Jon en tut la Vita mia
Laud sieu Num soing, revereud,
Quei mi legra en Vardad
Ufs ad en Perpetnadad.
10 [p. 512] Jou vi buc ver mia Fidonza
Mai sin Princis da quest Mund!
Buc mai sin Carstiouns ver Spronza;
Voun ei lur Agid bein zund.
Bauld ston gie er' eis movir,
20 Ad en Teara lur schraarschir.
0, beau quel, ca sa fida
D' ilg Scaffider tutpussent !
Deus, ch' ils Ses mai buc amblida,
Salva Ligi'a Sarament.
25 0, beau ei quel sagir,
Ca da Deus ven buc gunchir!
Ils Squitschaus cl bein protegia
Vont Schmanatschas, Forz' a Don;
Sieu Moun liberal spisegia
30 [p. 513] Er uns en ilg Temps de Fom ;
Inocents tiranizai
Fa el libers a beai.
El a' Is Tschocs dat la Vasida-,
El fraskent' ils Cumbriaus;
35 El ten char, cunfort a gida
Quels, ca sentan lur Puccaus
Bandunaus, ch' ilg tengian char
El faschchina d' ils gidar.
Er las Vieuas el defenda-,
40 Ad ils Orfans ei' 1 ün Bab \
El cunsalva a sustenta
Ils Munglus cun sia Buntad.
0 vus Prus! Deus en Vardad
Kegi' en tut' Eteruitad.
Uraziun par la Patria.
[p. 512] 0 Infinit! Tuts Pievels tei
hundreschan.
Er nus en Pulvra lein tei adurar,
Fr' nossas Olmas ufs tei celebresclnan!
5 Er uns lein tieu grond Num oz im-
plorar,
0, Tutpussent! mai tia pussenta
Bratscha
Po da tut Mal spindrar, defender nus,
10 Scha milli malas Auras nus schmana-
tschan,
Scha volvas Prigels ti navend da nus.
Da lunsch da nossa Patria seig la
Guerra,
löDiscordia, Pratschias a Disuniun!
Nuot sa ratrer tieu Moun dad üna Terra,
Ch' ei e' lg Ravulg da Pasch ad Union.
Tutsabi! ca nus essan vantireivels,
Ei buc ün' Ovra mai d' ils Pardavonts.
20 T' ils vevas dau Cors sabis a stateivels,
Da dar la Libertad a lur Ufionts.
Lai nofs Kegenters regier cun Sa-
bienscha!
Eis hagian par la Patria pli Ouitau,
25 Ca par sasez ; anquirian par Cons-
cienzia:
Ca nies Beinstar bein vengig procurau!
Ils Dregs d' ilg Staat audreg eis an-
taligian,
30 Vardad, Sabiensch' anquirian pli a pli,
[p.513] Ils Buns portegian ad ils Mals
castigian !
Tut lur Cusselgs, Deus, plaigian bein
a ti!
35 Deus, la Charezia! ilg quäl ampla-
neschas
Cun Duus en Abundonza tut ilg Mund,
Er sez ilg Vierm cun Spisa saludeschas,
A legras Tut cun tia Benedicziun.
40 0, sponde or Benedicziun divina
Sin nies Terrein, o Bab, paternameng!
Solelg a Plievgia da dreg Temps adina
Frichieschig nossa Patria richameng!
Collectiun da Cazuns Spiritualas
577
L' industria en la Patria beiii gartegig;
Dei a raincliin sieu Poun da niiuchiagi!
Ilg Kieli da far d' ilg Bein da Cor,
sa legrig,
Ell sieu Basengä ilg Pauper gide ti!
5 0 Jesus Christus ! lai po la Cardienscha
Entei a tieu soing Plaids sa carschantar.
Naginas Seetas ner d' ilg Mund Sa-
bienscha
Ti'lg scür Errur nus possig surmanar!
En minchia Casa, er' en la Baselgia
10 Tut dei Pardichia dar da tei, Singiur!
En nossa Patria vengig la Domengia
Sacrificada, Dens, tiers ti' Hanur!
[p. 514] Tes survients cun tia Vartid
vaschchiesche,
Da dar Pardichia cun bien Cor da tei !
löVont tia Doctrina Tut, tut auter
quescbe,
Ca meina buc, Salvader, nus tiers tei!
Da Vicis easters dai, che nus treni-
bleian,
Ils quals cupichian en Precipitad;
Vartids d' ils Pardavonts nus ampar-
neian,
20 Las qualas fo 'nilg Grip d' la Libertad!
[p. 515] Ca lur Vartids ounc reginn
nossa Teara
Ei nies Giavisch a Rieug fig serius!
j Lur Pievel ei nagin sin tut la Teara
j Schi vantireivel a beau, sco nus.
25 0 sei's cun nus, o Deus! nus dai
Fermezia,
I Da nus surdar a ti antirameng!
! A semper seig ludada tia Charezia!
j Nus sei' n uni cun tei perpetnameng!
Canzun en la Scola.
[p. 516] La Via d' la Vita par' a nus
Da 1er ounc lunsch sa stender;
Nus quela vein antschiet pir ufs,
Ch'ei sa lai ounc amprender,
5 Scha nies Duver nus observein,
Fideivels Igi perseverein.
0, chei beau dulsch Sentiment,
Seh' ti iius eis favoreivels,
Bab ! — lai nus ngir cun Ardiment
10 Tiers quei Termin mureivels.
Lai consecrar nofs giuvens Gis
A ti, a la Vartid, a' lg Flis.
A quel, ca nus, sc' ün Bab, ten char,
Nus niussa, meina, regia,
15 T' ilg Bien nus vult exercitar,
Tia Grazia Igi schenkegie.
Deus! benedesche sia Buntad
Vid nus, a sia Fideivladad.
'Lg' ei grev, mussar fideivlaraeng.
20 Pude fs' nus ver Charezia
Vid nies Mussader redliameng
Mussar ad el fermezia,
Chi Deus da cor ven honorar;
Quel ten er buns Mussaders char.
25 Da tei deriva, Deus grazius !
Tut Bien, tut la Scienzia.
[p. 517] Cun Grazi amire glu sin nus.
Ad hagias po Patienzia,
Cu'lg Balbigiar da tes Uft'onts,
SOSch'els Laudan tei cun lur Canzuns!
Bab, meine nus cun tieu Moun dreg,
Nus essan ounc zund fleivels;
Carschent' en nus ilg Antaleg,
A fai nofs Pafs statteivels;
35 Cur en nies Curs nus scarpitschein,
Nus gide si paternaraeng!
Romanische Forschungen VIII,
37
578
Gelli Cadisch
GELLI CADISCH.
lg] Onn de Fomaz de 1817. 1822.
[p.9] Et il davos de quells onns trests,
Ch' era diesch sis schoitg tschien,
Spitgiav' d' haver ils dubels freitgs
il pur lu si' lg attun.
5 Aber quci onn er' il pli criu,
Diu vev' stendiu siu meun
[p.lO] Schi zun, et vev' tutts freitgs
stenschiu :
Priu biestg et um il peun.
Enstailg ch' il pur lu si' lg attun
10 Dueva ver rechs freitgs
Vesev' pupir' entuorn, entuorn,
La fom sut ils ses teitgs.
Et, ah! gronda desperatiun
Nos cors allur' surdav',
15 Cur nus figievan reflectiun,
Con ditg in oun cuzass.
In liung viadi er' de far
Entochen gl' auter onn 5
E tgei duev' en quei temps dustar
20 Dil desperau la fom?
E seh' in vess giu grad zun nuott
N' en casa, n' en clavau :
Sehe vess ent oitg dis gie partutt
La fom grad tutt mazau.
25 Mo aber niai in tal castig
Fuss stau perdun per nus:
Dius lev' nus murentar pli ditg;
Ah, nus! ah paupers nus!!!
Perquei er' quei, ch' il meun de Diu
30 Vev' dau, spargneivel zun,
Per prolongir mai concediu
La fom, desperatiun,
Schi' en quei trebel, blut attun,
Che er' per nus schnavur,
35Plonscheva mo lamentischuns
Feitg s'anguschont il pur.
[p. 11] Cun grond quitau, e tgei spargniar
Spitgiav' el ilg attun:
El secartev' d' en quell enflar
40 De sia vif il tierm.
Et uss' er' ilg unviern neutier,
Neutier quei freid unviern,
Schi trest per il carstgieun e thier,
Per thier entoch' il vierm.
45 Ah! CO dein nus, grevan ils veilgs,
Affons po viventar?!
Denton ch' angnoscha ord lur eilgs
Las larmas fa ruclar.
II firmamen sbruflava neiv
50 Ord giu dals auls, ruchs cuolms,
II luft sunava tras la preit
Stuorn turniclont si' 1 funs.
Ils praus eran pertutt curclai
Da neiv, bia bratscha aul ;
55 Et ils vivs fluss er' schalentai,
Et alv camaus il vaul.
Sco en perschun er' il carstgieun
Da neiv curclaus entuorn;
II schi criu freid schalav' siu meun,
60 Seh' el er' gie sper il fuorn.
Pli gronda er' la pitradat
Schi Viva en siu cor
Giud' sia gronda paupradat:
Tutt er' schon gleiti or ?
65 Anguoschas eran endadens,
Schaltira ordador';
[p.l2] Ah bein, po tgei schnueivel tem»!
Tgi po pli ditg star or'?!
Strusch astgia el quei pauc schigiar,
70 Che sparng ha sevauzau:
El bragia cun aul suspirar, |
La fom ha' 1 bucc dustau.
Igl Onn de Fomaz de 1817
57Ö
Ah, po unviern cuozasz pli ditg!
Veing ei mai ninna fin?
75 0 gie ! carstgieun per tiu castig,
Per vus tutts finadin.
La parmavera ei dalunsch,
Bia eunc pli lunsch la stad,
Et il attun eunc bia pli lunsch,
30 Che dat buldontadat.
E schon U8s' vits eran arcuns,
Vita eran tutts tschalers,
La casa vitta tochen funs:
Ei dev' gniang per daners.
35 Mei pauper ! gresch' uss' il carstgieun,
0 Dieu! ti eis schi crius!
Denton che larmas de siu seun
Compognieu s6s suspirs.
Et era vits eran clavaus :
30 D' udir ei fieva mal,
Co vid' cadeina ferm rantaus
En fom migiev' gl' armal.
Siu pavel er' en zun bia logs
Mo dascha, barba peing:
35 Ei er' solet, ch' ils magers oss,
. II tgir, ch' ensemen teing,
i [p. 13] Aber mai thlers ei eunc quei tutt !
j Tgei fa bein il carstgieun ? !
Da maglias ei gie quell tutt blut,
K) Da fom sposs' 11 siu meun.
Denton er' bein 1' unviern passaus,
j Ch' er' Staus schi liungs e crius,
I Uss' er' 11 tems bein arrivaus
De parmaver' a nus.
5 Mo trests fastaitgs, che veva schau:
Fumada paupradat;
Et il carstgieun vev savanzau'
Pussonta schvachadat.
I La glieut parevan en verdat
]j) Schi magers e sblichi,
Sco' d eis muncass la sanadat,
Sc' ord' leig lu stessen si.
Sco ch' eis ord fossa dilg unviern
Vegniessen destadai,
H« Sco seh' eis en leu dil nauscha vierm
Roiss fussen attacai.
Lur eilgs eran lunsch en fuppai,
La fom ord quells parev';
Lur fatsch' han eis schi zun midau,
120 Ch' in eis bucc conischev'.
Bucc pli legrav' eis in bien spert,
Bucc pli solaz e spass:
Calur de mort er' lur confiert,
Lur tgiau curdav' a bass.
125 Tristezia vev' lur spert surdau,
Lur eilg muoss' confusiun,
[p. 14] Malenconi' eis compigliau
Che dev' desperatiun.
La fatscha ruassav' la mort
130 Cun gronda streuniadat,
Schmanatacha de mussar il port
Tier la perpetuadat.
Tschitachav' ord 1' osa' 11 saft, maguol,
La poss' ord pei e bratsch,
135 Per eis tutts lur' en siu ruoilg
Portar e' ilg uer tarratsch.
Sin in bastun mav' aepuasont
Ilg um da fom sposaaus,
Grenont sin quell e tutt tremblont:
140 Et uss' gniev el tarraus.
Vesev' ins lu in viandont:
Semeglia ded in spert —
Sehe er' quell in carstgieun seccont,
Ne ch' ei er' mo siu spert.
145 Mo curch' il um entscheiv' morir,
En foss' a senclinar
Ah grazia! entscheiva a florir
La tiarr' e vardagar.
Tarratsch entscheiva a verdir,
150 II luft uss' flada caul,
Et il pomer or' a bromblir,
Gl' utachi legresch' e' ilg aul.
De Diu la gronda majestad
Se muoss' ent' la natir',
155 Che ei de Diu mai spir buntad
P'ils sgraziai ventir'.
[p. 15] Veseis! la parmaver' er' cheu
En tutta sia splendur:
Tutt' la natir' niev nescha neu
160 En gronda terlischur.
37*
580
Gelli Cadisch
Ilg um quei ves', siu cor reveing,
Gli tuorna la speronz',
El aulz' siu tgiau denovamein :
16.0 Sin Diu ha' 1 uss' fidonz'.
Tutt Viva lu verd neunavon,
Tutt catscha bialas flurs:
Tutt empermett' in zun bien onu,
Tutt rend' k Diu honur.
Ei dei, traitg' el, quei, ch' ei plantau 210 Hs eers 6n gronds, spess et ornai,
Da Diu, ch' ord tiarra prui,
E eer tras siu meun cultivau,
Ch' el vegni lu medius.
170 Ch' jeu hagi, di el, si' lg attun,
Seh' jeu fladel tochen leu,
Ded emplanir mes vits arcuns:
Dai po la poss' o Dieu!
Perquei tschaf el in lad fusser,
175 El tschaf il krieg da cor,
El schunsch' il bov per ir si' lg eer ;
Et el ei schon uss' or'.
E fetg' il krieg, smeina la tort'
Si' Is magers oss' dil thier,
180 Hallo ! gresch' el, quei tia sort,
Trai tras, che tagl' il fier.
Pomörs en tutts flori,
E tutts ils chrests schi gailgs fitai,
Tutts cuolms da niev neschi.
Tutt emparmett' lu sin quest onu
215 De render dubcl freitg,
E de dustar la gronda fom,
De rech manar sutt teitg.
[p, 17] Denton che tutt parmett' la ve
Agli charstgieun e thier,
220 Er' della fom pli streunia grett'
La mort a nus de tier. jj
Ailg mager thier er' schon gidau:
El mava a pascar;
Aber per nus er' nuott rimnau,
225 Ailg temps er' de spitgiar.
Co siu il biestg e sbaba zun
Tra' ilg gir, che ei schi nauschs
El po bucc pli tagliar entuorn
185 La traf, da fom spossaus.
El crod' a tiarr' sin siu schanuilg,
Fumauö leig' suent' ilg pastg,
[p. 16] Denton ch' ilg um, spussaus e' ilg
zuolg
Stendius schem sil tarratsch.
190 Ensemen remn' el eunc la poss',
Sesforza, leva si,
Laventa pleun en pei ils bovs,
Catsch' vinavon eis pli.
Gie pli detier speronza er',
Fomaz pli feitg carschev',
Pli feitg che bein carschev' ilg eer,
II pur pli feitg plonschev'.
230 Da ditg vintschiu er' tutt il greun,
Biars frusts il greun fallev':
Da dy a dy solett il peun.
Che vacca magra dev'.
Ah! bein tgei desperada fom
235 Er' parmaver' e stad;
Entochen che lu si' lg attun
Diu dev' buldontadat.
Cun gronda Stent' e'igl frust uss' viults, ^^f^ « la paupradat
195 Dailgs dens dilg erbst turschaus-, ^ En casa de mmtg.n
^ ., , , Mir i. „•„„ 940 Stuev' sustentar la schvachadat,
Dailg trebel meun ei'gl frust sprengius ^4^ '^''"
" - ° Er' anisa a scadm.
II sem, a fom raffaus.
Cun in suspir mir' uss' il pur
Encunt' il firmamen,
200 Cun Ina lärm' sin fatscha lur'
Da Diu il carschamen.
Da di lu caul soleiig sclarev'
Giu sin il cultivau,
Migieivel er' nebla pluev'
205 Da noitg savens sil prau.
Er' spisa a scadin.
Eustailg de spisas de bien gust,
Enstailg che zart bien pcun
Er' tutt, che vess' duiu prender lua
245 Ch' a bucc porschev' il meun.
Mo tgei fa bein la petra fom?I
Avon che pirir vi,
[p.l8] Avon che cuarcli gl' um il 1
De miert, tgei magl' el süü
Igl Onn de Fomaz de 1817 581
50 La apis'a biars in cut toc peun Mam! mam! tet! tett! balbeitg in ping,
Schi ner sco il tarratsch, 295 A sia mumm! eilg schös:
Ch'ei coitgs ord spriulas e biscuns, La mumm' ambratsch' siu char bambin
E schnuescha la lur fatsch. Strenschel encunt' il cor.
Tscheu tschaf in, bunamein sco morts, La spisa meunca, l'ha nin laitg
55 In truffel schalentau, Eilg sein — in bass suspir
Avon ch'el seigi strusch bein coitgs: 300 La strocl' il sein: tgei chara traitg
Solett spis' ailg fumau. Ailg ping, von che morir.
Leu ei in bab cun ses affons, Quei pelican sto schar loclar
Che stat sper meisa si, Las larmas giu si'l sein:
60 Ch'ei rechs, et era tschels onus Cun quellas seun fa mischadar
En grass e bein vivi. 305 Gl' affon la bucca plein.
Tgei ha d'els mumma cuschinauV! La fom dil feiig er' mort ailg bab,
L'ha spir en aua faitg, De feglia alla mumm':
Cun larmas cungiu e salau [p. 20] II feiig combrag' il fumau bab,
65 Ürd crestgias ina traitg. Feglia la blaicha mumm'.
Eis maglien quei, sc' il feiig perdiu, 310 S' ambratschan tutts, sco' i fuss' la fin,
Sco' i fuss in dulsch confect: Sco' i fuss' schon de morir:
La mumma bragia lundergiu: Datten cumgniau, trest a scadin
De meisa trest concert! In betsch et in suspir.
70 Tal petras spisas maglien si Sch'ei mav' aschia cun biars rechs :
Biars purs, biars rechs e grons: 315 Co bein cun il munglus?!
De quei malmund gnianc In dev' pli Morir, pirir stuev' quell perguess?!
Ad' enzetgi danvons. Gie! biars er' quei lur ur'.
Ti vesses lu bein duiu udir Tscheu veingintal-n(u)[a],grei pli spert
75 II plonscher, lamentar: Ah bein, gl'ei eunc charstgieun ;
Nuott auter aud' ins, fche suspirs, 320 La mort ruassav' agli vest':
Tutt lev' sedesperar. Scalet mai d' oss ei' 1 eunc.
[p.l9] II ping afifon grev': bab, dai peun ! Sia petra fom, suspir e lärm',
Jeu hai tanienta fom; Schanuilg e mager meun
80 II bab pegl' el per il siu meun, Susteing in fest, ah po erbarm !
Bargient sevolv' entuorn. 325 Gresch'el, e splunt: po peun!
Lura sevolv' el bein puspei. Sin siu schanuilg crod' el lu giu,
E vesa gl'innocent; Aulz' tgiau, et ils ses meuns:
Pli feitg anguosch', ah! bein per tei Ah! dei po per amur de Diu!:
B5 Miu cor, di el plonschent. Gidei po concarstgieuns ! ! !
El dat in betsch, cheu has il peun, 330 Schon ditg ha mia fom dustau
Quei dei tei spisgientar: Mai gretta de fomaz,
i Schnuent di el: miu char! miu seun! Mias anguoschas frestgientau
I Da mal crod' lu a tiarr'. Mai larmas: trest solaz!
[90 Ah bab ! ah bab ! ! grev' ilg aifou Schei ir' per cor la mia fom !
Cun peter, aul bargir 335 Levgei ils mes susdirs!
Spe' ilg miez spartgiu senschunigliont: Empau ruch peun, seh' vusveis eunc ton!
Jeu vi per tei morir!!! Bargir stuessen cheu mirs.
582
Gelli Calisch
[p.21] La sia membr'uss' trembla feitg Quell lev' strunglar, che lu vendev'
Da cumber, schvachadat: Migliems miez meiiiia char;
340 El crod a tiarr' — ah in dir leitg — Raubas per pauc lu en prendev'
Stendius vul render flad. 385 Da quell, che sto disfar.
Cheu er' vegniu lu quei momen,
Che spartgia claramein
Ils feilgs de Diu da sentimens
345 Ord feil gl s dil truamen.
In cuorra spert e vul alzar
Quell, ch' ei da fom ginn pleun :
In auter va spert vul strunglar
Quell cun siu mordermeun.
350 Tals crius tyranns, tgi vess' eartiu
En cass schi sventirai:
Denton ch' in bien spendev' il siu
Per paupers ton fomai.
Strunglar lev' quell, che lu furnev'
II peun ailg sventirau:
Per sueriter lu tier sez targiev'
Dailg pauper enqual prau.
390 Strunglar lev' quell, ch'ent la ruiu'
Dilg pauper sblundergiau,
Lev' encurir sc' in scroc perfin
Siu avantaitg s' alzau.
Pusseivel, ah! de tals carstgieuns
395 Tier Tercs segenerai ! !
Teman bucc ina gad ils meuns
De Diu tals entersai?!
In, che vev' cor de bien christgieun, [p-23] Quells pia tgiamblavan per sesez
355 Savev' camond de Diu, Ils buns han tutt spendiu:
Quell ha bugien, charin siu meun 400Tgei uss' il pauper, tgei fa lez?!
Ailg strusch fladont porschiu. Agit, peun gli nigliu.
Biars buns unfrevan bia dil lur,
Sco buns Samaritans,
360 Per madegar tuttas dolurs
Ch'ailg pauper fomazs fan.
Biars rechs havevau mal quitau
Co paupers spisgientar;
Tier quells hau fomentai enflau
365 Agit senza spluntar.
El stuev' midar sia natir',
Natira de charstgieun,
Cun fnorma de thier sevistgir,
405 Sco quells tschercar il peuu.
Dil pauper er' cumina spis'
Lavazas e mangeuns,
Jarvas, urticlas, las bnglir
Ent'aoa senz'sal, pieun.
Ei devan vett' a tgi, che rog' 410 Tacheu d' ina streia encuera in
Tier eis a casa lur: In iess ord buch' als tgieuns,
[p.22] Portaven spis' en paupers logs, Sfrac sut in crap, sco sut mulin,
Mai Diu savend discus. Quell, tschetsch, roi sut ses deus.
370 Ah Diu, che veses l'intentiun,
II faitg, et il bien cor;
Dal po a tals benedictiun
Pagaglia spend d'els er'.
Strunglar il pauper leva quell,
375 Ch' ha cor sc' in criu tyrann •,
Quell ch' ha quitau solett per el,
Sa bucc' tgei paupers fan.
En ina vall in auter va
415 Encuer' leu cornüs schnegs:
Quells crius cun sbabas sto migliar,
Ch'el crodi bucc vi segs.
Perfin cons vesa ins bein lu
Sco Nabuch' donosors,
420 Che sin tutts quatter croden giu,
E pastgien sco ils bovs.
Quell, ch' esch sarrav' ad in munglus, Eunc biars spectachels stuev' ins ver
Aud' bucc siu lamentar; Che schnueschan la natir',
380 Quell, che spartgeva schi spargnius, Che greppa stuessen condoler,
P' il venter angarschar. 425 Seh' eil' ei gie per schi dir'.
Igl Onn de Fomaz de 1817
583
Tal criua, gronda petiadat
Fomaz laventa si
[p. 24] La mort figiev' tyrannadat,
Fa paupers pirir vi.
430 No8S buns Superiurs a Cuer",
Spirituals et ils Civils
Camond devan de sustener
Noss paupers frars, ils pings.
Sez a quei mal lev' prevignir
435 Nossa Mumma' Regenz',
Che sin tutts meuns greun fiev vignir,
Partgiev' cun condolenz'.
Scharf cumendaver er' agit
Giud Canzla, giud gl' Altar
44011 bien pistur a quells, ch' han ditg
Pitiu ils noss chars frars.
Mo mort, fomaz han se uniu,
Ruin' han engiarau
Agli charstgieun, che vev' pitiu,
445 Schi ditg vev' endirau.
Ei para, che ussa la mort
Cun faulsch de strauniadal
Vegli mauar tutt tier il port
Della perpetnadat.
450 Ei sto, ch' eil' vev' auctoritat
Da Diu retschiert suilg mun,
Ch'ella cun tala frechadat
Tyrannisava zun.
Nagin podeva lu untgir
455 A siu paliet vilau:
Ella savev' ded encurir
Quell, ch' er' il pli zupau.
A mellis lu tschuncav' la vett',
465 Cavav' en tiarr' lur oss'.
Tutt lu clamav', levav' ils meuns
Tier Diu cun aulta vusch,
Ch' el regordesch' de nus carstgieuns,
Ch' el lievgi po la crusch.
470 Aber il tschiel parev' stinaus,
Se schav' bucc mitigar:
Quei ch'er' avon per nus pinau,
Stueva tutt a tras.
Mai stgir' anguoscha della noitg,
475 Mai glina de sgarschur
Compeglian uss' la vett' e sort
La sort dil pauper pur.
La mort, fomaz 6n uss' mai eis
Ils potentats dil mund:
480 Sco lur plischer cloman ei tschels
Tier lur armad' entfrunt.
Mo il pli trest, ch' in stuev morir
En fatscha de rechs freitgs,
Ch'en ussa gleiti schon madirs,
485 Gleiti riranai sutt teitgs.
La stad vargad', sco cheu gl' attun
Ers porschan penn a tutts-,
[p. 26] Vett' empermetten thiers e fnns,
Vistgin ailgs panpers blnts.
490 Aber pli tier che vett' uss' er'
Pli tier, ch' il penn a nus,
Pli tier madirs ch'eran ils eers:
La mort pli tiranus'.
[p. 25] Quell lu tuccav' bia pings er' grons
Biars paupers et eunc rechs,
460 Che fievan quen sin eunc biars ons :
Pertutt spluntav' eilg esch.
Nu' ch' ella mav' cun sia grett', ■
Schav' trests fastaigs davos :
Ina maduuza va si' 1 frust:
495 Grad bucc ennc de tigliar;
La tresta bettan fom, anguosch'
Cun sia farcl' a tiarr'.
En agonia tonsch' eil' eunc
La melna spig' en buch';
iOOQuella er' uss' siu davos peun:
La dat il davos zngg.
584 Fuormas de Plaids
FUORMAS DE PLAIDS.
Fuoriua de Domendar rin de Gavals.
(Ineditum nach Ms. Carg.)
f. 2t> vi haver urau la buna Sera agli Sig"" Spiifs, Icho era la Sia Sig-
5niura Spul'sa cun jna entira Conpagnia de quefta Niebla Gaftaria.
[Hai] La honur enten Num de Dina honoreivla Conpagnia de Matz
Dumendar oravond jlg Sig^ Spuf's, 8clio era la Signiura Spul'sa et jna en-
tira Tablada da Notzas, Schei a Nus Lobeisend de purtar avon jn Cuortd
Plaid, Ne Dus.
10 [f. 3*] Auld Honorau a zun Stimau daTuta honur bein vengons Sig^'Spul's,
Cun la vofsa Honoratilsima da Tuta honur Stimada a bein vengonfsa
Signiura Spufsa ed jna entira Parentella de Dina hundreivla Conpagnia de
Notzas, vi jeu aver Sallidau a gratulau jna Mingin, Suenter jlg lur Stan
da Niebladad a Sabienfcha. Suenter haver entaleig, cbill Tut Pufsend Diu
15hagi benediu a Confirmau enten jlg S, Sacramentd Della Leig, tier jlg
quäl Stan Nus efsen Tuts bein flefsiai ed jnclina(us)[i]. Leu Speras vi jeu
agurar, chill Tut Pufsend Diu velgli benedir oravond las olmas, Scho era
tuta Confsollaziund a letetzia, Scho Sin las Notzas de Cana a Gallilea, Neua
che ei gliei bagigi[a]u jlg Marchau da jerufsalem a ils beaus, che Triun-
20 fefchen a tutas Caul'sas Suenter la velglia da Diu. Cheu enten Caulsas
efsen Nus Ri(n)[m]nai enl'seman jna gronda Conpagnia de Mats cun gronda
Triftetzia a Malla enchonia dil Don, cba Nus Matz havein Pitiu, haven
jlg Sig.' Spufs priu la gigliardia ed jus cun jnfchins enten jlg Nies amo-
reivel Jertt della Nofsa Giuvanteigna, enten ilg quäl Nus vein en da Tutas
25 Sortts gielgias, tulibanas a rofsas a flurs cun da tutas Sortts Collurs a lau
tras jlg Sigr Spufs faitg a Nus jn zun gron don, cun prender a legier ora
jna dellas pli biallas flurs, che Senflavan enten jlg Nies bi a legreivel
Curtgin della giuvantegna e buca Mo ruinau jlg Nies Curtgin a Privau
Nus della flur, Sunder eung Sfurfsau tuts Dazis lou tier. alla qualla flur ei
30 buca pufseivel da turnentar enten siu efser, Scho lei Stada da vidavon a
tras quei vein Nus da riftar privai da quella a fchi bialla a Niebla flur,
la qualla ves pudiu tuchar con jlg tems [f, 3**] a Linz u Lauters da Nofsa
ludeivla Conpagnia de Matz a podiu purtar Neunavon jlg freitg, che ves
dau tuta Consfolaziun a legarmen, ed entras quei vein Nus pilgliau jn zun
35 grond [don] don, Mo queft don po buca vignir pagaus mo cun Eaubafs de queft
Mund. Nuotatonmeins vai jeu la Dulfcha Speronza, che jeu afli jn Metel,
cha pofs lavar giu enpau la Nofsa triftezia a Malla jnchonia; Nomnada-
meng la Niebla Bubronda da october, chei vinum ed letificatd cor orani-
bus, jlg vin fa legrar jlg Cor dilg Chriftgieun a Schatfcha tutas Mallas
Fuormas dcf Plaids 585
jnchonias ed entras quei lein Nus Domendar dilg Sig^' Spufs per in Regal
dilg Don, cha Nus Pitin, Nomnadameng 9999. Saunnas vin Valtrina
Sura. a quei cun Speronza, chill Sigr Spufs vegni a Nus buca Schnegar
giu a Spigiein Denton dilg Sig"" Spufs sin jna bialla e Confsoleivla rifpo-
fta a gratiamen dilg' bien Refchiert entochen de ufsa jlg tems pafsau. 5
Beatifsim Sig' Spufs ! jeu ai la bonur enten Num de dina honoreivla Con-
pagnia de Matz de a dels Cordialmeng engratiar per tutas gratzias, chels
an faitg den Tems en Tems ad era la prefsenta ura e per quella a biaras
gratias Nefsefarias agurefcbel la Divina jnfluenza ed abuldontas gratias a
tuta Beneditfsiun ; defsiderar ordavon tut Tut jna liunga vetta a buna pafch e 10
che Nies cbar Segnier velgli benedir jna bialla a legreivla figlialonza ed
jna aulta Confsaleivla velgliadegna e pofsien Suondar Sia vetta a vertits
e pofsien lautras jua gada guder jlg Per Petten Salid ad afchia era jeu
con jna honareivla Conpagnia de Matz vein la honur de riftar lur obedei-
vels Servitux's Malvengons. 15
jii aiiter plaid de üouieudar viii de Cavals l'iii jua Niebia gaftaria de Nolzas.
(Inedituni nach Ms. Carg.)
[f. 4*j Ault Honorau da tota houur bein Meriteivel Sig"^ Spufs, Cun la Lur
Honoratifsima da tota honur houorada Signiura Spufsa, Scho era jna aulta
Honoratifsima da tuta honur ftimatifsima Conpagnia da Nozas! Jeu les 20
da dels Domendar la Lubienfcha de plidar jn Plaid, Ne Dus.
jlg Schazi da quella a Schi gronda Libertad , a Schi Niebla, chils
Matz ufsa prefsentmeng pofseden, a dau a Mi la gigliardia cun Mia hono-
reivla Conpagnia de Matz, da eis Cordialmeng Salidar. efsen cha, ca Nus
a Schia vein artau da Nos hundreivels veilgs quels Dreitgs a da Manar 25
; la, Scha ei gliei jlg plifscher a duas Honoreivlas perfsunas, ca garegian da
I vegnir enfsemand entras jlg S. sacramend Della Leig. At afchia hai jeu cun
Mia honorada Conpagnia de Matz buca voliu Munchar, da vignir a vifsitar
quefta honoratifsima Rimnada, per a Mur della buna Caretzia ed a Mif-
setzia, chei da tems en tems ufsitada a pradicada. Neua, chei a era plafs- 30
chiu ad in Ludeivel Menderfchaft da Deputar queft dus Ner treis hundrei-
vels Giuvens a dera Mei Mes vi tier, Scho per jna Stgifsa, Ner per far
:ilg Diember, afschia (d)[v]ein Nus la Comifsiun de Dina ludeivla Conpagnia
de Matz, de urar jna legreivla buna Sera, enpermera gada a diu ault
honorau, da tuta honur [f. 4^] Stimau Sig'' Spufs, Cun la fia Honoratifsima, da 35
tuta honur Stimada Siguiura Spufsa ed a dina entira parentella Cun jna
aulta a zun Stimada Conpagnia de Nozas.
jlg quäl ei fus forza Stau Mia obligaziuu a duer, de gratular a titoiar
jn a Mingin Suenter jlg lur Stand de Niebladad a Sabienfcha. aber
efsend, chil tems va vinavond, Sehe vi jeu trer alla Cuorta, a vi Savolver 40
586 Fuormas de Plaids
tier jlg omnipoten diu a rngar, cliel velgli Profperar a Confaervar cun
iiia liunga vetta a buna Sanadad ; a chil tut Pufsent Diu velgli benadir
oravon las olmas, Scho era tuta Confsolatiun a letezia, Scho Sin las Nozas
de Cane et Gallilea, Neua chei gliei bagigiau jlg Marchau de Jerufsalem
5 a ils beaus che triunfefchen, tutas Caufsas Suenter la veglia de Diu.
Qualmeing Nies aguri Seigi verameng Cordials . Sehe lein Nus aver
agurau tuta ventira a benetifsiun fpirituallas ad tenporallas dilg lur amu-
reivel Spulsalizi chei Silg di da Dotz Daventaus, a chels Polsien Suenter
quefta vetta gudei- la beada gloria, tier la qualla Dieus gidi tuts.
lU efsent chei gliei jlg plifcher a dina leig, jna bialla generatzfsiun, Ner
figlialonza ed afcbia lein Nus ver jna buna jntenfsiun a buna Speronza
tier jlg Oranipoten Diu, chei velgli dar a Multiplichar ad engrondir,
Sinaquei chels Pofsien jlgs Sefsells dilg S. Parvis enplanir. a Mi Flurefcha
jlg [f. 5* J Cor da ver jna a Schi bialla a legreivla Conpagnia de Nozas, beiu
15cha lur ventira a eis ornau Suenter lur Maretz a qualitats. aber a Mi para
chil Sig*" Spufs hagi giu tonaton gronda gigliardia da far tals viadis enten
la glina a prender la libertad adina cun jnfchins enten Nies legreivel
Curtgin della giuvantegna , Neua cha Nus vein en da tutas Sorts freitgs,
granatzs a Delicatz, Scho era Talibanas, Rofsas a flurs cun da tutas Sorts
20Collurs. leu an ei bein enpermes, expermentau a Cun jfchins enfchigniau,
ed leu Denton leftiameng plidau; an ei Scharniu ora jna dellas prinfsi-
pallas flurs, che Senflavau enten Nies bi a Confsoleivel Curtgin a caut[r]a(r)s
an eis Sig'' Spufs faitg a Nus jn zun grondifsim Don a privau Nus della
princ(t)ipallifsiraa ed amabillifsima flur da Nies Confsoleivel Curtgin, la qualla
25flur po buca vignir tornentada pli enten Siu efser, Scho ella ei Stada da
vidavon. Mo jeu Sai bein, ca Nus vefsen buca podiu Schaziar, Ner render,
Scha tgie(i) Nus vefsen voliu, Muneida Spender a Della turnentar della pro-
gatiun dina a Schi bialla Rofsa, la qualla ei Re(t)[c]ha Creta a Perderta, jn-
fuiTia da tuttas vertits a qualitats bein urnada, ils Ses Marets a tallens en
30 ton grons, Schella ves a Mi Ne a din da quels treis hundreivels giuvens
buca podiu tuchar, aber vefsen Sura la gronda rimnada da Matz, la qualla
ei ton gronda, ves forza cul tems podiu Confsallar in Ner lauter da queft[s]
hundreivels giuvens, Mo jeu per Saver Mal cun tut, ves füg Suenter forza
podiu dar or Nuot. jeu hai Speronza chei agien bein antaleitg, che jeu
35 hagi Saviu gir endreilg, a Mi veng val endamen da buca pli andardar ilg
lur legarmen a vi preft finir jlg Min Schuach Plidar. vi gi eung jna
Rilchun, la qualla jeu vai Speronza, chei Seigi a Mi de udir Sin la Mia
Contriziun, a Conditziun dilg Min ainfeltig Schuach Difehquorts, jlg quäl ei
fan bein jn, Ca porta Mar[c]enzia in tiara a lautra Stopi era pagar Datzis
40 a gabeis, u tringelts per jlg Pafs; ada Schia efsei era [f. 5^] Refchuneivel
a Dueivel a gli Sigr Spufs, da pia chels an priuau ils Matz da Dina afchia
biala e legreivla flur, chels prefsentien era a Dina ludeivla Conpagnia da
Matz jn tringeltd, per jna enfsena de Caretzia. Sinaquei ca jna honorada
Fuormas de Plaids 587
Conpagnia de Matz Pofsien beiber lur l'anadad cun tonta curfacha che
la Malla jnchonia a grondifsima Triftetzia vegni lau tras adina entira
Conpagnia de Matz Stizada ora. ada fchia lein Nus Domendar dilg
Sig' Spufs per jna Recunpenza dilg grondifsim don, a Nus faitgi, Ne per
jn Regal de 9999. Saumnas vin valtrina Sura, cun Speronza ch'il Sig*^ Spufs 5
vegni a dina ludeivla Conpognia de Matz buca Schunchar giu la Nofsa
Damonda. Jeu Sai bein, che entras jlg Miu anfeltig plaid, Ner Difch-
quorts, Ne entras Mia jgnorantadad da giuvantegna vai jeu biar Schau
Munchar, ad afchia vi jeu Suplichar, chels velglien aver perdunau ilg
Difchomatd, che jna entira Conpagnia de Matz han dau a Spitgiein deuten 10
dilg Sig»" Spufs Sin jna amureivla a Confoleivla Rifhpofta enten vofsa
aulta Protezfciun.
Plaid de Domendar la Siguura Spul'sa euteu Nuui dilg Sigiiur SpuS; iii^ che Meiua ella,
fa (el) qiiel.
(Ineditum nach Ms. Carg.) 15
[f. b^] Ludaufs Sei Jelsus Chriftus! jeu hai quella enperneivla ed a Mi afchi
honoreivla Comifsiun dil Sig'' SPufs, da quella lau prefsenta Signiura Spufsa
ordavon enten Sin Num a gli Bab de Cafsa, Scho era a gli Muma et
enten particholar a gli Signiura Spufsa, Ses Cars fargliuns ed a tuta questa
honorada ed Niebla Conpagnia de Notzas de agurar jn legreivel di , Cun 20
jna legreivla Sera. Sur da quei hai jeu enten Num dilg Sig»" Spufs jlg
plifcheivel Comond de Manar Sia Carifsima Sig"" Spufsa tier el, per Com-
plauir tutas enpermifchuns Deuter eis faitgias Suenter jlg norden della
Soingia Muma Bafelgia e Rifcheiver jlg S. Sacramend della leig. Jeu hai
Speronza, che nus vegnigies buca prender en Malla part, che jeu prendi 25
vofsa Carifsima felglia ord vofsa Cafsa ; la Signiura Spufsa veng era aver
jn gron Plifcher de puder Suendar jlg exempel de Maria ed Jofseph, jlgs
quals han Semes enten jlg Madem Stand, Dieus velgli Cun Sia Soingia
Gratzia adfifter.
Plaid de far euchoDter ails Matz, Cara che ei veing faig fratgias, Rifchpoiidau qiiels, 30
che Meinen la Spufsa, per las Fratgias.
(Ineditum nach Ms. Carg.)
Honorada ed Stimatifsima Conpagnia de Matz ! Depia che a plafchiu
a quels, Cau prefsents Giuvens, de prender las armas per far legria ton a
Mi, Scho era a Mia Cara Signiura Spufsa, Sehe Sai jeu ordavon, che jeu 35
Seigi buca vengons de tonta honur ed ei pia Spira buntad de lur vard.
en Confsideraziun de lur aguri Sundel jeu totavia Surprius ed Sai buc
autravifsa Corefpunder, che quel cun Schientd Dübel gudoing Refunder
enten quels buntadeivels Chors, ord jlgs quals ei en vegni. Dieus velgli
Deuter eis Confservar Charetzia e Concordia a Confseder tuta beneditziun 40
per tgierp ed olma, ina liung e ventireivla vetta e Suenter quella la gloria
588 Fuormas de Plaids
dilg S, Parvis. la foletta (uplicha, che jeu fetl'chel, ei quella, chei velglien
Mei adina preuder enten lur aulta a Mi Nefsefsaria protetziun, per la qualla
jeu [f. 6»] Suplichetfchel Humilliteivlameng. Deuton per jna eufsena de
Mia Renchonalcbienfcha oferelcbel jeu quella pintgia Bagatella, Suplichond
5biar on de Conisiderar Miu bien chor, che queft pitfchen prefsend ed
Sundel cun profunda Keverenza ed Surairsiun Lur Servitur Malvongons.
[Asfhia 1 Rifpoudeu quel, che Meiua la Spufsa, Ciira Chils Matz an Domeudau yiu de Cavals.
[f. 7*^] Aulda Stiraada ed Honorada Coupagnia de Matz! Jeu ai entaleig
da quels honoreivels Giuvens jls buns aguris , ils quals ei an faitg cheu
lOenchonter jlg S. Spul's, Scho era la Signiura Spul'sa tier ilg lur Nief Stan
Matrimonial, per jlg quäl jeu enten Num dil Sig' Spufs vi ad eis Aulta-
meng haver engratziau, Cun agurar a Din a Schadiu eutencbas, che ei fus
jn u lauter, jlg quäl Del'sideras era da vegnir enten quei Stan, che jlg
tut Pulsend diu velgli benadir cun jna talla flur, la qualla Seigi, per ilg
15enprim per ton pli Maneivlameng Puder far la veglia de Diu a vegnir tier
la gloria dilg S. Parvis; Leu Suenter vi jeu ad in a Schadin agurar, chil
tut Pufsend diu velgli benedir cun jna talla flur, la qualla Seigi per viver
cau Sin tiarra, qualificada cun tutas vertits, las quallas fnfsen a Mintgin
per Siu chor Ner Siu Plifcher. leu Speras tuchond tier las grondas lamen-
20til'chuns da jna honoreivla Conpagnia de matz, enflafsel [f. 7*1 Jeu, che eis
vel'sen ftrufch jna Rifchun Sufizienta, pia che quella flur ei Stada cheu Schon
gis ad oüs bein Maneivel ed Nagin haves giu Marvelglias da Della, Sehe
a cheu ilg Sig^ Spufs priu pucau da quella afchi buntadeivla, bandunada
flur. Neua che el a priu Pulsets, Sinaquei che quella refti buca cul tems
25 Mal perfeitgia ed afchia pudefsen quella honoreivla Conpagnia de Matz a
gli Sig"^ Spufs engratiar, en Stailg de Salama[n]tar. Nuotaton Meins dapia,
che ei gliei a dina Stau jlg ufsitg, Ner Moda Üils Matz de Conparer avon
jlg Sigr Spuls, per far eutalir quellas a Schi grondas triftezias, Dollurs u
Dons, Neua cha alla fin Cun Sentilgir ton de vard Della Conpagnia de
30 Matz, Scho era Dilg Sig*" Spufs Cun enqual Regal, ed Sehe ei Sei quei
adina pufchpei Metz enten enblidonza a pafsau vinavon a cbur, che jn
pren giu jna flur, Sehe Sa lautra enchorir da prender giu ina antra. Jeu
hai Speronza che quella honoreivla Conpagnia de Matz vegnien a far jna
Domonda, ton pli Conpotenta, Neua che jlg Sig*^ Spufs vegni era a far
35 jna Creanza, Suenter Scho gliei da din u lauter vigniu faitg entocheu en
Ceu. jeu rogel che quella honoreivla Conpagnia de Matz prendien buca Si
enten Malla pardt Mia Mal flenfsiada Rifpofta e lafchel Scho Mitd brieder
per Recumoudau jlg Miu Defsideri fus da bein puder Satifchfar la hono-
reivla Conpagnia de Matz, Scho era la Mia gronda obligatiun de far jlg
40 Miu Duer euchunter jlg Sig' Spufs. jlg Miu Duer fus Stau de far in plaid
pli alla liunga, Ma Munchonfsa, la Mia pauccha Capafitatd, Sehe vai jeu
Speronza, che ei vegni buca Mifserau ora enten Malla Partd,
Fuormas de Plaids 589
Qneft Plaid anda de far a qiipl, che Meina la Signnira Spnfsa, de far avon che jra
en Gafsa Sia la Schalla, ayon CaTsa^ Suenter Mefsa Ne, Ciira che ei eiirsiaaii eu, aToii
jra en Gafsa:
(Ineditum nach Ms. Carg.)
[f. 7b] Allltd Stimau Sigr Spnfs Cun la aulta ed bein Stimada Sig»*» Spnfsa, 5
Cun jna honorada ed Stimada Conpaguia de Notzas!
Da pia, Cha vus Sigr Spufs veis Selmmilliau, Cun Duvrar quella
Humillitonza de Dar quella honur enchonter Mefs Maritz a Mia fleivletzia
da poder Manar u Conpigniar vofsa Signiura Spufsa entochen jlg prefsend
liug, Scha fus ei la Mia gronda obligatziun a Vus Sig*" Spufs, Scho era 10
agli Signiura Spufsa de Saver far jn bien agury enfsemblameng Suenter
vofs Maretz tier vies Nief Stand Matrimouiall, jlg quäl Dieus Sez a
Schentau en quei S. Sacramend per ton pli gronda augmentatziun da Sia
Gloria, ad afchia prendel jeu la Libertad ed agurefchel enten quei Stand
Della leig, Ca vus pudeigies biars gis ad ous viver enten tuta beneditziun 15
Spirit[u]alla a temporalla. Con tuta pafch a Concordia e Caretzia a Sehe
ei plai agli Omnipotend Diu de termetter figlialonza, che vus pudeigies
quels trer Si enten tuttas bunas perfectiuns, tier la buna Soingia tema de
Diu. a Suenter jna liunga velgliadegna vi jeu a vus Sig' Spufs, Cun vofsa
Signiura Spufsa ed a tutta quefta aulta honorada Conpagnia de Notzas 20
haver agurau la gloria dilg S. Parvis. jlg Miu Duer fus ftau de far jn
Plaid pli alla liunga, Mo Munchouza, la Mia paucha Capatzidat, Sehe vai
jeu Speronza, che ei vegni buca Mifserau ora enten Malla Partd.
Plaid de Domcndar la Signiura Spufsa enten Nun) dilg Sig' Spufs, jn che Meina ella. 25
(Ineditum nach Ms. Carg.)
[f. 8a] Vus veguis Schon a Saver la Rifchun, per la qualla jeu Sundel
tarmes cheu dilg vies honoreivel Sigr Spufs, jlg quäl a dau Schäumend de
vegnir enten quefta honoreivla Cafsa ed agurar ilg bieu di alla Sia Carifsima
Signiura Spufsa ed ad ina honoreivla Conpagnia de Notzas. 80
Vus Vegnis Schon a Saver, che avon jn Cuortd tems pafsau Seigi
Daventau jna enpermifchund u jn Matrimoni denter queftas duos honoreiv-
las perfunas ed a Schia, Sehe vus efses de quei Contenzi, de Schar Con-
planir jlg Matrimoni ade Metter a Meuns la Sia Carifsima Signiura Spufsa,
Sinaquei chei pofsien vegni Manai a Bafselgia e Rifcheiver la benadic- 35
tiun dil S. Sacramen della leig Suenter jlg huorden a Schentameng della
S. Bafselgia ed afchia Rugein Nus jlg Omnipoten Diu, che el velgli Dar
la Sia Soingia Gratia ed benedictiun, Sinaquei chei pofsien ver letezia
biars gis ad ons enten quefta vetta ed era Sin jlg Suenter enten la vetta
perpetna. Dieus afsifti Cun Sia Soingia gratia. 4Q
Sin quefta Damonda Spetgiel jeu Sin ina Confsaleivla Rifpofta.
590 Formularet de Plaids.
Plaid de far ad in, che Heina la Spufsa.
(Ineditum nach Ms. Carg.)
Che auda Da far, Suenter haver enfsinau en, Cura che jn veng a
Cafsa,fin Schalla della Cafsa. avond che jra en Stiva, fa el queft plaid:
5 [f. 8''] Jeu fai buca Sefchmervilgliar avonda ed Sundel totalmeng Surprius,
de quella afchi gronda Non Spitgiada honur, che vus veis Mafsau encunter
Mei, Cun Confidar a Mi quei, che ei Sin queft Mund (ei) a vus jlg pli
Cufteivel, cun Confidar a Mi vofsa Bialla ed piatufsa Signiura Spufsa, la
qualla Segirameng ei jlg vies pli gron Schatzi.
10 Et per quefta fin de Mei cun tut flis tractada, Sehe Sai jeu ed encha-
nufchel Mia Schuvahadad, tras la qualla jeu ai forfsa buca dau a vofsa
Sig''* Spufsa la Dueivla honur ed Contentienfcha, che jn auter aves pli
bein podiu Dar; aber jeu Sai leu Speras era, che ton vus Scho era vofsa
Sigra Spufsa Sapien ed vegnien Condefender a Mia Schuvahadad.
15 Ufsa aber buca Mo a vus engratziel per quella gronda honur, Sunder
Configniefchel era a vus quei grond Schatzi , vofsa Sigra Spufsa , a per-
tgiarei quella Scho la pli Cufteivla Pcrlla, hondrei quella Scho la vofsa
pli Cara Confsorta. jlg altifsim Diu aber benedefchi vus e Cun Sia bene-
dictiun Tutta Pufsenta liung e ventireivla vetta, Conpleina Pafch ed Ca-
20retzia ed Cun jna bialla ed enperneivla figlialonza ed finalmeng Cun la
Gloria Celeftialla dil S. Parvis. Dieus Detti leu tier Sia Soingia Gratia!
FORMULARET DE PLAIDS.
Formularet Da yarzaquouts Plaids.
(Ineditum nach Ms. Sach.)
25 I.
[fol. 1 *] Fuorma da Rugar üq Spiritual p' ilg Battem.
Reverend Bein Studiau S. Senger.
Niefs Senger mi ha faig la grazia da Carfchentar mia casa cun un
lagreivel [fol. l*»] filg, p'ilg quäl jou igl angraz' da tut mieu cor, ad ancanufch,
30 dad effer obligaus da pufchpei Igi confecrar quei tras ilg S. Battem Parquei
cumpar jou avout vus a vus rog cun debita Reverenzia, ca vus lejas dar ilg
S. Battem ä queft mieu UfiFont, ad afchia ilg metter tiers la Bafelgia da Deus,
p'ilg Sagirar da la grazia da Deus faichia a nus, enten Christo, tras sieu
S. Saung a Spirt; [fol. 2*J par ch' el vivig a mierig a'lgi Senger tiers ilg
35perpetten laud da quei, ch' ilg ha dau, a perpetten Salid dad el, ca ven
battigiaus.
Formularet de Plaids 591
Scha jou, ner ils mes, Savein en anqual guisa Vus render quella
buntad, tras nizeivels Survetfchs, schi lein nus bucca nus lafcliar afFlar
malubiedis ner malracunatlchents.
[fol. 2 b] II.
Fnonna da rugar Padrins ner Madriffchas. 5
II Titel Suenter Sco la Parsunn'ei dad ün Ault ner
Bafs Stand.
Jou veng par Vus dar part da la Benedictiun, cun la quala niefs
Senger ha lagrau mei a mia Ohara Mulger. El nus ha dau ün filg (ner
Unna filgia) par sia [fol. 3»] gronda grazia. quel vein nus par mauns d'ilglO
lafchar battigiar, ad afchia d' ilg anferlar ent enten ilg jert da la Balelgia
da Deus, ch' el crefchig si ä laud da Dens, tiers ilg Sieu temporal a per-
pelten Beinftar ad er tiers ilg legrament ad agid da nus Ses velgs.
Mo ilg Damanar da la Bafelgia ei, ca tiers quella S. Ovra vengian
duvradas [fol. 3 b] hundreivlas pardicbias, las qualas, nu' ch' ilg bafengs 15
dumondafs, Savefsan gir, ch' ilg Uffont vefs rat(chiert ilg S. Battem, fufs
nafcheus dad hundreivels velgs, a pafsafsen enten stailg da Bab a Muiüa,
nua ch' eis lefsan ner Savefsan bucca far lur duer, cun mufsar, trer si a
gidar ilg Uffont tiers Sieu temporal a perpettan Salid.
[fol. 4*] Tiers quei S. Survetfch pia ha ei er plaschieu a mi ad a mia 20
Maffera da rugar tenter Autras Hundreivlas Pardichias er Vus, ca veits
adina er nus piert hanur, charezia a favur.
Rugein pia, ca Vus nus lejas pardunnar la ftenta, ca nus vus dein, a
lafchejas vus duvrar tiers quei bien a grond Survetfch.
[fol. 4 b] Scha nus Savein Survir ancunter, schi lejas cumoudar enchei25
Calchuns, ca vus affleits , ca nus pudefsan effer fufficients da gidar tiers
Viefs bien. Mo Deus velgig rafunder quei, ca nofsa nunpufsonza sto
lafchar muncar.
III.
Fiiorma dad' augraziar par quella Hanur. 30
Tit.
[fol. 5*] Jou antallig Viefs lagrament a Viefs griament. Viefs Legra-
ment ei, ca Deus ha liberau Vofsa hundreivla Cunforta da Sias Delgias a
lagrau cun üna bella nafchienscha.
Tiers quei vus ur jou tutta vantira. Deus dettig d Vus ad k vofsa 35
hundreivla Maffera lieunga vitta, Sanadad a grazia da trer si quest Viefs
Uffont 4 [fol. 5**] laud da Deus, tiers ilg temporal a perpetten beinftar
d' ilg Uffont fez a viefs agid, legrament a cunfiert en vofsa vitta; tiers
quei ur jou er üna Sauna Pilgiola a Vofsa hundreivla cunforta.
592 Formularet de Plaids
Viefs griament ei, ca jou feigig üna Pardichia d' ilg Battem da Viefs
uftont. Vus vefsas afflau pli Sufficientas Parsunnas tiers questa [fol. 6*]
grond Ovra, ca mei : mo ei vus plai da inufsar Vofsa velgia amur a
Charezia vi da mei: par quei vus angrazcb jou, k mi legra da tut mieu
5 cor da Vus far quei S. Survetfchig. Deus dettig la grazia, ca Vus, char
Cumpar a la cliara Cumar, cun Viefs Uffont, ilg char filgiol (la chara
lilgiola) afflejas vi da mei tut quei, ch'ün hundreivel Cumpar [fol. 6**] a
Padrin dei far.
IV.
10 Fiiorma dad anyidar ä Nozzas.
Tit.
La Providentia da Deus, Senza la quala naginna caufsa po davantar,
mi ha antruvidau tiers la cumpangia dad N. N. Hundreivla filgia d' ilg
N. N. [fol. 7aj Sunt intentionaus, sco vus vangits ä ver antalleg or d' ilg
ISclumar or, da mi lafcbar ansinar ent cun ella, Schi plai k Igi gratius Deus,
questa Dumengia, ca ven.
Cuntut, Scha las Nozzas dein effer lagreivlas, schi sto er la Cumpan-
gia effer lagreivla, amigjeivl'a gargieivla. Vofsa amur a charezia ei adina
ftada gronda a ftateivla vi da mei, Sur tut mieu meritar : mo jou hai mai
20 [fol. 7**] ghieu drecbia commoditad da Vus declarar cun anqual anfenna la
racunaschienfcha, la quala jou Sunt culponts k Vus: mo her ont prieu
cafchun a galgiardienfcha da vus incommodar: Sco quei daventa er s'igl gi
d' oz, ent ilg quäl jou vus rog carameng, ca vus lejas po er lafchar
[fol. 8*] ent da vangir la Dumengie, ca ven, en Casa mia, lou ratfcheiver
25 ün glas vin, gidar cumpoingiar mei a mia Spusa en Bafelgia; par asfister
ä la copitulatiun da nus, rugar Deus par sia benedictiuu Sur nus, ca nofsa
Leg pofsig k Igi plafcher a vangir ratificada avon Sia Bafelgia.
Suenter quei turnar pufchpei cun nus k [fol. 8^] Casa, Vus lagrar
cun nus a ratfcheiver Unna Suppa cun quei ca la Cuschinna, tras benedic-
30 tiun da Deus po dar, tont Sco Unna pitfchna anfenna da nofsa bimna a
gronda velgia da vus render la gronda charezia ad honur, ca Vus nus
veits piert enten quest faig ad enten auters plirs ouncadufsa.
Scha nus vus Savein [fol. 9»] Survir ancunter, jou ner mia chara
Spusa, schi lein nus bucca metter enten amblidonza a rugar Deus, ch'el
35 velgig render k vus tuts vofs Survetfchs cun tut quei, ca vus po efser ada-
char, vi d' ilg chierp a vi d' 1' olma.
V.
Ragposta sie qnei.
[fol. 9**] Ilg ei dreg dad ancurir agid, cur ün ilg maungla, ad Unna
40 grazia da Deus eis ei, cura ch'ün, ch' anquera ilg agid, ilg affla, sco vus
ilg veits afflau a vangits ad afflar chou d' anvi pli a pli.
Formularet de Plaids 593
Jou ur a Vus ad ä Vofsa hundreivla Spusa tutta bunna vantira, Quel
ca Vus ha manau aiifemel, vus cunfalvig er a dettig a vus la grazia da
viver a star anfemel bers gis ad ons en bunna [fol. 10*] Sanadad, 6nten
lagreivla Pasch ad antalgienscha, en temma da Deus a charezia, en legra-
ment a cuntantienscha da Vofs Cors. Vus carschenteit ä laud da Deus. 5
Bagieit vofsa hundreivla casa a la Bafelgia d' ilg Senger, cun lagreivlas
plontas, anferlas a flurs da Vofsas hororatas parfunnas, ca Deus tras ellas
vengig ludaus, Vus lagrai a bers cun vus gidai, honorai.
Vus mi anvideits sin [fol. lO''] vofsas hundreivlas Nozzas. Ancanusch
vofsa velgia charezia, ca vus ha muvantau da far quei ; parquei vus an- 10
grazch jou er da tut bien cor: mo da vus vangir en velgia mi fcuffelge la
Charezia, ca jou hai vi da Vus a la temma da Vus esser grefs. Vofsa
bunna velgia scisa ilg faig, a mi ei tont sco tutta Spisa e Buvronda. Tiers
quei Sunt ner fufs jou bucca guera lagreivel nozadur: parchei c' ä mi
cunven a [fol. 11*] defcha pli bein dad ir en la Casa da malacurada al5
tristezia, ca da nozas a latezia. Unna cumpangia Savefs jou ont far bargir,
ca rir; ont cargar, ca largar a lagrar.
Cuntut figieits pli bein da mi lafchar dad Unna vart. Vus vangits
senza mei a Survangir Pievel avunda. Jou vus vi ver angrazchiau, tont
Sco jou vefs ratfchiert. 20
|[fol. Hb] VI.
'■ Fnorma cnr iin pafsa ent ilg üffici da Maftral.
Ault dichiai, Beinhonorai, Sabis a Prudents Singiurs, Sr Mastral ad
'ad Antir Cufselg!
Sco er: Honoraus, Hundreivels a Chars Vafchins, Amigs, Cumpars, 25
iFauturs a Promoturs !
Vi ver antalleg [fol. 12 a] generalmeng tuts, a particularmeng Iin a
iScadin Suenter Sieu Merit, Stand, Cunditiun a Clumada enten la quala el
Bi, cun tutta Reverentia a debit refpett, ca jou dei purtar ä Vus.
Vus veits frieu la Sort: mo ilg Senger 1' ha faig curdar sin mei. Jou 30
n gir: Chi Sunt jou Senger! a chei ei mia Casa, ca ti mi has clumau
lihoutiers. Ti Sas ca jou Sunt juvens a bucca fufficients da ftar [fol. 12 b]
ivont a mia Casa, nungir k tontas Casas ad ün Schi grond Pievel. Mo
lamai, ca ti mi has mefs si quei fasch, schi vens er ä ver ilg Sen da gidar
mrtar quel; ca ti fetschas quei, vi jou rugar tei Sco Salomon : Dai a mi, 35
ieu fumelg ün cor, cantalligig a Sappig regier tieu Pievel, ad antalligig,
hei bien a mal ei; chei Survefchig tiers tieu laud, temporal a perpetteu
fol. 13 b] beinftar da quest hundreivel Vafchinadi a Cumin.
Mes Honoraus Singiurs a Chars Vafchins! Vofsa Charezia ad Amur
|i da mei, Nus pudefs dar da crer pli, ca jou na pofsig far; Vus Saveit3 40
■ie, ca quella Hanur ha sia gronda Lavur, ca duraonda ün Hum da pli
Komanische Forschungen VIII. 38
594 Forraularet de Plaids
antalleg a Scientia, ca jou na feig. Vefsas faig pli bein da leger or üü,
ca VHS Savefs [fol. IS**] manar pli bein, a tauefs ilg chiamun d' ilg Carr
da viefs Regiment, ch' el bucca defs anturn.
Jou vus angrazch' par tonta cunfidonza ; ca vus mufseits vi da mei
5 Mo jou vus rog er, ca vus lejas ver curapafsiun cun mias fieivlezias, gidar
quellas a metter or en bunna part mes muncaments. Purteit mei, jou vus,
Suenter Sco las cafchuns Saprefentan. [fol. 14 a] Vein tuts tin Sen, da
promover ilg Land da Deus ad ilg Cumin Itel da niefs hundreivel Va-
schinadi, schi ven Deus a cumondar k sia benedictiun, effer cun nus a
lOSecundar tuts nos Cufselgs a faigs. Nus lafchein vangir andument quei,
ch' in d' ils Sabis, numnadameng: Solon ha gig: Lura stat ün Cumin bein;
cur ils Vafchins ubadefchan a Igl Oberkeit ad ilg Oberkeit [fol. 14 b] als
Sclientaments d' ilg Cumin. Mes Honoraus Signiurs a Jou, lein Suenter tut
niefs Saver a puder taner si Vofs Dregs, buns Urdens a Schentaments ; mo
15 vus taneit si nus, raspetteit Sco Unna Urdinatiun da Deus a nus figei uba-
dienfcha en tuttas hundreivlas, gistas a puseivlas caufsas; Schi ven ei ad
ir bein, Sco Vus a nus lein.
[fol. 15»] vn.
Ünn' antra Faorma ente Samlgionta Gaschun. \
20 (I^g Titel Sco en la VI. fuorma.)
Cicero, un numnau a zunt plidont Hum da Rumma, fcriva tenter autras
bellas caufsas a Sententias er questa: Tenter tuttas caufsas hummanas ei
questa la pli numnada ad excellentifsima : Sa far valer bein par la Re-
publica, quei ei p' ilg beinstar a cumin itel da Sia terra, Patria, ner
25 Cumin.
Cuntut duvefs minch' ün metter quei flifs, dad amprender tont [fol. 15b]
ch' el favefs Survir ad ün H. Cumin. Ün ca metta flifs da taner bein casa,
mufsa la Charezia vi da Sia Dunna, Uffonts a Parents; mo ün ca Sa
flifsegia da Survir bein ad ün Cumiu, dat d' ancanufcher, ch' el tengig cbar
30 tuts. Scha tut stat bein, Schi sto minch' ün er star bein. Par quella
Cafchun mi hai jou lafchau surplidar da prender si quella gronda hanur a
lavur, ch' ün Hundreivel Cumin mi ha offert. Bucca ca jou mi dettig da
crer tont, Sco jou Savels Survir bein, oreifer ün auter, (Vus Saveits a jou,
Sent mia fleivlezia a nunpufsonza) , mo [fol. 16»] par mufsar la velgia ad
35 anqurir la cafchun da far quei tont Sco jou pos a Sai.
Jou hai amprieu dad ün Pardert a Prus Mufsader, numnadameng
Augustinus, ca Scriva: Quei ei Unna bunna velgia cura ca nus griein da
viver andreg a hundreivlameng a da vangir tiers la pli gronda Sabjenscha.
Pli bunna Scola aber da vangir chou tiers ei ilg Regiment; perquei g»j
40 Cicero pufpei: La cultira da la Republica ei gronda, chou ha ün Unna'
averta cursa (ünna via bella) tiers ilg Laud ad Hanur.
Formularet de Plaids 5^5
Parquei Sai jou ün grond grau [fol. 16 b] a Mes lionorans Singiurs ad
ad' ün antir Hundreivel Vafchinadi, ca Vus mi veits aviert la porta da
vangir tiers quei, ca jou pofsig mufsar mia bunna velgia da Survir a tut
ilg Cumin a da mi mufsar ün voluntier Survient da tuts. Dens dettig a mi
la grazia da far quei ch' el vult, a quei ca po Survir tiers ilg temporal a5
perpetten Beinstar da niefs Vafchinadi.
Jou rog tuts, ca vus lejas cumpatir a mias fieivlezias, [fol. 17»] a
metter or enten bien mes Muncameuts, mi gidar a ftar tiers, nua ca vus
vafeits ca Rafchun ad ilg Cumin lefs pitir, malgistia a Privat Interrefs ver
furmaun, par ca viefs Agid feig mia Authoritad a mia Authoritad ün cun- 10
fiert als Buns ad üüa temma als mals, Schi ven Dens ad effer cun nus, a
nagin puder far aueunter nus.
[fol. 17 b] VIII.
Unna fuorma da metter gia ilg Uffici da Maftral.
(Ilg Titel fco en la VI. F.) 15
Ün ca bugent carga, bugent er Scarga. Mei vev' ei lagrau da puder
effer ün Fideivel Servitur da quest niefs Hundreivel Cumin; bucca par-
quei, ca jou haig favieu Survir a Igi oreifer ün auter: mo ca jou vefs
cafchun da mufsar [fol. 18*] mia bunna velgia da far tut quei, tras ilg
■quäl ilg Hundr. Vafchinadi pudefs effer gidaus. A mi veits lafchau 20
l'Hanur, Vus veits ghieu la breigia ä lavur. Hai jou Savieu sgular ent
ilg Lufft da Cufselgs aults, Scbi mi veits Vus amparstau las alas. Fov' ei
dad arvar anqual ifch da difficultad schi mi veits dau la Claf dad arver.
Hai jou enten num da [fol. IS''] quest Hundreivel Cumin faig ilg Mefs,
schi hai jou ratfchiert tutta hanur a refpett, bucca par amur da mes merits 25
a mia parfunna: mo par amur da Vofsa Authoritat.
Parquei vi jou ver angrazchiau da tut mieu cor par tutta hanur, amur
a favur, ca Vus tuts, Mes Honoraus Signurs ad ilg antir Ludeivel Cumin
mi veits [fol. 19*] mufsau. Jou ad ils Mes duvein quei bucca metter en
amblidonza. Lein rugar ilg tutpufsent Dens, ch' el velgig continuar siaSO
Soinchia grazia vi da Vus a rafar ora las alas da Sia divinna Providenzia
Sura da Vus, ca nagin mal vus pofsig tuccar a nagin bien vus bandunar,
antroqua, ca tuts effas lugai enten Viefs perpetten ruvaus k laud a gliergia
da niefs grond Deus! Amen.
I [fol. Id^] Jou Sai a cunfefs era mias fieivlezias, ca vengian a ver faic35
bers muncaments, ils quals jou vus rog, ca vus lejas metter or enten bunna
1 part a Sco vus veits faig antroqu' anufs , afchia las lejas er chou d' anvi
j curclar cun ilg Manti da Vofsa Buntad a Charezia.
Ufsa ced jou quella hanur ad ün auter, ilg quäl ven a ver la Sort
da Deus a la Cuida da [fol. 20*] M. Hon. Signurs ad ün antir Lud. Cumin. 40
I Deus feigig cun ils Vofs Cufselgs ad ils dreizig tiers Sieu Laud ad ilg
Beinftar temporal a perpetten da nus tuts a dad ün a Scadin.
38*
596 Formularet de Plaids
IX.
Fnorma da dnniondar Unna Spusa.
(Ilg Titel Su enter ilg Stand a Conditiuu dil Si*" Spus, Spusa
a No zzad ur s.)
5 Par cunfalvar, carfchentar a far ftar bein ils Carstiauns ha [fol. 20**]
Deus urdanau treis Principals Stands : ilg Stand da Casa^ da Politia a da
la Bafelgia. Ent ilg Stand da Casa guverna Deus las Legs, Babs, MuiTias,
UiFonts, Patruns a Patrunnas, fumelgs a fantfchellas : Enten Politia Im-
peradurs, Regs, Prinzis, Potentats , Singurs ad Oberkeits ad auters, ca
lOregian ils Pievels cun lur Ministers a Serviturs. Enten la Bafelgia vult
Deus ver Mufsaders, Pasturs, Manaders, ca antruvidian tuts Stands tiers la
temma da Deus, da reverir, taner char el, da Survir andreg k Igi, da crer
en el, da Safidar dad el, da clumar en agid el ad er da far tut quei, ca
po Survir tiers Sieu laud, ch'el fetfchig er furvir tuttas caufsas tiers ilg
15 temporal a perpetten beinftar da Sia Bafelgia.
Ilg Stand da Casa ei ilg Amprim, [fol. 21*] a Sco da gir ilg funda-
ment da tfchells. Scha quest mafs sut, schi stuefsan er ils auters pirir;
parquei ha Deus tschantau ent la Leg, ca tras quella ils auters Stands
vengian a ftrada. Quells ca vulten drizar si ad amplantar anqual bi cur-
20chin, Senman vidavont da bera Sort pumers enten ün iert. Iura ils tfchen-
tan eis ad anferlan entilg Curchin; par eh' eis crefchian si a portian da
tutta fort buns a lagreivels frigs. Aschia femna a cumpoingia Deus an-
femel las Casas tras Mistads a Legs, or dalas qualas nefchan plontettas,
las qualas vengian traichias si a puspei transplantadas ent ils auters Stands,
25 par ch' ellas Survefchian [fol. 21''] ä Deus a portian da tutta fort nizeivels
frigs als Carstiauns ad ä Safez, a laud da Deus a tiers ilg temporal a
perpetten beinstar d' ils Ligieus da Deus.
Unna tala Anferla ei er ilg Hundr. N. N. filg d' ilg Hundr. N. N.,
nafchieus, carfcheus a traigs si ent' ilg jert da lur Hundreivla Casa. Quel
30 ha Sapartarchiau er el da carfchentar a grandir sia Casa ner hundreivla
Schiatta ^ cun Sacumpoingiar cun anquala hundreivla filgia da Sieu stand.
Ha parquei cun Velgia, Cufselg, a coufentiment da fes hundreivels Velgs
(fenza Zwifel tras la zuppada providenzia da Deus, ca parchi' ora a fcadin
Sia Part, Sco ad Isaac Sia Rebecca, a Jacob Sia Rahel, a Tobias Sia
35 Sara) [fol. 22*] frieu Ses partrachiaments a Sia Charezia vi da la hun-
dreivla a Paderta filgia d' ilg Hundr. a Char N. N. tfchou en Parfchien-
scha Dad el enten debita a dafchenta fuerma par la Leg, dumondau ella,
numnadameng la N.
Niefs Senger ha rigiu lur Cors, ch' eis hfin bauld santalleg ad enten
40tema da Deus faig la Mistad enten a cun hundreivels Paigs ad aschia ilg
Hundr. N. prieu ella N. par Sia Mulger ad ella, la Hundr. N. ilg N. par
Sieu Marieix.
La Ligia Gvischa 597
Ufsa ei ilg Huudr. N. Sco Spvis tfchoii cun Nus, les Nozzadurs, Parents
ad Amigs, a graigia da Vus, Hundr. N. Sco Bab, ca Vus tgi legas metter
ä mauns Vofsa filgia, N. Sco Sia Spusa, par ch' el la pol'sig, Suenter noTsa
Christiouneivla [fol. 22''] demanonza manar a Baselgia. Sto er rugar Deus
par Sia Benedictiuu a ratfclieiver da niefs Spiritual, ilg Rev. S. N. N. Ia5
Copula a Confirmatiun, cuu ilg cordial. Amen da tut la Bafelgia, parca
Deus Seig en tutta lur Cumpangia 1' Antfehetta, ilg Miez la fin.
LA LIGIA GRISCHA.
La Li^ia Grischa.
(Ineditum nach Ms. Tr.) 10
Scena 3*'*.
Antieni.
[f. 1*] Meia julscha fteva fil prau bein char fchida fco iua eufiarla dalarysch!
— alva, terliscbonta fco in glytscbe — figieva migliacbs cun ina presien-
tscba fco in eungel — a fil zucb fperruna bans, quei fchandli cberli, fiu 15
cavailg uua cbella fuva , — myra ad ella en fatscba, grad fco la siarp
a vardau fill eva -il dy fuenter, ven ina ftreya veglia, a camarlescba ella
el cbisti -a dallura enneu pos jeu endriescber dad ella nuetzun ! a fcbe
jeu trests, fco ina umbriva, fcbluettel fuenter la miraglia dil cbisti, ne
furftundal avon la porta tut ftuius, e tscbegegnel en en, ven quei mal 20
empudau recbberg vidla fenestra dat grons lacbens a mi el gruintg — fco
in demuui fez e a mi fa eun fecba! dei ufsa a mi ni cufsegl, vus pader
fointg, neche jeu fe retegnel buca ply.
ivaldbrueder.
fe trustigiei en Diu mes affons cun pazienzia! — jeu fundel totalmein 25
tut penetraus da vofsa fetgias — ed anguoscbas — jeu audel quei pauper
muvel cbei fin crappä, burlen per vivonda — a vendetgia. — jeu vesel la
paupra julscba (antieni fa grymafsas da vendetgia a d esper a-
ziun.) — , CO ella avon fes fblundergiaders fe fretgia en fcbenuglias en
ina combra damane dil cbisti — gniugna, bragia a roga da fcbenia feiaSO
honur — fiu purscbelladi — aber adunbatten. — aber — tgiei fei da fa? —
quei ei consequenzas inevitablas da fervitit — quei fton ins tut pude verty
— cura cbin ei fclaf. — afcbeia fei adina ftau — ascheia veng ei adina
id efser. — in fto runcba ora quella rigiscb dil tut a faitg — fcbe quei
^erchlem dei buca verdega vinavon. 35
598 La Ligia Grischa.
balzar.
Grad quei ci la i'ubftanza priiizipala per la quala nus vein presenta-
mein da combatter — Vus char a bien um, — da quellas — ed eun pH
grondas prepotenzas han fchon nofs babuns da tems en tems ftuiu fuffry.
5 — da quellas tribulaziuns — a vexaziuns — dils Zwinghers — a lur
fogts — ftreuniadat per fa paga imposiziuns — obigaziuns da resch novas
— mai pli udydas lavurs cuminas — impedimens dil trafficb a banletg —
entras zolls — prepotenzas — a malgiusteias ftuein nus fuporta da dy a
raintgia dy — co deien nus fe dusta da quei mal?
10 waldhruder.
cura che jeu — unfis da quei nausch a fchliet terester — vai fe refol-
viu da lurvy a miu diu el desiert, — ha la vista e gl' aspect da quella
fchnueivel bialla adina cuu neif encuranada greppa, la quala als viandonts,
che van per las planyras, paran tons tiarms tscbentai en alla natyra feza,
ISgievenau mei en questa tiarra. — fuenter aber, che jeu fuvel pafsaus
entras las fritgieivlas Wals, davos quella greppa zuppadas, mei ha fil
zuch ftermentau la comparsa da quels formidabels chistials, tons jguifs da
rapina, che vergaven fi la greppa pli bundunada a nun practicabla. —
cheu habiteschen buca amitgs della cristgieunadat, profatisava a mi il miu
20 cor. — fchiglioch pertgiei fin quellas fchonzas, [f. l''] pertgiei fe - feparra
ascheia della fchlateina humanaV — mo ils tschefs han lur reffugi a fchierm
ellas fefsas della greppa, — als thiers nuscheivels ellas teunas.
balzar.
0 gie! 0 gie! quei ei la feza vardat. — aber ils habitons da quels
25 chystials en lii e buca tutina falvadis ! — ina part lajen aviert lur portas als
underthoners dy c noitg, auters laien quels vyts dil tut, a habiteschen cun
nus ellas ruefseivlas vischneunchas; — cun quels vefsen nus el fen, da fa
in [a] ligia, per far refsistenza alias prepotenzas dils malgiests a malinclinai!
— lilmeins ei quei il cufselg da dus umens gryschs a velgs denter nus, ils quals
30 han la pli gronda fuetientscha. — nus tumein, — fpitgiein, confidein, — dubi-
tein — a rugein vus devozius um per lamur diu per in cufselg.
waldbrueder.
mes atfons ! — in bien cufselg ven da diu, — reflectei fezi ditg a bein, |
finaquei che vus figieias buca in pafs falliu. — jeu vi ruga diu per vus, j
35 chel detti el fen a vus quei, chei il pli bien. —
menisch. jj
0 gie! — rugei per nus; quei ei il prinzipal; aber cufsigliei a nus e; Ij
nus favein nueta co fa! gliez ei la busera.
La Ligia Grischa 599
anthieni.
cufsigliei a uus, vus bieu um. — per lamur diu — perquei efseu nus clieu
termefsi.
waldbrueder.
bein pia considera quei faitg ensemblamein. — jeu mi fentel buca 5
bein, — gliei ina caufsa d'impurtonza, da consequeuzas fchgarfcheivlas, —
gliei periculus dad yra vinavon; fchin po buca turna enavos ply; e neun-
ter Baizar tgiei carteis vus bien amitg, — alla casacha gryscba?
halzar.
jeu mi fentel e buca uera bein, — aber jeu fai a memez buca cufsiglia, 10
— cufsigliei vus a nus^ bien pader bienatsch — ne fointg.
ivaldbrueder.
fchein ver! — er schei a mi, mes affons! — cura che vofsas femnas
teifsen lenziel — mescbeden ellas maseinas da filem gries, a fatel en-
zemen ? 15
menisch.
buach tgiei meinis, — per bia buch ! — meia duna fentelly fil teifser
fchi bein fco ina, — aber quella fa la prinzipala caufsa luuderora, de bein
encury ora il fil. — tut il fil gropp a gries filau, quei dat las camiscbas
dat uvre dys — al fil fatel a fin enzemen dat las camiscbas da pardanonzas. — 20
ascheia ven la teilla bialla a buna. — fil malulif — gliez vala nuot, ei nigs.
waldbrueder.
cura che vus chitscheis vofsa biestgia a paistg — fcheis pascula vachas
da laitg a biestgia fchetgia tut in denter glauterV —
balzar. 25
[f. 2*] quels che fan quei, entelyen buca il mystreng, — mintgia fort dei
haver feia pasculaziun feperata. — peer cun peer va bugien ensemen , fe
dy ei. vachas ftochas — a vadials ferudens va buch ensemen.
ivaldbrueder.
cura che vus meteis vofs boos vi dil chricg ne vid la fliua — vid 30
charr ne fchliusa — fchunscheis in armal ferm a gron — cun in bia pli
ping a fleivel ensemen?
anthieni.
poz gianter — quei defs bialla lavur — quei fufs fchon taur a piertg
ensemen — la biestgia vegnefs eun lavagada. — gron a ping, — ferm a 35
fleivel va buca fut in giuf enzemen. tier ina ftiarla fut giuf cun in bof
nezegia ne bist, ne bot.
6(X) La Ligia Grischa
waldbrueder.
fche pudefs ins tonaton oda tut quei concluder : ina ligia deuter
grons, pufsents a prepotents ligniurs, a paupers tumeletgs purs f'ufs fetg
fco ina teila da fils latels a gropps. — eis vegnel'sen a parter las cuminas
5 entradas a garvezias, I'co la biestgia gronda il paistg culla pintgia, ed ils
faitgs generals vegniefsen a baver fuetientscha fetg fco in charr vid il quäl
ei fchunschiu in braf bof ferm a gron ed ina ftiarla pintgia a fcbliatta.
anthieni.
dend cul meun platt encunter il frun.
10 che nus favein efser aschi gniucLs, da buca fave cappi quei fez! —
quei ei gie dar — a mintg' äffen encorscha quei ! — ei va buch, — ei
po buch y.
halzar.
ti has ryschun, miu vyschiu antieni, — aber — tgiei entscheveinsa lii?
15 — cho dejennus pude mytscha alias vexaziuns, che clomen en tschiel,
a las fuprefsiuns della prepotenta nobleza — , fche nus fe mettein buca el
fygir entras ina uniun da ligia culs bein intenzionai?
Menisch.
cufseglieu era eu quei grau a nus 6 bien pader fointg.
20 Anthieni.
dejennus metter en tschendra tras fiuch a floma quella fchelmeraglia
a berenburg en lur chysti? — api fugi ordla tiarra e daventa zegrendersV
Waldbrueder.
dend in enzena gli capitani dils Zegrenders füg esch dil fane.
25 Dieus mi pertgiri che jeu cufsegli tier vendetgia — ne da duvrar
forza! — la vendetgia fufs zwar giesta — a laforza fufs ustonza necefsaria
a lubyda, — aber miu ftan mi cumonda dad ura era per mes inimitgs. —
tgei fei quei — tgi disturbescha nus.
Scena 4'*.
30 II capitani-hanichel in böhm a quels davidavon.
Hanichel.
febetend en bratsch gli Waldbruder.
Eis ti — ne eis ti buch? — gie ti eis — fra, char fra, finalmein vai
jeu enfian tei! —
35 Waldbrueder.
Ach hanichel, char frar — ti cheu la noitg en quest falvadj?
La Ligia Grischa 601
Hanichel.
[f. 2^] dallurenneu che ti da mala veglia encuuter las ingiusteias a I'trava-
gonzas dil retg Wenzel has bandunau la boemia ed eis fe mefs ella foint-
gia regia dils eremits, vai jeu el fchwarzwald, nua che glenprem eis ftaus
fefermaus, ed eis cuolms a montognias dil Schuizerlan enparau fuenter tei, 5
fche jeu vefs zanua faviu catta tei. — pli apli che en nofsa tiarra las
caufsas maven meglier a meglier, — ton pli vevel jeu desideri dad anfla
tei. mufsoud l'ils Zegrenders, — enzacu vai jeu entras entgins da
questa buna pruaglieut enderschiu, che ti feigies cheu — fil momen vai jeu
priu la veia lut ils peis, e ufsa vai jeu tei char fra puspei fuenter ina 10
feparaziun da diesch onus en meia bratscha.
Waldbruder.
per ver mei, per ferra mei en teia bratscha vegnies ti da lunsch od
boemia lochen cheu. — Tgiei charezia, — tgiei tideivladat fraterna!
hanichel. 15
per enbratscha tei fraternamein, vai jeu encuretg tei davidavon, —
u(s aber enquerel jeu tei, perquei che teia patria ha basens da tei! —
neu fra! el fefchaulda el pli da la caufsa da diu ha purtau victoria,
la bialla magnifica libertad dils aflfons da diu vein nus acquistau. — ella
rasa ora feias alas für tut la Boemia, a falit ei fut feias alias, la fpada 20
dil Segner al Zischa Gideon han purtau victoria — a victorifeschen mint-
gia dy. — nofs tyrans en fügientai — fchmachai — a mefsi en tschendra
dil fiuch dil tschiel, — il quäl ils affons della libertad han ftermenau fin
eis. — tuts ils retgs dellas populaziuns, chen traitgs en uiarra encunter ils
legy ora dil fegner, — ftaten ufsa a varden lien, fco tscheppa, — ne25
geinen fco bueders. nus persuls ftein ferm fco cuolms dil fegner, a profi-
tein della magnifica a tuts christgieuns ella fcaffiziun dada, ufsa puspei
obtenyda libertad — neu peia char fra a gauda cun nus la pli aulta ven-
tyra dils christgieuns, — efser lybers — a pertgiri cun teia nunamuenteivla
galantadat — teia fchlaryda fabientscha a terlischonta beadadat, che nus 30
, buca furduvrein quei dun da Diu.
Waldbrueder.
' jeu febettel giu avon il Diu dellas armadas — il quäl fulet compar-
tescha las victorias, — ad el engraziel jeu, chel ha fchigientau las larmas
da mes confras, ils malfalvai a persequitai Böms. — cbe el ha fchqui- 35
tschau naven quels, che fchquitschaven eis, chel a lur boos falvadis ha
mefs el naas ina rintgia fier. — aber tgiei droven ils liberal a victorius
mei, pauper a fchuach WaldbruederV — il quäl fa fa nuet auter, che cluma
I tier a fcadin — teny char vofs enemitgs — benedy quels che vus fchmul-
B02 ^^ Ligia Grischa
descLeu, — porschei a quel che dat in fchlaz avus silla gaulta, era l'autra,
— 6 a quel, che vus prenda il manty, dei era la casacha!
honichel.
grad quellas admoniziuns da mieivladat, chen teia vusch atunen or
5 da tiu cor, veinsa basens. — denter nus ei fefatgia nennavon ina fchandlia
fecta, chin numna Pichards — quels ftravageschen furtut ora [f. 3*] en buca
cuntens cuUa libertad inestimabla a recuperada. — funder lajen ufs ora
lur rabia encunter fpirituals, munys, — mungias, baselgias a claustras fin
ina maniera inexplicabla — nies gideon, zischa fa nuet auter, che quels
lOrabiai, che fan nofsa buna caufsa odiufa eis egls dils pievels undreivels,
far pender, — el ei fchuldau faitg, — aber ti duefsas metter eis a fen,
char fra, ed ils furmanai denter eis, che fan ora la pli gronda troppa,
cun mieivladat a fabientscha metter filla dretgia veia.
waldbrueder.
15 0 gie quei vi jeu fa! — cheutier fe aflel jeu clumaus (i buca mo dll
miu cor, funder entras in divin cumond directamein. — en fien fteva in
Sointg Wächter avon mei a fcheva: — va a pretgia als paupers fchlafs
chels feigien lybers; — e als lybers, chels furdrovien buch lur libertad,
aber dy, o mi miu fra, co ha quella gronda mydada faviu daventä,?
20 hanichel.
baltasa a menisch fe fieren en fchanuglias; hanichel al Wald-
brueder fan nueta ftem al Waldbrueder va vinavonj ei leven
fi domadus pleun, pleun.
con grefa nofsa fchlavareia fuva, quei fas ti miu char fra — ti fas
25 che nofs figniurs che regieven a fuven da dyr cor, als pufsents fpirituals
fe contentaven buch da tschitscha ora il feun a nus fut las unglas entras
malgiestas imposiziuns, ftrengias lavurcuminas a vexaziuns fchforzadas —
funder nus privaven eun dil nies tut alla grada, ftrapazaven nus personal-
mein, — furmanaven nofsas forurs, — duneuns a fpusas.
30 anthieni.
fchi guefs che jeu fun cheu, — grad fco cheu denter nus!
hanichel.
ti fas chil retg vardava tra la detta — entras feias aignas ftrava-
ganzas api-obava el a giustifichava la fchfararfatgiadat dils Nobels —
35 a chei vegni pyr a pyr; — in ha encuretg da far ina convenziun amicabla
ßulla uoblezza, — in ha era fpluntau tiel fpiritual efser.
La Ligia Giischa 603
menisch.
Naa, — naa — javolas buch; — ei po buca fta — vachas l'tochas —
a biestgia ferutna en in paistg : quei ni va — ni po fta !
hanichel.
gliei vegniu dau en memorials en fcret agli retg; — aber — adun- 5
batten. — la pizienzia dil pievel fuva ventschyda, — Zischa ei femefs
menader da qnel; — il retg ha dumendau dad eis las armas. — Zischa
ei comparius cun dieschmilli umens el chisty, e ha detg frestgiamein : —
tier tgiei leis duvra las armas ? — cheu en ellas, — ad e umens, che fan
duvra ellas, — enschei ufs, — encunter tgi dein nus duvra qixellas? — 10
il retg ei fe ftermentaus, e ha fchau ad eis lur armas.
anthieni.
quei fuva in tschut — quei Zischa — cun in frestg cherli fco quei,
lefs jeu prender ora gljgnif d' in pli gron tfchefs ella pli aulta preit
— crapp.
hanichel. 15
fuenter dependeva il pievel tut dad el; — aber ils enemitgs della
libertad ftudigiaven fin lests a curschins — per cugliena il pauper pievel,
han faitg allianzas cun pievels jasters a pufsonzas, — plidaven de paifch,
[f. 3^]ferton chels el cor lagigiaven fin uiarra. — en quella congiuntura ha
Zischa aviert ils elgs al pievel ignorant e ha detg : — in vul vus cullas 20
proposiziuus da paisch mo mana davos la cazola. — allo — frestgiamein
eil' uiarra — che vus pudeis, fche vus leis, veis fchon experimentau!
an t hie n i.
ascheia fei endretg.
hanichel. 25
fuenter quei hal pievel fetertgiau tutpulsents, — quels cufsigliaders
traditurs, che vevan manau el ditg a liun pil naas cun lur empermischuns,
proposiziuDS — a remonstranzas — han ei befs oda fenestra, tut il pievel
unitamein ha priu las armas, ha priu en cun fturm ils chystials a claustras
fco chystials : — • danes — waffens — muniziuns a proviant han ei enflau 30
cheu en abundonza. — ul'sa fe rymnaven retgs a prinzis della tiarra en
grons mygliachs enconter uns; — aber il fegner ha nus fortificau, Zischa,
menader dil trieppet legiu ora mava ordavon ed il fiuch, che consumava
tut, fe rasava ora per tut odavon ad el. — quels pievels nundumbreivels,
che leven nus legueter en, — en ftai berschaj fco caltschina. — cheu tras 35
veinsa gadigniau nofsa libertad compleina dil tgierp a dell' olma, la quala
nus ufsa pudein gude.
604 La Ligia Grischa
anthieni.
ti Diu char, fche nus vefsen era in Zescha da quella i'ort! — che nus
mauals — ad cutruydafs.
hanichel.
5 Zisclia V entschatta, cbel iia femefs per nies raanader, fuva in um cun
mo in elg, da nagina preaientscha, ul'sa eis el tscbochs dil tut, ma che
el entras in pyliet ha e piars glauter elg, aber curascha ha el fco in
David, ne eun ply.
waldhrueder.
10 en tut 11 mun — denter tuts pievels, in che ha curascha — eiZischa!
fchel mo fefida fin diu a feia caufsa giesta: — aber metei ti miu char fra
eis rteuncheis e bas appetit? — neu en meia hetta, e ferenfrestgia enpau
cun meia pauca fpysa — ed ina frestgia da beiber — a prendi ruaus fin
meia chutscba. fpitgiei, mes amitgs cheu enpau, jeu tuornel gleiti puspei.
15van domadus.
Scena 5*^
balzar, — menisch, — anthieni-capitani-bazelli, buzelli, dus
Zegrenders, che vegnen od il fane.
capitani.
20 quei fto el'ser in um, quei — quei Zischa, — meuncha paucli, che jeu
prendel la via Tut ils peis a vomel tier el ; vul e vegui cun mei, Bazelli
eil' uiarra?
bazelli.
nua che ti vas, — capitani, — leu vom jeu e frauco.
25 buzelli.
heiesa — hopara — el' uiarra, pli bugien oz, che dumeuu, — leu dat
ei tschip — tschap da fa.
c ap itan i.
leis e vegny vus — meia buna glieutV
30 menisch.
fgratta il tgiau. Sai buch, — ei fa mal da banduua casa a cuort, —
glieut a [f. 4*1 biestgia, — praus — a myses.
an t hie n i.
uh giavel, quei buch ! — nofs fig" lUustifsims vegnefsen a ry il veu-
35ter plein. — biaron leinsa fefa frys fco ils Böms; — nus vein e buna
La Ligia Grischa 605
bratscha, gniarfs, ad ofsa, fchi bein fco eis, favein e duvra quei, che nus
traplein eis chystials; — a cura chei ven vi da Bereburg — leu vi jeu fa
zuppa bein bein.
halzar.
Aber veinsa e il dretg leutier? — faveinsa e I'e fida fil afsistenzaö
da Diu?
menisch,
fenza fundameu a ferma ryschun — nezegia tut nuet.
cap itani.
duefs ei buch efser lubiu a vus auters, da fcha fenty quels, che vus 10
fforzen tier lavurs cuminas, quels che vus priveschen da vofsas duneuns,
vofsa gniarfa meistra alla lur.
buzellL
a fchei ven da fchblundergia, — tgiei furvegnys vus auters oda
quels jgnifs da chystials dils nobels a dils vestgi en ner, che ils fretgs da 15
vofs praus, a da vofs muvels, chels han a vus faitg fraud a priu entras
fquitscha vus per forza fco fclafs.
anthieni.
a mi para ei chei feigi fchon ascheia.
menisch. 20
a mi va tut entuorn el tgiau! — ami ven tut trimbli.
capitani.
meia buna glieut, vus efses zun jgnorants! — ami carteis buch, —
;aber jeu vai in cufsiglier cheu ella barlacha, — quel fallescha mai, fchin
metta avon ad el ils faitgs bein ed endretg, muort ils quals in ei en duby;25
ibuca fe ftermentei, — che glei ner, — ils fpirituals han e drapperia nera
'' — el trai ord fach in guoter cun en in giavelet da tschera.
glei in fpert füllet. — tedlei, ariel — quels umens cheu vegnen da lur
figniurs malgiestamein fquitschai a mortificai; — ufsa fetschel jeu vi da
tei treis dumondas? — deien ei fta eri a fut giuf vinavonV — dejen ei 30
felamenta — ed encury agit jester? — dejen fco ils Böms prender las
armas, fa giusteia fez, a metter tut futfuraV — Nus entelgin buca
griechisch — a ramontsch astgies ti buca tschintscha, — dai pia risposta
cras gests. — fchels dejen ftar ery — fche ftai tj tgiu, tgiu; fchels dejen
jfefchar en conferenzas, — fche va pleuntiu vidaneu, — fco ils grons35
"igniurs van a fpafs; — fchels dejen volver tut futfura, — fche faulta, —
eglia, — a fai tgiaubrochels — fcols enseuls, — als pudels.
il giavelet femuenta pleun gremprem, fuenter aber fegliel
e fa giuchs.
606 La Ligia Grischa
menisch.
CO quei la leraetter en furia! — gliei propi il mymyn — Dieus nus
fcharmegi.
anthieni.
5 huz, — huz, — allo fin in meun cun quei fatan, — nus lein nnota vh
da fa cul giavel. — nus lejn nueta fes cufselgs!
balzar.
faveis tgiei? leu tuorna puspei quei bien Waldbrueder; — lein tadla,
tgiei el dy cheutier. — fchei vegnen perfin ord Boemia per cufselg tier el,
10 [f. 4''] fche fa'l bein e cufsiglia a nus.
Scena 6»».
il Waldbrueder e tchels davidavon.
waldbrueder.
tgiei fei mes affonsV tgiei efses aschi alterai?
15 menisch.
muofsa fil capitani. Cheu quei chemifeger, — quei porta cun el
il giavel el glas.
waldbrueder.
ascbeia — ascheia.
20 anthieni.
Aber dal giavel leinsa nagin cufselg, — frestg a cuert fei quei detg!
balzar.
aber vus um fointg rugeinsa per cufselg. — veinsa era ils dretgs de
fefa frys fco ils böms, — ne veinsa quei bucb?
25 waldbrueder.
fentalli, dils dretgs dependa tut! — quei ei la prinzipala questiun
cbin fto examina bein; — Aber in fto baver bein adaitg! in fa maneivel
fe fcha furprender dil quett — a prender in fcbliet fundamen per dretg.
jeu vi peia dezider nuetzun; — funder lein reflectä ils faitgs ensemen, a pi
.30 vi fcha dezider vus fezi.
anthieni.
afcbeia bein, — quei mi plai meglier, — che quels figluts de tiu giavel
el glas, — ti, creatyra n^ra.
La Ligia Grischa 607
waldb7'ueder.
carteis vus — mes cbars affous — quei, che ftat fcret ella biblaV
anthieni.
tgiei fchbuserau meini! — ei quei e da dumondaV fcbe nus cartefsen
buch alla bibla, fufseu nus mender, che nofsa biestgia! 5
waldbrueder.
eh bein, — ella bibla ftat ei, — che Dieus ha tschentau adam per
figniur a patrun da tut quei, chei fchchaffiu.
balzar.
jeu da meia vart vai nuet encunter. 10
waldbrueder.
ei buca tuta la glieut descendenza dilg adam? en buca tuts fräs?
han ei bucca tutina part vid l'jerta dilg general enprem bab, adam?
balzar.
jeu cartefs che fchi. 15
waldbrueder.
pertgiei peia raffeu lins, — che feclomen nobels — fpiritualefser, — ne
fai jeu CO, quella entyra jerta a fefez — a lajen als auters nuet? Duefs
ins buca pude obliga eis, da restituy quei, cheels fenza ryschun han
traitg a fefez? 20
anthieni.
hutgia — ami entscheivei a pare glysch! ei pruy enpau alla ga.
waldbrueder.
metein il cas, — chels lefsen fchnega la descendenza dilg adam [f. 5»] — ■
aper consequenza era ils dretgs aduals dell' jerta, che fuonden lunderora?25
anthieni.
mo lu fufsen ei gie fchmaladius chezers!
waldbrueder.
figiein per fen filla glieut feza, — en buca tuts faitgs tutina V
menisch. 30
deno ch'ils Zegrenders en ply ners che nus.
(JQ8 La Ligia Grischa
waldhrueder.
han buca tuta glieut elgs per ve — ureglias per udy — bucca per
miglia. — raeuns per luvra, — peis per yra, — han buca tuts ils medems
basens, fom, — feit, moziun, — ruaus? — pertgiei dejen ina part mo miglia:
mo beiber, — mo ruefsa, — als auters luvra per eis ? porta la natyra
5 buca feza vivonda a buvronda a da tuttas vysas bleu, — da tutas forts
comoditats en abundonza? — pertgiei dejen ina part fa gastareias a
I'ebuenta fi, — als auters endyra fom? — pertgiei lins hukeheya, — als
auters miseriaV — tut auda a tuts. — fchblundergien aders quels, che
prenden mo per fez, — quei ei gie in dischuorden, ina mala dysa, ina
lOrebelliuu encunter ils dretgs humans, — chin fto meglierenta.
anthie^ii.
ufsa veinsa cheu il fcart. — fenza fall! mala dysa eisei — rebelliun;
fort cuUas malas dysss — ne buch, Balzar? a fort culs dischuordens !
balzar.
15 jeu aflel quei zwar e ascheia, — aber tonaton fei ftau adina ascheia
— a quei fto l'entschatta tonaton have giu fiu pertgiei!
waldhrueder.
vurdei ufs, — lein fuponer, chei feigi vegniu tier enqual entelgienscha
denter la glieut ü en fcret — ü a bucca, da viver ensemen, e de fegida
20 vicendeivlamein; fche fuva quei franch nuot auter che convenientscha
foziala. — metein ufsa, dus ne plys derfchen fi ina foziatad denter eis,
fche fe afla la cuminonza da tuts faitgs, ina compleina olivadat dil gude-
men a dils dretgs fchon ella natyra feza dad ina talla fozietad.
menisch.
25 fche lefs jeu chil tinchel fuls lien ; — fche ha peia meia duna buca dil
tut glentiert, che ella filmeins mintg' auter dy vul purta las chautschas.
waldbrueder.
fchn peia ufsa in della fozietad gauda pH che l'auter — fchel pre-
tenda da cumendar fura dils auters comembers della fozietad — fche,
SOrumpa el la convenientscha ne buch?
anfhieni.
grad quei fan nofs figniurs. — ei fan — Dieus fa — eun bia pyr —
api terlacheschen nus leutier eun by fchuber.
La Ligia Grischa 609
IV aldbruede r.
tgi che ha rutt ina gada la convenientscha efso.nzialla, — quel po bnca
p]i feteu^ vi da quella. — tgi, che disturbesclia la fozit'tad entras vule,
dischfa [f. 5^] l'equalitad — , quel veng cun tuta ryschun I'chitschaus lunder
ora: — gie, quei ftonins fa perfiii, per bnch fchar yra futlura tuta la fozietad, 5
antliieni.
gie, pil zafermen — or da finiastra fco ils Böms cun quels !
waldhrueder.
Naa mes affons, zun fcbi ord fporra ftonins büca fa, — aber fa in
meglier norden, fcha vegui tier a mintgia um della tiarra la medema pur- 10
ziun beins a dretgs, — fco fräs parter l'jerLa; fchada davos dad in bab, —
derscher quels chystials fulla greppa giu — a fcha a lur patruns la letgia,
u da vischina denter lur convischins e da guder mederas dretgs fco quels,
— u d'encury lur ventyra pli luusch. cun in plaid, l'olivadat denter la
glieut, fco Dieus a la natyra ha quella mefs en ftan, puspei metter enpei, 15
— a fcadin della fozietad de gidä puspei tier la compleina gudyda dils
dretgs Originals della humanitad, a qiiels, che fe metten encunter quels
cun forza, da zwungigia cun eun pli gronda forza, da quels respetta; —
quei faveis — quei ftueis fa.
anthieni. 20
Dieus vus paja, bien a devozius pader vetsch; quei ei a mi plidau da
cor, afcheia fei, — ascheia fto ei elser; — cul heinz a cul hans vi Jen fa
ora il faitg, — chei feigi faitg ora.
meni.sch.
jeu lascliel quei era plische, — mo fton ins buca fcha fave a nofsa8 25
femnas memia bia da questas caufsas muert il titu tatu a tatum.
balzar.
fchi lunsch fco jeu capeschel, veinsa veramein il dar dretg de disch-
metter ils abus fchlechigiai en, — aber ei fufs forsa meglier dad yra cun
bien adaitg el faitg, — de buca condriza en mema bia novadats en ina 30
gada. — ■ a da buca yra el Rhein pli lunsch, che quei cliin vesa funs.
waldhrueder.
Vus cufsiglieis peia — tgiei.?
balzar.
Da fecontenta cun dueivlas condiziuns dils dretgs, chils fegneradis 35
pretenden; — a quei che fa buca grad l'entschatta vegni mefs a ftrada,
quei metter en meglier norden pleun a pleun.
tvaldbrueder.
ei fe dat frili da duos vysas mettels dat impedy, cliina casa vedra,
nauscha, martscha detti buch en. — lemprem ei, chin rumpa giu quella, a40
tuorna a raetter ina nova frestgiamein fil medem flctg; — lauter ei chin la
ßomanische Forsehungeu VIII. 39
()|0 La Ligia Grischa
casa nauscha fin tuts meuns enprova da tene fi dretg cun petgias, — las
(gremas ftauppa — a chuntschi fi, fcbi bein fco in fa. — jeu fin quei
chuntscliem tegnel buca bia ; — dil termelg, dell' enprema burascba dat
quei clauder ensemen. — tonaton tgica metta bugien iua fcrotta nova fin
5 in vestgiu veder, — po fa quei, — el fto aber varda bein, cbe la Icrotta
nova feftacbi bucb dil velg a cbe la rufsna vegni pli gronda.
anthieni.
[f. 6»] feturpigieis bucb? pfui — für tgiau o bucb. — nueta cbuntscberlem,
— fche nus vein ils dretgs da fa zitgiei bien a rescbnief, — fcbe tacba —
lObalum, — pertgiei efser cuntens cun miezmiur a miezutscby, ufs eisei
avunda, allo, vegni, — nus lein yra tiel pol a tiel präz, a lein ad eis dy
nies meini frestgiamein, — ei fto yra, — ne rumper.
balzar.
fco ti vul — aber? efsen nus lu era umens da favfe rescbda maued-
15 lamein las ryschuns, chil pader, fointg nus ba mefs avon?
anthieni.
veias nueta quittau da quei.
menisch.
ina buna part fai jeu da plaid en plaid — il bien barba velg fa fes
20 plaids ad ins vivamein fquitscba el cor, cbin tscbaffa bein maneivel.
ttits treis.
ftei cun Diu, bien pader fointg, — fche nus vein puspei basens da cufselg,
fcbe turneinsa tut alla grada tier vus. Dieus pagi quei, cbe vus veis dau.
waldbrueder.
25 Mei el num da Diu glantumens, — Dieus leigi cun vus.
Van.
Scena 7"^*.
waldbrueder a zegrenders.
gleiti, — gleiti vefses ti tut lavagau cun tiu giavel el glafs.
capitanl.
30 quei ei tonaton fisierlis cherlis, quei ei gispels fco jauda.
ivaldbrueder.
Gliei mal y entuorn cun eis, eis ban raemi bia relligiun — a memi
bia rechliadat. — fchin vul furmana in pievel tier ftravaganzas, — fcbe
fto ins ad el prender ord il tgiau oravon quellas duos preocupaziuns giu- ,
35 venastras a fcrupels da buebanaglia.
buzelli.
IIa, ti waldbrueder? — fei nueta danes von metin oz?
ivaldbrueder.
jeu vai nagins ply.
Decrets e Statuds della Cadi 011
h uz ein.
quei ei menzegnias — ti bieu velg chuz.
tvaldbrucder.
pazienzia cliechiuo — fche jeu dil Dnca furvegnel pnspei citgioi , vi
jeu e turna a dar a vus; diu jeu vai — dejas vus e liaver.
fizel'i (davos la fcena.)
tgi fei — in um jester cbeu.
ca2)itani.
neu tscheu cun el !
DECRETS E STATUDS DELLA lo
CADI.
(Ineditum nach Ms. Cad.)
[pag. 2] §. 1. Surpafsaments C am als.
1.™° Sehe duos Perfunas libras della Leitg, fcbendren in Affon, fche
croden quellas en fallonza de 10 f, per 1' emprema gada, mintgina, cun 15
defperas ftuer feconparer von in Lud. Obr.
2.*^° Sehe quellas croden la fecunda gada, legi euzemen, ne cun ina
autra perfuna, et ei fuonda ina jlegittima pigliolla, fche croden las Per-
funas la fecunda gada culpeivlas enten il Dübel ftrof.
3 tio JhJjj tal Cafs po tonaton in Lud. Obr. confideront las circunftanzias 20
mitigar quels fura indicaj ftrofs fco fura ei.
4.*° Totalmein fchau fura ad' in Lud. Obr. de puder fixar il ftroff a
quellas Perfunas, las qualas fin quella moda furfalefchan pli che 2. gadas,
bein aber vit lur honur e vit il Tgierp, maj aber vid la Buorfa, fchi
Innfch fco parteng buc quella Spe(r)[s]as in Lud. Obr.p. ha per far il prozes, las 25
quallas ei augtorifaus a rifchuu dilg ent(r)a[r]diment de far pagar ils culpeivels.
5.*° Duos Perfunas, che hau faliu, et Euzinen fuenter, croden enzem-
blamein en ftrof de 10 f., Seh' ellas vullen fezas feconparer, nun vulent
aber fecunparer, fche pagen ellas 12 f.
6.*° Scadina Perfuna, che rumpa la Leitg, fegi cun ina autra Maridada 30
ne buc Maridada, croda per L' emprema gada enten [pag. 3] il ftrof de
20 A) e per lautra gada 40 A; e per la tiarza gada fchau fura ad in
Lud. Obr. dirigius della giuftia de ftrufiar ils Culpeivels, fco era d' entalir,
ch' in Lud. Obr. ton per 1' emprema, fco per la fecunda gada pofsi confiderar
las c(u)[i]rcunftamzias a mafira de quellas mitigar, il ftrof precuniau, ne35
alzar il ftrof, bein aber bucca vid la buorza, funder vid il tgierp; per pli
gadas ver cumes queft Delig po in Lud. Obr. bucca ftrofiar vid la Buorza,
funder vid il Tgierp, refervont per 40 A.
39*
ßl2 Decrets e Statuds della Cadi
7.™° Per La pigliolla din ellegittim Aifon , ei il Bab obligaus agli
Muiaa. — encuntercomi fto il Bab fucnter ch' il Affon ei 3 ons velgs
ritscbeiver , tre fi, entruidar fuenter fiu ftand , ne fcbe la Muiaa per cba-
rezia encunter fiu AfFon vul falvar tier ella quel, fch' ei il Bab obligaus
5 de dar ina moderada irademnifaziuu ad ella, tenor euconifcbientscba de buus
Purs e nun partifcbonts Umens, ils quals deigien puder Sprubiar ora^ tgiei
chil Bab hagi de dar, e co, e nna che quei inporta bagi de vignir aplicau,
fantali defperas, che la Muiüa en quei cafs feig el ftand de far ina re-
fcbuneivla educcaziun, e detti de quella fcbi lunfcb, fco in po pretender;
lOEn cafs cuntrari po in Lud. Obr. difponer fuenter ils bafeings.
8/° Scb' in Affon veng terraes ord la Tiarra per zupentar vi ina
Pigliolla legitti(n)[ni]a, fcbe deigi quei vignir regurdau per in grond falament,
et tgi, cbe havess de quei pard, feigi cun purtar, ne cun manar, ne cufsigliar
de termetter daven, ne cun bucca irapedir; Scbe dei in tal era efser en-
15 cunifcbius per pli u meins Culpeivels, e curdar en difgrazia d' in Lud. Obr.
9.™'' Scbina Femna mafs ord la Tiarra, ne vignies manada ora per
far la pigliolla, e cuvress vi fin talla moda il fiu malfait et afcbia ihifar
il tscbentament, cun tgi cbe [pag. 4] ha cufsigliau, manau u termes naven,
croda en difgraziu d' in Lud. Obr., e la Femna deigi vignir bandifchada
20ord'il Cumin, ne fche quei faves bucca daventar, fcbe ftrufigiar cun in
al Bando comenfurau ftrof, tgi che aber haves cufsiglia[u] , manau,
termefs daven ella, degi din Lud. Obr. vignir ftrufiaus vid la Buorfsa,
cun la refstriaziun prezifa, chil tal ftrof vid la buorfa pofsi bug efser
pli grafs, che de 200 f., che aber quei ftrof fus bucca de recavar, fche
25 dei in tal ftrof vignir midaus vid la Perfuna ne vit honur.
10. En tuts quels indicai Cafs ent'il Artichel 9. de zircunftanzias nu(s)[n]
provedidas, fefchnuefseu della Cuolpa, fche po in Lud. Obr. era fchrainuir
la peina.
11. a A riguart dils jnce(r)[s]ts, ne auters gronds deligs Caruals encunter
301a natira, ne de fomiteria, fch' ei furfchau ad' in Lud. Obr. de quels puder
fuenter lur grats e Circunftanzia ftrufiar eis.
§'. 2. Davart Sepagamentar per Deivets.
l.™o Schin u lauter Creditur vul efser pagaus de fiu Debitur per
Capitals, che vargan 20 f., a vegnien tfcbenfi, fchei in tal Creditur
35 obligaus de dir giu miez Os avon ; vergafs aber il termin, fin il quäl il
Capital ei deitgs giu, fche fto il Debitur en oitg dys fefar pagaus, de quella
Canuil vala aber il dir giy nuot, e deigi Iura deniev enfi vignir avi-
faus giu.
[p. 5] 2. Per tscbeins e quens curents a Capitals de 20 f. fche gie
40ch'ei en vegni tschenfi, po fcadin fepagamentar cur ch' ei plai, oreifer ils
dis refervai dil Bunfartikel.
Decrets e Statuds dclla Cadi 613
3. Sehe plirs enzeraen en cuminouza fufsen dcbiturs in deivet, ('che
po il Creditur pigliar, tgi cbel vul, dils debiturs per folidum, fenza nagiu
rifguard l'iu lur divifiuns (ni)[n]e partiziuns.
4. Per in Cap:, che ha uuterphan, deigiius, fchi lunfch fco tj^uel
toufcha, I'epagamentar vid il unterphau et afchia era pil tscheins rimnau, 5
per tscheins curent aber vit la flur, ner vid la reudita. Schil uuterphan
aber tonfcha bug, Sehe po il Creditur per quei ehe meuncba, e zvar a
riguart dil Bunsartikel^ numnadamein de quintar il dubel, ne il tie[r]z, l'eeund
della pretenfiun, e pigliar vid aaters Effetgs libers dil Debitur, fuenter fco
ditgtefcha il tschentamen della Ligia. Per tscheins curents aber eins 10
patruns, de fefar pagaus, fco in auter daver fenza uuterphan , a po mai
viguir obligau de pigliar vit il unterphau per tscheins curents, fch' el aber
de fafez vul pigliar, tche po ius quei buc impedir.
5. Nagin ei obligaus, de prender Victualias, ner raubas per la cla-
mada, en fiu de aver. 15
6. Schebiont il Cafs, cb' in haves mes fut, et impegniau fia entira
facultad ad' in u a plirs Crediturs, e havefs aung pli crediturs, fche per
motifv, che tut quei ei mefs fut, pudefsen buc exequir per lur de hafer,
[s]che pon quels Crediturs davou(s) [p. 6] juridiehamein far intimar 7 meins
avon ils auters crediturs e far prender ora lur untei'phans, finaquei ch' in 20
fapi, tgici ch' ei refti; encas aber, che quels ne quei, chei han faitg in-
timar de prender ora, fegi Iura fefait[g]s pagaus fenza Contradicziun per
fiu de haver giut la facultat di! Debitur, e fenza riguard dils unterphans^
Quei artichel ei aplicaus fin il Cafs, cur ch' in ha uuterphan il madem effect
fuenter in auter; la rifchun de avifar 7 Meins avon ei, finaquei ch' il era- 25
prem Creditur hagi ils 6. Meins avon de puder dir giu il Capital tenor
difpofiziun dilg Bunsartikel dilg prefent Paragraf. Sehe aber denton il
i prem Creditur Hipoteceari et il Debitor fus pagtau de ftuer dir giu pli
I che 6 Meins avon, ne in on avon, fche deigien ils Crediturs, ne Creditur,
che veng fuenter, la fura maxima far intimar il emprem Creditur in Meins 30
fil pli pauc avon, finaquei, che fegi adina il purtau termin de dir giu il
. Gap. a fiu Debitur. Touatou pli chin ou dei ei mai vignir ftabiliu il
termin de vilar giu Cap:
7. In Capital po aung vignir pagaus giu, in Meins fuenter ch' il
] anual tscheins ei curdaus, il quäl croda adina fil pli gieft a S. Martin^ et 35
I il Cap: po viguir daus f ils 11. de X^^^' fenza nagina antra gravezia;
tonaton fto il Creditur efser avifaus dil Debitur a S. Martin, ehe detti giu
il Cap :
8. Seh' iu Creditur voles Afigniar, ne ftufchar in fiu Cap: ad' in
Auter, fchei fei de obJ'ervar^ feh' el hagi uuterphan ner bug. — ha el 40
I aber unterphau , fche po el afigniar ora fenza che nagin pofsi quei im-
I pedir ad el, ha el bug unterphau, sehe po quei daveutar mo entras Con-
fentiment dil [p. 7] Debitur. Ent' il emprem Cafs fto ui vignir adimpliu
(il4 Decrets e Statuds della Cadi
alla (liCporiziuii, ei entilgiu bucca mo de Capitals, lunder era de auters
Deivets.
9*i Clin relervar dilg Artikel dilg prefent N, il quäl ei obligaus per
Jafters e Dumiaftis en ils auters aplicabels encunter ils Jalters, ino afchi
Slunfch, fco il i'e(m)[n] dil Bunsartikel ftenda, e al'chi lunfch fco ils Vifchins
de nies Cumin vegnien en auters Cumius favorifai reciprocamein.
§ 3, Davart Steiftands e Concuorfs.
1. In fteldftand daus dil Sig?" Landraa. Reg: ner de fiu Amtftatbalter,
für la facultad d'in Vifcbiu de Cumin deigi valier adina entochen l'emprema
10redona[n]za d'in Lud. Obr. agli Sigf Landriter ne de fiu Amftathalter
importa la notizia, Confediu Stellftau, in Lud. Obr. po Iura mefirar las
zircunftanzias, fixau termin dil ftellftand dina gada daventada po buca
Iura vignir prolongius.
Sinaquei aber, cb' in Lud. Obr., cura ch'el ba de fixar il termin en-
lötocheu cb' il ftellftand bagi de cuzar, feponent tenor las zircunftancias et
ils bafeings leutier de ferefolver, finaquei cbe fuenter il ftellftand daus
fapi nuot vignir anullau e faitg ad entier ala Mafsa dils Crediturs.
Cura cb' il fteldftand, veng daus ora, fcbe deigi ei vignir obfervau,
quel, cbe dat et ils SigL Gieraus dil liug degien proveder della Mafsa,
201a quala il ftellftand veng daus ora cun in ugau, il quäl ei obligaus de
far filmeius in inventari dil Actifv, rauba e tuta facultad moventa, (pag. 8).
Schifchenta, dal Muvel, et d' auters thiers, de Daners, et de marchanzias,
fuüs, ftroms, mobilias de Casa, Vistgiadiras, victuallias, jfeglias, Uaffens,
iufuma tut quei, cb'ei enten Cafa, movent et Scbifcbeut, Nueilgs, Clavaus
25 e Cafa, Cuort; Curtins, Ords, Suloms, Praus gras, Maigers, grauns, feins,
Acclas, CuolmSj Alps, Uauls, Pumers, Bageitgs pings, grons, tscbeins fier,
Dreitgs, Diefcliraas, et tuttas entradas de valletta, e tuts auters beins.
2. far ton fco fapo, in inventari ton dil pafsivf, Sco Activf, de Capi-
tals Curcuts e gravezias perpetnas, tscbeins fier, tscbeins Parvendas e
30Bafelgias, Spcudas e tuttas obligaziuns, cbe Scbaien fin la facultat de
quella Mafsa.
3. De procurar, cbe la Famillia d'ina Mafsa refti bucca fenza bafeings
enfemcn fin cuft della mafsa, tonaton cun il Dueivel rifguart fiu il ueze-
fari bafeings e nutrimen della Famillia.
35 4. D' in vigilar, cb' ei vegni nuotta alionau, Dons en pregiudezis della
Mafsa dils Crediturs.
5. Sin r emprema redunanza d' in Lud. Obr. , fuenter cb' il ftellftand
ei daus, metter avon, fcbe pufseivel ei als Sig^ Gieraus, cb' eis portieu
avon il ftatum facultati[s], et in avis fecret, co el bagi fatifcbfaitg a fia obli-
40 gatiun et in parere, co el manigiafsi per il pli gielt e bein faitg, ne ordinär,
fin tgei ch'in Lud. Obr. fapi taner las zircunftanzias cun numna della difpoli-
ziun, fixar il termin dil ftellftand et concuors, de bafeings la fcufsiun feza.
Deciets e Statuds della Cadi Gi5
6. De procurar, fclie pul'seivel ei, de viguir tier iua ainicabla 1 pag. 9)
contentientscha cuu ils Crediturs davart il pagament da lur d'aver.
7. Seh' il [ugau dil] Concuors ei bucca capavels, fclie deigi el dar
part agli Sig'' Miftral, üues il Ugau muucbar de quellas Obligaziuus, ne da
autras cbeu bucca provedidas, tonaton aber naturallas et evidentas, e leutrasS
calchunar alla Mafsa dils Crediturs, ne mo ad ina part per fia cuolpa e
negligenza comprobada dons, fcbe deigi el efser per fuenter i-efpoufabels.
Encunter coiüi figlent el flu duer, fche dei vignir tut imdemuifau per
fias breigias, ftentas, Cuofts, Spefas ord la mafsa dils deivets e caufsas
de conpofiziuns ord quella facultad, che refta aung Iura d'aver pagau ils 10
Deivets.
Schabigiont il Cafs indicaus enten il fura Art. 1, dei il Landrichter
Regent Scriver ora in Concuors u Scnfsiun ; Seh' in Lud. Obr. ha fchon
vidavon giu ordinau, fche fei bien e da quella Cauun dei el repurtar,
e Iura reftei a lez de ordenar la Seufsiun e fixar il terrain de quella. 15
In Capital deitgs giu avon ch' il ftellftand ei daus ora , ei bucca con-
pigliaus fat ne eu quel. El deigi zvar duront quel bucca puder vignir
exequius; vignient aber concuors, dei in tal Capital vignir pagaus per
moda de ftumadira, quei vul dir: pil tierz, ner pil Dübel tenor Buns-
artichel, oreifer las Spefas, las quallas deigien touatou mo efser a propor- 2U
ziun d' ina ordinaria ftumadira; quellas Spefas dei il Creditur ver vit
fefez; a Seh' in Creditur ha unterphan fuüzient u dubel per fiu- d'aver,
fche dei cl en cafs de Sc(a)[u]fsiun puder fefar pagaus giut quel, p' il tierz
ne pil Dubel Pheiiig tenor Bunsartikel, [pag. 10] fco era fpefas judizial-
las, ch'el ftuefs purtar, encuntcrcoiüi po la Mafsa dils Crediturs ton en 25
quei Cafs, fco eut'il Cafs prezedent mefs cun dar in auter bien e sufizient
Capital Spiudrar en fiu giidoing e profit dils beins ne peings. Schei
fchabegiafs il Cafs , ch' in u plirs Crediturs havefsen tutta ne bunamein la
[entira] facultad din Debitur infolvent per hipotecca(r)i, e las hipoteccas fufseu
fchi fleivlas, ch'ellas tunfcbefsen paug pli lunfch, ch'il fimpel pagameu dils 30
Deivets hipoteccai, ne ftrufeh afchi lunfch ad ils auters Crediturs bucca
aung hipoteccai ne fubfequents lefsen tonaton per malezia, ne Caprezi
haver in Concuors talvifa, che per pagar las Spefas dil Concuors ftuefseu
las hipoteccas patir don, fche deigien quels Crediturs malins, che damon-
dan la Seufsiun, fche gie, ch'els fan de vignir tier nagin pagamen, efser 35
obligai de furprender ils Deivets hipoteccai, c euntentar ils Crediturs hipo-
teccai, ne ina figeronza per las fpefas della Seufsiun, finaquei ch'ils Credi-
turs hipoteccai vegnian bug en doli; fch'in u lauter creditur dina creditur
d'ina Mafsa de concuors vul bucca raetter fiu d'aver en Seufsiun, fche fa
el cheutier bucca vignir obligaus, funder el piarda cheutras nagins dreitgs 40
de puder fepagamentar fuenter che ei vargau la Seufsiun, e giud la facultat
[che] refta agli debitur, ner giut quella, che quel pudes cul temps aquiftar.
In ftellftand ha fia ordinaria fiu, cur ch'il termin do quel ei Spirans, ne
616 Degrets e Staduts dclla Cadi
cur cli'il Coucuors ei vargaus; mai aber po il Sigr Laud^ Regent, cura
ch'il ftellftaud el vargaus, ne daus, revocar quel, e per fort ch'in Debitur
dumondafs (p. 11) la revocaziun de quel, fche fto quella damonda efser
acunpigniada cuu in Inventar! Activ e Pafsiv, priu fi dilg Ügau, revedius
5dils Sig" Gieraus, e fch'ei refultcl'cha ord quel, (f)che il Activ vargas il
Pal'sivf afchi lunfcb, ch'ils Crediturs pofsien ariguard dil Bunsartichel per
moda de ftumadira fepagumentar giut la facultat dils Debitu[r]s, fche po
in Lud. Obr. Schlergiar il ftellftand, twnatou fenza efser leutier obligausj
— Tuttas las Difpofiziuns favoreivlas als crediturs han lur vigur mo denter
10 ils Crediturs e Debiturs de nies Cumien e fecafai en quel e eucunter
autres Cumins Gegen recht, ne ftand il Bunsartichel.
En tut Cafs aber, en in Cafs nun prevedi dei in Lud. Obr. uc ils
Scufsionaris en fiu num puder mefirar dellas Circunftanzias e difponer
per lur feramen.
15 8) In, che fa bancrut engauus [p]er mal taner Cafa e bucca per Sven-
tira, deigi din Lud. Obr. vignir Caftigiaus vid perfuna e fura de quei
efser fclaus ora duront 3. onus de tutta vufch, Uffezis, Dignitads de Cumiue
e Vifchca.
(quei 8. Arti ei bucca approbaus.)
20[f. 12] §4. Davarf Ugaus et Ugadias.
1) Scadiu Ugau ei obligaus de render quen mintgia oS dils juterefs
regolai de fia ugadia, als Sig?| Gieraus dil liug, nua ch'il Client ei
de Cafa.
2) Schin u lauter Ugau raunchas de quella Obligaziun, [s]cbe deigi
25 in Lud. Obr. fin la denunzia dils Sig^ Gieraus puder trer en fenfura, et
a mafira della[s] Circunftanzias Difponer de quellas obligaziuns e difpenfas
a) Tuts Ugaus für la facultad de Maioranas Perfunas.
b) Tiits Ugaus für la facultad et interes de Corporaziuns, Cuminon-
zas, Bafelgias, Spendas, e quei per motivf, che tuttas Perfunas
30 Maiorentas vegnien cheutras Sclari fy, e fco Vifch5|? a lur
Gieraus, Vorftehers, han fez Dreitgs, el entalien de far render
quen ils Ugaus. Tonaton veing ei cheu obfervau , che ton il
Seg^ Pharer, fco Gieraus deigin iuvigilar, ch' ils Ugaus de Cumi-
nonzas tegnien en bien norden e Sigirezia dils Urbaris et auters
35 semiglionts Documents.
3) Cur ch'in ugau ha Adminiftrau ina Ugadia in oü, fche po quel,
en la regia, bucca pli vignir conftrenfchius leu tier pli ditg, u pia che las
Circunftanzias nonprevedidas dumandafsen pli ditg la Continuaziun per
bucca exponer la Ugadia el prigel de ovidens Dons. fp. 13.) Tonaton
40 fei cheu dentalir, che fch' in Ugau vefs fait[gj in onn, Sehe pofsien ils
Decrets e Statuds delhi Cadi 617
Gieraus obligar de continuar leu der entochen l'raprema rimnada d'in Lud.
Obr. Agli quel ftat ei Iura de dumandar pli navon^ ne bug.
4'" Nagiu Ugau po cuu fiu pupil hanliar, vender, ne cumpra, Barata
enzitgei, funder en quei cafs fto el depender dils Sg?i Gieraus, e quels
pon feconfarir cun ils pli tier Parents e cul Client. 5
5*° Sinaquei cb'ei fcbabegi bucca Perfunas Ugadadas, cbe pofsien
davos Dies dil Ugau Sfar la Rauba, dei il Ugau far cun talas Perfunas
per lur munconza de nuot faver, nuot valer, — Nagin dei puder hanliar,
marchadar zitgei fenza favida d'ilg Ugau, furtut Perfunas, cbe vulten bucca
taner Cafa, ei d'entalir Schlemers, Bueders, Giugadurs etc. etc.: Perfunas, 10
che fan buc taner Cafa Maiorans, Glieut privai dil ferftand et entaleitg,
Perfunas muort munconza de fanadat, dils nezefaris Seüs e per aulta
vegliadetgna ugadadas.
6) Sehe tonaton vignies aber hanliau, marchadau enzitgei; Sehe po
il Ugau, perfort ch'il marchau fufs profiteivels, ftar de quel; ne era en 15
Cafs Cuntrari anular quel.
7) Uftiers et Uftrias, che datten fenza coufentimen dil Ugau a Par-
lunas ugadadas femigliontas fco glei: Vins, Vinars et autras vivondas
malnizeivlas, croden en ftrof d'in Lud. Obr. e piarden, fchei han dau a
Spetgia, tuts dreitg de fefar pagai perfuenter, et afchia fei era d'entalir 20
de quels, che daten autras raubas de Luxus, Chroms, Cafers, Spezarias
etc. etc. Tgi che empreftas Dauers, fenza prender pli ch'ils 5 per tschieu
tscheins, ne defs Bieftgia, Garnezis, Sals, davos Dies dil Ugau a fiu Client,
croda zvar bucca en ftrof, (p. 14) po aber, fchel ha dau a fpetgia cun
ftumadira mai exequir, era bucca metter en Scufsiun e refta adina per fiu 25
d' aver.
8) Schina Perfuna veng ugadada, per bucca fegidar taner Cafa, sco
p. e. in Bueder, Giugadur etc., fche deigi de quei vignir dau avifs puplig
fin las Vifchnauncas.
9) Sur la nomina d'ugaus e für tutas Cuftiuns, che ariguard Ugadias 30
vegnien avon in Lud. Obr. refervau fchei ftuefs vignir taniu Dreitg, deigi
vignir taniu nagin protecol tier in Lud. Obr.
10) Tuccont tier il fixar la pagaglia dils Ugaus, veng ei fchau fura
als Sig^ Gieraus, cur ch'els prenden giu ils queus, de fixar in rafchuncivel
Vogfchelig pagaglia, confiderout ils velgs Ufitz, Breigias, stentas , fadig'uu. oö
duvradas e bein manadas Adminiftraziuns, etc.
p. 15. § 5. Davarf la Cliatscha, Tender lUillas,
PeJ'cluis, Sch)tac//eras, ScJtuzgelt.
1) Nagin dei puder daven dils 12 de marfz, entochen ils 24. de Aguft
puder pigliar, ne fitar Salvafchinas, fegi de tgei fort, chei vegli, oreifer40
ß[8 Decrefs e Staduts della Cadi
Thiers cucon il'ch euts falvadis e Scarponts a u uf cbei vels; Tut
peiiia de 10 A> dellas quallas 5. crodeu agli Denunziant, e fut peina della
Ooufisca dilg Guerr e della pigliada u I'itada Salvifcbina,
2) Sehin furpafader dil tschentamen mitschas della vigalenza e I'trof
5 de fiu agien Obr. , e purtas la talla Salvifcbina en auters logens, [s]cbe
deigi^ tgi cbe encorfcba, puder prender daven la Salvafcbiua, et il Obr.
de quci liug deigi dar il fura indicau ftrof.
3) Scheuzatgi mafs dil temps della Catscba Scumendada or fil feld
cuu Tgieuns de Catscba, fcbe eis ei era lubiu de far ord peis quels.
10 4) A tuts Cbitscbadurs jafters, quei vul dir, eben bucca Scbvizers, cbe
[en] bucca Grifcbuns, e cbe en bucca pli cbin onn en niefs Cumin fafents, quei
vul dir de nies Cantuu, eben bucca provedi cun Heimatfcbein,
et ban bucca priupart dellas graveziaspuplicas, feiScumendau
i'il pli rigurus, de (p. 16) jra a Catscba. Era deigi a tals, cbe felaien en-
lögartar fin la cbatscba, vignir intimai cunina gada, e filmoment vacuar al
Cantun, fcbei veglien bucca fexponer als Coniiscs da lur Guer, et ord tuts
Seriu(r)s l'trofs, fcb'in tall Cbitscbadur felai trapplar pli anavon fin la cbaftcba
cun tut quei, fcbe po mintgin prender giu il Guerr, feigi fiu ne buc, e la
Salvifcbina falvar quer a'gien. lis Obr. pon aung fura de quei ftrufigiar
20 tals Cbitscbadurs jafters cun la parfcbun, fil pli ditg 8. dys, ner vid la
ßuorfa
5) Tuts quels, cbe datten Albiert a luftanimen a tals Cbitfcbadurs,
croden en falonza de 5 A fenza remifcbun.
6) 11 mettcr Tifsi per pigliar tiers Salvadis ei fcumendau fut peina de
25 gron f rof, numnadamein 30 A-
7) A tuttas Perfunas dil ferament ei ins obligaus de dar eu il fur-
pafsament, de quella Natira agli Obr.
8) Dellas peinas mefsas fin ils 5 e 6 Arti., croda ina tiarza agli de-
nunziant, ina agli Obr., et ina tiarza agli Cafsa Cantonalla.
öO 9) Il(i) don, cb'ils cbitscbadurs fan cun lur tgieuns vid il freitg dil
Feld, ei el obligaus en reconifcbientscba, dils Sg's Gieraus bonificar; e fura
de quei po el eung vignir caftiaus dil Obr. vid le Buorfa.
Quels fura Articbels et talmein ei priu ord la Cbatscba dil Decrct,
faitgs dil Cufelg Gron de Anno 1808 ;
85 Tier il Articbel 4. davart ils Cbitscbadurs jafters veing ei da niefs
Cumin mefs vi tier, de taner ils Scbvizers, fco eis tegnien nus. Quei vul
dir, fcb'in Cantun lai la catscba libra per ils Grifcbuns, fcbe dei ei era
vignir lubiu als vifcbins de puder frequentar en niefs Cumin libramein fco
eis fezs grifcbuns. (p. 17) Tier il Art. 2 veng ei mefs vitier, cbe fchiii
40 Cbitscbadur jefter veng en nies Cumin e furpafsa, fcbe dei el perquei
bucca efser libors de dar plaid e faitg a nies Obr. bavent el en niefs
Cumin furpafsau il tscbentamen della Cbatscba.
Decrets e Statuds delhi Cadi 019
10) II teuder fallas fin Thiers Salvadis e(u)[ij fcumeudau da tut teinps,
oreifer il Meins X''^'", SchanC; Favre, fut peina de 5 ^, dellas quallas
duos croden agli Denunziant; e 3. agli Obr., tonaton fei dentalir, che quei
feigi bucca, nua che Thiers dumiaftis fan ira, funder fco per e. p. fiu
Camutschs, Mantaniallas, ariguard quellas fallas fei ftabiliu, ch'in po tender 5
für tut on.
11) Scumendaii eifei de pigliar Pefchs eun ftrola, ner fitar, et
eung meius de rantar Auns ent' il Rein, ner tender auters ftruments
ne Reits.
12) S[c]umendau fei de better giu Duitgs ner plantschius per pigliar 10
pefchs.
13) Scumendau fei plinavon de farar il Rein entir; funder
ent' il Aul dell' Ana dei efser liber 3. tschunkeifmas , et alla fin fei scu-
mendau.
14) Nudar vaus de metter en Ryfcbas ei fiu ils 23 de Agust, e tut 15
quei che veng nudau avon valla Nuot, e zvar dei mo in per Cafa preuder
fi vaus et ils vaus deigien vignir fenaziai en 15. dys e de quella Canun
buc, fche dei ei efser piars.
15) Tgi che für fa als regulamens dils fura Art 13, e 14. Croda en
ftrof de 5. A 5 J^ de repurtar fco plaida elg Art. 10, fche enzatgi falefcha 20
eis Art\^2L H. 12. 18. Daventen pli favens, fche po in Lud. Obr. a mafira
dellas Circunftanzias ftrofiar ils contravenients vid la Buorfa e Perfuua e
eun metter en parfchun (p. 18) fil pli paug 24. uras cun Paun et Aua,
e prender giu il Cuft dil prozes dei quei fez.
16) Tuttavia Jafters e bucca de niefs Cantun, che pigliafsen Pefchs, 25
deigien de tgi ch' ei feigien vegnir adverti il evitar la refcha en niefs
Cumin; Schabigiont aber trapplai pli gadas sin quei Miltreing, po fcadin
prender giu il inftrumen de Pafchadur et ils pefchs pigliai für tut de
palchadur jafters, en d'eutalgir quels madems, fco il Art. 4 plaida,
17) II far Schnacerra ei fcumendau de tuts temps en niefs Cumin» 30
tgi che conterfa a quei regulativ, croda en ftrof pofitivf dil regulativf alg
Art. 15.
18) Per ton pli animar de perfequitar ils thiers Nufcheivels e prigu-
lus, veng ei ftabiliu Schuzgelt, Promis, fco fuonda :
Schuzgelt. 35
a) Per ina Hazla, Tgiaper, Spazer, Gagia, paga Scadina Vifcli25
numuadamein per hazla, Gagia, Tgiaper, 2 X. il tgiau Spazer 1 X., per
Sprer 20 X. fantaü la Vifchneunca, nua ch' ils Thiers vegnien difmefs.
A Scadina Vifch^i eifei fchau fura de furprender las precauziuns
nezefarias , finaquei che da quellas varts fapi bucca vignir preticau enga- 40
uaments; tonaton fei fcumendau de fitar de quels thiers durout da quei
620 Decrets e Statuds dellti Cadi
ternps, clie la Catscha ei fcumendada, o zvar muort il Decret della
tiarra.
b) Per iu Uorfz paga il Cumin 100 f. Cotnpriu en ils 6 f., cbou
u(itai (lella Tappa, della qualla veng purtada agli Land^ Regent.
5 c) [p. 19] Per in Luft paga f. 25 — 36. e 3 f . per la tappa.
d) Per in Tsches, feh' ei fufs gie ping, fche paga per fcadiu 30 X/
e) Per in Tsches gron, quei vnl dir in Steingolt- Adler, Steiinul'er,
Launer G agier, Ich' el fufs gie giuvens, 2. f. il quäl ei puspei Crefchen-
tau 1 f., che fa enfemen 3 f.
10 19) Tgi che vul pretender tal Promis, fto bucca mo purtar la tappa,
ne Greffla dil Tier pigliau ue fitau agli Sigr Land"^* Regent, Sunder el
fto ver in Ateftat dils Sig""* Gieraus, ne filmeins d' in de quels^ che hagi
fez viu la Salvafchina dil Tier fitau, ne mazau, e che la Grefla, ne la
tappa feigi da quei madem Tier u tiers.
15 Per quels tiers aber, che la Vifchneuuca paga il promis, ftou viguir
tigliau giu la Grefla.
Davart il Uorfz aber vefs in manigiau, ch' ei fufs avunda Promifs cun
56 f., cumpigliau ils. 6. f. per la Tappa.
20) Mo Vifhins de niefs Cumin han ils Dreitgs fiu tals, e zvar mo
20 per tiers fitai, ne pigliai, nemazai eu nies cumiu, ne fin il Circundari de quei.
21) Prender fi ftaubs per Giglianem ue Mantauiallas ei lubiu mo
daven dils 24. de Julli a miez Dy.
[p. 20] §. 6. Davart Compotenza Judiziara et Spezi fica dils
Gier aus.
25 1) Tutas Difpettas de tgei materia u natira, ch' ei pudefsen efser, afchi
luufch fco ellas en della Comptenza d' in Derfchader Secular , degien,
fche las parts vcgnien bucca perina denter ellas, vignir futtapoftas ad iu
Proiect D' amicabel dils Sgli Gieraus della Vifchneuuca, dtnunder che la
part veng rczitada, ei ftuer zvar fenza ftuer Allegar perdetgias , Do-
30 cuments.
2) Sehe quei Project D' amicabel de d' iua, ne de domisduos Parts ei
bucca acceptaus, fche deigien per Iura las parts eu difpettas de fpir En-
tarefs, e ch' il jmporta della difpetta varga bucca 20 f., metter Ploing a
Rifpofta, Alegar perdetgias et emprovas e profequir il Dreitg, fco avou iu
35 Lud. Ober, avon quels demefs figniurs Gieraus, ils quals für Difpettas de
quella Natira dattcn per Confienzia e Seramen il lur Spruch Definit, tier
il quäl ina part a lautra eu obligai de l'tar de quei, ch' ei fau.
En Difpettas de jngiurias, Pitgiems, de Honur, fco era pervia de Dreitgs,
Privilegis, Gravezias et Obligaziuns, che fchaieu fin in faitg, fulloin, Cafa,
4:0Funs, Cuort etc. etc. nc era fin Pcrfuuas che fan ne pou vignir preziai e
Decrets e Statuds della Cadi 621
preziadas, |p. 21] deigien dils Sig" Gieraus, ultra dil Proiect Amicabel dar
nagina difiniziun, fcli' il importo della Difpetta de quella davos natira vignir
anulaus e varga bucca ils 20 f. fche era tallas dilpettas finalmein vignir
dezididas dils Sig*'^ Gieraus e far ina fin.
3) Scadin Spruch, daus dils Sig^ Gieraus degien vignir refpectai , e5
fch' ei fa bafeings entras il SigL, Landama Regent vignir exequius , et era
in proiect d' amicabel dei cfser Culcbiu en judicatum, (clie las parts fede-
claren bucca avon ils Sig^ Gieraus en in cuort temps, ehe deigi efser fixada
dils SigEi Gieraus, po aber mai vargar 24. uras, fuenter eh' il Spruch ei
daus ora, fch' ellas vulten tier quei bucca ftar. 10
4) Perfort ch' eis enten lur Spruch fufsen en divers raeinis, fche
deigi il emprem nunpartifchont cufigliar, ne il Gierau dil Sufaz dar la
Spartida.
5) Perfort ch' ils Sig*"*' Gieraus tuts , ne mo in fufsen en cafs d' in
Spruch definitivf partifchonts, fche deigi Iura 1' auctoritad mintgiamai efser 15
confarida al fequent Gierau nunpartifchont de Sufaz.
6) En difpettas denter 2. Vifchneuncas, ne Vischanadis e denter par-
ticolars d' ina Vifchneunca deieu las parts prender in confident per 1' ina,
aber ch' el fegi bucca partifchonts a quels dus, e perfuls, u trer tier in
Obmann, il quäl ha la madema auctoritad enten ils Arti 12: 13. della pre- 20
fenta Difchpofiziun.
7) Ils Sigll Gieraus, che hau dau in Proiect Am[i]chabel, pon en la ma-
dema fitschenta, fch' ella veng bucca avon Dreitg, fcfer en a truar. [p. 22].
8) Per in Proiect D'amichabel en las parts obligadas de pagar 1 f.
per il Spruch, aber deigien ellas fuenter fco ellas vegnien leutier Curaen- 25
dadas pagar, tonaton mai pli che 1 f., per incomat dils Sig""-^ Gieraus e
Salter e per Scriver il pretacel 1 f. per las zitaziuns en bein bein bucca
compridas, per las qualas ei veng pagau, fco il 17. paragraf plaida.
9) En Difchpettas, für las quallas ei fa vignir dau mo in p[r]oiet ami-
cabel, fa ei bucca bafeings de zitaziuns, fuenter che la part agitauta feza 30
intimar alla Contrapart de conparer avon ils Sigli Gieraus.
En Difpettas für las qualas ei veng dau in Spruch definitiv, fto ei
vignir duvrau las folitas fuormas de Cytaziuns l'co avon Dreitg.
lOj La part, che ha faitg il emprem pafs, refta part plonfchenta, fche
la difchpetta veng bucca definida entras in proiect Amichabel, fche quella part 35
va vinavon enten il Dreitg fin 1' emprema Dertgira.
11) Als SigE; Gieraus ftat ei fura de dar ina Sufpenfiun dilg Dreitg
fin la damonda della part refpondenta en difchpettas, ch' en de lur de-
zifiva compotenza. En quei aber fto quella part prender giu ils Cuofts
dils Sig£i Gieraus anorma dil Art: 8. aq
12) Las prefentas Difchpofiziuns hau lur vignur a forza mo encunter
G22 Decrets e Statuds della Cadi
ils Vifchins et habitonts de nies Cumin et en lur Difclipettas als jasters,
che lefsen plonfcher entunter Glieut de nies Cumin, ftat aber fura, fch' eis
vulten feprofitar de quellas ner buc.
[p. 23] En (l)[c]af8 aber, fchels vulten de quellas fefurvir, fclie fton Eis
5 alla eutschatta , fch' eis vullen far pas anorma, ira vinavon fin quei pei,
ch' ellas prefcriven, e ftar de quei, ch' ei plaiden.
Per quella fin deigien ils Sigll Gieraus^ cura ch' ei feprefenta avon Eis
in jester per dumendar in Proiect Amicbabel, ne in Spruch Difinitivf en ina
Difchpetta, che vertelcha denter in tal et ina Contrapart de niefs Cumin,
10 legier giu il prefent regulamen avon El; e quel ha Iura de fedeclarar,
fch' el vegli viguir fuenter alias Difcbpofiziuus de quellas ner buc.
Elg emprem Cafs po il faitg ira vinavon e lauters aber deigien ils
Sigli Gieraus dar nagin Proiect D'amichabel e nagin Spruch dezifiv:
[p. 24] §. 7. Davart Plantar Pumera.
15 1) Pli detier, che 3. Tschunkeifsmas deigi nagin puder plantar Pu-
mera, fegi de tgiei fort, ch' ei vegli, encunter in Bageitg, ner Funs d' in
Auter.
2) Seh' ei duefs fin quella moda vignir plantau e prejudicau ad in u
lauter, fche deigi il Prejudicau en Temps e Spazi d' in On obfervar , che
201a Plonta fegi pli detier, che legalmein Confedida e dumendar remadura,
la quala deigi vignir dada. — Schel lai aber vergär in oii fenza lamen-
tar, fche po el bucca Conftrenfcher leutier la remadura.
Exeptai en quels Cafs de quella Natira, fch' ei pertegnien a Glieut
Abfenta, ner Pupils, ch' en bucca el Cafs de judiziar ne entelgir, tgei quei
25vul dir.
3) Duefs ina Plonta entscheiver a crefcher della fura diftanza, fche
dei quel, che manegia de patir don, avon che la Plonta hagi 4. bratscha
el Aul, avifar il Patrun, de difmetter, fchel avifa buc entochen Iura, fto
el mademameiu ver Pazienzia. Exeptai pufpei fco fura.
30 4) Dilg emprim Arti. Exentuadas Plontas, che vegniefsen plontadas
en dil Tiers; quellas che Cerfchefsen de fafez en Praus, Funs, che vefsen
viadis u vias impercallas denter, ne encunter Auters Praus, ne vefsen
üauls grons e rendefsen nagins pregiudezis a Funs, encunter auters
Praus.
Luis Balletta — Lama[njtischun8 della Schuldada
623
LUIS BALLETTA.
Igl IJors.
(Nach Ms. Balt.)
Air umbriva d' in pommer
Lapi uors, il smarschaner,
En bleu ruaus,
NoDSchenaus,
Commodeivlamein schescheva.
E buc pauc schemeva.
Sil pomener,
Ch' er' in maier,
Triep utschells cantavan,
Eran legars e schulaven.
De quest cantem
De quest sunem
IIa utschells en
Pauc piascher igl urs mussava
E mo cuida demostrava
Defertont
Reflectouf.
Sa co' i mass, seh' in de nus
Di el: allzass sia bella vusch.
Detg
E fatg.
II glimari cun pellegna
Berglia, grescha, sgregna!
Mo mirei!
E tadlei:
in Amen
Peglian tema e fuin naven.
Sunadurs e cantadurs,
E glieut de quella sort,
Bucc prendei en mala part
Seh' auters san pli bein che vus.
LAMA[N]TISCHUNS DELLA
SCHULDADA.
della garde eu €aiizun.
(Ineditum nach Ms. Co.)
1.
[f. 47*] Nus cuglianada Schuldada,
che efsen de lunfch naven de cafa,
Nus vefsen enzitg[ei] de motivar,
mo stuein quefcher e fchar ftar.
2.
5 Entochen ufsa ei fei vargau,
mo fapi Dieus, co ei varga cau,
pertgei ei glei entschiet empau
a duler ilg Diese il Tgieu.
3.
II Sac, quel ei bein cargaus
10 per far plifcher als manigieus,
mo ei farTscheras, fco ils babuns
e ils Tschunconnof lotschimaus.
[f. Al'^] Bucca mo quei et eung dapli,
Sehe ilg polifch savefs avus de gir,
15 Sehe spargnias ei Tenta e pupi
e favefses eung biar de pli.
5.
Ina caufsa non fpitgada
denter ils Schvizers daventada
de quater Tschien sisonta Tschun,
20 ch' en ftai en ftrof in migliagun.
6.
Ils tredisch de Mars en ei ftai
s'ilg Rapport vigni nomnai,
e per stroflf parigei,
e per gleitg pufpei mitschei.
624
Canzun tier 1' ujarra
25 Ti Ruöl, o, bi Marcau,
a Versailles han ei nus manau,
[f.48a]S'ilg plaz dilsSchvizersmanevrau
8 ilg Masagin vein tut Schvidau.
8.
Ti Ruel, 0 bi Marcau,
30 en la Quort dilg Reitg han eiTschentau,
enftailg Burigs vein nus purtau
e per fpafs ban ei nus Trumpau.
9.
In' aura ftuorna eis si ftau,
Garniall e Naif ei giu dau,
35 e nus han ei bein pertgirau,
chun ilg sac si dies ei nus bugnieu.
10.
Ti Paris, o, numuau Marcau,
a Versailles han ei nus manau,
en la Cuort dilg Reitg han ei Tscheutau
40 e per fpafs han ei nus Trumpau.
11.
Ufs Tadlei mes cammarats,
el veng gleiti ilg Salis bab,
[f. 48b] per comondar il siu Regiement
a nus Tuts far legerment,
12.
45 Tadlei vus tuts mes camarats,
quei vein nus fatg et ei in fpatz,
glei Tonaton de fundamen
et Tut de bien Valsen.
CANZUN TIER L' UIARRA.
Canzun dils siitanodas tier I' ujarra.
(Aus II Grischun Roraonsch, Nr. 35, 1837.)
[p. 139] Tier 1- ujarra, tier l'ujarra.
Mein nus ussa chars G'rischuns
Per defender nossa tiarra
Sco von temps ils nos babuns.
5 Sut las armas, sut las armas
Cun curascha semettein,
Senza sponder biaras larmas
Dals nos chars cumiau prendein.
Tier la gloria, tier la gloria
10 'Lein nus ir cun tafradat,
Reportar lein er' victoria
Per la Sointga libertad.
Grischuns libers, grischuns libers
Er perpetten lein restar
15 Gl inimitg grad sco tons tigers
'Lein pigliar e massacrar.
Sclaveria, sclaveria
Ei gie la pli tresta sort,
Pli bugien che tirania
20 Semeglionta lein la mort.
Tier l'armada, tier l'armada
Lein nus ussa pia ir;
Gl' inimitg tras nossa spada
E sitom lein far morir.
25 La parola, la parola,
Sei adina libertat;
Cheutras sigir dein cambrola
A scadin Reitg Potentat.
Igl exempel, igl exenipel
30 De nos veigis lein imitar;
Nus lein eis entoch' il tempel
Della gloria suondar.
Sco eis lein nus, sco eis lein nus,
All' ujarra ussa ir.
35 Sco eis lein nus, sco eis lein nus
Batter, viver ne morir.
Tutts nus pia, tutts nus pia
Uniun lein engirar
Nus vignin sigir aschia
40 Ils nos dreitgs a conservar.
[f. 16*] Gie la nossa, gie la nossa
Libertat lein conservar,
De quei far cheu sur la fossa
De nos vegls lein engirar.
45 Morir, viver; morir, viver
Secund sco ei vegn la sort;
Libertat lein suttascriver,
Sut Monarchs pli tost la mort.
Mort ruina, mort ruina
50 Pia vus aristocrats,
Che leis bucca schar aschia
Restar nus vera democrats.
II Milifer de la Cadi
625
IL MILISER DE LA CADI.
1.
(Ineditum nach Ms. Ci.)
[f. 1*] Jeu Am milifer de la cadi,
et tgei ei bein pli bi,
eh' in valerus Schuldau,
che la patria ha clumau
5 per defender la neutralitat,
nos beins et la libertat.
acb, tgei ei bein pli bi,
ch' efer milifer de la cadi.
2.
Dapia che quei tetel
10 in po efser lofch cun etel
fche vi jeu era mufar
tgei miu bratfch fa far:
et fenza tema et cun honur
vi jeu ira cun il tambur
15 ach, tgei ei bein pli bi,
ch' efser milifer de la cadi.
3.
Denton che lonsch en Pola
in febatta et fedrova
per la palma da la libertat,
20 fche fuss ei fchand e petradat
de la vart de nus Grifchuns
de buca far fco nos babuns.
Ach, tgei ei bein pli bi,
ch' efer milifer de la cadi.
4.
25 Na, fsciavs lein buca davantar;
a cadeinas ftuer portar;
tgei fchefsen po nos veelgs dil bund :
in grof de Sax, ne Haus Barun,
fche nies tarafch fus buca pli
30 fco de lur temps liber a fry
[f. 1 b] ach tgei ei bein pli bi
ch' efer milifer dela Cadi.
I 5.
I Ti fas 0 char Grichun!
! tgei ei daventau en nies Cantun
j 35 cun Loifson et fia armada
j et tut la banda infernala:
I a quels barbars han ins mufau
j che nos turfchets eran buc d'engran
i ach tgei ei bein pli bi
' 40 ch' esfer miliser dela cadi.
Romanische Forschungen VIII.
Dues pia la trompetta d'ui[a]rra.
funar in di en nofsa tiarra,
fche lein nus cun unitat
defender nofsa libertat,
45 nofsa patria, nies Cantun,
encunter la cula dil canun.
ach, tgei ei bein pli bi,
ch' efser milifer della cadi.
7.
Aber fch' il damuni de discordia
50 vi)s meina per la corda,
a chin vul alf e lauter(s) nöer,
r in Philippe ne Robespierre;
Iura mattei giu las armas
ach, glei gues buca bi
55 d'efser milifer della cadi.
Agit lein nus era dar
ailg Schvizer, nies confrar,
aber dils Jacobiners et traditurs
tumei lur plaid et honur
[f. 2 a] 60 in di ch' el feigi Grifchun,
l'in Patriot, et lauters paltrun.
ach, tgei ei bein pli bi
ch' efer milifer de la cadi.
9.
Sch'ina natiun vifchina,
65 che mal fees faitgs cufchina,
vignies puspei en rabia
enconter nofsa patria,
fche ftai fi pievel grifchun
a fabatta fc' in liun.
70 ach, tgei ei lein pli bi,
ch' efser milifer de la cadi.
10.
Vus matteuns de la Cadi,
che porteis fchi bein tfchüpi
dei confiert a vos amitgs
75 che van enconter ils inimitgs.
a vos murons pudeis cantar
et denter vus se confidar:
che nuot ei bein pli bi,
che efser milifer de la Cadi.
40
(326 Codex ciiniiiial
80 Vu8 auters dil landwchr, de la patria et fiu beinftar,
che porteis turfchets a g'vehr; 85 de vos affons et dil altar,
vuB efses, o cliai[s] purs ! ach, tgei ei bein pli bi,
ils veritabels defenfurs che defender la cadi.
CODEX CRIMINAL.
Coiiccpt reredius din (lodi'X Criiniiial per il Cauhiii Grischuii. Gucra, stanipaii en
l'officiiia OUoica, 1838.
[p. V] Sch'ei gl'ei gieneralmegn ina difficultusa lavur, de uniformar las
5 maximas sur ils delicts, e lur proportionadas peinas, maximas che vigeschan
(han lur valur) valti per tntt en las tiarras civilisadas, e de metter quellas
en concordanza cun isonzas, dievers, et endrezs d'ina e l'autra tiarra: sch'ei
quei bia pli difficultus en ina tiarra, nua ch'ei gl'ei tonta gronda quanti-
tat de tribunals criminals, e mo aschi paucs instruii et expermentai der-
10 schaders. Senza dubi een ins per quella finn al auctur dil emprem con-
cept de nies codex criminal obligaus grond grau per haveer luvrau ora
quel. La commissiun revisionala ei denton tonaton stada constretgia, de
deviar (passar giu) da quei emprem concept en biars graus. [p. VI] Ella ha
encoretg de lontanar (metter pli lunsch, metter d'in meun) or da quel
15 quei, che fuss bucca stau malnizieivel de saveer, al um meins instruiu, che
selai legier ora tier dertgiras criminalas, che po encontercomi, mischedau
cun positivs tschentaments poenals, maneivlamegn caschonar confusiuns;
ella ha ciercau de metter tutt en ina conexiun logica, e consideront las
grondas diversitats della culpeivladat, ch'ha liug tier plii visas de delicts,
20 ha la commissiun sedau praemura; de schar il pli pusseivel spazi al aigien
giudezi dils derschaders d'applicar la peina dil pli bass, entochen il pli
ault scalem, talvisa, ch'e s possien enconoscher denter il minimum, et il
maximum (il pli bass et il pli ault) della peina legala, mintgiamai suenter
a grondeza della cuolpa, e dellas circumstanzias mittigantas ne aggravantas,
25 las qualas existen en avantaitg ne en praegiudezzi dil delinquent. Cun
bein, che tala degradaziun dils castigs selai e'gls pli bia cass il pli manei-
vel fixar cun la pli liunga ne pli cuorta cuotzada dil castig de prischun,
casa forza, ne cadeinas, e selai mintgiamai cun las circumstanzias, sut las
qualas il delict en sees cass Specials ei vegnius conmess en l'applicaziun de quel
30[p. Vlljdal tribunal criminal setz, sehe ha ei pariu convenabel alla commis-
siun de bucca amplificar las peinas della casa forza e dellas cadeinas, aschi
ditg sco il Cantun ei bucc en cass de prender si senza ne s'il meins per il
pli pusseivel bass pagament tier quellas peinas ils delinquents en sees in-
stituts poenals, s'il meins da quels tribunals, che vulten surdar ad el, mo
35 bein pli tost de schar era en libertat als tribunals en cass de delicts iu-
feriurs l'applicatiun de autcrs castigs.
Co la commissiun hagi encoretg de applicar las maximas val pro-
nunciadas sin ils delicts speeialmegn tractai en quest codex, ei reservau
Codes criminal (327
d'exponer ent il rapport circumstanzial, ch'ei de metter avon al extra-
ordinär! Casseigl grond leu tier destinaus, il quäl, a tenor de decisiuns dil
Cusseigl grond anteriuras, ha de tractar a siu temps il prsesent codex. Ei
gl'ei mo de metter vi tier cheu, che la commissiun ei inteuzionada en cass,
ch'il Cusseigl grond vegniess approbar si' opiniun, de conpillar, (de metter 5
ensemer) en in'aigna sectiun (en in aigien capetel) per consideraziun (regia)
dils tribunals criminals, et alura de adjuuger (metter vi tier)suenter il exempel
d'entginas autras legislaturas, sco apendix al codex, las [p. VIII] disposiziuns
generalas sur la necessitat, et il dreitg dil staat de tschentar si tschenta-
ments posnals. e schar exequiir eis entras las conpetentas auctoritats; sur 10
la necessaria qualitat de quels tschentaments, et aschia eung en quäl autra
caussa theoretica, che auda pH tier alla doctrina della giustia criminala,
et ei tscheu e leu rasad'ora e'gl emprem concept, en part en l'introductiun,
en part en aignas repartiziuns ne eu paragraphs a parte entochen tie'l 77 §.
Finalmegn sto ei vegnür observau, che ils 49 e 50 § che plai-15
dan dalla grazia dils delinquents, een bein durond Ina oitg uras liunga
sessiun extendivamegn vegnii discutai (deliberai) e che las raschuns pro e
contra, sco era la visa e la maniera, co iu delict mieri giu, e sia pcina stezi
ora, cun grond quitau vegnidas consideradas, mo che las opiniuns hagien
per lur diversitat bucca podiu seunür tier ina pluralitat decisiva. L'auc-20
toritat legislativa ha aschia de decider setz sur quei object, suenter haveer
udiu tuttas raschuns, las qualas een diflPusamegn messas in'ord'l'autra e'gl
protocoll.
La commissiun ei da lunsch de creer, che la mira dellas auctoritats
dil Cantun seigi cun [p. IX] quest codex po?nal contemplada, numnadamegn 25
d'haveer mess alla glisch in codex conpleinamegn addateivels a nossas presentas
instituziuns, et a nies basegns. Pertgiei, sehe gie ils objects de delicts e
castigs contenü e'gl anteriurmegu stampau concept een cun grond quitau
vegnii examinai, considerai e deliberai, sehe fov'ella (la commissiun) val
tras l'inconbenza retciarta, de mo reveder quei concept, sco el schaschev' 30
avon ella, confinada (serrad'en) pli stretgiamegn , che sch'ella vess podiu
logicamegn manar ora tont en risguard della fuorma, sco dil contegn la
devolui^aziun dellas maximas tschentadas si dallas auctoritats supremas
cantonalas, cur ch'ella ha giu de deliberar las peinas dils delicts Specials.
Ella (la commissiun) foss alur era stada en meglra situaziun depli exacta-35
megn observar, enten fixar ils castigs, in enconter l'auters bucca mo la
masira dils divers scalems della culpeivladat dils delicts seperai, ch'een d'ina
natira, mo era la masira della peina per diversamegn qualificai delicts, e
gieneralmegn vess podiu remediar bein enqual auters muncaments, ils quals
cun la moda de proceder, prescretta ad ella han bucca podiu vegnür deviai. 40
Mo val per quella defectibilitat (mun[p.X]cament) ugeigia la commissiun bucc
de proponer, de scriver ora val ussa, ne setz suenter ina deliberaziun dil
extraordinari Cusseigl grond, il prassent revediu concept din codex ci-imi-
40*
ß28 Codex ciiminal
nal SCO project de tschentament sin ils lud. Cusseigls e Cumins ; biarons
anflass ella adsequat de spiramegn partecipar el dentoa a quels sco per in
entruidament de seconteneer en faitgs criminals, suenter sco gl'ei vegniu
faitg e'gls temps veegls cum il uorden malefiziar gris chun (Malefizordnung)
5 e recentemegn cun il entruidament en la procedura giuridica en faitgs
civils, sinaquei ch'ei possi se conpruar or dall' experienza en l'effectiv'
applicaziun, en tgiei graus las disposiziuns dil codex poenal possien esser
adaequats, ne vegniir anfladas defectuusas ne bucca addateivlas; e pier
alura po la prsesenta lavur prseliminara, cun haveer traitg a netz la suf-
10 ficientas exerienzas vegnür perfectionada tier in codex poenal addataua a
nossa tiarra et applicabels a sias circumstanzias.
[p 52] D. ENCOiVTER LA PROPRIEDAT PRIVATA.
§ 92.
Inzendi.
15 II delict dil inzendi conmetta quel, che dat fing directamegn ne in-
directamegn alla proprietat jastra, publica ne privata, ne enprova de far
quei, ne tgi che envida (dat fiug) si 'aigna proprietat cun l'intenziun de
caschunar cheu Iras in brischament.
§ 93.
20 Castig.
1) Sch'ei brischa giu in bageig, tottalmegn, entras inzendi, e gleut et
auters bageigs d'habitaziun crodan en evident prigel,
2) Sch'ei brischa zvar giu nigin bageig, mo per caschun dil fiug vegn
gleut per la vetta, ne periculusamegn violada,
25 3) Sehe zatgi metta fiug vid in magazin de puorla, e quel vegn en
flomma, era senza, che la puorla pegli fiug,
4) Sch'ei vegn dau, e romp'or fiug da temps, ch'ils habitons een ordi-
nariamegn a dormiir, cunbein che bucc in bageig brischa giu,
5) Sch'ei vegn conmess in inzendi, per sut sia favur podeer mazar, rubar,
30 engolar, ne commetter auters grevs delicts seigi dals inzendiaris ne
dad auters, et il fiug efi"ectivamega romp'ora,
en quels cass duei il inzendi vegnür castigaus vedil delinquent cum la mort.
[p. 53] § 94.
Cun diesch entochen vegn onus et en spezialmegn aggravantas cir-
35 cumstanzias entochen per Tentira vetta cadeinas, duei l'inzendi e'gls sequents
cass vegnür castigaus:
1) Sch'ei vegn mess fiug vid bageigs, destinai per habitaziuns, vid clavaus,
tegias dellas alps ne auters cumachs, nua che s'anflan biestgia et
autras provisiuns, da quei temps, nua che nigina gleut avda lien, et
40 il fiug effectivamegn romp'ora,
Codex criiuiual 629
2) ne vid arsenals, magazins de saal ne greun, bageigs destinai per
salvar si documents dil staat, ne auters documents publics, vid sustas
de mercanzejas, e vid baselgias.
3) Scli'ei vegn envidau in vauld, cun l'intenziun de devastar (ruinar) el
entras il fing, et ei ha suondau ordlouder in considerabel donn, ne 5
il brischament rots ora ei staus unius cum prigel per avdonzas
humanas e per la gleut.
§ 95.
Tutts autex's cbeu sura bucca numnai cass d'enzendis vid proprietat
jastra, et il attentat leu tier, vegnen mintgiamai suenter seo gl'ei ristaulO
mo tier il attentat, ne efi'ectivamegn rot er il fiug, a masira dil prigel
unius cun quel ne curdaus en, e dil donn suondaus ordlander, castigai cun
in entochen diescb onns casa forza ne cadeinas.
[p. 54] § 96.
Tgi che dat fiug praemeditadamegn a sia proprietat en prigel dils 15
avdons de quella, ne d'autras habitaziuns, duei vegnür sco in auter inzen-
diari suenter la differeuza dils cass castigaus.
§ 97.
Tgi che metta siu aigien bageig en fiug, senza cheutras exponer ne
gleut ne bageigs d'autras persunnas al prigel dil fiug, aber per cheutras 20
scursenür ils dreitgs diu tierz, duei vegnür castigaus cun la peina dad in
entochen diesch onns casa forza ne cadeinas.
§ 98.
Sco circumstanzias aggravantas, tier las qualas il derschader en scadin
divers cass sa enconoscher la peina entochen s'il pH ault, vegnen fixadas 25
las sequentas:
a) Sch'il inzendi ei commess durond ina calamitat cumina, p. e. in
brischament, prigels dad auas e. a. v.
b) Sch'ei gl'ei vegniu dau fiug en plii logens ne en diversas gadas, cun
bein ch'el ei mo ina ga rots ora. 30
c) Sch'il delict dil inzendi ei vegnius conmess plii che mo ina gada.
d) Sch'il delict ei faitgs dad uras, nua che la gleut ordinariamegn dierma,
aschia temps de noitg e. a. v.
[p.55] § 99. ^
Rubaria, Spoliaziun. 35
Tgi che cun schmanatschas ne cun violenz' activa fa sforz ad ina
persunna, per sepatronür de sia ne de proprietat jastra conmetta il deliet
della rubaria ne spoliaziun*).
*) In laderuetsch qualiflcau.
ß30 Codex ciirainal
§ 100.
II attentat (l'eiDprova) de conmetter ina rubaria e la schmanatscha
leu tier, che mo in persuls, lai vegnür en cuolpa, vegn castigaus eun dus
entochen quater onns ; en compagnia eun auters rubadurs eun treis entochen
5 sis onns cadeinas.
§ 101.
Sehe in persuls e senza armas mortalas mortalas conmetta eflfecti-
vamegn ina rubaria, sehe croda el en la peina de treis entochen sis onns
cadeinas , vegn aber la rubaria conmessa en societat eun plus conpoigns
10 rubadurs, ne eun armas mortalas, sehe duei la peina vegnür augmentada
sin sis entochen dodisch onns cadeinas.
§ 102.
Ei il rubau (sblundergiau) cur che (a)l[a] rubaria ei conmessa, ne ina
persunna ch'ha bucca priu part vid la rubaria, vegnida talmegn blassada,
l^violada, ne maltractada, che siu tgierp, ne sia sanadat ha considereivlamegn
pitiu donn, sehe duei la peina de bodisch onns entochen la vett' entira
cadeinas enconter ils rubadurs vegnür applicada.
[p. 56] § 103.
Sch'ei gl'ei aber vegniu mazau mortalmegn blassau tier l'attentada
20 ne consumada (conplenida) rubaria ina persunna, bucca denter ils attaccaders,
sch'een ils rubadurs de castigar eun la mort.
§ 104.
Sehe la rubaria daventa sin strada publica, sehe sequalifiehesch'ella
tier ina rubaria per strada, e
25 a) sch'ella vegn conmessa da plus partecipeivels, ch'han seschaugiu (con-
plotau) eun armas mortalas senza risguard della Valetta della
rubaria, ne
b) eun maltractar personalmegn il rubau, da nua nescha per el prigel
della vetta, mutilatiun, (mendas) ne in praegiudezi stabel vid sia
30 sanadat, ne sch'ella vegn conmessa
c) vid diligenzas publicas, officials postals, ne publics portabrefs (quels
che van eun brefs, pots ne curiers) da plus, che ruban daneers ne
Valetta de daneers,
sehe duei la rubaria vegnür castigada eun la mort.
35 § 105.
Enconter attaccs sin publicas vias da temps de noitg, la rubaria po
esser consumada, ne bucc, duei il dobel dil castig, flxaus per ils cass Spe-
cials della simpla rubaria, haveer liug.
§ 106.
^Q Tgi che privescha, senza appliuar violenza oncunter ina persunna, in
auter senza siu consentiment dal possess de proprietat moventajastra, eun
Joseph Casanova. 631
rinteuziun d'engolar, el po per auter se appropriar a sesetz ne bucc, coii
metta il delict dil ladernetsch.
lOSEPH CASANOVA.
p. 139. IM EGLIADA aiiaFOs siu noss emprims perdavons.
(Aus dem Amitg della Religiun e della Patria, Nr. 18, 1838.
Naven dal Crapp-Alma entoehen Bernina
Dal Pass de soing Glezi entocc'il Baduss
Bein ault schei la tenda de ßhsetia Alpina
Sc'il temps de noss velgs, aschi oz denter nus.
5 Cheu stevan ils Rhaetiers en pasch e ruaus,
E denter las pezzas e cuolms de quei liug
Vivevan eis libers de jasters quitaus,
Tumevan ee mai ni spada ni fing.
La launa de nuorsas lur simpel vistgiu
10 Vivond' innocenta laig paun e cbischiel
Quei veva cun eis la natira partgiu
Tier possa e craft ritschiert giu de tschiel.
La moda de viver de noss perdavons
Feig fuva conforma a lur libertat
15 Mai vevan merveglias de lur confinons,
Mo ton pH quitau de lur recliadat.
[p. 140] II Rhaetiers vivevan aung pauc conoschi
Dad autras natiuns e de logs differens
Aschia bia seculs enzemen uni
20 Schurmiaven lur dretgs e vivevan contens.
Nua san ins anflar ina tiarra sco Rhaetia,
Ch'uregia schi bein per ils ses habitons?
Rheins, felsas e cuolms een ferma fortezia
Per ella defender viars tutts vischinons.
25 Gie aber las schonzas een mo schi ditg fermas
Sco Patriotismus, bien senn et uniun
Cheu regien en uorden las caussas internas
E mainan giustia senza passiun.
Solett la mischaida cun pievels divers
30 E schliat' Influenza de mals fugitivs
Hau fatg de noss velgs lur bien cor schi pervers
Ch'els sprezan lur esser per freigs gli tumprivs.
632 Maurus Rothmnnd
Dals buns perdavons la lar moda de viver
Han eis lu bein gleiti giu tutt emblidau;
35 Laschaven a sezi passiuns e frein liber,
Eis vevan quei tissi e'lg jester tschitschau.
Volent ils biars Rhaetiers mai schar cun bein jasters
Vul eis pia Octavus Augnstus temprax',
Cun Drusus e Nero ses taffers figliasters
40 La Rhaetia bein gleiti pli tgiaua fa star.
Cun forz'e cun furia vegn ussa battiu
Per libra teuer la Rhaetia Alpina;
Ach! — piarder ha'ls Rhaetiers finalmegn stoviu
E lur libertat soterrar en ruina.
45 Suenter tutt quella mortala schlafada
Lu piarden bia Rhaetiers la lur libertat
E vegnen ils giuvens romana schuldada
E star sto la tiarra sut jester mandatl
Mireien, Grischuns! po empau en l'historia,
50 Sehe dat ell'a nus zun biar bials mussamens;
Fa frestg a nus tut puspei en a memoria
II cletg e discletg Ion dil velg sco niev temps.
p. 141] Tgei een ils velgs stai, e tgi essen nus ussa?
Grischuns! et er'aung tgei nus esser pudein?
55 L'historia tutt quei nus claramegn muossa;
Cun fliss e premura pia quell' emprendein!
MAURUS ROTHMUND.
P« 195. La tiarra dils sgoiaffers.
(Aus dem Amitg della Religiun e della Patria, Nr. 49, 1839.)
Als schmarschaners enconuschius Da biscutins ein leu ils teitgs,
Ei bein quei reginavel, Da coccas ein las portas,
Gl'intrar quei ei difficultus, 15 Da marzapan^) ein ils bageitgs'
Ei vul in um capavel. Las pegnias ein da tuortas.
5 Pertgei l'entira regiun Scadina cas' ha sia seif
Entuorn ei circumdada D'endutgiels e ligiongias,
D'in cuolm da buglia laitg toccun Spir groma neiv'ei enstailg neiv,
Et ha nagina strada. 20 Enstailg garniala spongias;^)
Ins sto quei cuolm migliar a tras, Et enstailg plievia plov'ei vin.
10 Sch'ins vul intrar en pia; Ils fluss, qaels meinan metgias,
Per buchas largias ei quei spass, Da chischiel gras just dil pli fin
Quels hau cheu gleiti via. Las rivas ein cuvretgias.
1) Peun de zucher, 2) Pettas,
La tiarra dils sguiafters
633
25 Ils pors ein leu büc frietai;
Ei quei ina marveglia?
Eis van entuorn et ein barsai,
E tgi che vul eis peglia;
Han in cunti egl diess chitschau
30 Che miutgin sapi prender
Suenter gust siu toc barsau;
Mo il cunti sto'l render.
Er'en salai, coitgs e barsai
Ils habitons dell'aua;
35 Neutier la riva seglan ei,
Muoss'ins adels la lieua.
Er sgolan ils utschials barsai,
Ei forsa quei schnueivel?
Tut sezs en buch', arvai, sgniaflfai,
40 Cur ch'a vus ei plischeivel.
Er' crescha sin la roma gleut,
Sco pera e mail' aischa,
Tuts bein vestgi, marets da laud,
Sch'ins ferdass bucc la raischa.
45 In boign vegn era cbeu teniu;
Vertit ha'l speciala;
Tuts vegnen seuns e frestgs sisu,
E la macorta biala,
II ging ston tuts saver — e san,
50 Signurs e purs e puras,
Eis giogan troccas spus'e span —
Fan leschas sin las uras.
11 marsch, che dierma tut il di,
Survegn treis renschs per ura,
55 Ils pagamincas aunc da pli —
La summa debitura.
Per mintg' barsau prest lugutiu
Survegn ins ciung ducatas;
Per mintg 'plaid nausch, mitgiert
scuiu
60 II laud de tats e tatas.
Mo ina causa fa zenur,
Mo in lei disfamada,
Da instruir, mussar al pur
La rasch un exilada.
65 Sch'ins semiglont les empruar,
Voles manar en scolas,
Per leu zitgei da bien mussar —
Scadainan eis cun rollas
Honur ha mo il magladrun,
70 HoDur ha il bueder;
II giugadur vegn faitgs barun,
E grof il chischiel veder.
Tgi ch'ei sgniaffun e sa nuot.
Survegn ina pervenda,
75 Ha'l buna tavla greva buot,
Lu eis el senza menda.
Quei aber ch'ei perfetg paltrun,
Vegn legius or regenter;
Siu voppen ei in grond tschadun,
80 Siu codex ^) ei il venter.
Gaoziiu
siir ils efFects diu hien glas vin.
(Aus der Nova Gasetta Romonscha,
Nr. 48, 1859.)
Vigni mes cars, nus lein cantar
II laud al vin ludeivel dar,
Essent ch'ei ei il pli vengonz,
Che sei ludaus da pigns e grons
5 Nu' ei d'anflar in meglier fretg
U enzitgei che plai pli fetg,
Ch'ei pli legreivel a scadin
Ch'il dulsch deletg d'in bien
glas vin.
Quei vein nus strusch el cor re-
tschiert,
10 Ch'ei caschunesch a nus confiert,
Ch'ei fa vegnir de bia pli lev,
A quels che han sil pupen grev.
Sogn Paul cugseglia a Timoth
De beiber bien vin bein dabot,
15 Cheutras puspei recuperar
La sanadat che vul muncar.
A biars malsauns la sanadat,
Als schuachs puspei la possa dat,
Las ruttadiras fa'l bugli,
20 Bia piagas megliurent'el si.
Als combriai consolaziun,
Als tumeletgs resoluziun,
1) cudisch dellas l(a)[e]schas civilas.
634
Maurus Rothmund
Als malenconics bien humor,
Als contristai levgiar il cor.
25 Bia aniicizia ha'l stiftiau,
Las interruttas renovau,
Ed ils pli peters inimitgs,
Mid' el en ils pli cauls amitgs.
II meglier fest pils viandons
30 Ei guess in guotter buns e grons,
Dequel davens ston sesurvi
Sehe dat el comba pli e pli.
Gl'ei in proverbi per latin,
Che segireseha ch'il bien vin,
35 Nus laschi bucca simular
E fetschi la verdat plidar.
II vin quel ei il latg dils vegls,
Ils giuvens aber fa'l far segls
E metta quels en moviment,
40 Grad sco ei fussen ord de sen.
Ils mats han zvar lur buns inschins
De sesgarflar sin ils mugrins,
Con miervis muotis en quels buc,
Cur' ch'els han fatg empau cluc,
cluc!
45 Tgei fa il vin cun la matteuns,
Che fussen pli bugen duneuns ?
El pren giud tgau ils lur tschupials
E mett en det zun bials anials.
Cun las loschardas sei hanau
50 Saver far spass secund lur tgau,
Mo tonaton fa er'il vin
Che quellas saultan cun mintgin. ■
Las petitschieras fan per vin
Savens venal segel, salin,
55 Tschagruns, mignucs e panezuns,
Spinais, andutgels e schambuns.
II vin quel ei fetg beinvignius
A paders pres e grons signurs,
A tuts studeuts e musicants,
60 Als Ingenieurs e fabrioants.
Gieraus, stattalters e salters,
Derar quels beiban per daners
E tonaton han ei grinschin
De consumar bia bien vin.
65 Sehe ge ch'il vin en zun bia graus
Per medischina vegn duvraus
Sehe po nagin s'imaginar
II mal ehe quel sa caschunar.
Nagina causa sin quest mund
70 Po far al vin pli gron afrund,
Che cur ch'in quel vul surduvrar
E sia forza mo sprezzar.
Seh'el vegn zacuras surduvraus,
Lü sil moment s'el vilentaus,
75 Ingiurias quei po'l mai surfrir
E sia forza lai sentir.
Leu seheseha in eh'el fa dormi,
Tscheu derseha in culs peis ensi,
In auter va a seblueont
80 Sc'inengarscheunordsiucamon.
In auter fa'l turnigels far,
Ch'ei gliei zun fetg de s'mer-
vigliar,
Perfin perderts fa'l far termagls.
E beiu enduras ortgs zambagls.
85 Sehege che Noe ha anflau
Quei niebel fretg e cultivau,
Sehe sto'lgl'empremexperraentar,
Ch'el laschi bucca surduvrar.
Dil meglier vin havev 'el giu
90 E senza mied de quel bubiu,
Quel ha el grad leu uss' terrau
E SCO morts en durmentau.
Tgi ha surpriu in Salomon,
Mess tiarms ad Alexander
gron ?
95 Eis ei che stau greffect dil vin
Che quels han fatg schi tresta fin?
Tgi Holofernes durmentau,
Judith po tigliar giu il tgau,
Anton Durgiai
635
Quel vess bia pievels fatg tremblar
100 Ed' er fetg biars la mort fatg far.
Gremprem sei stau il strof divin,
Desperas aber er' il vin,
Che ha schistagn quel dormentau,
Che Judith po tigliar il tgau.
105 Dil Loth las feglias ston duvrar
II via pil bien bab cuglienar,
II quäl las vessen mai podiu,
Sch'el buc ton vin havess bubiu.
El ha'ndridau tier il puccau,
110 Ils innocenzs ha '1 surmanau.
E biars han giu la tresta sort.
De beiber en cun el la mort.
Sch'il vin entscheiva a scaldar,
U detg pli bein electrisar,
115 Sehe lu dispettas meunceibuc;
Tier sepitgems vegn ei silzuc.
Tgei fa gl'ustier cun semiglionts
Aquels sa'l Iura schon trerpons,
Ei vegn masiras si purtau
120 E ruogs, buteglias or svidau.
Ils buns amitgs en ussa cheu.
Fan printgas vi, fan printgas neu.
Mo tonaton mai schi de stuorn,
Sco cur' che Venus ei d'entuorn.
125 Avunda han eis uss' derschiu,
Ils lur butretgs bein emplaniu,
Bia malnizeivel consumau
E grevamein lur Diu stridau.
Eis han treis buordis uss'cargau:
130 II strof divin cun far puccau,
La sanadat zun lavigiau
Ed ils lur deivets augmentau.
Mirei! mes cars e reflectei,
Tgei gronda letga che quei ei,
135 Duvrar cun mied vegn nus bear,
II surduvrar nus condemuar.
Sehe seigien pia nnadin
Sinzers amitgs d'in bien glas vin ;
Jeu ditg buein savens cun mied,
140 Sehe dat el poss'e gron confiert.
Encunter comi dein adatg,
Ch'ei vegni mai cul vin surfatg,
Schiglioc tibein sur nus la mort,
Sur tgierp ed olm'ah ! tresta sort.
p. 186.
ANTON DURGIAI.
Wilhelm Teil.
(Aus dem Amitg della Religiun e della Patria, Nr. 47, 1839.)
Von tei capialla ch' eis a miez
II plaz tschentada si,
Nin taffer um storsch'il culiez,
Gi Teil, mont speras vi.
5 Ils dens mo sgrezia ti tiran!
Tgi ch'ei us libers, stat;
E seh 'ei haver nuot zun pli san,
Sch'an ei fideivladat.
II Gessler dat ad el camon:
10 „Ti stos in meil sitar
Giud tgiau de tiu pli char affon
Schiglioc vi tei strunglar.'^
Teil plira — „ah nus sventirai !
Jeu mierel, feiig, per tei;
15 Na feiig! — jeusettel — mojeusai
Salvar er tei cun mei!"
Vi tie'l pomee main el gl'affon
II meil sil tgiau mettent,
Sil plaz fixau us returnon
20 Veng el cun pass current.
G3ß
Anton Diirgiai
El pren ilg artg, stend il sittom,
Sil meil lageg'a maun,
E tila scharf, e tucc'il pom,
Che quel ei daus giun plann.
25 [p. 187] Prendent gl'affon pleins
legarraent
II meil spert si da plaun
Va frestg tie'l bab, a del tonschent
Paliet e meil si maun.
30
Vess quei paliet mei entardiu,
Fuss l'auter staus pinaus!
Tgi? — „Gessler, teivessca falliu,
Dal giuf fuss Teil mitschaus!'^
Bein pleins vendetgia, grett' e feil
Lai Gessler uss ligiar
35 Ils peis e mauns al tafifer Teil
Et en parschun manar.
In um ei um schegie ligiaus,
Sco nus vesein vid Teil;
II liber sto vignir libraus;
Diaus dat agit ad el.
Quel cloma ; suffel, tun, cametg,
Mal' aura crod' uss en;
40
„0 Teil! gi Gessler tuttanetg,
Pren nus en salvamen!"
45 Sligiaus dal fierr ch'il heros ei,
Lavura siu ferm bratsch;
Sin ina platta mett' el pei,
E metscha or dil latsch,
Sil lac las vellas fan romur
50 Avon il criu tirann;
Teil grazia Diu per si' amur
Ch'el ei en liber stan.
El veng,*) — glei gretta sin siu frun,
Disturbi el tschurvi;
55 Teil uarda giu sin quei paltrun,
Pren glartg giud siu schuvi.
El stenda gl'artg, e tila giu,
E'l pez ei il paliet.
Nu' Gessler ha siu turr vintschiu,
60 Ha übertat eutschiet.
De nossa patria liber stan
Er' nus sin saung e mort,
Cun gniarva lein e cun ferstan
Defender nossa sort.
*) Gessler veng dal lac.
CANZÜN DILS TÜM(J)ERS de Moster fatgia cnn caschnu della fiasta lurnerilla a
Basel, 1841.
(Ineditum nach Ms. Dg.)
Tgi po seser sper cudischs traso,
Cur ch' il tems clom ora sil lartg.
Et en combra calira star o
Senza schar a spert e tgierp lartg?
5 Da nus buc iu'olma; nus batt' uss il cor,
Ded ir' ora sil lartg en gron e bi chor.
Quel sto sesez crudeivel tractar,
Che rumpa adina sin tgiau;
El po latin ne griechisch studiar,
10 II melger ha '1 buc eunc schigiau!
Dil tgierp e dil spert v' a piarder la possa,
II traso stendiu finalmein sespossa.
Canzun digl ou 1849
637
Scli'enzacu d'iijara la floma,
Tgei vegness en rietsche dils fräs,
15 Sch'en bataglia patria nus cloma
Tal far, seh' el mo semper studiass?
Sehe burasca hostila rumoreseha,
AI fleivel ord maun la spada strembleseha.
Si pia amitgs! ils cudischs laschein,
20 La sera ei bial' emperneivla;
Mein ora snt tschiel bi blau e serein,
Gudin quel' ura legreivla.
Gie, ora sil turnplaz per leu s' infirmir,
Sco tuners lein combas e bratsch' intsehalir.
CANZUN DIGL ON 1849.
(Ineditum
p. 1] Jau audel bia eanera,
Garir et ]amant(ond)[ar],
Tgi tschoutscha de ujara,
Tgi tema auter bia.
5 Tgei ? gi , aeh tgei davent' ei ?
Tgei dei quei tut muentar?
Ton niev, che se presenta.
Ch' a ton de preparar.
Tgei muenten era tons uaffens,
10 Tuts novs e terglischons?
Tgei muenten tontas spadas
Cun aschi buns tiglions?
Tgei muenten tontas lesehas
E tuts quels novs decrets?
15 Tgei muenten tons landyegers?
Tgei fan tons ea[se]tt(e)[i]sts?
Ach sas ti zun nuota
E bein creis de tut quei?
En tut 1' europa tuchei ;
20 Tut veng sin auter pei.
II pievel ei sclareus us,
Lai buc pli stgirantar;
Us eiss ei auters umens,
Che vezen en pli bia.
nach Ms. Si.)
[p. 2] Ei ha dau bia bataglias
Pertut schon vi e neu,
E buc mo el Italia^
Ei glei perfin schon cheu.
Ei a dau ina buna entschatta
30 Et US va ei vinavon
Lein schon (davos) [dar] de sbater
A quels, che an sil Tron.
Ei vultan buca Keiser
Et era nagin(s) Monarch;
35 Ei droven bucca Papa
E tons Spirituals.
Nus vein biars filosots tschau,
Ch'on bia scuvretg si.
Nos velgls ein pauper[s] tschogs
stai,
40 Us vein nus aber glisch.
Ach tgei po mai rischuna[s]?
Tgei dumbras ti si cheu?
Lais nus schitschar las crunas?
Tgei mai piglein a meuns?
45 De David neu adina
Ei quei semanteneu;
Ach, tgei nova poctrina,
Veis vus po mai empreu?
638
P. Baseli Cargiet
[p. 3] Jeu sundel eis o(n)tgionta^
45 Vai bia exprimentau
Mo quella nova tschontscha
Vul a mi buc dar eil tgau.
Quella gronda clarezia
Quiteis vus ver mintgin;
50 Ai, tem, jeu, mai luscbezia
Ei peglia scbliata fin.
Von tems ei stau uyarra,
Bia retg? en de(s)tronai,
E Papas en sut tiarra
55 Scbon bia ga stai fermai.
Nua ei quei grond Keiser
Napoleon numnau?
E la Insla Santa Helena
Ei stau seu davos stauscb,
60 Glei mo in Den, cbe regia,
Buc scbeyen dubitar;
El lai a nus la veglia
De far il bien ail mal;
El lai buc far il spoten
65 Et era buc surdiavrar,
Ord in meund vegn la torta
Sur de nus a crudar.
[p. 4] Tut sogu, il pli custeivel
E tut nies bien moral,
70 Tut quei, cbei fus pusseivel.
Lesen sut sapitschar ;
Quei ei lur fin et mira
Et ei la Libertat,
Ach, Dieus nus po pertgiri
75 E laschi buc curdar.
Nus essen tuts culpeivels,
Dieus lai quei daventar,
El rega sez et meina
Senz' el sa nin nuot far.
80 Ils nos puccaus e lasters
Vendetgia a[n] clumau;
El dat eunc us la grazia;
Ach, lai buc far puccau.
0 mumma, nies r^fugi,
85 Ti tuba dil sogn spert,
Lai buc ir sut sura
De Pieder il seu tschef;
Lai buc nus schau sco orfens
En quei schi creu desiert,
90 Tras Jesum nies spendrader
Seis po il nies confiert.
[p. 5] Ach Jesus veglias pia
De nus ver compassiun,
Meina sin la dretga via
95 E dei benedictiun.
Mira sin teu Vicari
E porscha a del agit.
Dai a ses adversaris
La glisch tier il salit.
100 Seigen humiliteivels,
Rugein Deu per perdun,
Seien buc venditgeivels
E schein a tuts bien num.
Er buc figei[n] ujara
105 Senz' esser comendai,
A carezein il proxim,
Stein mal pils sventirai.
PADER BASELI CARGIET.
P o e s i a s.
(Alle Gedichte sind nach dem Autograph des Dichters.)
Gliada eilg avignir.
[p. 1] Grifcha po vignir la tiara; 5 Ella veta, aunc el temps
Tut meideivel va en bara; Meditescha quei saveuz;
Mo tier Diu, sulet Signur. Gleiti era leu arrivas,
Gatt' ins nuot midau dagur. Nucche bucca pli semidas ;
Poesias
G39
Nucche mai nin fcomi dat
10 Regia leu perpetnadat.
0, pudessas leu mirar
Quel, che po persuls bear !
Tgicche gauda sia fatscha
Lez ventira ver' ambratscha
15 Quella dai a nus zacü,
Che rugein tier Tei o, Diu!
L'adiuiraziuu.
[p. 2] Mein trops de fteilas pump' e forza dil fcaffider laudan j
Tuts ils munds, cb'een il rudi dil tschiel sabientscha sia plaudan:
Mars e quolms, uauls, ch'el ha cun sia gliada tut fcaffiu^
Een pofaunas de pussonza, ch'aulzan, cloman nus tier Diu.
5 Tgi camond' a tonts schi bials soleigls de tarlifchar?
Tgi il quors de nundumbreivels alters sa bein regulär?
Tg' ils comets, planets sa manifchar e combinar denton?
Tiu migieivel flad ö^ Diu, de tia bucc' ilg ault camond.
Jeu persuls duess lü mets riftar, Da mei nin laud survegnas?
10 Na, miu fpert las alas aulzi si tiel tron, che ti suftegnas ;
Sto la liaunga balbigiar, sehe dejan tei silmeins ludar
[p.3] Corr ed olm' en ina mar de mel; tgi less mei retardar?
Perfcrutescha buc
[p. 5] Carftgaun, che ti mortals mo us,
Tgei vans quitaus nutreschas ?
Ils plans de Diu buc een paleis ;
Per cletg quels ignoreschas. —
5 Tgei vas entuorn ä ftudigioud,
Sils pas de Diu cheu erragiond ?
Arcans e biaras uifsas
Dilg avvignent feftifas.
Sas ti lignar cö i va cun tei
10 Damaun, fco las Sibellas ?
Sil cletg CO aftgas metter pei,
Ch' ei fgulatschonts fco belas?
[p. 6] Mo DieuSj ch' a tei persuls
fcaffiu
Dil cletg e veta sa gliurdiu
15 Mo el la teila fila
Persuls sa coü la tilla.
Dai tier zitgei dappli a Diu
Che al carftgaun; conceda
Ch'el sapi pli che nus tscheu giu;
20 (D'in auter Diu fiess feda — )
ils arcaus de Diu.
Perquei ch' el ei tut infinits
El bien, dil quäl nus essan vits
Senclinel, sefcuvierel
Voü el entocch' jeu mierel.
25 Ah, di — miu Diu, sehe jeu savess
Ils tiarms de mia veta!
Een bucca quels pertratgs ils tesV
Tiu fp^rt en van fefetga — ;
Piittoft adura quei song ftgir,
Ch' ei deuter nus e Diu fc' in
mir —
30 Tuts sabis leu sepiardan,
Che muort marveglias uardan.
Seh' ilg avvignent, fco il vargau
Ladau — voü tei vefessas;
Scli'il bien e mal aunc tut tschellau,
35 Che fpetga tei, savessas;
[p. 7] A ti muncass ei lu '1 ruaus,
Dailg avvignent tut tschoccheutaus
Paress la glisch ti ftgira,
Soleiig, fco quel che mira.
640
P. Baseli Cargiet
40 L'arfchela vul us emparar :
Scadler, che mei tracteschas,
Dl c tgei vul ord mei formar
Tiglier, fcadiola far? mi di!
Jeu less saver mo tgei viscbi,
45 Ch' ord mei de far manegias —
Arfchela, tgei balbegias?
0 tiara cotschna, cala p6,
De schi gbigliard pretender?
ScaflPend in Adam Dieus che ftb
50 Dil CO k ti queü render?!
Sissum sei' el für tut, in retg^
Ei Dieus — Citar vul in voü dretg.
Dal quäl ti bas la veta
E ftoss temer la g-retta?!
55 Carftgaun co vul ti sinternar
En quei cbe Dieus dispona
[p. 8] Gnanc il vargau sas penetrar,
Saveuz quel tei engona.
II viu'l tuccau'l scbigiau, gliudiu
60 Savenz bas buc capiu,
Pertratg per lü less nescber
D' in Tutsavent tez esserV!
Sin Diu mö mett' il tiu quitau
Cbe tut scbi bein guverna,
65 Pufas lü sigir tiu tgau
Sin veta bun' eterna.
Confid' ad el la vet' e ftaü
Dieus sez bas lii per unterfaü,
Cbe suenter la battaglia
70 Sesez dat per pagaglia.
La
[p. 9] Sin in senteri lein fermar
Nies eilg e fpert cun peda
Profund lein tut leu meditar
La freida c6 'la meda:
5 Salin zarclem tut temps dilg oü
Baul sega quort, baul sega gron
Beindü el latg la Ipigia
En mona sia ligia.
Scbegie cb' il diember sä mo in
10 De sia freid' unfrenda^
Duomelli quattertscbien veutgin
Mintg' ura circa ftenda
Sil baun, e per minuta preii
Tscbunconta pressapauc daven
15 Tgei ftrefa fas crudeivla,
Cun tia faultscb fgarfcheivla ?,!
Ab treftas fossas contas fas
Ti Mort enteressada!
En mintga liuc, mintg' auter pas
20 Raccolta bas marcada;
AflFunz el marmor fcrivas ti:
Cbeu fcbai il tal, ful quäl tal di
[p. 10] Purtau hai la victoria;
La cruscb sei per memoria.
Mort.
25 Nunftizenteivla, scbetga seit
Turmenta tei rabiada?
De trer nus tuts en tia reit
Cun gretta defperada.
Fugiend da tei tut ftb curdar;
30 Elias^ Henoch poS mitscbar;
Suletts tei or untgescban,
En carrs de fiuc ftulescban.
Tiu left nunencurfcbeivels ei;
Scbegie pertut ti tendas
35 Tes latscbs^ nus mein de buna fei,
Currend per tias seudas;
Tscburventas nus cun tes rampins,
Mortals surpreudas cun infcbins
II prigel piugs malegias
40 il mal „bien groii" battegias.
Tut sas duvrar per fventirar:
Eis planus sas rumper 1' ossa
En caf in auter sas barfcbar
El b6ft ad in dass fossa;
45 Cun sia cum' ilg Absolon
Scumbeglias, pendas vid in rom
[p. 11] D'in ruver; biars negentas
Zaccö tuts tuts 'pirentas.
Poesias
641
A ti tii'anna lia '1 puccau
50 üed Adam e raum' Eva
Sur tuts nischii la forza dan ;
Dallm-enueu perneva
Till mauu de fier ilg feiig ord
bratscb
AI bab, zuppond affunz el tratscb,
55 Raffav' al i'eilg la muiaa
E vieua fa la dunna.
Ti Eva calas de vegir
La mort dil feiig cbe nescba,
Cü bucca pli veugs coucepir,
60 Cu uiü pli muma grescba.
Nagins paliets vengs pli fpauiar
Lu mort per iu mortal sittar
Lur veta lü cbe nescba
Victoria sia quescba.
G5 La freid' unfrenda cb' as raffau
Daveii de quefta tiara,
La passa carn, cb' in ba suttrau,
Bargiend mond sueuter bara
Sigir veng aunc a fcbermenar
70 El ftgir ruailg, cbe uss fto ftar;
[p. 12] Cul temps gliuviercbel betta
Levond tier lautra veta.
Cuiuiniaii dils Milissers de Miifter sin viadi a Tun tifls exercecis milifars.
Ijein far leu alias armas
[p, 20] Addiü, tuts cars eusemen!
Addiü^ tgei leis bargir?
Addii'i, tuts quels cbe febeman —
Addiü, gliei temps ded ir;
5 Nus mein per beiu emprender
De patri' e vus denfender
El Lager ora Tun
Daccbeu in grond tscbancuu.
Addiüj Addiii.
Vus giuvens, ei, curafcba !
10 Cummiau' vein dau als nos;
Igl norden, la bagafcba
Si dies bavein davos.
Pas fperts e liungs trei bratscba
Figiein fco tgauns de catscba
15 Per gleiti leu vignir
E sapi destiuguir. Jü, Jü !
lionur ed a nufez ;
Mussond en paucas jamnas
20 Nies rpert e corr el pez ;
[p. 21] Marscba, marscbein cb'ei fema,
Siddretg purtond la tscbema
Pez o e venter en
Da fiuc ful gianter en.
Ran, Ran !
25 Cou biala la clumada,
D'in taffer, bien guerier!
El meina sia fpada
Cun forz' e mann liugier;
La patri' il stat vul render.
30 Sigirs von glinimitg
II flad, fco '1 ba, scbi ditg.
Rum, Rum!
La Fortuna ei infidabla.
[p. 31] La fortuna ei rodunda,
Ina roda siu maletg,
Siu sevolver fc' in cametg ;
Tgi fermar 'la less avunda,
5 Tgi durmir sin sia fpunda,
Tgi tscbentar sissii bagetg?
Ell' ei feglia dil scbabetg.
Komanisclie Forscliungcn VIII.
Tgei lein far per tei fortuna
Captivar e mantener,
10 Gudignar e ditg guder?
„Meritei, e In sun bunna ;
„Sara scbei a mia luna
„D'irturnar; mo raei d'baver
„Far ftueis de nunsaver" .
41
042
P. Baseli Cargiet
15 [p. 32] Entelgin nus la rifpol'ta
Suondein nus siu cusseilg,
Mai veng nu8 il siu tarmeilg
Better videnau fco feglia
Murdergiond fco vermeneglia;
20 Tarmigliond cun siu ueigl
Grischs po far nao 'nqual caveilg.
Gaud' ins quella a caprezi —
Ein ins schon carftgaun falliu ;
Baul ne tard veng franc zacü
25 Trc'fta ricl' e penetienzia
Malruaus de la consienzia.
Spiegel hk k nus pendiu —
Vou il.s eilgs il feiig perdiu.
La pnn
[p. 48] La puü Travaulta salidein
Dieus vegli ella benedir;
11 maun pussent dafür clumein,
Barschar mei laschi ne fchmar-
schir.
5 Scaffider, a coli gronds eis ti!
Mintg' auter pas tei admirein,
Con inventiis mitgert fpel bi
Caveglias dappertut scbi bein!
Seh' il pelegrin mo fa ciügl 'eilg
10 Süll' aulta puS, sill' aulta jireit
[p. 49] De crapp, giufuns el Rein
in söilg,
Snavur cl sent 'il corr ha freid.
Da tschenteners superftiziüs
Chertev' ins diaulas Feiias cheu
15 En ftgiras taunas, veilgs cavriiis
Havessan caf e tron zun tgeu.
Er en las buolas e fgarguilgs
Spimonts havevan Nixas giu
Honur divina, tschuts, auuilgs
20 Dals veilgs unfrenda survignu.
11 pas für puH gughiavan mo,
Sehe Dieus havevan' von placau;
'Voii taunas e fpeluncas b
Mb vaii seh' unfrend' avou hau dau.
25 Co '1 van daguot ha cheu cavau
ü Rein, ä ti in ftabel letg,
Cun ruccas bialas cheu ornau
Las fpundas sin tiits mauns nun-
detg!
Travaiilla.
[p. 50] Mb '1 cristianismus ha mussau
30 D' haver nies Diu pertut prelents
El ftgir, el dar, paleis, zupau
Scb buns, fco giests, fcb tut
pussents.
Nus admirein en tut nies Diu;
Natir' ed art, tut veng dad el ;
35 Bein fa' Is mortals tscbeugiu
Mb el ei quel, che dat caveilg.
Sin quella greppa in chilti
Ei ftau' von tschenteners,- mirei!
Travaulta numn' ins ozildi;
40 Ossum ghigliard ha aunc siu pei.
Dentoü ch' il Rein cun ses
tschallats
Sblitschava la profunditad,
Tirans anflavau spass, solazs
Fassend leu '1 temps en vanadat.
45 Silg inimitg, sil viandont
Cun sprez miravan giuador;
Spund iv davos, preits - crapp davoii
Ripars pertut faü levs il corr.
[p. 51] Mo fchei ä mi, tgi 'vess
chertieu,
50 Che schliuf e carr preschend,
currend
Sul tgau aunc massan cnzacü,
Scb muoss' el fatg il di prefentV
Sul tgau aunc massan enzaci'i,
Scb muoss' el fatg il di prefent?
Poesias 643
Per miez la greppa, fpeigl igniv AI meister Faller aud' honur;
Dilg adler en vitgira mein, Ludar cherteiu, chefiiss davouz —
Seh' el fgola vi en tscliei fpundiv 65 Laud dat gie sezza la lavur;
En crotsch' el ussa suondein. Engragiement gli ftein culponzs.
0 Din^ pertgir' k uns qnei pass, Dumbrond glioTI melli otg ga
Süll' aulta puii, cü mein, cü tschien,
ftein ; Tsclmnconta siat, November tschun
Tiu aungel, clie pertgira, das, Muftör, Sumvitg oz bau il bien
Fidond ded el, mennar nus schein. 70 De porscher mann tier ftabl'uniun.
Daiiiey.
[p. 52] Giud aulta tuor rebatta 1' empreni' ura
Dilg oii soleiü, serius;
Faviala de metall murmura:
„In o5 pufpei fvanius!"
5 Co '1 temps alau promov' il fgol en prescha,
Survesch' al pelegrin.
Ils ses mumeuts ded aur! 0, sesurvescha,
Da quels tiel quort deftin !
Dil temps preschau, seh' in vefa la earriera,
10 Lur endameii ei v6ng:
Tgi raett' ä sia roda la fbarriera,
Si' ala tgi reteng?
0, car! nigin mortal! — Dil temps sentarda
Sarrefta mai il pass;
15 Eigl ocean „Perpetnadat" sepiarda
E mal navos turnass.
Alau! pudess bargir für Tia preseha;
Sin nin mai fpetgas ti ;
Silmeins de quorer er cun tei lubescha
20 A rai daecheudenvi!
[p. 53] 0 quora mo! Da tes fiftigs seftreschel
Jeu mai, mai ftuu navos;
A ti fideivels, mai da tei seflatschel,
Purtond tes fretgs el schos.
25 Vus uras tuttas! Jeu a Diu daziesehel
Per vus la si' honur
Gliemprem ; dil bien al proxim tribulesehel
Vi esser pleins d' amur.
Deftin tras labirints nus elomi
30 Tscheugiu, vignin lü bein.
41
nij^ P. Baseli Cargiet
Leusi, eigl Eden, nucche dat nin fcomi,
Fortuna vev' el sein. —
E ti festiv Caudoil! de mies mufas
Ritscheiv' il cauld salid;
35 Dal legerment sepiarsas e confufas
Ti fan cordial invid ;
0 neu, niev oü! milliuns desiderescban,
De tei oz ambratschar ;
Tiu frunt, tes fguards divins admireschan,
40 Tei aulzen silg altar.
Tschunconta siat arv' or ä nus tier fcazi.
Bia duns port' oz cun tei;
[p. 54] D'exercitar il bien dai fpazi
O, dai Verdat, dai Fei!
45 Nievou seis beiovignus, aunc ina gada
Mirein tuts fperonzüs
Sin tei, Ti vegnas cert cun palma lada
Tes beins tgemblar a nus.
Ruina diis
[p. 60] Ei dat el grung in cauld favugn,
Lavina vegn cun nin reteng
Dossum giudb, mitscbar tgi pb
'Lenquer' il Rein, la vall fä plein.
5 Bia p6ngs hk priu, ranau tscheu
giu,
Settrau ä bas, engiu cul nas,
Ils gross futeü, ils levs fureS
Cun nuot schenetg el freid vedretg.
Ascbia \k cun tgi mal fä;
10 El ftü afiFuns, scb' el fuss de brunz.
tiraDS.
[p. 61] Cun nos delpots pil di dedz
De fa '1 medem dadault il ce
Avis ba dau el pur fquitscha
Dieu gidi pö ä ventscber o.
15 Daventi fin cun finadin |
Ils nos tirans e lur trabants;'
T[s]cbiel teitl' il riuc e mett i
fiuc I
Lur defensivs zun aults igni^
Schanetg
[p. 75] Dai als tiers dariet vivonda,
Stos ad eis ruaus cuir,
Carga dai buc memi gronda,
Spargn ad eis fcadin sufpir.
5 Mira tier en lur malsognas
Een eis v^igls, stos compitir;
Culla buna eis damognas,
Mai cun fridas e Tmuldir.
dils tiers.
Hau ils tiers in vez ne metf
10 Vul ti forsa fmarvigliar?
Lur brutalitad dependa
Bia d' eis bein ne maltractaii
Fas ti bien culs tiers, sehe veg""
Eis dumiaftis e fidai,
15 Tei compognan, tei fustegna
Bien, che fas, emblidan mai.
Poesias 645
De qaaier sort tgchopials.
'p.78]Ei datdappliras sorts tschupials Quel f'a il pli biä per fortunar
Per ornameut e gloria, II mund, pazieuts lavura;
Scheerieche treis cuuzun een bials, tt n p c i , ^ -i <. _
» . ' Uss alla Ipufa, ch a sil frun
II quart bä la victoria. t „ • ■ r **
i L/a sia innocenza Icretta,
p. 79] AI vallerus, che siu tigliont 15 In mag de bialas fluras dun,
Sco patriot lai camigiar Von biaras quel meretta.
Suis inimitefs cum anim errond, n • . i > i • • .
" 1 -l-* g^ßst, ch a compleniu siu tur
Tscbupi de laura lein nus dar. -,-, ^ . i p,. i
^ xLiU patria celeltiala,
La feglia-ruver dedicar Obteng si ful ftelliu azur
10 AI pur da cor lein Iura; 20 La palma la pli biala.
Igl e git ed e grev.
[p.32] La pedra ei cufteivla,
La pedra disgufteivla;
II per in fretg guftus
II pfer compeigl de dus ;
II mel d'il zuccher fa il ftailg
11 mel miez afen miez cavailg.
p. 46] Salid ad iu President iiiev eligiu.
Merets han Tei alzau,
Aulz' era Ti 'Is merets.
[p. 83] La Mort il pli sincer fpiegel.
Spiegel sincer per fcadin ei la mort
Che, maligiond ded in auter figura,
Muoss' al vivent pil Futur sia sort,
Mo differenta pil di e pell' ura.
[p. 87] Iu plaid als giiivens.
Con vaus bein sei' il tiu flurir
Sa minga cavaz' en Senteri ti dir.
fp. 87] In plaid als grons.
La mort exercitescha siu dretg,
j Fernen d cul pauper era il retg.
I
II Leng,
p. 30] Zitgei maliau sin rauba zarta, 5 Falziau exact en rama viva,
Posseda glisch e tarlifchur-, Schegie il ftretg dil lartg ha part;
Baul tili' ei vi e baul neu fparta Von tut quor' ei al port e riva,
Ses fenistrels per ftar pli pur, Marcaus laguot' entirs ghigliard.
646 Placi Condiau
Siu per chei tsclierca, fetg 15 AI corr fco partner quei survescb
nufpescha Cun melli queidas tier meüar.
10 Veseiul vefius anetg refiii
Ell siu al'il, e renovescha -^^ ^i^^l sulett derfchader esser
Savenz attacs inadvertii. ^^ ei , lur tut, ch' ä nuin colui
Vertits e vezs zun ves sa queschc
Per regia fchumellin quei nescha 20 Silmeins la grett' e narr' amur.
Sulet tras l'art po ver siu frar;
PLACI CONDRAU.
II Righi grischun.
(Aus dem Auiitg dil Pievel, N. 34, 1851.)
II majestus cuolm Rigi el cantun Schvjz ei per siu grondius pro
5spect renomaus eil' entir' Europa e vegn mintg'onn visitaus da millis
milhs viandonts de tuttas sorts naziuns. Quels pagen bugen in thaler
dapli per Star leu sur notg e poder considerar cull' alva dil di la majestus
levada dil solegl — in spectachel schi admirabel e grondius che h
muentau leu inagada in viandont, vivon senza negina cardienseha tiel
lOexclamaziun: „en verdat ei dat in Diu!'^ - in' exclamaziun empau pli nobl
che quela dil barun de Prussia, che duei plein admiraziun sullas biala
vaccas d.l ßigi haver clomau si: „wäre ich nicht Freiherr am Ehein, s'
mochte ich eine Schvyzerkuh sein'^ Schi bials cuolms de prospects ha il
Onschun negins, bein aber ha el en Surselva era siu Rigi ella pintga'
loMa nua ei quei d'anflar? Poisa siUa crusch dadora il vitg de Breil, nu:'
chins survesa en in stupent maletg la Cadi e la Sursaissa? Ne forsa spell;>
baselgia de Ladir, nua ch'igl hgl tonscha da Cuera tochen Mustör. Que!
ei tut bials prospects, ma il Rigi grischun sto ins encurir en iij
auter liug.
20 Bandun'insil classig pleun de Trun, la tgina della übertat grischunj
e va dalla via nova dador' il casti de Zignau ora enconter Tavanasa, schi
vesas ti ina senda, che meina dalla sponda dretga si. In' allea de caglia;
schurmegia in toc si il viandont avon las cauldas strolas digl solegl tocheil
31 enconter il vegl casti e la cuort d'Axenstein. Schebein en mesa Suri
2oselva svanescha cheu tut anetgamein il sun sursilvan — il lungatf
romonsch, il viandont sesanfla nonspetgadamein en tiara tudestga e daj
monda plein marveglias: co anfla ins cheu ina vischneunca tudestga'enamiei
vischneuncas romonschas? Sin quela damonda dat la historia grischuna i^
desiderau sclarimen. La Rbaetia vegneva schon da vegl enneu per sei
yuimpurtonts pas alpins numnada la clav dell' Italia e perquei metteven il^
II Righi grischun 647
imperaturs tudestgs, che regeven ils 11, 12 e 13^^^^^ tschentanärs buca mo
snlla Germania e Sehvyzera, sunder era sur ine gronda part dell' Italia,
gronda peisa silla dretga survigilonza de qnelas vias, che veven per part
tut in' autra e pli aulta direcziun ch'oz il di. Per schurmiar quels pass
hau eis termess Sclmobs en Rhtetia e da cheu derivan las colonias tudestgas 5
a Sursaissa, en val s. Pieder, en Val-Rhein etc. glieut, che sedestingue-
schen buca mo tras il lungatg sunder era per lur pli gronda e corpulenta
stampa dals Roraonschs. Sco vivon il Lucmanier aschia haveva era senza
dubi il pass sur cuolm Val ina pli grond' impurtonza ch'oz il di.
La Sursaissa tudestga ei er' eunc en bein enqual auter riguard 10
iutressanta, ins vesa cheu buca mo in bi salvadi, ma ell'ei cun tutta
raschun era loscha de dunibrar dus uestgs denter ses burgais e nus Gri-
schuns podein mo deplorar de buc esser stai schi ventireivels de poder
mantener quels destingui umens en nies miez. in grond diember casas
cun stupents matgs de pegns lai concluder che la Sursaissa hagi era ina 15
biala roscha mistrals e magnats, ma tras la saluteivl' uniun cun Rueun
et Uors vegn quela carteivel pleunsiu ualti sminuida e reducida. 11
viandont anfla en plirs loghens in bien glas vin e tiella posta in
Schuber e bien tractamen, senza ch'ei vegni cheu fatg quint culla nobla
rida, ch'entscheiva ussa pleun e pleun a vegnir en diever tiels biars ustiers 20
en Surselva.
Bandun'il viandont bein restaurius Meierhof ne la cuort de migiurs
e va enterviers la sponda sut il Mundaun pils praus e misös si ella
direcziun de Lungneza, sehe represeiit'ei ad el pleun e pleun in majestus
prospeet et arrivaus sur s. Carli si stat el tut surprius e culs ögls tschur- 25
ventai dad in admirabel e grondius maletg, el senta ch'el sesanfla sil
Rigi grischun. En tgei stupent panorama reprcsenta la cadeina dil Doedi
^ dal Crispalt tochen tiel Calanda!
I Tgei impressiun fau ad el quels colossals cuolms cun lur terlischonts
glitsches! Dalunsch sa il 6g\ eunc contonscher il Gallenstoc egl üri, la30
Scesaplana en Portenza et il Piz Linard en Giadina. Pli a bas ves' ins
las pli bialas contradas e valladas; ina gronda part della Cadi, üors cun
ses remarcabels castials e las bialas e per part fretgeivlas spondas d'An-
idiast, Siath, Ru«chein, Ladir, Fallera e Laax. Avon ses peis sesarva
l'entira Foppa, il curtin della Surselva, solet sia venerabla capitala ei zu- 35
pada via, ma en ton pli gronda splendur compara Sontgaclau cun ses
hoteis e castials de Doctors e Jurists. Pli engiu ves'ins Trin, Tumein,
Cuera e siu entir contuorn. Semein'ins de maun dretg sehe ves'ins ina
nova romantica vallada, l'aschi numnada ;,alp dils pr5s", vulgo Lungneza.
En ina gliada surves'ins las bia vischneuncas de quei cumin dallas tras 40
ilas heroxas glognesas schi renomadas Porclas tochen Val e Blengias — la
California de pischada — spella Greina e buca dalunsch dil famus galit-
|5cher sil Piz Valrhein. Ina schi remarcabla vista en schi pintga alteza
048 Placi Condraii
ha ins negliu el Grischun et ei gliei egl interesa dils viandonts de far eis
attents si cuolm s. Carli, schegie che forsa buca tuts ustiers eiu cnn quei
d'accord. Mo don che l'aua aischa de Peiden nescha buca si s. Carli,
schiglioc vegness nies bien ustier eunc pH grass e ses gasts sblucassen si
5ses enseuls de 12 crenas e ses vadials de latg de 3 meins eunc cuu tut
auter appetit che giu ella rosna spei Glogn. Peiden survegness tut in
auter renomö et ils cavagls della Surselva vessen tuta stad ora lavur
avunda de manar si s. Carli damas e signnrs de tuttas naziuns. Tgei
dulsch patertgamen per in speculant.
10 Pils basegns della Surselva ein ils bogns de Sumvitg e Peiden sufil-
cients, Nossa glieut han il bia pli de basegns peun e magnoc, che dad
aua e lur curas aquarilas fan eis sin in' atgna maniera. Eis sebognen in
p^r gadas bravamein, laien metter si ina roscba corns per trer ora il
schliat saung, beiben giueden entirs slazs aua, beiben e maglian brav e
15 tuornan schon suenter 3 — 4 dis ord il bogn sauns e taffers, — sco eis ein
i enen. Ecco ina cura sursilvana.
Yeiitschiilas.
(Aus der Nova Gasetta, N. 37, 1861.)
„Beaus ei quel, che stat dalunsch dallas fatschentas publicas e sedai
20 giu cuUa cultivaziun de ses funs" , conta schon il renomau poet romar'
Horaz, e nies patriotic scribent Gion Müller aulza il stand puril eunc pl:
ault, essend ch'el pretenda che l'agricultura mantegni il carstgeun säum;
dal tgierp e dall'olma. Ed en verdat, tgei ei pli bi, pli lev e pli sanadei-'
vel che de s'occuppar sut tschiel aviert ella libra e majestus a natira'
25 Tgei ei pli eraperneivel che de cultivar e meglierar ses funs, de ver co il
fretgs pruien, verdegeschan, flureschan e madireschan! Tgei legerment pi
pur de far en oreiter fein e raschdiv, ils ladretschs pleins tochen tetg,
Tgei plischer de prender en ils greuns, cura che las spias ein bialas (j
pleinas! Tgei tschaffen de puder carschentar sia facultad bucca sin quei
30dil proxim, sonder della tiara sezza, la qualla il scaffider ha solemnameii
surdau al carstgeum per siu diever e profit!
Sch'in considerescha quei tut, sehe vesan ins, ch'il pnr ha complein:;
raschun de selegrar e far fiasta, cura ch'el ha gl'atun finiu a purtar ei]
ses fretgs: gie in e scadin vegn a stuer dar tier, ch'ei segi nuot aute
35 che bi e dueivel, ch'il patrun de casa detti ina brava gasteria a tuts se'
luvres, ch'el fetschi, sco ei sedi, ventschidas. Nus vein schon repetij
damein deplorau, che la poesia svaneschi en nies temps materialistic pli j
pli ord la veta sociala, e stein era mal ch'il bi usit de far ventschida.
para de vuler calar si en bia contradas. Remarcabel eis ei denton, ch!
Ventschidüs, La Pissiun manada si a Lunibrcin 649
quei daventa ual en in temps, nna ch'il luxus en viver e sevestgir fa
enorms progress, perfia ellas pli allontanadas ed isoladas valladas. Dal
temps, chin viveva pli simpel e secuntentava cun in per pardauonzas e
ventschidas, dev' ei bucca tontas scussinns sco oz il di, e bacca pernuot
di il faraus Pranclin en sias reglas sul tener casa, ch'in degi temer pli 5
fetg las pintgas expensas de mintga di, cbe las grondas, ch'in fetschi mo
da temps en temps. Las empremas bagien bia meglier riet de darsentar
ina casada, che las davosas. Mo ei setractescha eben bucca mo pil riguard
economic, sonder eunc per entzitgei pli niebel: pil spirt familiär pell'affec-
ziun denter ils patruns et ils luvrös, che semuossan ellas pardanonzas e 10
ventschidas. Pilver, in patrun, che po bucca legrar ses affons, fumegls e
fumitgasas ne perdes, ch'han priuameiu giedau a semnar, cultivar e rimnar
ils fretgs della tiara, cun ina gasteria alla fin dellas lavurs, quel ei in ver
rempli e bucca vengonz, che Dieus laschi crescher enzitgei sin ses funs.
Vulan ins, ch'ils aflfons e survients lavurien bein ed endretg, sehe degien 15
ins era cuir in legerment ad eis. Tgei legerment sentan buc ils affons,
cura ch'ei vesan che la mumma ei schon bein marvegl fatschentada en
cuschina cun preparar las bunas tratgas sillas ventschidas? ei dat ad eis
tschaffen tiella lavur per saver cun ton meglier dretg separticipar vid quei
pastg. Con bein fa ei er'als luvres de puspei guder inaga il plischer d'ina 20
gasteria, de ver co lur patruns han tschaflFen d'era cuir inaga enzitgei
bien ad eis. La legria ed il spass, il cantar e sunar, che cungieschan en
bia logens las ventschidas, ein solazs, cbe fan quei di ton pli emperneivels
e mantegnan el ton pli ditg en legreivla memoria. Perquei teni endament:
Ein las lavurs finidas: 25
Fan ins legras ventschidas!
La Pissiuu luanada si a LiiiuIiitIii.
(Aus dev Nova Gasetta, N. 15, 1862.)
Fertont cbe la terlischont' aurora dils 4 d'Avrel annunziava la
vegnida d'in bi di permaveun, semetta in grond pievel en moviment en- 30
eunter la biala Lumnezia. Eoschas e roschas passan cuU'alva dil di tras
il classic portal de Porcias, sul manific ault de s. Carli e tralla neiv sul
fil dil Mandau. Ei pareva sco sch'in lessi occupar l'eutira Lumnezia, sco
dal temps dell' invasiun dil cont Rudolf de Montfort. Aber na! ei era
nuot meins ch'ina campagna guerila, ei er'in pacific pellegrinadi. Perquei 35
eran ils Lumnezians era bucca sut las armas anzi eis eran il di avon
stai redunai a Villa per mirar co in savessi arver lur vallada tras ina
megliera via; las beadias dellas valerusas femnas de Porcias vevan era
bucca semptgau crappa e lena per rebatter ils jasters, sonder creflis e but-
schalas per gastar quels. Ella capitala Lumneziana ein las colonnas de 40
650 Placi Condrau
Porclas e s Carli sunidas ; refrestgentadas e successivamein carschentadas
tras ils avdonts dil Glogn semettan ellas sin via a Lumbrein Ina ter-
menta massa glieut, ina noninterruta processiun da Vignogn tochen Lum-
brein! Mo pör cura ch'il publicum ei inaga staus postaus silla plazza a
5 Lumbrein, en fatscha ad ina majestusa cadeina de quolms dal piz Regina
tochen tiel piz Terri, han ins giu la dretga survista dil pievelnn ; ei er'ina
massa glieut de circa 50U0 persunas de tuts Stands e vegliadetgnas, e de
biars Reformai.
Empau avon las nov annunziesch'il zenn gron l'entschatta della re-
10 presentaziun dell'admirabla tragedia, nua ch'il Figl de Diu dat sia veta
per spindrament della schlateina humana. II Sgr vicari Arpagaus, plevont
de Lumbrein, ha beneventau la numerusa redunonza en in commensurau
prolog. Ei legri el zun fetg de ver cheu en nies temps materialistic ina
Schi imposanta redunonza per contemplar la pli grond'ovra sil mund, la
lopetra pissinn de Cristus, el declara ils differents acts della representaziun,
recommonda tgeuadat e giavisch' alla finala, che in e scadin possi purtar
a casa ina bun' impressiun de quei s act, ch'ils de Lumbrein, per vegnir
suenter ad ina biala e religiusa cuseida de lur babuns segien semptgai de
manar si oz avon quella respectabla rimnada.
20 La producziun ha priu sia entschatta culla representaziun della s.
tscheina. La tschavera cul tschut de pastgas ha cuzzau stagn ditg pil
publicum, che vess bugien udiu a plidond bucca mo mirau tier co il
tsehut de pastgas ei vignus consumaus pleunsiu e plattaraein. Tenor nies
maniar vess quella gasteria fatg sil publicum tut in'autra impressiun,
25 sch'in vess schau plidar cheu Christus sur sia divina missiun e sontga doc-
trina; quei vess saviu daventar senza pregiudezi dil fatg bistoric, tonpli
che la s. scartira contegn bucca tut quei che Christus ha plidau ed operau ;
il pievel fuss denton vegnus pli edificaus e pli enconoschents culla princi-
pala persuna dil drama.
30 Igl act egl jert dellas ulivas ha sco in ha podiu observar fatg grond'
impressiun sil publicum: Cristus (Gion Bistgeun Cabalzart) ha cheu sco
en tuttas autras situaziuns giugau bein sia rolla, mo don ch'el era buc
empau pli grons de statura. L'anetga comparsa della numerusa banda de
pigns e grons Giedius en lur reraarcabels costums e cun de tuttas uisas
3o armas, lur vietiadat e fracass ha fatg sgarschur a bia aspectaturs. Ils
smanis, giösts e förs, che quels Giedius han entschiet a far, cura ch'ei han
menau Cristus avon Anas, ed ils quals eis hau silsuenter repetiu dapertut
cun lur tgisas ed inculpaziuns encunter il Salvader, eran veramein ster-
mentus. Lur diabolic secuntener pudess parer a blas exceutrics, denton
4üston ins era risguardar, che quei representava la furia e vehemenza dellas
pissiuns humanas, e ch'ei vegn denter auter era pretendiu, ch'ils demunis
vevien priu possess de quella banda de Giedius per far la mort de Cristus
ton pli crudeivla. La scena avon Caifas ei stada bein dada. Quei ault-
La Pissiim manada si a Lumbieia 651
sacerdot (Gion Soler) ha imponiu cua sia biala vusch ed en siu entir
far e demanar ennamiez siu imposant sinedri. Pilatus (Scolast Capeder)
vev' ina diffieila rolla, sco guvernätur vessen nus giavischau pli bia digni-
tad ed autovitad en sia entira comparsa. La gesliada de Cristus vid la
petga de Pilatus davos ina gardina era bucca veseivla, bein aber udeivla 5
pil publicum. Tenor la visiun e deseripziun de Catrina d'Emmerich han
ins voliu far quella liunga e stermentusa, ina part dil publicum ha eil'
aber unfisau cun cuzzar memia ditg.
In grondius aspect ha il til sil quolm de Calvari porschiu. Ordavon
la biala blechmusica de Razön, igl entir sinedri de sacerdots, las celebri- 10
tads: Pilatus, Herodes, Caifas, ennamiez quels Cristus culla crusch, davos-
tier Nossadunna e las duneuns de Jerusalem ed ordentuorn ina enorma
mai>sa pievel, che setergieva cul til festiv si per ina biala spunda encunter
Golgata: quei tut ha purschiu al pictur Caderas, ch'era cheu presents,
material tier in bi maletg. Arrivai sil quolm de Calvari ha ei regiu cheu 15
duront la crucifigaziun ina solemna tgeuadat. In po dir che Christus segi
Staus cheu 3 quarts d'ura pendius vid la crusch ennamiez ils dus malfit-
schents; in vess engirau, ch'ei fussi in miert vid la crusch. schi naturala
era sia positura.
La spartida dil Salvader ei aber stada paue solemna. Sehe la s. 20
scartira raquenta cheu dad ina stgiradetgna de sulegl, da tiaratriembel,
dalla gardina el tempel, ch'ei rutta da sum tochen dem, dals morts ch'ein
levai si ed i entuorn etc. sehe vess ei convegnu d'era indicar quei sin ina
moda ne lautra. L'impressiun sil pievel fuss Stada tut pli profunda, e
l'horrur dils crucifigaders, ch'ein fugi giud il quolm Calvari, tut pli sgar- 25
scheivla L'eutschatta e la fin de quella tragedia duessan ins pia per in'
autraga menar ora empau pli glorificond. Vessan ils premurai directurs
de quella representaziun giu patertgau schon on vid quella, sehe vess in
ne lauter saviu serender la stad vergada ad Oberammargau, ella Baviera,
e mirar sin tgei stupenta moda, che la pissiun vegn celebrada leu da 30
temps en temps. Tiellas repetidas representaziuns della pissiun menada si
leu on stad eis ei stau 300,000 aspeetaturs.
Danton aber merettan ils de Lumbrein in public laud per lur gronda
bregia e stenta, sco era pils considerabels quosts, ch'els han giu cun quella
producziun, dalla qualla circa 150 persuuas han priu part e ch'ha cuzzau35
5 uras. Sch'in pondei-escha tut las vertentas circumstanzas e las difficul-
tads, sehe pon ins bein secuntentar cullas prestaziuns.
Empiaran ins allafinala, tgei impressiun morala, che quella representaziun
hagi fatg sils aspeetaturs, sehe respondin nus, che quella segi curdad'ora
tenor ils sentiments culs quals in ei comparius tier ella. La gronda massa40
dil pievel, ch'ei vegnida neutier per in sentiment religius, ei stad' edificada
giud la producziun della petra pissiun ; ella ha saviu emprender cheu obe-
dienscha encunter Diu e carezia encunter tutta glieut, sco quei chera Cri-
G52
Gieli Caduff
stus ei staus obodeivols encunter siu bab celestial tochen tiella mort ed
ba purtau la crusch por spindrar e felicitar tuts ils carstgeuns. Perquei
vesevan ins bia glieut a spondent larmas ed udeva gieneralmein a ludond
la reprcsentaziun. II cumin pievel tegn pH sin acziun, che sin declamaziun,
c schon per quei motiv ei quella producziun fetg comensurada per el.
Quels aber ch'ein compari mo per las marveglias, vegnan encuntercomia
ad esser stai pli pauc edificai. L'impressiun dependa bia dalla dispo-
siziua.
GIELI CADUFF.
GanzuQ de la rall de Dapp.
(Aus II Griscbun, Nr. 3, 1859.)
Nuche in Svizzer sa tschentar 85 E vul nigin pli respectar
Scu pei sin seu terratsch, Dreig, libertad, honur,
75 Dei in quel mai al iester dar, Sehe vegn il Svizzer ad alzar
Sch'ei fu9s er' mo in bratscb! Ses egls si tie'l Signur.
Schi pauc sco 'gl ei, sch'ei quel
bognaus
Cun seun de noss babuns ;
In um d'honur ei mai portaus
80 Da ceder vi lur duns.
E fuss el er' in Grond, Pussent,
E nus in pievel pin ;
Morir savein nus defendend
Niess dretg tochen la fin.
II ver patrun e niess grond
retg
90 Reg' enten tschiel leu si: —
Dat ei ne libertad ne dretg,
Viv' er' nin Svizzer pli.
Nuche in Svizzer sa tschentar
Seu pei sin seu terratsch,
95 Dei in quel mai al iester dar,
Sch'ei fuss er' mo in bratsch.
Las femmas curaschasas de Luugiieza.
(Aus „Die Rheinquellen ", ein tägliches bündnerisches Volksblatt, N. 126, 1860.)
Tutt ils umens de Lungneza
Eren tratgs or si Mundeuns,
Schond a cas' all' incerteza
Della sort affons, dunneuns.
5 Si sontg Carli la battaglia
Fuva creua diramein;
Ils purs han batteu de vaglia
'Gl inimitg sturneu giu bein.
Tier las femmas tscheu a casa
10 Fuva denton grod stermen;
La curella or se rasa:
„Truppa vegn da Porclas en".
La sgarschur de quella nova
Ellas mett' en ardimen,
15 Da bein spert eunc far l'emprova.
D'impedir il rumper en. —
Tutt en presch' ellas encueren
Spadas, fuortgas e terdents,
E cun quellas se proveden
20 Per dovrar sco armaments.
Ina giuvna inspirtada
Da curasch' e taffradad
Gi: ieu sentel quell' artada
Da meu bab uss en verdad.
Las femmas curaschusas de Lungneza, La patria
653
25 Quel ei morts sil camp d'uiarra;
Seu exempel suondar
Vi ieu e per nossa tiarra
Mia vita bugen dar. —
In 'autra gi : Mia cui'ascba
30 E meu anim ei buc grons;
Mai ch'igl um ei lunscb da casa, 55 Rocclau gronda crappa, lenna
Batter vi per mes aflfons. — E rebatten 'gl inimitg.
Da vard dellas femmas statten
50 Eunghels treis, sontgs, serius;
Quels feen, che per ellas batten:
Dretg^ charezia, duer prus.
Ellas datten in' enzenna
Si sur Porclas sin in spitg,
Sontga mumma benedida !
Dai la forza a meu bratsch,
35 Che scadina mia frida
Derschi in cur' ieu smenatsch.
Arrivadas ora Porclas,
0 tgei stermentus mirar!
'Gl inimitg avon las portas
40 Batta, vul il pass sforzar.
Dal solegl eren sclaridas
Duas malulivas parts;
D'ina vard fuven splendidas
Lonschas gittas, halumbarts. —
45 D'ina vard fuv' in' armada
D'nregiaders ferms e grons;
E da l'autr' ina rimnada
Femmas cun nigins sitoms.
En a miez quella travaglia
Vesen ei lur umens' gnir,
Batter ora la battaglia,
60 La victoria complenir. —
Sco meretta vegn ludada
Dellas femmas lur bravur,
Da pertutt vegn promulgada
Et ad Elias dau l'honur,
65 D'en baselgia de vard dretga
En perpeten prevaler,
E ch'ad Ellas quella letga
Audi per in sontg duer,
Ti beadia descendeuta
70 Dallas mummas de bravur,
Per memoria ussa tschenta
Sin lur fossa ina flur!
La patria.
Canzun nazionala helvetiea.
(Aus „Aus der Schweiz", Gedichte von Julius Caduflf,Chur, 1859. Anhang, p. 91— 93.)
1.
Giemas, 0 patria,
Cara Helvezia
D' a ti survir.
II pli custeivel bein
5 A ti nus dedichein.
Per tei nus viver lein
Et er' morir.
Dal Jura al Badus
Tes figls tutts curaschus
10 All' ujarra mein;
Sco noss cuolms in rempar
Vulein nus si levar
Dal prigbel mai tremblar,
Morir savein.
Gr)4
Gieli Cacluir
15 Sco noss antecessurs
Sontg Giachen valurus
Ha veu morend,
Aschi' er aus unfrin
La vit' e mai untgin^
20 La patria mantenin
En salvameut.
En cas che in regent
Vuless 'nus far sterment
Clin spad' e feuc :
25 Nus SCO in ferm torrent,
Che sdrappa tot davend^
Igl inimitg battend
Scatschein dal leuc.
En uiarra valurus,
30 En pasch religius,
E prus e buns;
Aschi' honur fagein
AI num, che nus portein,
Libers nus conservein
35 Sco nos babuns.
6.
0 patria stai en flur,
En libertad, honur^
Da scadin tems!
Seien simplicitad,
40 Guisti' et honestad,
Vertit, sinceritad
Tes Ornaments.
'Lura, o patria,
0 biall? Helvezia,
Gin tes affons:
Per tut il mund mirein,
'Schi gronds e largs sco '1 ei,
Nigin paes dat ei
A ti sem' glions !
La fossa.
(Aus „Aus der Schweiz", G edichte von Julius Caduff, Chur, 1859. Anhang, p. 94 — 95.)
La füss' ei tgeua bassa,
Pleins de snavur seu ur,
Quarcla cun nera rassa
La tiarra de terrur.
5 Nigina vusch mai tuna
Da quest mund en seu best,
E 1' amicizi' encruna
Cun rosas mo seu crest.
La spusa ei strusch viva
10 Dil grond encarschamen,
Mo quel mai giu arriva
Enten seu fundamen.
Igl ierfan cheu lamenta
Risposta vul udir;
15 Vid quella el se renta
Mo po nuot sentir.
Schiglioc er' nigin porta
Nus or da noss quitaus ;
Mo tras la stgira porta
20 Vegn in ent' il ruaus.
Savens d' enqual tempiasta
II cor cheu muentau,
En Vera pasch fa fiasta
Cui'' 1 a de dar calau.
Paul Corai
G55
PAUL CORAI.
Si» bieuinaii», Schcnci', i859.
(Aus dem Grischun, N. 5, 1859.)
Helvezia, velgi e gnarda, 25 Scha ord paleus Pontinas
Co' i stat, sin tes cunfins; Ilg stepp favuing ven neu,
Sch'ei tscheu a leu bucc arda Cuu grevas barantinnas,
En casa d'ils vischins. Curclont ilg dar tschiel teu.
5 Mo audas ti la flomma
Sut tschendra schluppegont,
Lai star igl cupp da gromma!
La tüba neunavont!
Leventa las lavinas,
10 Ilg feuc par giu sHzar,
Par giu d'noss' alp galginas,
Cots a pivuns spuentar.
Ilg Rhein a Rhodan creschan,
Las pizas prendan part,
15 Tes lacs en furia gresehan,
Deus ei tia drechia vart.
Tpai l'aria da la sera,
Ca port' uradis ferms,
Fa schmanatschonta tschera,
Da or sufflar tes terms:
20
Lai dar dus greus ilg schuraber,
La pulvra lai fardar. —
La ven bein sutacuraber,
Sias alas a bassar.
Tia aria frescia curra,
30 Fa ilg favuing tschessar,
Tia libra Igisch splendura,
Las neblas ston luar.
Mireit po, chei figura!
In tschess cun dubel chäu !
35 Mireit co sia raaudura
Ha ilg pivun scumgäu!
Vul el giu d'la pastira
Tes tschutts navend tschaffar,
Scha pren sin el bein mira,
40 Par tras seu cor sittar.
Quest plaid main' amblida;
Ilg chietschen d'la damaun,
Fa, ont c'in Igisch anvida,
Savens vont 'gl isch pultaun.
45 0 velgia bein Helvezia?
A sin tei semper dat
En gliergia a clarezia
Solelg d'la libertad.
[p-
La Canziin davart il seun
l] Ferm en mir stat en la terra
Ilg modell, d'iirscbilla ars.
Far il senn stuvein vont sera !
Fresc,cumpoings! ueutiers, mes
cars !
3 Caulds daguots nus ston
Currer giu d'ilg frun,
Dei seu meister l'ovr' alzare,
Mo salid ilg ciel sto dare.
Tiers l'ovr' in plaid daciert bein
descha,
10 La qnala nus daciert pinein,
Ca la lavur nus prosperescha,
Cun buns discurs la cumpingein
Scha nus lascheit bein ponderare,
Chei nossa fleivla forza sa;
15 [p. 2] Ilg marsch carstiaun in sto
sbittare,
Ca bucc partrachia, chei el fa.
Quei eis ei gie, c'ilg bi ornescha
Ceutiers Igie dau ilg antaleg,
C'elff funs d'ilff cor el fistisescha
GoG
Paul Corai
20 Quei ca seu maun fa, cun daleg.
Len da theu lascheit nus pren-
der,
Sech sc' in brasc ei esser sto,
Ca cun forz' elg fuorn sa i*ender
La struclada flomma po.
25 Builg' irom cugeit,
Zinn dabott prendeit
Ca d'ilg senn sia creua spisa
Currig sin la drechia guisa.
Quei ca afuns elg sein d'la terra
30 Fa cun agid d'ilg feuc ilg maun,
Ault sin la tuor marvelg a sera
Ei dat pardichia d'ilg carstiaun;
En tards gis ven ei aunc cuzare,
Tuccar Toreilg'a bears mortals,
35 Ei ven cu'ilg trist a lamentare,
Clumar tier pascs cölestials.
Quei ca alg filg d'la pulvra porta
Tscheu giu 'lg destin, ilg fich
scumngont,
La crunna da metall, la morta,
40 Quei sonchiameng clomm' ana-
vont.
Alvs coralls si bulgian clare :
Bien! ei leua ilg metall.
[p. 3] Par promover ilg culare,
Mischadein en tscbendr' a sal.
45 Spimma er prendein
Tutta or serein,
C'ilg metall serein resunnig,
Term, serein sia vusch ortunnig.
Parchei cu'lg tunn solenn d'latezia
50 Cmpongia el ilg car uffont
'lg amprim viadi, ca carezia
Ilg mein', en bratsch d'ilg sien
purtont ;
Algi elg sciir d'ilg temps aunc
neras
A ciaras sorts ruaussan speras,
55 D'la mumma dulsch quittau a
chira
Tiers el en sia damaun bein mira
Ils onns stuleschan sco piliets.
Ilg matt la matta losch bandunna,
Sa fierra fresc or ent ilg mund,
60 A tras cu'lg fist el quei tschan-
cunna,
A casa turn' el easters zund,
Carsehida, flura da beltezia,
Sco inna filgia or da tschiel,
En castitad ad en sonchezia
65 La juvna vez' el stont vont el.
Elg cor Igi lev' in desideri
Nunschend, parsuls el va a stat
Ses oelgs en larmas, stat bauld eri,
A frars sf'arfaigscumngiau el dat.
70 Siemngont ad eüa el savunda,
[p. 4] Beaus, sch'la seu salid rispunda,
Da flurs anquir' el ilg pli bi
A si' amur tiers in tschupi.
0 ! caulds suspirs , o dulscha
spronza,
75 0 eammas d'aur d'lamprimm'
amur,
Averta vez' ilg oelg l'avdonza
D'ilg tschiel, elg cor beäd' ardur,
C'el semper flurs purtass d'latezia
Ilg maig d'la juvna tia carezia!
80 Co ils burals schon hau calure!
Quest fistet vi en buingär,
Ven surtraichs el cun glassure,
Eis ei temps er da cular.
Uss er ampruvau,
85 Co'i seig mischadau!
Sch'ilg supiervi sa unescha
Cun il lom, vantira crescha,
Parchei sch'ilg dir cun ilgmurei-
vel,
Sch'ilg creu sa ligia cu'ilg migei-
vel,
90 Ceu ven ei er zand bein tunnar.
Parquei avont examinescha,
Sch'ilg cor cu'ilg cor bein
harmonescha,
Sin curt errur leung anriglar.
La canziin davart il senn
657
Bels s'ilg frun d'la juvna spusa
95 Ilg tschupi stat cur d'ils senns
Clara vusch tier splendurusa
Festa clomm' amigs, parents.
Ach, d'la vitta la pli bella
[p. 5] Festa serra er seu maig,
100 Cu'ilg pindell da juventschella
Scarp' er ilg bi quitt finfaig
Passiun ven fagir,
Amur sto cuzare,
La flur ven stulir,
105 II frig madirare.
Ilg hum sto ir or
Elg mund da fadigias,
Cun mauns da vaschigias,
Plantar a luvrare,
110 TschaflPar, marcadare,
Scommetter, riscare,
Vantira par fare.
Ceueurra neutierslaraubachiem-
blada,
Da scazis bein pleina ven la chia-
manda,
115 Ils spazis creschan; ei ven casamen,
Ad en quel regia
La casta mulgier
La mumma d'ils pitschens,
Ca sabi urdeina
120 En casa a meina,
Matauns ella mussa
A matts ella dosta,
Ses mauns han buec fin
D'ir tard a gigin;
125 Carscbent' ilg profit
Cun norden pulit,
fp. 6]Bears scazis cunsalv' elg bien
fried da las truccas,
A storscb' en filoms las plontas
da ruccas,
A rimna en scaffas, splanadas
zun bein,
130 Las launas a ristas, lavadas
serein,
Romanische Forschungen VIII.
A metta t'ilg bien er il bi, ca
targlischa,
Ven mainan anfisa.
Mo ilg bab cun in led oelg stat
Sin ilg ault bareun da la casa,
135 Quinta or sia facultat;
Veza pumeras, da pichias tenidas,
Foppas clavau, cun fein am-
planidas,
Frigs zund grevs, ca millis bein
valan,
A granezis, c'elg suffel balan,
140 Quitt' en garmadi senn:
Grippa par fundament,
Meu casamen ferm stat.
Er scha svantir' en dat.
Mo d'la sort cun sia pussonza
145 Has mai curta allionza,
A disgrazia ven dabott.
Bien! ilg cul savein uss fare;
Bi ei rump' a fin, mireit
Mo avont ca or laschare,
150 In sonch vers cun mei ureit!
Ilg stupem or preu !
Nus parchirig Deu !
ßrin ei silgi' en caulda prescha
Elg modell, ailg amplanescha
155 [p. 7J Zund bien agid nus ei ilg
feuc,
Scb'in quel parchira en seu leuc,
Chei c'ilg carstiaun fa, grau sa el,
A questa forza or da tschiel.
Mo' i ven la forza or da tschiel
160 Scbuueivla, fui' l'ord seu furniel
A libra vaus en agien senn
La filgia d'la natira pren.
Vehe, sch'ella larg laschada
Crescha senz' impediment,
165 Tras la gassa populada
Rocla gronds ilg brischament ;
Mal a l'ovra vult, luvrada
D'ilg carstiaun minch' element.
Ord'la nebla
42
658
Johannes Barandun
170 Buglia tievgia
Bunna plievgia;
Ord' la nebla zund anech
Dat camegl
Aud's giud' l'aulta tuorurlont?
175 Stuorn tuccontV
Chietschen saung
Ean ils nivels;
'Lg ei bucc chietschen d'la damaun!
Ach! chei givels
180 D'ilg vig si!
Fim dat si!
Ault la pichea feue sbrinzlescha,
[p. 8] Tras las ritschas casas crescha
Ell' elg suffel vi cun prescha,
185 L'air' en feuc, sco cur sa smaccan
Or d'ilg fuorn tizuns, travs sfrac-
can,
Preis sa scarpan, tutt sutterran,
Pings lamentan, mummas sner-
ran,
Biescia plira,
190 Morts andira,
Tutt fugenta, spindra, curra,
Clar SCO ilg gi la neig splendura,
Tras d'ils mauns cadeina leunga
D'ir bucc maunca,
195 La sadella, auas dattan
Ault sein arch a giu tschalattan ;
Süffels ferm urlont neu battan,
Anqurint la fiomm' anech,
Schluppigont elg frig bi sech,
200 Silg' eir en las combras grondas,
En cavregs a sechias schlondas,
A sco sch'eir en furia prender
Er vuless ilg mund antir,
Par cun forz' en ault fugir,
205 Cresch' en tschiel 'la par sa
stender,
Starmentus!
Tutt confus
Ilg carstiaun a Dens el ceda,
Lai sias ovras uss cum peda
210 Admiront en nuot sa render.
[p. 9] Vidd ars giu
Ilg sulom ei,
El in leg da stuorna flomm' ei,
A schnavurs cavorgs oelgs d'casa
215 Or Suspiran,
Giu da tschiel ils nivels miran
Ault suren.
Ilg carstiaun
In ölg fiera
220 Sin la nera.
Possa da sia rauba aunc. —
Alg fist da viandont anquera,
Chei cala flomm' ha er malgäu —
In dulsch cunfiert ei Igi aunc
renda,
D'ils ehäus d'ils ses el quint usa
prenda,
A mir! or statbucc in car chäu.
JOHANNES BARANDUN.
Fablas, Siemis a Wilhelm Teil. Caera 1860. Staiuparia da Senti & Hnrnniel.
[p. 237j Cun ina gada Vilhelm cumparescha entamiez ils batailgiuns,
in clumar or general fa ilg viderschall da las muntognas, ina cheuadad
profunda ven sinsur. Tuts spechiau ils urdans da 1'ell, tuts vultan ubadir
me ad el sulet. Mes amigs, gi il held, Gesler e bucca pli, quei balestar,
quei mann vegnan da strufagier ses crims; ilg chierp da Gesler. [p. 238]
standieu or silg uffar dilg leg e circunvagnieu da ses satalits, ca la tema
ils rasa schon ora par tut. Nus vain nagut da tumer sin nos antschies.
Fablas, Siemis a Wilhelm Teil 659
La patria e vantschida, mo ella e aung bucca libra. Ella me na ven ad
essar antroca i stat crap sur crap da quei casti davont nos elgs ; stuvain
tacar quei casti scarscliantieu, suleta spronza^ sulet sucurs dilg kaisar. Ca
nosas tres armadas vornan si anseman, chals pli tapfers vornan ils amprims.
5 Cur la gieu gig quei, cun sieu maun saniestar tschefall la bandiera d' Uri,
cun sieu maun dretg ina biella e cura vors ilg grip dilg casti. Fürst cun
sia trupa ilg savunda, Schviz a Verner curan er els^ Melchtal cun Unter-
wald e schon datiers, Gemmi stat da sper sieu bab.
Sarnem ils spechia, Sarnem sa paregia, sco in uival cun pfeils partan
10 da sisum la fortarezia, ils brafs^ ca selgian elg stürm, vardan nagut ord dals
pfeils, quels fan bucca star eri lur curascha, als van si pals niirs cun lur
balestars sainza raspundar, eis vegnan antroca si miez la mirailgia, alur
Sarnem sin ina ensena cal dad als ses, fieran surangiu ils kraus rauschnas
crapa , a sinzur ielly a rascha buillienta. Ils brafs dals tres cantuns ean
lÖpartut tucos a fiers anturn, ilg |p. 239] ielly ils ardainta sut lur vaschiadira,
eis moran cun starmantusas dalurs, ca ils fan mordar la crapa, eis pon
aung cliunar or la libartad. Quels ca crodan a raoran , exorteschan lur
cumarats e datan ad eis curascha da zapar sut lur peis ils chierps dals
trabants, per puder scaladar sin lur huffans antroka si sum la mirailgia.
20 Ils kaisars rin da lur andirar, Sarnem ca stat trontar dus krans, ri da lur
nunpusonza, Sarnem dat curascha a sia praschienscha a sieu curascha
tegnan or gig quella tscharfa taca.
Vilhelm entamiez ils morts ad ils plassos, uava tras or si par la
mirailgia cun curascha, abar cun ina gada starraauto giu dilg grond diem-
25 bar da schuldada cal perda, el stat eri, cloma Melchtal, a sanrigla da
i haver mengia tadlo ils cunseilgs da la bravura , cun da far me ina suleta
i taca; el ilg exortescha, el Igi cumouda, da trer ord dilg cumbat, da manar
cun el tuts ses brafs a dad ir par tacar da la vart dilg nord , dantont ca
Verner ad el vegnan a cumbatar, cun pli gronda furia, par buc chilg
JOanamig sanacorschi da quella midada; Melchtal ubadescha. Vilhelm a
' Verner fan ina nova anseua, sbregian aung pli ault. Sarnem a ses tra-
bants statan ancuntar ilg nof stürm. Raspan anseman tut [p. 240] lur forzas
par cumbatar Vilhelm dantont quei temps; Melchtal ad ils ses curan, arivan
davont la porta dilg nord maldefandida cun paug schuldada; Melchtal la
:!5pechia cun sia sir, Melchtal fa purtar fieg, la porta arda, Melchtal curra
i tras a veng elg casti cun ses amigs d' Uutervald, tut stu cedar, tut fui, tut
I mora. Sarnem taneu si par star ancuntar a Teil auda la canera da quels
! ca fuin, po ancanuscher la vusch dals siegars, el vult curar ad eis an-
cuntar, el saturna a Melchtal e la; Melchtal prompt sco ilg bliz, Igi dat
iOina frida cun sia sir, sparchescha sieu frunt en duas parts a von vinavont
, sils krans, stenda la bratscha a cloma victoria. Vilhelm von tiers el cun
i la bandiera d'Uri rasada or a sbrinzlegia sisum il casti dil tiraun. Vilhelm
Melchtal e Verner sidreg sin in hufan morts angraizchian Dens a raspundan
42*
ggO Johannes Bar.andun
algi pieval, chels an randeus libars. La zitadclla ven prest schubargieda
or da tuts ils chierps morts, chi era partut huffans. La schuldada dals
tres cantuns vegnan anturn, lur capitanis, eis ils maignan entamiez ils
affdonts d' Altorf, ca eran vagnieus anseman silg plaz , curan anseman da
5 tutas varts par ver lur liberaturs ; par cunfidar a lur sever, a lur curascha,
a lur talend per defendar lur libertad [p. 241] Mo Wilhelm dumonda da
far stilli. Vilhelm fa ad eis quei dischcurs: Burgars, vus eschas libars,
mo quella libertad schi preciusa e forza pli mala da cuusalvar, ca da la
survagnir, par liua elg nagut da basengs autar chilg curascha, par lautra i vult
10 ina vartit seriusa, cunstanta, unbeflecta (sainza macla); sa parchirad dilg mengia
grond laud da la victoria, sa parchirad surtut da vus metar en schaniuglias da
quels, ca han gudagnaix la victoria cun vus. Vus tschantsclias schon da 1er nus
far vos superiurs, vos manadars, dantont ca la pagailgia, ca jou pratend
da mes lavurs, la suleta ca mieu cor giavischa, e da turnar a vagnir
15schuldau, quella da turnar eint en quella cuminonza schubra, spira e
dultscha da tuts als cors republicaners. Enten ina republica, mes amigs,
nus eschan tuts nizevals lin par lautar. Dischgrazia sin quei hum, ca sa
cre, ca manegia ded essar necessari ! ve algi pieval, chilg struffegia buc
da quei partrachiement.
20 Vagnid anseman per santalir cun la meditatiun da la sabgienscha, da
vos intares, da vos nof zuastand, ca minchin possi suenter ils tschanta-
meints sa partachiar, a gir or, a cunseilgier tut quei, chel manegia dad
essar nizeval a sia patria ; ca quella libartad [p. 242J se dada a tut burgar da
ving ons; aschi prest sco in ten car siu haimat, in a ils dregs de ver chira
25 dad el, da Igi dar ilg tribut da ses forzas a da sieu saver; numnad in
landamma, ca quei num autic, raspecto da nos a velgs, segi aung pli ra-
specto da nus, ca il cunseilg Igi meti avont, a ca el cuntegni il cunseilg.
Fe ledschas a tschantamaints : Sainza tschantamaints, cha vignisi or
da vus? La libartad e me sclavaria da sabis tschantamaints. Cunsalvad
30tras or vosas isonzas da vivar, ca quellas disadas vegnen perfin pli ruchas;
sainza vartid naginna libartad. II republicaner stad tras quei num trontar
ils aungals als humans; cal segi pia meilgiar, cal segi pia pli grond ca
tuts quels ca statan anturn el. Tont sco jou, sund burgar, jou ve buc
autar, jou dumond buc autar, jou ve da vus buc auter ca ilg num da
35 vos frar, nagut auter ca ils dregs da cumbatar en vos raugs. Vus pudes
sa spicher sin novs cumbats, vus pudes sa spicber chilg kaisar ven a 1er
reprendar ilg septar, ca nus vagning da rumpar. Sa paragied vus a star an-
cuntar ilg schforz cal ven a far. Sa paragied sin batailgias; quintad a
sa fidad me sin Dens, a sin vossa bratscha? anvidad a [p. 243] clumad par
40 tut tiers la libartad ils autars cantuns, jou pudes mi fallir, me lurs cors
vegnan a raspundar sin vossas vuschs. Lur cun forza, cun lavur, cun
vartid a curascha vagnis vus par tschentar eint la libartad, ina re-
publica, ca ven ad essar marvilgiusa, ca ven a far tema a tuta 1' Europa.
La giuvantegna 661
Lur ils regs lessau essar vos allieus lur vagnis ad esser (invinzibels) un-
überwindlich, lur vagnis a guder la gloria da las armas, da la sabgienscha,
a la tras vagnis auncalur ver ina pH gronda libartad, la gliergia dad essar
libars a cuntaints.
Sin quei tut ilg pieval dad dals mauns , ilg pieval silg stel ven au- 5
seman, a legia or ses Magistrats. Verner, Teil e Melchtal vegnian a
sa metan eint burgars sco ils autars , eis ratschevan dilg pievel sco in
tschingeg da racunaschienscha ina cruna cun felgias ruvar, eis sa tschein-
tau eutamiez ilg pieval, ca a stueu star ancuntar duatschient ons a tut ilg
sforz dilg kaisarthum, a la fin al tschantau ent sia libartad sin ses victorias. 10
Fin da Wilhelm Teil.
La giiiFantegiia dilg Johauues ßaraudun. Cuera 1864.
[p. 5] Ilg on 1787 la feasta da nadal, las huras da la noig, davos la
porta dina povra stiva len, las pres furadas da verms, ei naschieu in bub e
quei bub sund jou. 15
Cur in prinzi nescha, da tutas varts tir in canunadas, als sens fan
rebelliun, flintas e stuzars schlupatadas.
Par me povret tilg diu povar luvradar da la terra ni aung in schuz
dina pistola ves salido mia vagnida, mo sainza canungs ni tambour ni
trumpeta, ascbi baing ven naunavont ilg ufFoud dilg povar en la chignia, 20
fascho cun lauziel alf anpo grob a cuntscho cun tapet da plimas a bun,
laig, sco f(l)[e]lg da reg.
Flevla a misirabla creatira antscheva la vita misteriusa da la natira,
fe statevals tes pas, tscherchia tia via en la sciradegna da la noig, palpa
cun tes mauns ilg urmeilg da la senda , ca ti has da parcurir, va sils ur 25
dilg abgrund da la felsa, silg Strand da la mar, musa tieu frunt ansareing
cuntar las fridas dilg disting schiksal.
[ Aschi mi ani pupagieu gig a leung, tont ca mes sis ons en vagnieus,
manau en la scola da la vischnaunca, mi aui malagiau avont quella causa
a schi bella ca jou sund eu cun lagrezia a cuntaind. Mo mia bella spronzaSO
I ei prest sa midada en tristezia, ilg schulmeistar gi: mate davos la tavla
' quei bubet, laing vurdar cbei i ven lundaror. La tschera da quei meistar
! mi ha tallameing tamauto, ca jou mi ve zupo da vos mieu bab, ca mi
j taneva pilg maun, cu leva buc schar dar el.
[p. 6] La vista dilg Baukrazi (num dilg schulmaister) melna, lunga e35
1 megra, in fruut cun fauldas, lefs satelgs a sblechs, mate vi tiers ina chioma
i len ad anpo pucal, scha ves il ver portret da que mussadar da mieu lieg.
Jou fargieva la bratscha anturn mieu bab da la tema a schnavur a mi
I taneva sco in giat cun grifflas chin po buc vagnir libar. Da tont ons anau
ve jou adina quella sumeilgia avont elgs. II Baukrazi gi: me nau cun quei 40
ßg2 Johannes Barandun
bub, laing schon musar er a quel co i segi da vivarj el mi meta avont
in pupier ; varda quel ca ha las chiomas ansi, l'autar las chiomas angin,
quel radund ha num aschi. En a quella mieu bab mi le eis mauns da
quel portatristezias. Las larraas fevan als elgs scirs, ca jou vaseva nagut.
5 Auncalur da la schnavur ca jou veva da quella vista, scha vurdav jou cun
in elg silg pupier, cun lautar sin la perchia culeschara ca curdava sin raes
cunsculars. Ilg gi suentar sund jou fugieu enstailg ir a scola; jou veng
partut tscharchiau, ala fing mi catni davos ina pluna schendlas, manau
ruchameng tilg meistar, en casa schmanatschau cun la perchia badung, ca
10 da tschient ons anau da babs a filgs stat sco ina schmanatscha parpetna
sut il palantscheu stiva, par strupagier cun fridas, cun la forza brutala din
bab gritinto, sainza raschun ni pazienzia, ina povra, zarta creatira, mi ha
adina pareu ina crudela tirineia; ilg pli savens veni a davantar tut il cun-
trari. Tlg ei cuntar natira da taner car quels chin tema a pon nus far dilg
15 mal; in ha veu exempals da la schnavur da las fridas vagnir nars, stumpf-
sinnigs, tut lur vita otars fieran hass sin lur tirauns a vegnan [p. 7] vagabuns,
unvernünftigs ; la ragurdonza en quels giuvens ons stat en memoria tut lur vita.
Jeu pos gir cun la vardad ca jou ve nagina ragurdonza ca mes geniturs
mi vesan strufagieu cun fridas. Ina suletta gada in de mes cumarats ha
20 sa planschieu a mieu bab, cu vegi gig ad el : Christ calgier, cur la mallieu,
scha les el scher, par quei mes ureillgias han pitieu par me. Quella gott-
losa torta mi feva tonta schnavur, sainza da schier la tucar per ardar ella.
Cur jou vaseva las anguschas dilg mal da quella torta ca curdava sin mes
cunsculars, scha mi salgevan las larmas eis elgs e zupava la vista en mes
25 mauns, a quels vagnevan adeni mendars a nars.
Da sia vart ilg Schulmeister mi spichiava cun la palla ad ilg fist elg
ault. En chei unfiern tronter chei tirauns sund jou vagnieu fiers par strusch
ca la vitta antscheva. Cuntar la forza qua era nagina resistenzia autar ca
da suttameter ad ubadir a chi ca era pli ferm ca jou, in meins sa passa
30 ad ilg curascha mi ven cun il progres dilg amprim bustab, cun ina silba
la furma din plaid ; sis meins suentar savov jou legiar a scrivar or mieu
num, ils zals da quints scrits avout sin ina Schieffertavla , eran par me la
pli gronda stcnta, jeu saveva ca dus a tres fan tsching, jou dumbrava sin
la deta e feva Strichs, mo las quatar reglas pudevan aung buc vagnir en
35 mieu spiert.
Vagnieu anfis dina lavur a schi stantusa a nagin susteng par mi dar
curascha, cun anqual amparmesa, jou veva puspei antschiet a far ilg desar-
tur davend da la scol(t)[l]a, a tras quei da niefmeing castitgs, in gi sund
jou sto navend antroca [p. 8] las diesch la noig; tut la vischnaunca raava
40» tscharchiond ; jou era elg clavo da mes suteint ström a vaseva ad udeva
tut las anguschas dals mes da casa, las larmas da mia moma ; jou daschieva 1
bucca trer flo, mo anturn las endisch la fom mi ha scatschau ord il ström sco ||
la fom scatscha il luf ord dilg guauld.
La giuvantegna 663
Sis meins suentar feva jeu quints aschi baing sco ilg Schulmeister a
surpassava tuts mes cunsculars. Sin tutas ses amparadas savev jou raspunder,
dilg far vagnir cuufus. In on suenter mi tarraetni enta Ruveignas sco
enten ina scola privata ; la veu pudeu ver ilg Ursprung dilg Rhein ca
nescha or da duas rusuas, da minchina in Aus, schi grond sco la val de 5
Sched ven giu Tumeilg; quels Aus vegnan a curan anseman, sco in hold
mayastus, anturn sis tschient uras antroca la mai\
Nufeuen ei tut tudeschc a jou veva lung urella en quella cuntrada
dasierta, ca las afdonzas eran rasadas ora anpau partut; in teimps suenter
in da mes cumarats mava ora Seilgias par visita, jou part cun el la damaun 10
on gi, sainza dar precht a nagin, nus mein tras Tschons. Cun tut in gi
da marsch sa catein ad Ander* vain da noig gieu ilg curascha dad ir
tras vias malas en la sciradegna; da quei temps era aung las velgias vias
malas aschi starmautusamein priglusas tras quellas felsas neras dina scar-
schantida altezia, cun baing tadlar udevin strusch la rucha e smanatschonta 15
canera digl Rhein sut nos peis. Rivos alas indisch da noig da sper il Anulg
ca veva nagina punt, qua era da passar tras quei prigulus a ner berg-
strom. La canera da quella aua furiusa en la [p. 9] sciradegna da la noig
era sgrischeivla. Sulets zainza in olma danturn stevans qua silg uffer troutar
la vita a la mort, nus tramblavan sco in triembal, ina meza ura steinsa 20
qua silg sablun; mieu cumarat era pH velg a pli ferm ; cun ina gada mi
gil: mi de ilg maun, a preuda tieu curascha. Cun lautar en a quella selg
el en laua a mi stira suenter ; vi a miez mi stiri las chiomas or sut, jou
duud in sbreg, lautar fa dus spruns, a mi fiera sin lautra riva dilg sablun,
starneus ora zainza sagir in plaid, plaun a plaun vagnieus tiers nosa 25
cunaschienscha; el velg Tusaun buc in olma ca sa muainta; anqual vachtar
da quater chiomas sa vilavan suenter nus, tut era en in profund durmir,
nus andrizain nos pas giu tilg Rhein, davont nus sa cata ina punt cun treis
essas aper, ca balavan sut nos peis; naginnas schrankas, ina cumplaigna
sciradegna, a la canera schmanatschonta dilg Rhein, ha laschau passar 30
quels povars viandauns sainza antra dischgrazia.
Alas duas huras da la damaun vagninsa en Selgias, miu cunscular
pechia, sadad dancanuscher e silg stel moma a soras curun cun Igischs a
nus ratschevan cordialmeing, jou, nuncunascheint, aschi baing sco lur tilg.
Banadidas las femnas ca savundan lur clumada, ca pratican cun antaleg35
il bien chellas pon far, quont cors pon ad ellas savundar cur ellas fan il
bien, ca lur vartids flusegian sur tuts ils cors.
Da Selgias a Feldis.
[p. 9] InMilanes ves gig: passate la pianura, salite i monti e poi aTarpel
vedrete i vostri penati. [p. 10] In vaschin da mieu lieg ves en duas huras spazo 40
la planira, la valada e la muntogna. A las disch huras da la damaun, miu
664 Johannes Barandun
baing car Herold ca mi ha salvo la vita, ca nai ha mano pilg maun en la
sciradegna sin quellas essas sur ilg Rhein vi, ha manau en sia casa, ra-
cumandau a sia respectabla moma a sora, tuts tres ean vagneus a mi metar
sin via da Tumelg, o! Sonchia amizizia.
5 L'amprima gada en mes giuvens ons ve jou pudeu guder carezia a
beinvuUienscha. Oh co quei fa baing elg cor, jou ve bugneii cun larmas
lur mauns, a sund eu sin quella via sainza vurdai' anavos, in viandaund
dad endisch ons desartur da la scola, mal ubiedi a cbi ca jou veva dad
ubadir, l'amprima gada a schi dalients[c]h da miu heimat, sin quella via
lOnuncunascheinta, povar sco Job, buc in povar bluzger elg sac, tamaleint
talgiusa, ca jou cunchiva giu cur jou vaseva Igeut, ad aschi tras ors pers
la drechia via, davend da 1' Albula, tras ina gronda vischnaunca
si ancuntar la muntogna , vagnieu giu tras in ruvier , a suentar passau
tras in grond casti, suentar tras in lieg cun dus culichers, suentar
15tiers ina gronda casa en in guault. Schon stauncal jou sund saseu
sin ina fantauna, ei antschiveva ad essar tard; ina giufnetta bein
fitada a hoflia mi gi: spechias sin anzachiV na, jou ve pers lu via da
Tumelg. Sia moma ven, varda cun buntad a carezia sin quei povar bubet
cun rollas chiavelgs, culur dor, a vista da rosas; par questa noig veu dar
20 in leg a tscheigna, a damaun ilg fumelg va cun tei a ta metar sin la
drechia via da Tumelg; jou gig na [p. 11] gut, a quella buna Signura ven
par mi pilgiar pilg maun, jou cunchisg giu a vom plannet sin l'amprima
via ca sa cata davont mei; quella jungfretta cura a mi, meta sin la drechia
via, nu ca tras semdas a pros sund vagnieu en Tumelg; la fom crudela
25 mi turmainta, il proverbi gi : chi ca ei naschen povar, sa cuntainta da pog,
quei pudes essar, mo nagut .... Jou vaseva tras in gater michias vanal,
mo buc in rap en mia pusonza, oh, co quei ei trist, senza daners, en
tschert numeints ean quels ina part da la vita.
Ilg sens tuca la surasoinchia; las Igischs en las stivas , ilg crepüscül
30 (Dämmerung) sa rasa or sur tuta la cuntrada, jou cur antroca oradem
sisum quella starmantusa profunda val, jou vom en quei Schlund, mo la
schnavur mi fa ser silg zischpat, la tema mi pelgia a mi ten eri da sper
la via, sulet da quellas hurasj la fom, il starmaint dad ir giu par quella
val, ina urella stundu sasend sin il zischpat dasper la via, in maun sin
35minchia schanuigl, ina grossa larma rodla giu par la vista! ach miu baing
car Herold! tia vagnida fus par me ilg sulelg da la damaun; el mi veva
mes elg sac dus bels pers ca jou quintava da purtar a mia sora. Vauna
amparmessa en in batardelg nin fastiz pli, quels mi han anpo lagro ilg cor.
Sidreg, als elgs cuntar la vall ad ilg antschies da Sched, ilg ansareing
40 da la noig, il tschiel blau par samno cun Stellas, tarlgischaintas , la bella
Igegna davrilg standeva or sia sbleha Igisch silg alf da la nef ca tschuncanava
giu cun surabrivgia la felsa da Traun miez la vischnaunca a las aclas da
Sched.
La giuvantegna 665
[p. 12] 0 CO miu cor salagrava da quella beltezia. Vus pudes mi crer
ca schon lur mieu spiert a mia olma sa dalzavan en la cuntamplatiun dilg
scaiidar da tut las chiosas. Cbei marvilgusas ovras, cbei gloriusa grondezia!
Ilg curascha mi veu a jou cur giu tras quella via zarpeinta via anau
eu zig -zag; cur jou sund giu tiers la val ; oh! anguscha, cliei vezu? cbei 5
davont mei ina pund cun leua radunda, quella val furiusa, ca salgiantava
laua sureint, ina ramur surda sco ilg tunar da liensch; ins ves cartieu chilg
Rhein vagnis giu da quellas felsas. Silg gi ilg sulelg veva luanto la nef
sin las alps e scuflunto si las valls.
En chei anguscha sund jou puschpei. Chi mi ven en agid? Jon 10
mi partraig sin laua dilg Anuilg, aveva jou da turnar anavos, mo
nagins raps, nagin ca mi ancanuscha. Dens! mi de la forza ad
ilg curascha dad ir sin quels lens a quella aua smanatschonta. Duas
gadas sundu tschasso tut bletsch, la terza curreu sco in ord da sen a
tschunco da lautra vart; qua sin quella via carpusa stundu eri a fier or laua 15
da mes calzers pleings, a vard anavos silg murren da quella vall, ca ves
leu mi rudlar anseman en cun sia furia cun la crapa manedla; us ca sund
or dilg preuel pos jeu rir da sia rabgia, da sia pusonza, jou buc pli ferm
chiua spia sin siu stengal. Spert prend joii la cursa enten ina gronda
sciradegna si par quella schechia, carpusa a nunfrichevla montagna, an- 20
troca si tiers las amprimas caillgias collar, nu ca la via va ansi sco en
ina fossa scira, trontar pignola a grossa crapa. Cun ina gada in tier da
noig ca par ver tema da me a [p. 13] jou dad el, tschunca vi la via davont
mei; la tema mi pelgia eint, cun mi partarchiar dilg qiuntar da mia velgia
tata, ad aung plis, las seras cun staillier, ca davend da quella vall antroca25
las aclas de Sched, eri il lieg dad unkirs. In mieu aug gieva d'aver veu
ad ancunascheu vifs da quels ca eran usa silg barlot; ca da sisum la via
rudlava ad el ancuntar in vaintar blo, surtreg cun elg bofs ad ilg luf-
garu mailgia Igieut, ad a tuts quels spavents. Mia imaginatiun vaseva tras
or anturn me tuts ils mal spierts dilg unfiern ; ilg chiau bas, in anguschas 30
curevu adina sin quella via gottosa , tras Sched , sainza mi nacorschar ca
segi sisum Purz. La en la pli sisuma casa alva dus schmaladeus chiauns
selgian or diu isch a mi mordan als calcoings. Jou cur tras or, sin la
vall da plaza ca veva er in schlet num da barlots; in spunutilg sco la
furma din hum grond, seg, me l'osca, in chiau cun elgs fupos eint sco la 35
teschta din mort ven or da la vall da sper cun me entochen tilg crap gries.
Cur ve pudeu ver la casa de mieu bab, la eis el sto davos. Da l'anguscha
suavu che dagutava partut; jou cur, sainza saver nagut da mez; cur jou
sunt rivo davont ilg isch da mia casa scha veu pudeu udir Iura da stiva,
ca deva las duas da la damaun : ilg dies cuntar ilg isch mi andurmantu; 40
cur mieu bab daviera, dundu anavos sin cl . . . . Chei ei quei ? Chi ei
qua? el mi mano en stiva, moma a sora curan, a jou cur, sainza gir in
pleid, tilg canastar da paun
G66
Anton Huonder
ANTON HUONDER.
Gl' Ischi.
(Aus dem Grischun, Nr. 10, 1861.)
Tschentaners ein uss' vargai
Che sut gl' Ischi ein serimnai
Nos babuns, et engirau,
La Ligia Grischa" leu ligiau.
5 I'gl Ischi ha verdegau, —
La libertat ha prosperau ;
Eiinc ina frastgia en verdur,
Portav' la cuschaa nies pur. —
E sur ura vegn la mort,
10 Per tut che viva franca sort,
Prön la frastgia giud il böst
Prön dil pievel megler fest.
Sut gl' Ischi lein uss bargir,
AI Victim noss cors unfrir,
15 Spör la cuscha engirar,
Della mal vi emblidar.
Spar la cuscha lein restar,
Entuorn il tschepp lein serimnar,
Ord las larmas vegn il böst
20 S'unfrir a nus sesez per föst.
II Pur Snrsil?an.
(Nach dem Autograph des Dichters.)
Jeu sun e stun ruasseivel cheu;
Lavur' e fetsch miu fatg;
Engrazia nuot, ne vi ne neu. —
Jeu viva de miu fatg.
5 Jeu rugulescha tgeuamein
Miu far e demanar;
Bugien lavura pruamein
De stgir sco er' de dar.
Hai pauc marveglias de vus
Gronds
Naschi, nutri sin thron;
Nutrescha mo de mes affons,
Vestgi cun agien pon.
10
Sefutra pauc dil traficar
Dils speculants dil mun,
15 E suenter miu puril maniar
Ei tut il mun radun.
Termetta gie de mia Val
Schi Schuber e serein,
Sco Liber — bucca sco Vasal
20 A vus giudo il Rhein.
Perquei tadlei vus gronds
Signurs
De quellas, tschellas vals,
Ei crescha eunc adinaPurs
Cunbratscha, pungsepals.
11 pur suyeran.
(Nach dem Autograph des Dichters.)
Qiiei 81 mm grepp, quei ei miu crapp,
Cheu tschentel jeu miu pei,
Artau hai jeu vus de miu bab,
Sai a negin marschei.
5 Quei ei miu prau, quei miu clavau,
Quei miu regress e dretg,
Sai a negin perquei ,d'engrau,
Sun cheu jeu mez il retg.
Quei mes affons, miu agien saun
10 De miu car Diu schengötg,
Nutreschel eis cun agien paun,
Eis dorman sut miu tötg.
11 Pur Sursilvan, II pur suveraii, Gl'Ischi a Trun, Gl'Ischi, Gl'ischi aTrun 667
0 libra, libra paupradat,
Artada de mes vegls,
15 Defender vi cun taffradat
Sco popa de mes egls.
Gie libers sundel jeu naschius,
Ruaseivels vi dormii-,
E libers sundel si carschius
20 E libers vi morir.
Grischi a Trun.
(Ineditum nach dem Autograph des Dichters.)
Naschius sun jeu en in desiert Encunter tschiel cun Über maun
La tgina era crap; Sinzer hau engirau:
In Aungelet sut tschiel aviert; 15 „Per libertat d' unfrir lur Saun,"
II grep era miu bab. — E tuors han priu comiau
5 La Mumma era libertat; —
De quella bein tezzaus,
In Giuven ferm-gie en verdat —
Sun Iura semussaus.
Carschius iuUm si ferms e grouds
10 En serimnai entuorn,
Sut mia feglia, sut mes roms
Ils umens dil contuoru.
Bia tschentaners hai vigilau,
Udiu cametg e tun — ;
O ! con bia G r i s c h s han salidau
20 II vegl Ischi a Trun!
In venerau Vegliurd e grisch
Mon ussa a dormir;
Hai vuss batiau cul num de G r i s c h,
Per quel dueiss vuss morir.
Gr Ischi.
(Nach dem Autograph des Dichters.)
In pauper Grisch vegn uss tier
vuss
Gindo della Cadi;
De Libertat sun staus il Spuss
Haveva num Ischi. —
5 Bia mellis onns hai vigilau,
üdiu cametg e tunn.
10
0 con bia Grischs han salidau
II vegl Ischi a Trun !
Sun paupers uss e senza
tetg —
0! dei en in cantun
A mi solet mo in suttötg,
En casa dil Cantun !
Gl'ischi a Trun.
(Aus II Grischun, Nr. 30, 18G4.)
A Trun sut igl ischi
Nos babs ein sa rimnai,
Da cor ein eis uni,
Cun forza tutts armai.
5 Lur clom ha ramurau,
Las tuors sfraccadas en,
Tiranns han emprovau,
Co'ls Grischs fan truvamen!
Affons nus denter gripps,
10 Nutri figls ellas Vals,
Naschi entuorn ils pizzs —
Lein esser nus vasalls?
Tgi metta nus sut tetg
En nossa paupradat?
15 Tgi dat a nus nies dretg?
Mo valarusadat !
668
G. Antoni Bühler
Nies ferm e über mann
Mo alla libertad!
Nies cor, nies liber saung
20 A la fraternitad!
Gni sut gl'ischi Grischuns!
Nos babs lein honorar,
Da forza cun canzuns
La ;,Ligia Grisch'" alzar!
G. ANTONI BÜHLER.
Mia patria.
(Aus II Grischun, Nr. 1, 1864.)
1.
Patria, sin 1' amur fideivla
De miu cor sas sefidar.
Hai ä ti, o buntadeivla,
Gie tut bien jeu d'engraziar!
5 Bue cuu plaids e poesias
Vul miu cor mo tei alzar;
Cun 1' acziun las ovras tias
Vi dil mal jeu conservar.
2.
En legria, en tristezia
10 Vi cun aulta vusch clomar :
Sai fortuna e letezia
Mo unius cun tei anflar.
Patria, sin l'amur fideivla
De miu cor sas sefidar.
15 Hai a ti, o buntadeivla,
Gie tut bien jeu d' engraziar.
Empermischnn alla patria.
(Aus II Grischun, Nr. 4, 1864.)
1.
A ti dedicheschel
Miu cor e miu maun,
0 patria, et unfreschel
La vita et il saung!
2.
Miu cor sinflamescha
Cun grond ardiment,
Per tei el mo pulsescha,
Tia libertat gudent.
0 Dieus, po inspira
10 Curascha a mi !
Fideivladat engira
Miu cor bugien a ti.
4.
AI maun po dai possa,
II cor lai scaldar,
15 Ch' el tochen tier la fossa
La patria tegni car !
Tat dat commian.
(Aus II Grischun, Nr. 51, 1864.)
Ei gliei da Dieus gie ordinau,
Ch'ins a tut car sto dar commiau,
Tgei peina, o peina !
Schegie che sin quest mund il mal
5 II cor mai senta cert in tal,
Tgei peina, o peina, gie peina!
Ha ins a ti in brumbel dau,
E ti en l'aua quel tschentau,
Pertratga, pertratga :
10 Damaun fors' auflas ina flur,
Che secca vi " sur notg alur,
Pertratga, pertratga, pertratga!
Tut dat commiau, La flur alpina, Lamentatiun
669
Has ina cara ti anflau,
Che ha tiu cor zun inflamau,
15 0 mira, gie mira!
Gurt temps mo vegn cer(s)t a
passar,
Che ella tei persuls lai star^
Lu plira, gie plira, suspira!
Uss stos ti mei er bein capir,
20 Uss stos ti mei bein intellir:
Mein nus lu in ord lauter p6r,
Clomein nus gie : A bein sevär,
A bein sever.
La flnr alpina.
(Aus II Grischun, Nr. 51, 1864.)
Seh' aune tontas flurs il Matg porschess
Per mei fuss quei tuttina,
Mo ina ei, ch' a mi plaschess:
La bella flur alpina.
5 Jeu vezzel sverdegar sflurir
Las flurs gie finadina;
Mo ti per mei vul buc perir,
Ti bella flur alpina.
Pos er'glunviern schi freid star er,
10 Fluretta schi carina;
Serrau gie hai tei en miu cor,
Ti bella flur alpina.
Lamentatinn.
(Aus II Grischun, Nr. 47, 1864.)
En in molin mo sgarra
La roda aunc, che va,
Svanida ei la cara,
Ch' a mi anguschas fa.
5 Fideivladat ha ella
A mi giu empermess,
Mo buc teniu lu quella,
Gl' anni ei gie sefess.
Fugir — miu cor gie senta
10 Sto jeu, per emblidar;
II mal, che mei tormenter,
Pos buc pli surportar
Podess cargar las armas.
Et en 1' ujarra ir,
15 Per schigientar las larraas,
11 mal dil cor fugir.
Et audel jeu la roda,
Vegn jeu schi contristaus;
Tgei sort ch' a mi er' croda,
La mort per dat maus.
(370 Gf- Antoni Bühler
Wilhelm Teil, Cuera, i864.
[p.i] Emprim Act.
Emprima See na.
Aulta riva gripusa dil lac de Lucern, da lautra vart Svyz.
5 II lac formescba in port en la terra, ina tegia ei da maneivel della
riva, in giuven pcscadiir navigescha en ina navetta. Sur il lac vi vezza
ins ils praus verds, vitgs et uclauns de Svyz en il dar dil solegl. Da
mann seniester dil spectatur semussan ils pizs dil culm Haken, circumdai
da nibels; en il funds da mann dretg vezza ins culms cun glatschers. Aunc
10 Hvon che la tenda seaulzi, auda ins ina canzun pastorala et il harmonic
accord dellas stgellas, che continuescha aunc in' urella suenter che la scena
ei averta.
II Giuven Pescadur (conta en la nav).
(Melodia della canzun pastorala.)
15 Rients ei il lac, tiel bogn el invita,
Sin riva verdenta il giuven cupida;
Uss auda '1 rebatter,
Sco '1 flautas udiss,
Sco dultschas vuschs d' aiingels
20 El paradis.
E sco ch' el sesvegl' en beada amur,
Gia tonsch' ad el 1' aua il pfez cun ramur.
De profund ei uss clomma:
Car mat, jeu vi tei!
25 Dorments jeu mo estga
Per trer eis tier mei,
[p. 2] Pastur (sin il culm).
(Variaziun della melodia pastorala).
Cun Dieus uss, muletgs
30 Sin spunda alpina!
II paster festina
E va cun la stad.
A culm nus puspei turnein allura,
Cur' turna il cant et il cuccuc ramura,
35 Cur' la terra cun flurs sevestgescha si,
Cur' il Matg las auas leventa in di.
Cun Dieus uss, muletgs
Sin spunda alpina!
II paster festina
40 E va cun la stad.
Wilhelm Teil 671
Catschadur dellas Alps (compara da lautra vart sin igl auldil grip).
(Seconda variazun della melodia.)
Co tunnan ils aults e co trembl' il piogn!
Perquei il sittiir buc sniiescba dentont ;
5 El passa sur glatscha
Fresc senza temer;
Cheu ei primavera
E verA mai de ver;
E lunscb sut ses peis, en griscbs nibels curclai,
10 Buc pli po '1 encorscber marcaus babitai;
Tras ils nibels mo vezza
11 mund el sclarir,
E bass sut las auas
La prada flurir.
J5 (La contrada semida, ins auda in rauc tunar giu d' ils culms , 1' umbriva de nibels
va sur la contrada.)
Ruodi, il pescadur, vegn ord la tegia. Werni, il catschadur descenda d'i 1 grip.
Kuoni, il pastur, vegn cun la sadella de mulscher sin schuvi; Sep])i, siu paster,
suonda el.
20 Ruodi. Sedrova, Jenni. En cun la barca, spart!
[p. 3] La nebla griscba vegn, il piz gia urla,
II Mytben en siu stgir capetsch sezuglia,
Et ord la fueina de mal' aura sufla
Ei suraneu zun freid ; gl' orcan ei cheu,
25 Tratg'jeu, avon cb' ins crei.
Kuoni. La plievia vegn
Uss gleiti, navadur. Las nursas maglian
Cun engurdienscha, e gl' anugl scavogna
La terra.
30 Werni. Er' ils pescs sesaulzan e
Gl' utschi deir aua va a funds. Quei ei
In temporal, che seannunciescba.
Kuoni (al paster).
Va, Seppi, uss e mira, sehe la biestga
35 Ei buc sespatetscbada memia lunscb.
Seppi. La stgella della brina and' ins aunc.
I Kuoni. 0, lu bavein nus tuttas, il pli lunscb
Va quella.
Ruodi. Vns baveis cheu in stupent
40 Accord, pastur.
Werni. E bella biestga — Auda
Quei tut a vus, pastur?
ß72 Gr. Antoni Bühler
Kuoni. Na, jeu sun buc
Schi rihs — quei appartegn a miu signur
De Attinghausen, e de quel a mi
Mo confidau.
5rp.4j Ruodi. Cont bein stat la curegia
A quella vacca.
Kuoni. Ella sa quei era
E ch' ella tut il muvel sto manar, .
E buc pascass pli ella senza quella.
10 Ruodi. Tgei scheis po mai, in biestg senz' intelletg
Werni. Ei gleiti detg. Igl ammal ha cert
Er' intelletg ; nus catschadurs vezein
Quei sin la catscba de camutschs adina.
Cur' che quels vullan pascular, lu mettan
15 Eis ora ina guardia, che gizza
L' oreglia et eis advertescha spert
Cun git schular, cura ch' il catschadur
Sapproximescha.
Ruodi (al pastur).
20 Meis vus uss a casa?
Kuoni. II pasc ei cheu uss consumaus.
Werni. Sehe mei
En nom de Diu, pastur!
Kuoni. Dieus sei cun vus !
25 Da vossas cursas turn' ins buc adina.
Ruodi. Leu vegn in um, current en tutta prescha.
Werni. Jeu enconoscha el, quei ei Baumgarten
D' Alzellen.
Conrad Baumgarten curra neutier a schement.
30 [p.b^ Baumgarten. Per aumur dil tschiel, la nav,
Dabot la nav!
Ruodi. Pertgei sclii gronda prescha?
Baumgarien. Salvei a mi la vita! 0 manei
Mei spei't da lautra vart il lac !
35 Kuoni. Amitg.
Tgei maunca ei a vusV
Werni. Persequitescha
Vus enzatgi?
Baumgarten. Dabot, dabot! Eis ein
40 A mi gia sils calcogns, ils cavaliers
Dil castellan; jeu perda mia vita,
Sehe eis mei peglian.
Wilhelm Teil 673
Ruodl. Scbei, pertgei eis vus
Persequiteschan ?
Baiimgarten. 0, salvei mei uss,
E jeu requinta In il fatg sueuter.
5 Werni. Vus esses tut de saung e quei danunder?
Baumgarten. 11 castellan imperial sil Rossberg —
Kuoni. 11 Wolfenschiess ! Qnel vus persequitescha?
[p. 6] Baiimgarten, Quel noseha buca pli, giest quel bai jeu
Sturniu.
10 Tuts (retr oced an). Mo Dieus pertgiri ! Tgei baveis
Vus fatg?
Baumgarten. Mo quei cbe mintga liber um
Havess er' fatg en mia posiziun.
Jeu bai mo fatg valer min drctg de casa
15 Enconter quel, il quäl ba svergognau
Mia bonur e mia duna.
Kuoni. Ha
11 castellan ba selubiu, d' a vus
Far donn vid la bonur?
20 Baumgarten. Cb' el sia queida
Infama buc ba contentau, ba Dieus
Mo impediu c mia segir.
Wem/'. Havels
Vus forsa fess ad el il tgau cun quell a?
25 Kuoni. 0, requintei, co quei ei daventau,
Aunc temps baveis, entocben cb' el uss sligia
La barca da la riva.
Baumgarten. Jeu baveva
Pinau entginas plontas eu igl uaul,
30 Cbeu vegu lu mia duna en anguscba
E tementada tocben sin la mort,
„11 castellan tier ella sei vegnius
E bagi commondau ad ella de
Spert far ad el in bogn en casa mia.
35 [p. 7] Aunc autras caussas malbonestas bagi
I Dad ella el voliu, perquei sei ella
! Fugida". Et a casa curra jeu
Uss senza entardar, giest sco jeu era,
E bai ad el lu benediu il bogn
iO Cun la cugnada.
I Werni. Quei ei stau endretg.
Negiu carstgauu sa vus sludar per quei.
Romanische Forschungen VIII. 43
674
G. Antoni Bühler
Kuoni. Uss ha el la pagaglia, il tirann !
Da ditg lia el er' quella meritaa
Pil pievel d' Unterwaiden.
Bdtimgarten. Gl' act ei gia
5 Encoiioschcnts; jeu vegn persequitaus —
l'lidont nns cheu — o Dieus — il temps e>vanesclia
(Ei entscheiva de timar,)
Kuoni. Gie, navadur — salvei quest valerus!
Buodl. Va buc. In temporal sgarscheivel gie
10 Smanatscha. Vus stoveis spetgar.
Baumgarten. 0 Diens!
Jeu sai gie buc spetgar, qnei fuss la mort —
Kuoni. Sin Dieus sefida, et al proxim gida!
A nus er' sa gie questa sort tuccar.
Ig (Ramur e tunar.)
Ruodi. Vezeis co '1 lac sesaulza! II Favugn
Ei largs; gl' orcan jeu buc domogn' et aunc
Las undas.
[p. 8] Baumgarteyi (peglia enturu sia schenuglia).
20
25
Kuoni.
Ruodi.
30
35 Baumgarten
40
Gidi Dieus er' vus, sco vus
Cun mei haveis misericordia —
Werni. Ei valla gie la vita, navadur.
Ilaveies compassiun!
El ha gie duna
A casa et affons.
(II tunar serepetta).
0, tgei rascliun
Ei quei? Er' jeu sai perder mia vita,
Hai duna et affons, sco el — Mirei
Co '1 lac ei turbels, inquiets, co el
Leu truscha e tsclialatta 1' aua el
Profund. — Bugien voless jeu quest amitg
Salvar; mo quei ei nonposseivel, sco
Vus sezs vezeis.
Sehe vegn jeu uss a mauns
Agl inimitg, en fatscha alla terra,
Che mei savess salvar! — O, libertat!
Cnls ögls pos jeu tei tonsclier, suravi
Tier tei arriva mia vusch plonsclienta,
Cheu ei la nav, che 1' aua savess fender,
E jeu sto Star e senz' ugit cheu tender !
Kuoni. Mirei, tgi vegn!
Werni. Quei ei il Teil de Bürglen.
Teil cun il balester.
Wilhelm Teil 675
Teil. Tgi ei igl um, che cheu agit demonda?
[p. 9] Kuoni. D' Alzellen ei quest um ; sia honur
Mo ha el defendin, el ha sturniu
II castellan dil rctg, il Wolfenschiess,
) Che stava sil Rossberg. — Ils cavaliers
De quel ein sils calcogns ad el^ cheu roga
El uss il iiavadui', de fiigientar
El sur il lacj quel temma igl orcan
Et astga buca navigar.
[0 Euodi. Cheu ei
II Teil, che sa er' far il navadur;
Quel sa, seh' oz ei posseivel in viadi.
(Vehement tunar, il lac ramurescha.)
Dovei jeu lu semetter da bugien
L5 En quella gula iufernala? Quei
Fagies negin, che ha aunc saun giudici.
Teil. II valerus pertratga il davos
Per vid sesez, sefida mo sin Dieus
E salva po quest sventireivel um !
i!0 Euodi. Bien cussegliar eis ei sin terra franca,
I Cheu ei la nav, e leu il lac! Mei vus !
I Teil. II lac sa perdonar, buc il tirann.
Emprova, navadur!
Pasturs e Catschadur. 0, salva el!
5 Ruodi. E fuss el er" miu frar ne min pli car
Affon, ei sa buc esser ; oz ei gie
Simon e Giudas; o, terribels ei
11 lac quest di e vnl haver unfrenda.
[p. 10] Teil. Nuot drizz' ins ora cheu cun vans discurs ;
^ Ei gliei uss temps, de dar agit agl um!
Di, navadur, vul ir?
Ruodi. Na, na, jeu buc!
Teil. En nom de Diu! Sehe dai a mi la nav!
Seh' eraprova jeu cun mia fleivla forza.
Kuoni. Ha, bravo Teil!
Werni. Quei ei da catschadur 1
Baumgarten. Liberatur, miu aungel esses Teil!
Teil. Ord mauns dil castellan vus salva jeu!
Ord igl orcan vus gidi lu in auter.
Mo meglier eis ei, che vus seies en
11s mauns dil tschiel, ehe en quels dils carstgauns!
(AI pastur.)
Pastur, 0, confortei vus mia duna,
43*
ß76 G. Antoni Bühler
Sehe mei disgrazia forsa tucca, jeu
Hai fatg mo quei, ch' il cor a mi insplra.
(El siglia eu la nav.)
Knoni (al pescadur.)
5 Vus, ch' esses gie in navadur, astgeis
Buc interprender quei, che Teil ha er'
Riscau?
Huodi. Aunc raegliers uraens dat ei cheu,
Ch' ein buc de paregliar cun Teil. Buc dus,
10 Sco el, dat ei tier nus en las montognas.
[p. 11] Werni (ei montaus sin il grip.)
Giest uss bandunna el la riva, Dieua
Assisti el! 0, mira, co la nav
Segieina sin las undas !
15 Kuoni (sin la riva.) L' aua dat
Sur ella en — jeu vezza buc pli ella.
0, spetga, cheu ein eis puspei. Cun forza
Setaglia el tras 1' aua inquieta.
Seppi. Mirei, ils .cavaliers dil castellan !
20 Eis veguen tut en furia.
Kuoni. Pilver,
Eis ein gia cheu 1 Gl' agit ha cheu fatg prescha.
Entgins cavaliers de Landenberg.
Empritn Cavalier. Dei neu igl assasin, che vus haveis
25 Zupau !
Second Cavalier. El ei fugius da questa via,
Nu' ei el uss?
Kuoni e Rudoni. Tgi encuris vus cheu?
Emprim Cavalier (vezza la nav.)
30 Ha, tgei jeu vezza, giavel !
Werni (sura.) Encuris
Vus forsa qnel, che ei en quella nav?
Curri dabot, sehe suatis el aunc,
Second Cavalier. Pil nausch ! El ei mitschaus !
35 [p. 12] Emprim Cavalier (al pastur el pescadur.)
Vus esses stai
Gidonts ad el tier sia fugia. Vus
Doveis sentir — Dei sur la montanera!
Barschei la tegia, tut fagiei en paglia!
40 (Curran naven.)
Seppi (curra su enter.)
0 mias nursas!
Wilhelm Teil 677
Kuoni (suou da.)
Pauper mei, miu muvel!
Werni. Tgei furias !
Buodi (alzont ils mauns enconter tschiel.)
5 Giustia, Dieus, giustia!
Cu vegn quel, che nus spindra dals tiranns?
(Curra suenter a tsehels.)
Secouda Scena.
A Steinen en Svyz, ina tiglia avon la casa de Stauffacher, sper la via da maneive!
10 della punt.
Werner Stauffacher^ Pfeifer de Luzern.
vegnen a plidont.
Pfeifer, Gie, gio, sco jeu a vus hai detg, Stauffacher.
Buc eogirei all' Austria, sehe vus
1'^ Saveis quei evitar. Ferm seteni
Vid igl imperi, sco entochen uss.
Dieus vegli vossa veglia libertat
A vus dacheu d' envi er' mantener!
(Strenscha ad el i] maun cun affecziun e vul ir.)
20 Stauffacher. Spetgei, amitg, uss aunc empau, entochen
[p. 13] Che mia duna vegu — Vus esses gie
Miu hosp a Svyz, il vos jeu a Lucern.
Pfeifer. Engrazia! Oz aunc sto jeu ir a Gersau.
— Po surportei adina cun pazienza
25 Tut quei, che 1' engurdienscha e loschezia
Dils castellaus a vus po far d' entiert!
I Quei sa prest semidar, sehe igl imperi
Fors' mida siu regeut. Vegnis vus uss
; Tier 1' Austria, seh' ei quei lu per adina.
30 (El va naven. Stauflfacher sesa solicitaus sin in bann sut la tiglia. Aschia anfla sia
1 consorta Gertrud el; ella semetta giu sper el e conteraplescha cl in' nrella tacent.)
Gertrud. Schi serius, miu car mariu? O Werner!
Jeu enconoscha tei buc pli. Biars dis
Hai jeu queschent gia observau, che greva
35 Tristezia il frunt a ti sulchescha.
Tiu cor ei pleins de grevs quitaus zupai,
Confida quels a mi; sco tia duna
Da quels er' mia part jeu uss pretenda.
(Stauffacher porscha ad ella il maun e quescha.)
10 Tgei po tiu cor opprimer, di a mi !
Jeu vezza benedidas tias stentas,
ßY8 G. Alltoni Bülilcr
A ti ci la fortuua favoreivla,
Gie, pleins eiu ils arciins, e la muaglia,
Ils glieschs e loschs e beincarnii cavals
U' ils culms ein ventireivlaraein turnai,
5 Prendent albiert en lur camonnas veglias.
— E eben la casa, in stupent bagetg,
Sco in casti ; ord bellas travs ei ella
Squadrada, ei er' construida bein
En bella simetria; ella vegn
10 Sclarida da fenestras zun plascbeivel;
Cun biars e bels insigns ei eil' ornada
[p. 14] E sabis vers, ils quals il viandont
Pussont cbeu legia e lur senn admira.
Stauffacher. Bein construida ei la casa, mo —
15 Sil! Fundament balucca.
Gertrud. 0, miu Werner,
Di er' a mi, co ti quei entellis!
Stauffacher. Sco oz, sun jeu sesius avon curt temps
Sper questa tiglia, e bai contemplau
20 II bei bagetg cun legerment*, cheu vegn
II castellan d' il mann de Küssnacbt, siu
Casti, a cavalcont cun gronda pompa
En compagnia de ses cavaliers.
El vezza nos bagetg, seferma e
25 Surstat; mo bein dabot leva jeu si
E vomm ad el cun respect enconter,
Essent cb' el representa la giustia
Imperiala cbeu tier nus. Da tgi
Ei questa casa? uss eraperra el
30 Malign, scbegie cbe el quei gia saveva.
Spart patertgaus responda jeu ad el :
Signur, eil' ei de miu imperatur,
Vos feudum et il miu — Et el responda:
„Jeu sun regent imperial tier vus,
35 E jeu vi buc, cb' il pur bagegi casas,
Giesst sco el vul e vivi cbeu tut liber,
Sco seh' el fuss il patrun en questa terra.
Dacbeu d' envi vi jeu quei impedir."
Scheut quei cun grond disprez, continuescha
40 El siu viadi, jeu deutout cbeu stava
Cun miu cor tormentau et anguschau,
Repatertgont quei ch'el havcva detg.
Wilhelm Teil 679
Gertrud. 0, miu siguur e car mariu! Vul ti
[p. 15] Vertir iu plaid sinccr de tia duua?
Üil nobel Iberg sim jeu ina figlia,
Dig-1 um d'experienza. E nus soras
5 Sesevan leu filont las uotgs schi lungas,
Che tier il bab seredonavan uraens
Dil pievel, per cbeu legier pergaments
Dils vegls imperaturs e discatur
Clin sabis plaids sul gieneral beinstar.
10 Attenta sco jeu era, hai jeu cbeu
Saveus udiu perderts discurs, pertratgs
Dil sabi e giavischs dil bun, e tgeu
El cor hai jeu quei tut er' conservau.
Seies attents e teidla sin mes plaids !
15 Pertgei daditg hai jeu viu tiu torment.
— Noscber a ti vul Gessler uss ord gritta^
Pertgei ti eis ad el gl' impedement,
Ch' il Svyzer vnl dell' Austria nuot saver,
Che el sesuttametta biic a lezza,
20 E stat fideivel, ferm tier igl imperi,
Sco ses babuns ein er' adina stai. —
Di, Werner, di, seh' ei gliei buc tut aschia !
Stauffacher. Quei eis ei, giest perquei mei sprezza Gessler.
Gertrud. Scuvius ei el sin tei, che ti sas viver.
25 Schi liber e content sin tia ierta.
— El ha negina. Questa casa ei
In feudum digl imperi; quella astgas
Ti bein mussar, schi bein sco mintga princi
Er' mussa sia terra, cli' el posseda.
30 Pertgei sur tei has ti negin signur,
Auter ch' il cau suprem, avon il quäl
Tut la christgaunadat sto sinclinar —
El ei in figl pli giiiven della casa,
E zun nuot auter gie posseda el,
35 Che siu manti de cavalier; el mira
[p. 16] Perquei sin la ventira din brav um
Cun egls scuvii e tussegai. El ha
Franc tia perdiziun gia engirau —
Aunc eis nonmolestaus — Vul ti spetgar,
40 Entocheu ch' el ha sia mala veglia
E gritta tei laschau sentir? Igl um
Perdert ei precauzius.
Stauffacher, Tgei ei de far?
(330 G. Antoni Bühler
Gertrud (vegn pH datier).
Sehe teidla miu cussegl! Ti sas, co clieu
A svyz ils buns e giests tuts selanientan
Da 1' eiigurdienscha e crudeivladat
5 Dil castellan. Buc dubitescha^ ch' ins
Eu Uri er' et Unterwaiden sei
Unfins dell' oppressiun e dil dir giuf —
Pertgei, sco Gessler cheu, aschia giest
Er' trafichescba ussa Landenberg
10 Da lautra vart il lac — Negina nav
Arriva cheu^ ch' a niis annuncieschi
Buc novs delicts, conimess dils castellans
Da lautra vart il lac. Perquei fuss ei
Basegns, ch' entgins beinpatertgonts de vus
15 Secussegliassen, co far fin a questa
Impertinenta oppressiun j jeu tratga,
Che Dieus vegness vus buc a bandonar
E fuss cun vus en vossa giesta caussa —
Di has en tjri ti buc in amitg,
20 AI quäl ti er' tiu cor astgasses arver ?
Stauffacher. Jeu enconoscha biars bravs umens leu
Et er' signurs de gronda influenza,
Als quals jeu in secret sai coufidar.
(El leva si.)
25 0, tgei orcan d' ideas prigulusas
[p. 17] Leventas ti a mi el pez! Tut miu intern
A mi ti a la glisch dil di revolvas,
E quei che jeu gnanc astga patertgar,
Quei dis ti cun lingiera lieunga fresc.
30 — Has er' bein ponderau tiu bun cussegl?
Sas, che discordia e ramur ded arroas
Ti clommas cheu en questa vall de pasch —
Astgassen nus pasturs, in fleivel pievel,
Secontermetter al signur dil mund?
35 Sin ina buna vercla eis mo spetgan,
Per questa paupra terra attaccar
Cun lur cohortas furiusas, e
Per ch' eis er' sco victurs cun dretg savessen
Cheu regier, sut pretext de giest castitg
40 Disfar noss documents d' independenza.
Gertrud. Er' vus gie esses umens e guerriers,
Saveis far diever dellas armas, et
AI valerus gl' agit dil tschiel buc maunca!
Wilhelm Teil 681
Stauff acher. Terribla ei 1' ujarra e sgarscheivla,
E la ruina dils pasturs e muvels.
Gertrud. Gie, ins surporti quei ch' il tschiel tarmetta;
Mo 1' ingiustia sprezza in cor nobel.
5 Stauffacher. 0, cara duna! Questa casa nova,
Che fa a ti tonta legria, mira,
L' ujarra destruescha era quella.
Gertrud. Sentess miu cor taccaus jeu dil terrester,
Jeu mezza il tizun bettoss en ella.
10 Stauffacher. Ti creis aunc en humanitat! Segira
[p. 18] Gnanc ei la vita din affon en tgina,
Cur che 1' ujarra ei en furia.
Gertrud. En tschiel ha 1' innocenza in amitg!
0, mira anavon, buc anavos !
15 Stauffacher. Nus umens bein savein en il combatt
Curdar sco valerus guerriers, mo di
A mi, tgei sort ei lu la vossa, di?
Gertrud. Aunc letgas ha avertas il pli fleivel,
In sigl gind questa punt mei libra fa.
20 Stauffacher (sebetta en sia bratscha).
Tgi che in tal cor strenscha vid siu pez,
Quel astga batter er' per siu possess,
E gnanc 1' armada temma el din retg.
— En Uri vomm jeu uss immediat,
25 Leu viva miu amitg, il Walther Fürst,
Che er' sco jeu pertratga sur quests temps.
Leu anfla jeu er' il signur barun
De Attinghausen, che tegn car il pievel
E ha respect dils vegls costums et usits,
30 Schegie ch' el ei da gronda casa nobla.
Cun quels vi jeu secussegliar, co nus
Noss inimitgs savessen domignar.
Uss, Dieus pertgiri tei, cara consorta —
Duront mia absenza regia ti
35 La casa cun prudienscha e quitau —
AI pelegrin, che va cun devoziun
A Sontgs per las baselgias, a claustrals,
Che rogan cheu per lur conveut 1' almosna,
Dai abundont e tegn eis bein. La casa
40 De Stauffacher buca sezuppa, sper
La via ella stat, in hospital
Per mintga viandont, che vegn da quella,
[p. 19] (Duront ch' eis van enconter il funds della scena, passa Guglielm Teil si davon
tier cun Baumgarten.)
ßgO G. Antoni Bühler
Teil (a Bau mg arten).
Pli luDsch ei miu agit buc necessaris.
En quella casa mo iutrei, leu stat
II Stauffacher, in bab de tut ils paupers.
— Mirei po, cheu ei el gie sez — vegni!
(Vau enconter el; la scena seinida.)
La vendetga.
(Aue II Cudisch de Legier da Gerold Eberhard, Emprima part, Cuera, 1865, p. 159 f.)
Mazau ha siu siguur
II rustic servient;
Staus fuss il servitur
Sez cavalier bugien.
5 El ba quel stiletau egl uaul leu en il stgir; il tgierp ha el sfunrlrau el
Rein profund segir.
[p. 160] Et uss, engl armament dil cavalier ornaus, ei el lu sil moment sil bei
cavagl montaus.
Vul ussa galopar eu presclia sur la puut; cavagl vul buc passar, ad
10 ault sesaulz' el zun.
Ils spruns ded aur el dat uss al cavagl stinau; rao quel cuu spertadat
el flum ha el smanau.
Cun peis e mauns el ha uss sedostar voliu, mo 'I grev curass^ quel ha
a fuuds uss el teniu.
La (juacra a ses affous.
(Aus II Cudisch de Legier da Gerold Eberhard, Emprima part, Cuera, 1865, p. 173 f.)
Ault stava sil prau il madir risdiv,
Curclava la quacra en siu igniv.
Fatscheutas han quella mauau ord vart,
A casa la sera vegn ella per tard.
5 Cheu clomman ils pigns cun tremblont suspir :
„0, mumma, da cheu nus stovein fugir!
II rustic signur, che posseda quest prau,
Cul figl speras vi cheu ei ius; ba plidau:
„Segar quest risdiv nus stovein avon di!
10 Emposta vischins spert cun faultsch e risti!"
„Aunc temps eis ei", di lu la quacra, „quei sai!
Buc spert ein vischins cun servetschs paregiai!"
La quacra a ses afifons , La rosa clell' aua 683
La quacra lu sgola puspei ord vart,
A casa la sera vegu ella pdr tard
15 Cheu clommau ils pigns cuu tremblont suspir;
„0, murama da cheu nus stovein fugir!
[p. 174] II rustic siguur, che posseda quest prau,
Cul figl speras vi cheu ei ius ; ha plidau:
Ah, mir' ils vischins ein aunc buca veguii!
20 Spert va tier parents, supplichescha e di:
Vegni a gidar a segar e rislar
II prau de miu bab, per lu quel consolar!"
„Aunc temps eis ei", di lu la quacra, „quei sai !
Buc spert ein parents cuu agit paregiai !"
25 La quacra lu sgola puspei ord vart,
A casa la sera vegn ella pör tard.
Cheu clomman ils pigns cnn tremblont suspir:
„0, mumma, gie ussa stovein nus fugir!
II rustic signur, che posseda quest prau,
30 Cul figl speras vi cheu ei ius; ha plidau:
„Vischins e parents han gie buca dau fei !
Mo quintel uss pia sin tei e sin mei."
„Gie, temps de fugir", di la quacra, „quei sai.
Eis ei per mitschar cun affons combrigiai !
35 Confidas lavurs a parents e vischins,
Sehe vegnes cun eis ne tier terms e confins ;
Mo tras la vigur de tiu mann curaschus
Flurescha a ti il pli difficultus."
La quacra us fui cun ses pigns senza paus,
40 E lauter di e era il prau gia segaus.
Lii rosa dell' aua.
(Aus II Cudisch de Legier da Gerold Eberhard, Emprima part, Cuera, 1865, p. 175.)
II giuven matet quel fagieva termagls
Sil pi-au sper il lac, che da flurs era gagls,
La rosa dell' aua en gronda splendur
En V aua flurir el us catt' ad agur.
5 Et el cun curascha va tras la paliu;
La rosa schi bella havess el voliu.
„Stai cheu!" ussa auda '1 la muma clomar,
0, turna affon, ti savesses sfundrar!"
684
Gion Antoni Tour
Et el sin la muma vul bnca tadlar,
10 Sevolva e di: „Jeu vegu cert a mitscbai'."
Gia tonsch' cl la flur; mo uss sfundr' el annetg
Et anfla la fossa, che ha el cuvretg.
La mumraa uss plira e bragia bein ditg.
Tier ella uss curran affuns ord ilg vitg.
15 A quels ella clomma: „Mirei co la sort
Per malobedienscha ei stada la mort!"
II rerereiidnm.
(Aus der Gasetta Romonscha, Nr. 34, 1866.)
Tgei ei la tema dils siguurs
E fa ad eis tontas snavurs?
II referendura!
Tgei spirt terribel ils baruns
5 Tementa pli eunc, ob' ils canunsV
11 referendum !
Tgei fa sgarscbur als bürocrats
A lur amitgs ed avocats?
11 referendum !
10 Tgei far tremblar ils emploiai
Ch' ein memia bein uss endisai?
U referendum !
Tgei vulan administraturs
Uss bucca dar als simpels purs?
15 11 referendura !
Tgei irapedess eis de truschar
E milliuns tonts sfarlatar
II referendum!
Tgei sa ministers federals
20 Mo impedir de far scandals.
11 referendum!
Tgei bein teness quels a mis tregn
Scbegie cb' ei fuss nagin striegn
II referendum !
25 Tgei dat a nus mo segirtat,
Mantegn a nus la übertat?
11 referendum!
Tgei sto il pievel damondar,
Ad el tgei ils baruns er' dar?
30 II referendum !
Bein pia ! Sehe nus tuts volein
Ed er' cun aulta vusch clomein:
11 referendum !
Allura ston eis nus tadlar,
35 Cun bein ne mal a nus er' dar
II referendum.
GION ANTONI TUOR.
Na'ei yentira.
(Nach dem Autograph des Verfassers).
Tgei ei ventira, vus magnats,
De grondas pofsefsiuns?
Tgei manegieis, vus magistrats
De grondas pretensiuns?
5 Vus theologs fors' egl orar
Quei scazi leu carteis?
El reflectar, examinar
Vus philosophs 1' anfleis?
Nu' ei ventiia, Eu Speionza, II zen
685
Sch'ils plaids, ch'il sabi ha plidau
10 Tier Croesus, relg pufsent,
Han eunc vigur sco el pafsau,
Tgei ei pli evident?
Che n' abundonza ne splendur
Culla ventira van ;
15 Ne la sabienscha ne rhonur
Nus ventireivels fan.
Quel che ne rechs ne paupers ei,
Ch' encuerra pcrfectiun ;
Cuntens sco gl' ei, fa sco '1 duei,
20 En sia posiziun.
Po dir : „Jeu sin quest raun
II ventireivel suu."
Pigl aveguir sez a la fin,
Nus giudicar duein negin
£q Speronza.
(Nach dem Autogrnph des Verfassers.)
En speronza cun speronza
Sundel jeu vegnius sil mun,
Dundel giu la declaronza:
„Struscb sai oz, nua jeu sun."
5 Sco en siemi bialla retscha
De nies ous han vi pafsau,
Dil solem di, che madretscha
Mei tiel baten ha purtau.
Tut il temps de giuventetgna
10 Calirus hajel sperau,
Tut sperar mo carschadetgna,
A giavisch nuot ha purtau.
Nuot suenter fin e mira
Tochen ufs' ei daventau ;
15 Bia speronza, pauc ventira
Stau per mei ei pauc giedaii.
Cun il spirt, en phantasia
Tut il mund hai surmirau,
Vivel en melanconia
20 Ufs' sc' in pauper bandischau.
Cun il cor, che en carezia
Mei en temps ha embratschau,
Ha mei er 'dil mund grondezia,
Contentienscha bandunau.
25 0 ballezia, o carezia!
Fatg ei quei, ch'ei ufs' vargau,
Mo spargniau fufs bia tristezia,
Vess en Dieus solet sperau.
Aschilunsch ha la speronza
30 Gl' avegnir ufs' giu serrau,
Che hai mefs en emblidonza
Tut e priu dil mund cummiau.
II Zfll.
(Nach dem Autograph des Verfassers.
Schon la naschienscha d'iglaflfon
Annunzi' a tuts il zen.
E cloma, cloma pign e gron
Tier il Sogn sacramen.
5 De ault, sublim clutgö el dar,
Recent, migieivel sun':
10
„Naschiu ei oz in eungel car,"
Vegni! „Rabatt' il tun.
El tucca, suna vinavon
„Vegni cul niev naschiu,
Dil baten aua al daeraon
Pren quel e rend' a Diu."
686
Gion Antoni Tuor
El tuna, suna pli e pH:
„Madretscha e padrin,
15 El tempel Christi en vegni
Clin vics afFon carin!"
Sehe van dil zen cloms per agid
En tutta direcziun ;
Sco setractont mo de salid
Ne tresta perdiziun.
j.Sco niev comraember s' il pren- 45 E ei d'la patria horizont
dein De teraps stgirs e curclaus,
D' l'humana Sozietät, Stat sils confins nus sraana-
Ch'el baul e tard solemnamein tschont
20 Confefsi la verdat. Nies inimitg armaus;
Dil baten aua lava giu
Las maclas, forza dat
De viver e survir ä, Diu
En Vera pietat.
25 Ei igl affon cul temps carschiu
S' in giuven, tafFer, um,
Ei '1 zen puspei ch' h que
„maria^'
Dat il dueivel num.
Sco spus quel clom 'el tiegl
altar,
30 Per prender giu gl'anni,
Solem quel alla spusa dar
En plazza dil tschupi.
Schmanatseba er' beinduras fiug
Dnront ils dudisch meins,
35 D'en tschendra metter tut il liug
E consumar ils beins;
Ne vegn tempiasta cun cametg
E lunsch min 'ils funs,
Per tetg, bagetg ha nin schur-
raetg,
40 Maliiura pren las puns.
Gull' intenziun de rumper en
50 E nus humiliar,
Sco pz'ischuniers manar naven,
II pievel maltractar.
Seh' ei'l zen puspei, che cloma
tier:
„Las armas neunavon!"
55 En stuornas tut sut la bandier'
Van, cuorran ton sc' ei pon;
Lur existenza, vet' e seun
Tuts prompts ein d' unfrir si,
La spada tratga enta meun
60 Eis tegnen notg e di.
Battent per patria, libertat
Encunter gl'inamitg,
Bein crod' enqual er'el combat
Tenins de vitg en vitg.
65 Vi accompogna uss' il zen
D'la patria defensur,
E silla foss' in monumen
Sesaulz' en si' honur.
Mort della Muronza, Kcflectiuns sur il project „Lucmanier"
687
Mort della Mnronza.
(Ineditum nach dem Autograpli des Verfassers.)
Tgei desideri, tgei dolnr
Gl' intern miu sto sufrir,
E quei tut mo per spir amnr,
Bein trest miu avegnir.
5 Tot la natir' ei in desiert,
Nuot po mei pli legrar,
Da lunsch, maneivel gliei tut
miert,
Nitot sa mei consolar.
10 Von temps dil mnnd ses Orna-
ments
Figievan imprefsuin,
Mi preparaven levs muments
Ufs mo consternaznin.
Ue la carezia ferms ligioms
15 La fofsa ha schligiau,
En carezont cor ses tiglioms
Ha freida mort plontau.
Cun cauldas larraas, grevs sus-
pirs
Ufs deporeschel tei,
20 Mo adumbatten ein mes pHrs
Tgei tresta sort per mei!
Sut tiarr 'en paisch raufsa bein !
D' la fofsa monumen,
„Von Dieus sin thron nus seve-
sein"
25 Savens fa endamen.
ReflectiuHS siir il project „Lucniauier".
(Aus II Grischuu Nr. 4, 5, 6, 1859.)
Dapli che Tidea de quella grond' interpres' ei vegnida tschaffada si
d'entginas paucas renomadas personalitats eis ei vegnu tractau sur da quella
materia pli u meinz en tuts organs publics. Mintga gasetta secarteva de 5
stuer annonziar en grondas letteras ils meinis e conclus proponi deilas
societats interessadas leutier. Gie ei ha dau moments nua ch'il project
„Lucmanier" era il discuors de mintga di et occupava ils umens de spert
e d'eminenza de nossa patria Schwizzera, della Fronscha, Italia e Germania,
e quei per motiv che la realisaziun de qnei project ei adina vegnida con- 10
siderada sco in dils pli gronds eveneraents, tras il quäl tutt la tiarra
tudestga fuss mess' en directa relaziun cull' Italia e Fronscha meridiana
de maniera che quellas naziuns vegniessen pli aproximadas et il commers
sefigies cun tutta vivazitat, meinz cuost e meinz temps, causa d'in' enorm'
impurtonza a riguard la formaziun di4s pievels europeics egl avegnir et il 15
beinstar general tras sperta e me(m)[n]eivla coramunicatiun.
Nus lein buc' intercurir, sehe l'execuziun din tal project sei pusseivla
ne buca pusseivla, quei pensum lein nus surschar ad auters e viver della
speronza, che tutt las depensas fatgas per prender si ils plans, las lingias
las pli favoreivlas e meinz custeivlas etc. seigien buca vegnidas fatgas 20
C88 öJo" Autoni Tour
adurabaten e senza calcalaziun. Supponent, che la via vegni continuada
resp- la lingia prolongida da Cuera tras la Surselva a Muster e da leu
tra3 ne sur il Lucmanier lein nus en quei cas soletamoin far entginas
daraondas sur nies avegnier. Tgei influenza vegn alura quella haver sin
5 nossa populaziun grischuna e principalmein silla Surselva? Tgei avantags
ne dischavantags vegnin nus da quell' a puder spetgar?
Circa sis meins ein passai dapli che la via de fier St. Gagl a Cuera
ei vegnid' installad' e la populaziun de nossa capitala ei vegnida surprida
per Temprema gada della pusseivladat de transportar e sefar transportar
lOcuUa spertadat d'in utschi volant ti-as la forza de fiuc et aua. De
lurenneu ein schon fetg biars seprofitai de quella chischun per far excur-
siuns e visitar certs marcaus e certas contradas de nos cantuns
confinonts, d'ils quals ei vevan savens udiu, enqual er' eunc viu mo solet
en siemi e mai en natura. Pli ch'ina gada havein nus giu l'occasiun
löd'observar femnas veglias, che pigl auter vulan saver nuot de tut quei che
daventa daniev, ad ir cnn prescha tier la via de fier, sehend cun bucca
rient' e hilaritat: Oz lein nus er' eunc ina gada, avon che murir, far ina
spaziada a la moda nova. Aber bucca mo ils habitons de Cuera, dils vitgs,
vischneuncas e vischanonzas ein il davos temps sgulai ora pli che gl'ordinari,
20 er' ils jasters ein vegni neutier pli numerusamein, tgi per extender ne
renovar lur relaziuns commercialas cun nus grischuns ch'essen eunc quasi
SCO en naschienscha sin quei territori de speculaziun, tgi sco turists per
mirar e contemplar las remarcabilitats de nossa vegl' e renomada capitala,
la bial' et imposanta situatiun de nos cuolms e vals, nossa greppa e peza,
25 nos glatsches etc. Auters vegnien e quei surtut il temps de stad per
restabilir lur sanadat guder e respirar noss' aria pura e sanadeivla, eunc
auters per gustar nos vins prezius, enconoscbents sco nectar, nos salams
confortus", nies mel e caschiel tuetschiner, artechels, che mo glieut, che
possedan quels buc, san preciar.
30 Denton avunda. In pas pli anavon.
Gl'unviern svanescha, la permavera ei arivada e nus vesein a metter
meun vid la lavur, tut la Surselva blocada cun luvres, siton, cavon e sbu-
lon di e notg senza negina fin, per ton pli gleiti puder ira cun posta ful-
minanta da Cuer' a Mustör e vizaversa. — Las lavurs ein terminadas e
35 nus observein ch'ei vegn fatg preparatiuns las pli grandiusas silla fiasta
deir uvertura della via ferrada. Nus lein nuota far menziun dils vins
gusteivels, dils gientas e las tratgas che vegnien sin tal di vegnir survidas;
quei ei per nus causa de meinz impurtonza ; qli grond interess offrescha a
raintgin l'arrivada digl emprem trän. II di fixau tut ei solem; vegntgin
40car ed eunc dapli, tut curonai, formeschan ina liugia; ils directurs cun lur
giuvnals ein ils emprems, che prendan platz, tuts auters fan suenter; il
pievel grond quei mira tier e clom' Adieu! bien viadi tiel Badns! Ils
cavals ein sut stada(n)ls, sil buc il postiglon, uss' sgola la bandiera, in schull
Reflectiuns sur dil project, „Lucmanicr" G,S9
e tut s'extenda! Sco in paliet schvanescli' il trän als egls dils spectaturs.
Suenter la riva dil Rhein harmonesch' el ramur cun ramtir, in hui ! e schon
saluteschan a Glion si' arrivad' ils canuns, murtes ed auters uaffens de
purla. Halt in momen! Mo tutt la Fopp'ei stremblida; Fallera, Sevgiein
e Ladi negina vesida pli han tras fem e femera. Lugnezia, pauc meglier 5
cun tei! Vul il niev di present ti mirar, stoss esser pli sperta; en Porclas
selai buc ruasar, per a temps eunc a Glion arrivar. Adunbaten curreis,
vus umens e femnas; spitgar il retur uss' stueiss. Naven va il trän e
gl'entusiasmus rump' er' en vivats e cloms. Strusch fatg e tut la Sursaisa
schon trembla, plein de tem' e stermen, giud il fenoinen, che sepassa leu 10
giu el bass, bien che mo pauc tut cuoza. „Mo Deus, Sig^ Reverent, sevol-
van tier lur spiritual ils d' Uors, chäu geu las Pardällas semidadas ein el
firmamen ; in comet lau giust ei passeus, sburflont bä feug e bä flomraa."
;,De tgoi po quoi esser enzena?" Da quei ils de Broil las novas schon han.
Sasvigläuns ei il leug il pli favoreivel d'aspect; seredonai lau tuts oin, 15
en attesa da quoi che vegn lau geu daventar. „Rrest" gi tier seu cusrin
Plasch, balbitont Mari Noina: ,,Miroi, miroi tgoi lau vegn, oi quoi la voia
da fier? Mo Dous co quoi va, negin' idoia sa ins fa, scina särp sittonta
tut va!" Sin quei tuts datan in greu e agl egl ei sepärs il trän. Ils de
Trun quols restan tuts freids, negin spectachel per eis ; honnur fan eis alla 20
fiasta engrau, sco pievel civilisau. Rabius e Sumvitg cun sgarschur
ritscheivan il gast.
0 Tschamuot ein tuts ressambli e spetgan e spetgan, uss' eisel eheu.
Tier Pieder dei Paul: „Vos mirei leu, con dabot tut quei va! Tgei
fugera! contas rodas! tgei calderaü Tgi astg' eir en cheu?!" PintgaS'.')
Statiun, cuort' impressiun ; vinavon va il trän , brastgas e brenzlas mo fal
endamen.
Quels de Mustfer han grondius lur grond mareau ornau; S. Plazi,
claustr' e gl' entir vitg en fenglis e pindels; ils magistrats en grande
tenue quei di fan fiasta mo eis. Medel , Tujo(s)tsch de lur Munpös vesent 30
vegnir il |trän, negins plaids an per lur schmarvegls e dian ins a
r auters :
„Quai tschoben, quai tscho! Mu na gliez, jubetg, ju mon betg en co."
Denton ei il trän ventireivlamein arrivaus ella staziun de Muster, il vapur
vegn schaus lartgs, ils jasters van alla tabla, il pievel considerescha il
cavagl trojan.
Solemna sco dueivel ei stada la fiasta tenida sil di nua che nus vein
schau marschar pell' emprema gada la via de fier da Cuera entochen Muster
per prender ses cuors regulai. Tgei ei ussa las consequenzas, tgei ils avan-
tags che quella vegn a durtar?
Nus lein far mo cuorta menziun della fadigia che nossa glieut han
ne silmeinz quels, che vulan, pon haver duront tut il temps che las lavurs
cuazau e silsuenter l'ins sco emplojai, auters occupai vid differentas lavurs
Romanische Forschungen VIII. 44
(390 Grieri Nuth
necessarias pil mantenimen della via. In' autra questiun ei la midada
in moribus.
La via de fier ei caussa cbe tilla, che tschaffina. Tgi per merveglias,
tgi per spazatemps, tgi per autras fins e miras vesein nus vegnir giu de
5 nossas montagnas, ord Vrin, Val, Pigniu, Val-Sumvitg, Medel e Tujetsch
per tras nova mauiera de spediziun pli sperta e pli maneivla ch'avon tempa
eunc far ina visita ä in tat, ä ina tatta, ä in aug ne ä in'onda, ch'ein
secasai sut tut in auter tschiel e solegl. Umens de sisont' onns, femnas
de siatonta, pign e grond , glieut de tutta vegliadetgna, che mo ä, certas
lOoccasiuns de pardunonza han bandunau lur liuc natal e schiglioc en lur
vita forsa bucca passau la distanza de quater ne tschun uras en circuit,
tuts surpren igl anim d'ir'ora el mund. Quel chei staus ina gada ä S. Plazi,
quel vul uss' ira pli lunsch, silmeinz tochen Glion, per mirar ils gronds
casamens digl emprem marcau vid il Rhein. Quel che haveva viu Glion,
15 vul uss' eunc frequentar la fiera de Cuera, mirar il Paris Grischun. La
via de fier va dabot e cuosta fetg pauc; en in pör uras ei ins gie trans-
locaus.
GIERI NUTH.
Landrichter Peler Äntoni de Latour.
20 (Aus II Grischun, Nr. 15, 1864.)
II davos di des Mars ha sigr. P. A. de Latour priu commiau della
vita terrestra. Ded el sa ins dir: el ha viviu m(u)[e]aia ditg per eunc far
sensaziun tras sia mort, e quei per raschun eh' il carstgaun emblida eunc
pli prest ils vivs, che quei ch' el emblida ils morts. Fuss sigr. landr. Peter
25 Antoni de Latour morts avan circa 50 ons, sehe fuss quella mort Stada in
evenement per 1' entira Svizzera, pertgei che de gliez temps fuva el in um,
che haveva cun ferm bratsch e eminenta inteligenza et energia cargau en
las rodas dellas fatschentas politicas.
Sigr. P. A. de Latour ei naschius a Breil igl on 1777. Ses studis ha
.30 el entschie(n)t en la scola della claustra de Muster. Pli tard ei el vegnius
sin il gymnasi d' Augsburg e de leu sin 1' Universität d' Ingoldstat, nua
ch' el ei seocupaus cun las scienzias juriticas. Ins seregorda eunc che ses
contemporans tenevan el gia en ils ons de ses studis per ina extraordinaria
capncitat. A sia habilitat e per part probabel era alla posiziun de sia
35 familia eis ei d' attribuir, ch' el compara gia sco in giuven de 20 ons sco
scrivon della ligia grischa. P. A. de Latour ha pia eunc surviu alla patria
veglia, quei ei alla independenta republica rhätica. Che sia giuventetgna
Landrichter Peter Antoni de Latour ß91
croda en 1' epoca dell' uniun della Rhäzia cun la Helvezia, ei stau de
speziala importonza per sia cariera politica. In figl dellas alps rhiiticas,
in montognard furius sco las bovas e lavinas denter las qualas el fuva
cerscliius si: desiderava el ina libra, independenta Rbäzia, della quala el
carteva, eh' clla fussi en tuts riguards possenta avunda per seconserver e 5
sesvillupar independentamein En consequenza de quels principis fuva el in
incarnau inimitg della Helvetica. Cun las arnnas entcn mann ha el battiu
enconter quella^ marscbont 1798 cun ses Sursilvans tocben Domat enconter
las armadas de Loison.
Dil teraps della Helvetica et ils empriras ons della mediaziun steva il 10
giuven Pe(r)tcr Antoni ferm seraus vid il pievel, al qiial la nova republica
plascbeva ascbi pauc sco ad el. Igl on 1807 compara el per 1' emprima
gada sco mistral della Cadi en il cussegl grond. En quella auctoritat, en
la quala el ha represesentan siu cumin 25 ons, liaveva el plann e plaun
acquistaii ina extraordinaria influenza^ scliia cb' ins auda eunc oz il di, 15
ch' el bavevi ils deputai della ligia grischa vid ina corda. Igl on 1809 ei
el vegnius bundsstatthalter e 1813 passa el en il cussegl pign sco land-
richter. Sco enconoscbent setractava ei giest de quei temps per la dcfinitiva
uniun della republica rhätica cun la confederaziun. En uniun cun auters
energics caracters sco Rud. Salis , barun Heinr. Salis^ regens Putseber c 20
plirs auters, ha Latour cargau il tgamun della partida anticonfederala. In dils
pli extrems acts de sia activitat ei 1' insurecziun dils purs della [val] Sursea
Stada, ils quals ein tras sia influenza compari a Cuera, et ban sforzau il
cussegl grond de puspei introduir la constituziun cb' existeva avon 1792,
d' anullar tuttas convenziuns fatgas cun la confederaziun, pia de restabilir25
la veglia independenta republica rhätica.
Quest conclus provocaus tras la forza, incommensuraus alias relaziuns,
sbittaus della possenta e numerusa partida confederala, ei malgrad l'energica
opposiziun de Latour e sia partida, puspei vegnius dismess, e la Rbäzia ei
sco cantun Grischun daventada in commember della confederaziun svizzera.30
Per raschun che la contrapartida de Latour haveva il surmaun , e per
raschun che quella saveva, che quel fussi in perigulus inimitg della situazinn
nova, ei el era per in entir deceni buca vegnius elegius pli en las superiuras
auctoritats cantonalas. Plaun e plaun ein las bostilitats poli[ti]cas e per-
sonalas secalmadas; vid ina independenta Rbäzia saveva era Latour buca 35
paterfgar pli, et aschia ei era el silmeinz dadoravi sereconcilaus cun las
relaziuns novas. Igl on 1823 ei el puspei passaus en il cussegl pign; era
ils ons 1825, 28, 31 e 36 ei el staus commember de quella auctoritat. En
autras auctoritats cantonalas ha el luvrau quasi senza interrupziun tocben
ils emprems quaronta ons. En la Cadi ei el tocben sin quei temps staus 40
il factotum. Sut il titel „Sia Sabientscha" godeva el leu in general credit,
il quäl el ha manteniu tocben tier ils viriveris dil „Sonderbund". Che la
nova confederaziun plascbeva ad el eunc mender che la veglia, capescha
44*
(j92 Grieri Nuth
scadin che sa, clie sin spirt era eunc adina attascliaus alla veglia Rhäzia.
Cun la nova confederaziun ha el mai saviu sereconsiliar, e per quei motiv
ha el 1849 , nua ch' el ei per la davosa gada staus elegius sco deputau
della Cadi, en quella qualitat seschau substituir tras siu nefs sigr. Caspar
5 Latour. De quei moment daven ei el vivius retratgs, e seh' el haveva eunc .
simpatia per questiuns cantoualas e federalas, sehe basava quella quasi i
exclusivamein sin la gronda aflPecziun, eh' el haveva per siu Caspar, che j
steva en directas relaziuns cun tut quellas questiuns. A sia vischneunca ha ,
el serviu 60 ons, sco gierau. Eunc igl on vargau han ses convischins
lOportau el en il feauteuil sin cadruvi per leu puspei unanimamein confirmar
el sco gierau. Sia premura per il beinstar de ses convischins ha buca
bandonau el tochen sin igl pli davos moment de sia interessanta vita.
Conservativ de persuasiun all' antica ha el viviu en ina perioda d'aschi
grondas midadas politicas e socialas, ch' el fuva continuadamein en con-
15traversa cun siu temps, e de cheu deriva ei, che sia plema, ch' era ual
aschi vervasa en igl idiom german, sco quei ch' ella fuva exelenta en il
lungatg romonsch, sedistingueva priucipalmein en la polemica et en l'ironia.
Pliras gadas ei el separticipaus vid redacziuns de fegls politics romonschs
e tudestgs, mo el ha eunc scrit fitg bia ch' ei restau manuscript. Speronza
20 che quei vegni bein conservau.
Compegliau ensemen las qualitats de quei um, sias habilitats, siu I
caracter e sias prestaziun[s] sa ins dir: in grond um della veglia Rhäzia ha j
ils 31 de Mars 1864 tras ina leva et edificheivla mort finiu siu curs terrester i
per seunir en ina pli ventireivla vita cun quels vegls Rhäziers, ch' eran siu
25 ideal. R. J. P.
Pater Theodosius.
(Aus II Grischun, Nr. 8, 1865.)
Ord serein firmament vegn nunspetgadamein il furius cametg e sfracca
il gigantic ruver, che, sco ina cedra dil Libanon, penetrava ils libers culms
30 della Helvezia cun sias colossalas ragischs, las qualas stendevan lur cagls |
lunsch viden las fritgeivlas planiras italianas, germanas e franzosas: duront!
ch' il ferm best, spatetschont sia protegienta roma sin tuts mauus, alzavai
sia tschema enconter tschiel, mussont al carstgaun la via dil salid. — Da
Heiden anora annunzia il telegraf ils 15. dil cor. „Gener alvicar P.Theo-,
35dosius ei cheu morts della daguota!" Pign e grond resta surpriusda.
quella trista nova, e la profunda sensaziun, ch' ella caschunescha, mussa
cun evidenza, che la mort haveva fatg fin ad ina vita d' extraordinaria im-
portonza. Era il numerus pievel, ch' ei comparius ils 18 d. qu. a Cuera
tier la sepultura dil destinguiu capuziner, ei in ecletant argument della
40stema et affecziun, che quei remarcabel um godeva tier catholics e pro-
testants.
Pater Theodosius 693
Deuuiider quella stema et affecziun? Denuuder il respect, che secom-
binescha mo cuu il nura „Theodosius"? — Della grondissima activitat c
premura per il salid material e moral dil proxim; d' iaa philosophia, che
haveva profimdameiu sondau e tschaffau il spirt dil temps cun tuts ses
avantatgs e ses defects; delF inteligenza et energia din spirt, che seo-5
cupava mintga moment cun las pli importontas et urgentas questiuns con-
fessionalas, politicas e materialas.
Ei sa cheu buc esser 1' iutenziuu de dar ina caracteristica dil reuomau
defunct; tgi che vul quei interprender, sto seh' el dei saver esser giest,
ordavon [djilucidar ils principis philosopbs, ch' erau tier Theodosius ils moturs 10
de siu entir operar. Las ideas, ch' el haveva dil stat e della baselgia, en
special dellas obbligaziuns de quels dus Instituts, ein aschi grondiusas,
ch'ell(e)[a]s vegnieu muort la permanenta forza dilg egoismus buca tgunsch
aschi spert vegnir realisadas. La dignitat dil carstgaun fuva avon ses egls
aschi gronda, che tuts auters cassuals attributs svauevan. Tgei posiziuu, 15
ch' el teneva per la pli favoreivla, indicheschan ses Instituts e ses sequents
plaids: „En l'ignoranza e lischentadat et era en il combat cun la pupira va il
carstgaun alla malura." La vita dil carstgaun considerava el per ina summa
de moments, dils quals ins dei perder negins en lischentadat, essent che quel,
che vegli moralmein e materialmein far sia obligaziun, hagi adina necessaria 20
occupaziun, sesanfli el en tgei sfera ch' el vegli. Podessen exempel[s] gidar,
sehe havess Theodosius sez mussau, che sias doctrinas selaschien practicar.
Naschius a Mustair ils 23. de Matg 1808. da geniturs, che vivevan della
lavur de lur bratscha, ha el en ina vegliadetgna de mo 8 onus bandonau
la casa paterna, et ei ins a Taufers per emprender tudestg. Cun 10. ons 25
ha el a Bozen cntschiet ils studis gimnasials, ei de leu vegnius en il gym-
nasi de Stanz^ nua che siu frar^ in capuciner, fuva professor. La rhetorica
ha el fatg a Aarau, e cun ina vegliadetgna de 17 ons haveva el en il
seminari de Lezi a Cuera absolviu la philosophia cun tal success, che
Regens Putscher ha ad el leu offeriu sia professura della philosophia. AI 30
Spiritus Florentini plaschevan las relaziuns dils seminari episcopal buc, el
pren siu sac e va de porta-sut ora senza propriamein saver, nua el vegli
semanar, ne tgei el vegli far. Sia via meina el a Baden, nua che siu frar
era denton morts e satraus. Crispin, schia fuva Theodosius bategiaus,
viseta la fossa de siu frar, il quäl fuva staus in destinguiu commember35
della provinza dils capuciners, e cheu sin la freida fossa d' in car frar ei
Crispin sedecidius de vegnir capuziner. El sanunzia tier il provinzial
P. Sigismund Furrer, et ils 22. d' Oct. 1825. intrescha el en igl urden dils
capuziuers cun il nom Theodosius. Primiziau ha el 1830. Da quei temps
ei el vegnius a Solothurn sco directur dils uovizs, e suenter anflein uns el 40
a Baden, gl' emprim sco professor della theologia e suenter sco guardian
della claustra de leu. Ei arriva igl on 1841 cun sias egitaziuns enconter
las claustras. Suenter ses principis juriti(e)[c|8 e morals, sco catholic e sez
0*14 Gicri Nuth
saccrtlot clnustral Hcopoueva Tbeodosius cuu 1' eutira forza de sia eiicouo-
schenta rhetorica enconter la sligiaziun dellas claustras. El concedeva, che
las claustras seien sezas la culpa dell' autipatia e dell' oposiziun, clie semustsi
enconter ellas, per quei ch' ellas cun lur enormas forzas negligeschien de
5 sofar commuuezeivlas. Tbeodosius leva ina reorganisazinn dellas claustras,
lur commembers e lur facultats deien survir als basegns morals e materials
dil pievel, ellas deien daventar Instituts, che lavurien per 1' educaziun della
giuvantetgna , per il pauperesser, per il susteniment de malsauns. etc.
Ils rabiai adversaris dellas claustra(u)8 ban observau, die las doctrinas de
10 Tbeodosius vegnien ad eis fetg perigulusas et ban signalisau el per revo-
luzer. Vesent Tbeodosius, cb' el sei buca pli segirs en il cantun Aargau,
ha el quel bandonau et ei fugius en Fronscba, Las auctoritats d' Aargau
ban en sia absenza sentenziau el tier 3 ons priscbun et exiliaziun per sia
vita. II temps ba midau quellas relaziuns* Tbeodosius ei vegnius graziaus
15 e ses pli vebements inimitgs digl Aargau seqnintavan ils davos ons denter
ils megliers amitgs de Tbeodosius.
Da Lyon vegu Tbeodosius ad Altdorf, nua cb' el ei sedaus tutta bregia
per 1' emeglioraziun dellas scolas.
Gl' on 1845 vegn elclomaus a Cuera sco superior della pleiv catbolica.
20 Cbeu entscbeiva sia grondiusa activitat comunizeivla. Alla pleiv catb. dil
Hof Cuera bael dau ina dellas meglieras scolas elemeu(s)taras, cb' il cantun
posseda; la catbedrala, il senteri, gl' eutir Hof ba el renovau cun enormas
expensas. El ba scafiu scolas superiuras per giuvnas e per giuvens; siu
Institut de Sviz fa vengonza concurrenza alias meglieras scolas cantoualas,
25 e tgi vul sesmervegliar, scbe las expensas per la creaziuu et alimentaziun
de quel survargavan las forzas d' in um, cbe possedeva nuot auter, cbe sia
rassa griscba. Entirs cantuns scbeman sut il burdi de tals Instituts e
Tbeodosius stoveva persuls portar quei burdi ! Nuotatonmeinz absorbava la
premura per 1' educaziun della giuventetgna euuc per lunscb buca 1' entira
30 activitat de quei um, contrari el anflava eunc temps per extendidas missiuus
e per la cura animarum de sia nuraerusa pleiv; el anflav(l)a temps e forzas
per crear spitals, Instituts orfanils, de soras de scola e della misericordia,
las qualas el ba mo en la Svizzera rabetscbau sin in diember de varga |
400 persunas, cbe sededicbescban exclusivamein u all' educaziun della giu-
35 ventetgna ue alla greva clomada de survir a malsauns.
Tbeodosius veseva, cb' eunc in auter factur cargi cuu forza en las re-
laziuns socialas, e quel sei la lavur. Per procurar lavur ba el igl emprim
encuretg d' introduir en il cantun Griscbun lavurs de manafactura, e veseut
cbe quei leva buc ir, ba el entscbiet cun fabricas. Cbeu ei el Iura pir che
iO mai vegnius en las grevlas dils speculants, e la erisis generala ba era sur-
priu el. Per cun energia d' in liun sedefender enconter la pressiun fiuan- |
ziala, che pressava el, banduna el siu generalvicariat, cun il quäl el fuva |
vegnius bonoraus 1860, e percurra puspei il muud per aquistar agid.
Fidel Willi
695
V Italia, la Frontscha perfin V America e 1' Africa, havevan ad el sez et a
sias soras differentas gadas dau agid ; siu meglier terreu fuva denton la
Germania, e per quei ei el era la davosa gada seviults cheu enconter.
Cun enorms strapazs, strusch resti si dies, travarsescha il pauper Capuziuer
la Germania din cantuu entoclien lauter. Grondius aspects eran sia con-
solaziun. En las ferdaglias dils 8 de Fav. ei el per fatscbentas ch' el
liaveva a s. Gagl, vegnius tras il Tyrol e sur igl Adlerberg, et ils 15 ha
la mort nunspetgadamein fatg fin a sia aiilta missiun. Sehe numerus merets,
sehe carezia proximala seh' in compleiu sesuufrir a Diu et alla carstgaunadat,
seh' ovras de misericordia formeschan la facultat, cli' il carstgaun sa prender
cun el vi sur la fossa, seh' ei Theodosius comparius cun grondas rihezies
avon il divin derschader. Dieus coucedi ad el il perpeteu ruaus.
FIDEL WILLI.
Oüna Maria Biililer de üomat 1799.
(Nach Ms. Ne.)
Gronda fuva bein la guerra
Dils Franzos cun ils Grischuns.
Fitg tremblava nossa terra,
Ferm tunavan ils canuns.
5 Perms, versai de far battaglia
Eran ils Franzos zund fitg;
Buc podeva la puraglia
II cautun defender ditg.
Vesas gl'inimitg sgarscheivel
10 Leu a Domat tut mazzar?
Segner! eis ei buc posseivel
Als Grischuns de se salvar!
Ina giuvna ferma, bella
Vegn neutier en qnest moment
15 Batter vul quella purschella
En perighel schi trement.
Ella cloma tut segira:
„Tgei temer e tgei fugir?"
Ella ha, stupescha, mira!
20 Bucca tema de morix-.
Oravont va cun fidonza
Uss 'la giuvna el combatt.
Tuts suodan cun speronza
Igl exempel' ch'ella dat.
25 Mo in pal la giuvna prenda,
Sils Franzos dat furibund;
Agl emprim il tgau la fenda
E sturnescha il secund.
30
Quei ils inimitgs vesevan
E spert fuian anavos.
Alla giuvna bucc podevau
Star enconter ils Franzos.
Liberal per questa gada
Eran Domat, ils Grischuns.
35 Onna Bühler, la stimada,
Vivi en nossas canzuns!
696 Gion Arpagaus
GION ARPAGAUS.
Guder e schar guder, quei fa piascher.
(Aus der Ligia Grischa, Nr. 8, 1867.)
Per vegnir avon a malas entelgienscbas, lein nus da biala entschatta
5 observar, che nus haveieu bucca la mira de far sunar e saltar tudi. En-
cunter tallas tentaziuns pertgira nus il plum de nies temperament. Eunc
bia mcins professein nus la doctrina dils epicureers, che vulau far star
leger ils giuvens, per tema ch' ei vegni nevitier in temps, nua che las rosas
calien ded esser bialas e las gielgias ded esser loschas. Na ! nus lessan
10 schar guder la glieut cun miet e mesira, essend perschuadi, che dischents
divertiments segireschien aschi beiu sco aucturs et oraturs encunter sviaziuns
moralas. Las pezzas de nos quolms, la stgiradetgna de nos uauls, la pro-
funditad de nossas vals ensemblamein cullas fadigias de gudognar e man-
tener ils miezs de sustentaziun, quei tut dat al Grischun plitost il Stempel
15 de tgeua meditaziun, che de sunouta conversaziun.
Cun tut dat ei glieut', che san bucca co selamentar sur dil prender tier
dils plaschers mundans. En nos egls ein tallas lamentaschuns malfundadas,
magari seh' ellas curdassan giud scantschalla. Nus sereferin en quei riguard
sillas relaziuns de persunas attempadas, che san dir co ei mava tier eunc
20 avon 50 e 70 ons. Las frestgas figuras de gliez temps, aschia raqucntan
nossas perdetgas, cun aveinas buglientas, cun cors ault attents^ pleinas de
moviment e veta, quellas figuras vesan ins ussa derar. — Danunder ina
talla penibla midada? Senza far meuziun dalla midada uisa de senutrir,
lein nus per quella gada secuntentar cun far ver, co in va entuorn culs
25 giuvens vischius dil mund.
El best della mumma sto igl affon schon semetter en de purtar la
brenta. Malgrad siu sesalzar e tgular si pellas fanestras, sco de far en-
telgir sia bassadetgna ded ir ora e far enconoschienscha cun quels de siu
p^r, far enconoschienscha culs baus della tiarra, cullas flurs dil camp e
30 culs utschals della aria, nunditgond siu gargiament de far enconoschienscha
cul mund, vegn el sutteraus en sia tgiua e condemnaus alla sien, nun-
haveud la muraraa ne peda ne veglia de piarder temps cun termagls. Cheu
havein nus in puccau capital, mo el ei bucca persuls! — Strusch ha il
prenzi en caultschas, il quäl daventa per 5 ons pli baul ch'entruras, sehe
35 sto el survir baul alla mumma e baul al bab. Avon temps havevan ei (
uuota quella prescha de metter ils buobs e buobas sut il giuf, anzi tenevan
las mummas per ina honur de tezzar ils buobs silmeins dus ons e babs de i(
bunas casas havevan per maxima de schar s' infirmir compleinamein, avon
che metter sut grevas lavurs. Eunc bia meins havevan ei da gliez temps
40 prescha de far ir a scola, maniond che las forzas spirtalas creschieu de
Glider e schar guder, quei f:i piascher G97
sesezzas ciilla sviliipaziun corporala. 11s pedagogs ded oz il di eiu vegni
silla idea d' elevar il spart ciin miezs d' instrucziun, senza pli luuscli tener
quen dils ons. Ei gliei bucca avunda^ ch' ils affons vegnien de 6 e 7 ons
condemnai alla scola e leu raurtirai e tribulai circa 6 iiras a di , mobein
domonda la disciplina beinduras eiinc, che la buobanaglia setegni bucca si 5
sin vias e plazzas, fetschi bucca ses termagls ella neiv, fetschi bucca en-
conoscbienscha cul glatsch e cullas scarsolas incommodescbi buc antra glieut
cun dar plattas, dar il botscb, dar mazza cucla, dar beigels, e cun tons
auters divertiments, artai filialmein da lur pardavons.
Sco tats e tattas deien buobs e buobas ir per ina via vi, senza seglir 10
ue dretg ne seniester, cul tgau a bas e siirtut senza paterlar e cantar. Las
reglas che vegnan prescrettas alla buobanaglia, fan ins naturalmein era
valer visavi alla giuventetgna carschida. Fa ella ses spass e solaz, sehe
vegn ella taxada de lischada, va ella tgeuamein per sias vias , sehe passa
ella per de buna fei. Seglir suenter ina trumbla ne harmonia, ne cunzun 15
suenter ina gigia, dieunuardi 1 de quellas praticas diabolicas van encunter
la morala. Veh als gieniturs, che duessan segagliardar de lubir da quella
sort divertiments, ne tuttavia de semetter en cun giuvens da far biala stiva,
sco nos paupers vegls havevan per moda de far en lur simpladat.
Surtut far cconomia cul temps, esser de quittau, gidar a patertgar^ 20
luvrar e fadiar — quei ei il tenor dils priedis, che vegnan di per di fatgs
si pils giuvens. Aschi lunsch sco la pusseivlarlat lubescha, ei la disciplina
tiella scola cantonala eunc pli stretga. Quei rector e professor ch' ei il pli
inventivs en reglas disciplinaras, quei triumfescha. Dat inaga in caput blau
in schul ne in griu, sil fletg dattan 10 tgappers sissu e damondan execuziun. 25
Vargentadas las 7 — 9 uras a di en scola, empleui sco tonta beglia cun
materias de tutta sort, duessan ei lu silla sera eunc far exercezis gimnastics
per aquistar igl equiliber denter tgierp ed olma. Far enqual excursiun,
schar producir enqual cant, menar si enqual combat gueril viadö ella neiv,
insumma dar caschun de guder noblamein ils plaschers giuvenils — tier 30
tut quei meuca il temps. Con lunsch dei quella mania scolara portarV
Nua vegnin nus cun bandischar la glisch dil humor e della hilaritad , cun
accellerar la svilupaziun dil spert cul caul dellas scolas e far quei sin
veseivel don e quost della prosperitad corporala? Nua havei nus la con-
solaziun de ver quella pleinezzia d'aveinas, quella elasticitad de muscula- 35
tura e la frestgira de fantasia , che componescha il ritratt de sburflonta
giuvenezza. — Schular sin la disciplina, che lai mai seglir sur ina seif
ue sur in foss, che lai mai disturbar la quietezza della notg, mai sbargattar
sulla lingia de confins, mai sfraccar eusemen claus, camous e casets.
Giuvens de giuven ston far, 40
Autramein uraens nun sau daventar.
Per finir il malotg havessan nus eunc de schar passar en revista ils
students dellas scolas aultas. Avon temps sedistinguevau ei tras simpladat,
(598 Grion Aipagaus
jovialitad c uuurat'liuadadat. Bugien seglievan ei sur las lattas ora, rumpevau
cavester e ferrein e Schavan crer ch' ei segien ils precursuns d' in meglier
aveguir. II plat ei ussa aber giest viults, quei che fuva sisum, la simpladat,
ei ussa giudöm. Gliei ussa tut umens de gala, portan vons fins e capialas
5 de seida, caput e paltö suren, seproraeneschau cua pas miserai, feman
cigarras, frequentan caffös e soirdes, stattan bugien demaneivel dellas sumi-
tads della societad, plaidan magari sur dell' experienza, mo derar ch' ei
ardien cun plans de grondas refuormas.
Strusch f'an ei eudament la sburflonta rigurusitad dils accademichers
10 d' avon 40 ons cuu lur cornas e laccas. Ei paran bunamein steunchels e
dattan la seraeglia d' instrumeuts temprai, pauea virginala franchezza e
militonta gloria, plitost rauba de tschuettas.
En quellas ideas pessimistas liavein nus mintgaga piascher de sentir,
ch' ei hagien tscheu ne leu per meuns ina producziun teatrala. Odeutuorn
15 ein ei adina stai pli romans che a Roma, e pli uescovils che a Cuera. —
II seminari clerical cuescha mintga ou als Seminarists ina recreaziun tschei-
verila. Sia Sontgadat il Papa salva en siu palaz in ball ad on ed el casti
d' igl üestg a Cuera ha ina producziun musicala giu liug quels dis, la
qualla — favorida miracjulusamein dallas damas della quort — ■ ha finiu
20 cun in amureivel ballet.
Igl ou 1S67
(Aus der Ligia Gnscha, Nr. 1, 1868.)
va cun pass precipitai encunter la sia fin. Damaun havein nus la
vigielgia digl on 1868. Las funeralias de 1' ins crodan aschia ensemen
25 cuUas fiastas natalas de 1' auters. Bara e tgina stattan in sper lauter. Dus
frars se betschan silla sava digl on, il vegl per passar vi ella rietscha de
ses pardavonts, il giuven per navigar anavon.
Cun quels plaids havein nus avon 12 glinas priu comiau dal passau
e tuccau mann agl aveguir. Strusch debarassada della stratscha d' afFonza
30 e strusch savend danunder ch' ella segi, ha la Ligia Grischa cun giuvenila
curascha enterpriu la sia cuorsa schurnalistica. Sustenida dalla bcnevolienscha
dils lecturs stat ella per finir sia secund' annada. Arrivada silla fin digl
on eis ei giest, ch' ella sefermi in moment , per dar in' ögliada auavos ed
in' ögliada anavon.
35 Ei gliei bein ina sabia regia della Providienscha, de zuppentar la fatscha
digl aveguir en misteriusas neblas. La carezonta mumma indormenta siu
affon pleina de sperouzas e pleina de temas. 11 ritrat de quietezza e
prosperusadat lai neschcr dulschas speronzas. Mo V einprema umbriva che
dat silla fatscha dil carinet excitescha alla inumma quittaus ed anguoschas.
Igl 011 18G7 G99
Senz' ascendenza e seiiza jerta ei qnest fegl s' incorporaus alla immerusa
compagnia de missionaris, encurend ina modesta plazza en in encarden de
lur vastusa vegua. Nuot auter che sin num ei stau la dotta della nievne-
scliida, in nura che rappelescha la liistoria dils pievels de nossas valladas.
La sia eraprema comparsa schava sperar tutta prosperitad. Igl uegl della 5
novadat mutilans, ei la missionaria passada vi el diember ordinari de sias
consoras. Craps de searpetsch ha ei bucca muncau, touaton bucca de natira
de far rumper las combas; alias pli serinsas stremblidaa hau ins sespruau
d' untgir ora. Cuutut ei 1' accoglienscha tier pign e gron compleinamein
Stada correspondenta a nos fleivels merets, Era da quels havein nus en- 10
tupau sin nos viadis, che han festginau de fermar la porta e d' eutruidar
auavos, sco sehe nus appartenessan alla classa dils malspirtai. Las
soras magiuras han fatg la grazia de nus schar ir pascheivlamein per
nossas vias.
Co ei gliei reassiu de cunteutar nossas postas compett' a nus bucca de 15
giudicar; savensga parevan las ureglias de schular. Senza dubi ha bein
enqual sedignau de preuder [nus] sut ils dens. Quei tenin nus denton per
la sort cumina de scadin, che ha la curascha de seschar sentir avon il
publicum. Ina giesta critica vala era visavi al gasettist pli che 10 lauda-
ziuns malfundadas. Ei ha siu „tgi sa", il presentar bein ed endretg ad 20
in pievel romonsch quei che passa e repassa el grond mund. 11 metter
avon las afferas dell' atgna tiarra e render quen da tuttas caussas, che mili-
teschan, recloma peda e bregia. Tuttavia prigulus eis ei , de far la rnnda
dellas valladas e vischneuncas, per proraover alla glisch quei che survescha
d' exempel. Beinduras tucc' ei de punscher en in igniv de viasp[ra]s, Eidat25
ina ruina taluisa sanczionada dall' isonza de tschentaners, ch' ils pli con-
scienzius umens paran de bucca saver la diflPerenza et e fier ed itschal
Cura ch' ei vegn sigl apropo, sehe vul nagin gingar la rolla dil denunziant,
e cura ch' ei gliei tut detg e tut fatg, sehe dat ei paucs, che sehonan de
far compagnia als gasettists. Meritadamein ne nunmeritadamein ston ei 30
passar de schenta de pauca vaglia. — Seposteschan ei sut la bandiera
dil conservativs, sehe rescau ei ded esser taxai de tschagruns; fan ei caussa
cumina culs ultramontans, sehe dien ins, ch' ei hagien lur cor a Roma;
porta la gasetta las colurs liberalas, sehe dattan ei de Libertiners de Gia-
cobiners, de socialists e communists. Segagliardesch' ins de' purtar la latiarna 35
en enqual encarden ded iustituts religius, sehe serebelleschan Sogns e Sontgas
encunter quei teraerari, che ignorescha chei dat caussas sacras, che nagin
dai mai tuccar en. Sgolatsch' ins entuorn la cazzola, sco las tschitas de
uotg, ne fan ins la gatta morta, sehe rescan ins de passar de buglia —
latg. Fan ins siu viers sco in ha empriu dalla numma, sehe dattan ils 40
sabis della lescha, ils fusionists e confusionaris a dies; sgolan ins egl ault,
sehe brischan ins las alas; sfueian ins a bass, sehe tartognan ins las topas —
insumma, ei gliei difficultus de far d' engrau. Da quäl best la Ligia Grischa
700 Gion Arpagaus
segi hl uatural roin, duess ella esser dispensada de p^r ussa stuer com-
probar. Da siu repetidamein udiu viers duess ins ussa haver impriu d' en-
conosclier 1' utschella.
La Ligia Griscba ei de pasta romonscha da sum tochen dem. Tut regle-
5 mentöm e fusionera silla via dil commond rebatt' ella cun tutta franchezia.
Nus lein a nies romonscb conservar la sia virginitad ed originalitad. Eunc
pli contraris essen nus a tuttas tendenzas germanisontas. Ils lungatgs che
vindichescban il predicat de lungatgs de scola han fatg atras melli fasas, en
moda eil' il umens ded ussa san bucca capir ils umens d' avon 300 ons, ei
lOfinesclian lur cuorsa cun turnar anavos sin quei punct, maa che nus Romonschs
essan adina stai, siu quei punct, de schar favellar mintgin sco ei para e
plai. El tudestg e franzos fa nagin stöm pli dallas ordonanzas accademicas,
resalvond enqual vierm de pupi ed enqual tgigiadera filologica. En in
temps, nua che tut indichescha la vegnida d' in luugatg universal e nua
15 ch' ils perderts per preferenza han calau de dominar la situaziun, par' ei
a nus buc opportun de vuler introducir in lungatg romonsch obligatoric ne
official. Nus teniu cul principi de compleina libertad. Seoruescha il No-
vellist cun plemas fustgas e conta 1' Utschella melodias mescoladas, sehe
havein nus tuttavia nuot .encunter; contrari, era nus vegnin sut circum-
20stanzias a selubir de far nos studis e de bandunar inaga ne lautra las ro-
dajas veglias. Demai ch' ils fusionists han mai domondau nies meini,
havessan nus ton podiu quescher, havein denton voliu obviar alla solidaritad
de priucipis, ch' ensatgi havess saviu far resultar da nies silenzi. Preziusas
particularitads anflan ins en scadina vallada romonscha. Quellas trer alla
25 glisch e metter en salv, quei fuss daveras ina lavur raeriteivla. Cun pro-
testa encuntes ingerenzas tuttafatg germauas ; vegn la Ligia Grischa cun
piascher e cun engraziament a far plaz a scadiu idiom romonsch ed aschia
era al lungatg gramatical.
S' embarchein pia viedeu egl ou niev, sespruein de setener ad aul e
30 de bucca seschar better a funs. Tut nies patertgar, bassegiar ed operar
fetschi pli habeis members de familia, pli fideivels vischins, pli cauls pa-
triots. Ils araitgs e parents, che han bucca podiu star botta, bucca podiu
navigar vinavon cun nus, deien a nus far endament, che las nossas uras
segien era dumbradas. Las uras dattan il fil, ord il quäl nus fabrichein
35 la teila, che nus havein de presentar ennaquella che nus rendin quen
dals talents a nus confidai. La sort para ded esser distribuida maluliva-
mein. Denton tut che selai splenar, cura ch' ils sauns assistan als malsaus,
cura ch' ils posseuts vegnan en agid als paupers e cura ch' ils sapients ed
instrui laiau conguder ils ignorants ils benefecis de lur superiura instrucziun.
40 Senza quei vicendeivel agid dein nus la semeglia de quella pumera, che
maine crescha e maine porta fretg. La glisch della scola, la parola dil
sabi, la coguiziun dil dretg cd entiert, la cardienscha, la speronza — tut
mo pirenta ne schelenta, nuuch' il lavon della carezia vegni en agid, la
Sehe ti vul prender, sehe dai 701
carezia per tuts carstgeuns, che hau cun nus la raadema derivonza, la
madema destiuaziun, il madem bab e salvader.
Igl ou 1867 ruaiTsi en pasch, igl on 1868 raeini nus el port de nossa
speronza !
Sehe ti viil prender, sehe dai. 5
(Aus der Ligia Griseha, Nr. 21, 1868.)
Sehe quei segi in proverbi de vegl ne de niev datum pauc importa.
En scadiu cas giog' el ina gronda rolla ella veta soeiala, politica, merean-
tila, e morala. Perfin eil' agricultura sefa el valer, toutanavon ch' in sa
considerar el pigl emprem condament. Tgi che lai esser de seconfoi'mar a 10
quei condament, ei en prigel de restar a mesa via. Nus lein per quellaga
examinar la sia signifieaziun en quell' industria, ehe occupescha la gronda
part de nossa populaziun, eil economia rurala.
Cura ch' ils coutadins vegnan ensemen de firaus e domengias ne
secompognan in cun lauter las liungas seras d' unviern, sehe semeina ill5
disciTors sin circumstanzias ed observaziuns de lur clomada. Cun quella
caschun fan ei a lur maniera la revista della politica. Ils tgaus grischs
miran bugien anavos e setegnan si cun las isonzas e practicas, ehe se-
refereschan sils ons de lur giuventetgna. De tedlar eis flurevan las rosas
e gielgias pli bein ed amureivlamein, rendevan orts e curtins, praus e pradas, 20
alps e pastiras tut pli buldontamein, che de present. Quei e tschei er ded
ina tschavera, che detti ussa en uns fretgeivels strusch 7 curteunas dumiec
per curteuna, devi avon 50 ons tenor notandas dil tat 10 e 12 curteunas
per curt sem; giud quei e tschei pere, che faleschi ussa mintg' auter on,
raccoltavi il bab 70 curteunas pera; quella e tschell' alp , che possi ussa 25
strusch vertir 80 vaccas, alimentavi dal temps de Sur Gion amplamein
100 vaeeas, etc. etc. Per consequenza segien ils clavaus pli vits, ils
tschales meins cargai, ils arcuns mai tgiemblai e las eombras de carn
sblundergiadas.
Danunder tanienta midada? Giachen sut baselgia, in vischin che ha OO
70 ga viu a flurend ils tscharsches de sut vitg, ha biaga fatg ses pater-
tgaments ed anflau il motiv della midada ella populaziun, che creschi ad
in crescher, fertont ch' ils praus fetschien adina la madema mesira. Rest
Andriu, mademamein in um, che porta sin siu tgau las flurs dils ons^
manegia che 1' aura hagi bucca pli il temprament d' avon ons. Ei fetschi35
bein preseha de terrenar igl Avrel, vals e cuolms segien a miez Matg
scurclai tochen sils confins dellas alps, de maniera che las lavurs della
permavera sapieu baul ir encunter la fin, mo tonaton fetschien giuncher
fagugn a V aiira dado bucca buna friua. Igl emprem schigienti ed il davos
pirenti la cultira en raoda, che quellas rehas plontadas de pli da vegl 10
702 ftion Arpagaus
Regien bia meins spess pli d' observar. Insuraraa Rest Andriu atribuescha
la rainura fretgeivladat dils ons ad ina declinaziuu dil clima. In hagi ussa
bregia de conservar e far prosperar las enfiarlas cd ils pöres e tscharsches,
che creschan vinavon, acquisteschien mai pli la grondezia de quellas ploutas
5 veglias, dallas quallas in seregorda zun bein, seh' in havess era buc avon egls
vastusas cuschas. Jereraias della Valetta pretenda a siu tur, ch' ei seigi mal-
plazzau, de raetter la cuolpa sill'aura, sil clima, ne schizun sils planets
celestials , fertont che nus sez muncheien de complenir bein et endretg las
obligaziuns de nossa clomada. 11s firaus che nos perdavons applicavien
10 per implorar la benedicziun de surengiu, vegnien ussa profanai ne magari
mess giu. Bandunond il carstgeun ils Sogns sapi el bucca far curvien, sehe
quels vegnien unfis de far ils advocats avon ils tron dil Tutpussent. Las
oraziuns vegnien fatgas mo surö ed aschia fetschien ellas nagin fretg.
Mademamein vegni era la tiarra cultivada cun meins attenziun. Crocs cun
lörodas, mulins de vonar, panaglias modernas e toutas autras novaziuns de
broda sapien mai e pli mai dustar la fom, che tribuleschi e mortificheschi
oz il di pign e grond.
Tue la noda, JeremiaS; continuescha Jlep de Susanna; ti pos bein essor
in Jeremias cun tias lam^ntaschuns, havessas saviu far crescher ils dutgs
20 eunc pli fetg cun tias larmas. Ei fan surö bucca mo odadb, mo bein era
endadenS; cun senutrir e sevestgir, igl entir teuer — casa fa endament rauba
leva. Calzes e caltscheuls, capetschs e capetschas, bests e bestuocs de
nossas venerablas urattas fuvan bucca meins de vaglia, che quei penderl^m
e scufflentem de lur beadias. La differenza ei mo quella, che lu havev' ei
25 puolpa e cuoz, ed ussa eis ei sco la flur della stad , che dabot si crescha
ed eunc pli dabot svanescha. Gnauc stratscha e scrottas de ligiar si ina
plaga ne de stupar ina rusna anflan ins pli en casa. In vestgiu ded ina
misterlessa dumbrava tontas fauldas sco igl on dis, ussa vegn ei strusch
de strubiar entuorn la plonta. Per ton pli numerusas las hontas e scadiolas,
30 ziicherins e zuchereras. Basta, lein era tedlar scarvon Modest, el ei era
bucca ded jer pli, ha bia schau dar 1' aura entuorn il nas e vegn mai
steunchels de legier las novas.
Cumbein che jeu tegnel cul vegl, sehe anfiel jeu giest, ch' in staupi
bucca las ureglias ed ils 6gls al temps niev. Nus rufidein buc il giereun
35 sec, rufidein bucca las monas novas. Tut tedlar, il bien selvar, mal a nin
sa far. Si pia scarvon: Mia filosofia, aschia plaida Modest, mia filosofia
rurala ei tut maneivla e simpla. Napoleon, cadenaus vid il grep dell' insla,
finescha ils dis de sia veta cun far reflecziuns sur dil passau e futur. Do-
mondaus per cussegl ded in suveran de pauca condiziun, che haveva tschaffen
40 d' amplificar il tscherchel de siu domini, dat el per rlsposta: „Igl emprem,
che sedomonda per daventar grons cun far ujara, ei danes, il secund ei
danes ed il tierz ei danes." Napoleon fuva igl affon dell' ujara; 1' ujara
fuva ad el la supia de siu tron, la petga de sia cruna. Napoleon, quei
II schar encrescher 703
aflPon dell' ujara, baveva rascLun de plidar aschia. Jeu sun in simpel
puranchel, quasi in bau de grascha, sco Sur Hansemann haveva per raoda
de titular ils Caspars, Melhers e Baltbassars de Sursaissa, ed en quella
qualitad sun jeu vegnius a da quella de dir: „L' emprema condiziun d' ina
razionala economia rurala ei la grascha, la seeunda condiziun ei la grascha 5
e la tiarza ei la sora dell' emprema e la seeunda. Ei sedomonda zun pauc
raziocini per capir, che seh' in pren ad in prender graun ord in grane,
sehe vegn ei dil meins, el daventa paupers. Dei el esser capavels de
furnir vinavon, sehe sto ei esser enzatgi, che restitueschi."
Gliei ver, la Providienscha has sias vias zupadas per entruidar tier 10
alias plontas enqual nutriment senza che nus haveien part. La plievia,
l'aria, la neiv, il sufFel porta in ton vivonda, che vegn absorbida dalla
feglia, dalla scorsa, ne dallas ragisehs. La substanzia della tiarra, ord la
qualla las vegetabilias seformeschan , sespiarda on per on , nunch' ella
vegni couscienziusamein restituida. La sminuiziun sedat d' eneonoscher tras 15
rainuras raeeoltas de pastg, de fein, de graun etc. Quellas consequenzas
erodan naturalmein pli dar en egl agl observatur sil funs cultivau de
casa, che sillas pastiras, sils uauls, e cunzun sillas alps.
Secund la mesira, culla la qualla il contandin dat, ne ladescha, vegn
la raccolta a curdar ora: diminuida ne dubliada. 20
II schar eucrescher,
(Fablas e Novellas, Cuera, 1878.)
[p.2]Da lunscb de bab e mumma 15 [p. 3] Chi(r)[tsch]adas sin nos
En mei lur vusch resuna, praus,
Staccaus de mes amitgs Legraus e consolaus,
Kesentel ils castitgs Divers termagls, solaz,
5 Da viva carschadegna Amitgs e camerats.
Caschun da giuventegna.
Sisum il vitg la muota
Modest ucleun de plontas oa f v,- i
f^ 20 En biala posiziun,
Amabel umbrivaus, t ^ ^ ^ ..^
' La scola, la caplutta
Casetg cun tetg de schlondas -vr „ j • ^ i.-
° » Nus daven mstructiun
10 Bufagiamein ornaus. j^^^^^^^^ ^ perdagond
Mal6 de mei tschentaus, g^^^^^^ ^ ^^^^-^^^ .^. r^.
Pir6 val enfarlaus.
Las vacas, nuorsas, cauras 25 Quei tut vegn endamen
De mei en tuttas auras Perdetg' il firmamen,
704
Gion Arpagaus
Cu ti vas speras vi
Figiend, il tiu rudi
Salid 'o cara glina
30 Salida mia tgiwa.
Seiueglias.
(Fablas e Novellas, Cuera, 1878.)
[p. 9J Giu bass udin la val tunar,
Dal munt vesein il dutg ruclar,
Ei van en ling' ad en careuns,
Sedosten ferra de gnir ameuns,
5 Saliden vitgs, ucleuns, marcaus,
La mar daventa luv maus.
Aschia van en e passen vi
Nos gis per maine turnar pli
Cun fier e plum cd aur cargai,
10 Cun alf e ner e verd ornai.
Lein nus amitgs far nies duer,
II temps a quint gnin nus teuer.
La mumm' embratsch il nief
nescbiu,
Emblid il mal cb' eil' a sufriu,
15 Rugond il tscbiel de benedir
Siu car affon, e protegir;
Savens quei cb' oz ei patimen,
Dameun semid' en legermen.
Meduns lavuren bein marvegl,
20 Surporten il pli caul solegl,
Ein premurai de contentar
Patruns, pagaglia gudigniar.
As ti la sort de gref portar;
L' agit de Diu nou vegn muncar.
[p.lO] Favugn spedescha ses surviens,
Dat libertad als elemens;
Lai pir suflar, camiar, tunar,
Bagbetgs berscbar, teratsch mig-
liar,
11 bi solegl, mintgin che sa,
30 La notg fugient' en in giena.
Utscbals sesaulzen giubilond,
Per i[l] bi di engraziond ;
Dad eis emprender nus savein,
Plitost exempel dar duein;
35 II bien gustar, il mal portar
Ei sontg camond nin sa schnegar.
Solegl e pliefg' il tuttpusent
Lai dar a tutts, engraziament
Recloma bein, mo rar vegn dau;
40 Cun tutt repet' igl adorau
Siu tur. Prestein er nuss agit
AI pauper um, per spir vertit.
Rivaus el liug de siu destin
Fa surasontg' il pellegrin,
45 Dal liung viadi stunclentaus
Bugient semet' el a ruaus,
Havend rimnau, merits tgimblau
Pagagl' eterna gudogiiau.
Alexander Balletta 705
ALEXANDER BALLETTA.
Meniorias diu um egi.
Novella originala.
(Nach dem Autograph des Verfassers).
Pli che settonta unvierns han blihiu mes caveigls; mes mauns trem- 5
blan, raiu pass ei vacillonts; ils eigls han piars lur splendur. Cura ch'ils
auters abandunan nies vitg per guder l'aria pli pura dils cuolms, cura
che la giuventetgna sedivertescha sin praus verdegonts et ella frestgia
umbriva della pumära, sto jeu secuntentar de seser davon casa e spitgiar
tocch' in pietus vischin vegn per scatschar la liunga uriala al pauper 10
vigliuord . . . . B tonaton ei quei buca adina stau aschia. Era jeu hai
seraiau atras ils dulschs siemmis della giuventetgna, era je\i currevel
ded in temps per cuolms e valls , gleiti partgirond las muntaneras sillas
alps, gleiti persequitond de peza en pe(r)[z]a ils camuotschs. Gie, jeu hai
udiu urlar ils canuns en las battaglias e fatg frunt aigl eungel della mort 15
en mellis prigels. Co tut quei varga, la dolur sco il legerment, ils buns,
SCO ils sch[li|ats dis! Tgi havess po mai patertgiau, che tut semidass aschia
en paucs decennis!! . . Pilver, jeu hai stoviu far atras bia sin quest mund,
mo bugien confe[ss]el jeu, ch'il mann digl Omnipotent ha manau mei mira-
culusamein silla via della vita. Bein savens, cura ch'jeu sesel persuls sut 20
il pumer davon casa, patratgel jeu vid ils dis vergai e vezel allura, che
jeu hai fatg experienzas, che pudessen forsa esser utilas adin ni a lauter
de vus giuvens amitgs. Cun in mann tramblont vi jeu pia, avont che la
mort siari per adina mes 6gls , notar enqual scena ord mia liunga veta.
Tadlei et haveis jjazienzia cun in pauper um vegl ! 25
I.
Napoleon L, quei grond gieneral , quei signur dellas battaglias, era
turnaus da St. Elba, nua che ses inimitgs havevan bandischau el. L'entira
Frontscha, l'armada e ses vegls marschalls eran sedeclarai eu sia favur ed
en triumph haveva il Caesar dil XIX. tschentaner teniu siu ingress a 30
Paris. Ils Bourbons surpri de terrur, eran fugi senza la mendra resistenza
a Gent. La regenza dils 100 dis haveva entschiet a Napoleon seseva per
la secunda gada sin il tron imperial. L' entira Europa tromblont davont
il gigant corsic, radunescha sin tala nova sias armadas e declara
l'ujaira agl imperatur. Mo il pievel franzos cuora sut las armas per de- 35
fendor la patria. In immens enthusiasmus arda en tut ils cors, veterans
e giuventetgna seressambleschan entuorn las bandieras vietoriusas de
Bonaparte, et era jeu, che sesanflavel da quei temps a Paris, hai suondau
il gienerus exempel de quels patriots e priu la cocarda franzosa. In bi di
de stad ser[e]mettan las truppas dil grond imperatur, plein curascha e 40
speronza, en marsch; Napoleon sez a la testa. A Ligny, ellas tiarras bas-
Romanisclie Forschungen VIII. 45
700 Alexander Balletta
eas, bavein nus gudognan ina grondinsa victoria enconter ils Prussians.
La steila de Napole;n |o]n pareva puapei de splendir, sco eis dis de sia gron-
dezia e pussonza, mo il signnr dils signurs haveva decidin auter. II terribel
di de Waterloo ha sfraccau il tron dil Cors, scatschau el de sia biala
5 Frontscba e ligiau il herox vid las greppas inho^pitalas de St. Helena,
nua che la bassa invidia e l'infamadat della Britania han dau la mort al
vincitur de Marengo e d'Austerliz !
Nus stovein turnar anavos tier la battaglia de Waterloo. La terribla
vusch ded in cnorma artilleria, il grir dils blessai e dils moribunds, las
lOcaricas della cavaleria, la puorla, che tut cuvreva — tut quei vi jeu e sai
jeu a vns buca descriver. Igl aungel della mort ha fatg quei di ina
horribla raccolta e millis dils pli bravs guerriers cuvrevan cun lur tgierp
il camp de battaglia.
Jeu sesanfluvel en las empriraas rietschas de nies regiment, ch'era
15 commondaus dad in excellent Offizier, il vegl colonell L , da
tuts carezaus sco in bab. Nus dovevan prender ina batteria. che digl ault
dina collinetta fagieva ei'iOrms donns a nossas truppas. Nies colonell a
ja testa marschein nus curaschusaraein vinavon , schegie che las bailas e
bombas sfraccavan ensemen entirs platons. Mo nus udevan nuot auter,
20 che la canera dils schnmbers, che battevan a carica, e vezevan nuot auter,
ch'ils canuns, che nus dovevan prender. Schon eran nus leu per gudognar
l'altezia , cura ch' in corps de dragoners prnssians , zuppaus tochen Iura,
nus attacca annetgamein e nus betta anavos, malgrad nossa veraraein
heroica defensium. Nies bi regiment era dispiars, disfatgs corapleinamein.
25 En il tumult haveva jeu pers miu venerau colonell ord ils ögls . . . dovess
el esser morts? — . . Cheu vezel jeu el , attacaus dad ina roscha drago-
ners, sedefender, sco in liun.
,.Hurrah, camerads!" greschel jeu, „Nus deliberein il bab, ne morin
cun el!"
30 Ils paucs umens, che casualmein sesanflavan en mia vischinonza, dattan
in griu de rabia, e nus sebettin sin igl inimitg. In terribel combatt
entscheiva, in enconter treis, mo nies colonell fuva eu prigel e cun forzas
verameiu surnaturalas reussin nus a romper atras quella spessa massa e de
metter ella en fngia. Cun in hnrrah circuindein nus nies commandant;
35 mo ah! en il medem moment dat el en mia bratscha; de siu venerabel
tgau grisch curra il saung , — ina spada hostila haveva blessau el mor-
talmein.
Pauper e niebel colonell!
Nus pusein il moribund sin noss mantels, et jeu mettel siu tgau sin
40 mia schanuglia, ligiont la blessura cun in fazollet. — Cheu arva el aunc
ina gada ils ögls, mira sin nus et in migieivel rir semnssa enturn
ßia bucca.
;,Ei gliei tonaton Franzos, che circumdeschan mei en mia davosa ura,
Memorias clin um vcgl 707
di el, gie, guerriers do miu regiraent, Bab en tschiel, jeu engraziel a ti per
questa davosa consolaziun/'^
Mo sanglnts rispondevan .... „Buca bargi, mes afFons, buca bavgil
La mort ha piars sias sgarschurs per in vegl oflficier, che ha fatg front ad
ella en tontas battaglias . . . . e pli tgei volein nus viver, sehe nossa 5
Fronscha sto suecumber . . . . o, miu imperatur !''^ Sia viisch vegneva
Clin mintga plaid pli fleivla. Tut en ina gada aulza el siu tgau e demonda
cun in ferm tun: „Tgi ei miu liberatur?"
Mes camerads raussan sin mei. Jeu havess bugien detg, che jeu hagi
fatg nuot pli ch'ils auters; mo jeu podevel buca tschintschar, il cor fava 10
leu per roinper.
„Seics benedius , miu giuven am'üg," di il colonell, prendeut miu
maun, ,,Ed ussa teidla era mes davos plaids, e porta eis a quels, che jeu
hai earezau sin il mund il pli fetg : Mes salits alla fideivla coiisorta e mia
benedicziun al solett affon, a quella cara et innoceuta Anna . . . 0, pertgeilö
sai jeu buca morii- en lur bratscha — mo sco igl Altissim vul!" ;,Lur com-
mond, Signiur Colonen, ei per mei sogns!" — — Cheu muossa el a mi de
prender siu portefeuil ord 1' uniforraa e continueseha cun in davos sforz:
„Di ad ellas, che quei sei la davosa memoria de lur bab raorent, de lur
bab, ch'ei morts sin il camp della honur e della gloria per sia Fronscha 20
6 per siu imperatur!" II moribund prenda miu maun, quels de mes ca-
merads; betla in' ägliada plein carezia sin nus, in lev movimeut, et in dils
pli nobels carstgauns era buca pli !
Sehe dorma pia in dultsch siemni, bien colonell! Ils canuns han
canfau a til il davos choral, il plaun de saung ei staus tiu letg de mort, 25
enzaconts paupers schuldaus han serrau a ti ils ögls!
Nus havein buca tschintschau in plaid , las larmas currevan giu de
nossas vistas, cuvretgas de puorla o de saung; nus havein mo alzau il
tgierp dil nobel defunct, e cavau ad el bein spert ina fossa sut in ischi,
euvriu el cun in mantel, e dau ad el sia spada enta maun... Tna larma, 30
ina curta oraziun, e pli essen nus seprecipitai en il combatt per vindicar
sia mort.
Mes bravs camerads hai jeu mai viu pli.
Enzaconts di suenter lafatala batt(e)[a]glia de Waterloo, hai jeu fatg
rapport al general de nossa brigada, della mort dil colonell e dau in 35
exacta descripziuu dil liuc della fossa. Per mia pli gronda satisfacziun ei
quei buca stau adumbatten, pertgei ch'il tgierp dil valerus ei pli tard ve-
gnius transportaus a Paris, nua ch'el ruaussa en in magnific monument.
n.
La pasch regieva puspei en Europa. Louis XVIIL seseva sil thron 40
de siu grond antecessur, la veglia dynastia dils Bourbons, ils nözs ded in
Heinric IV. e din Ludovic XIV. havevan stoviu implorar il agit ded autras
pussonzas per tschentar la coruna roiala sin lur tgiau.
45*
708 Alexander Balletta
Paupra, humiliada Fronscha!
Snenter nundumbreivels strapazs, mo sauns e senza blessuras, sesan-
flavel jeu suenter ina liunga absenza puspei a Paris. Mia emprima fat-
scbenta ei stada, adomplir la davosa voluntat de miu colonell. In pompns
5 hötel el Faubourg St. Germaiu serveva per habitaziun a sia fanailia. La
notizia de sia mort fuva alias damas gia enconoschenta, — siu tgierp
schiveva gia en la terra natala — , e cun larmas en ils ^gls han quellas
noblas signuras retschiert il pauper schuldau, che portava ad ellas ils da-
vos plaids, il davos salit d'in carezafn)[u] bab, e ohura che jeu hai surdau il
lOprezius portefeuil, han ellas strenschiu a mi il mann e la venerabla raatrona
ha benediu mei, sco in benedescha in car affon. Jeu hai gleiti seretratg;
pertgei che la vera dolur ha adina basegns ded esser persula, seretratg per
turnar il di suenter, suondont il giavisch dellas damas et era il gia visch de
miu cor.
15 II solegl della damaun ha destedau mei ord iu bi siemmi. En in
jert plein flurs steva miu vegl colonell, mirond cun in 6g\ de buntad e
din legerment, che haveva enzatgei d'angelic, sin sia familia, sin quella
nobla matrona culs cavegls d'argient, e sin quei bi et innocent affon de
18 primaveras, quella dulsc'ha e terlischonta Anna. E miu colonell risch-
20dava de sias battaglias, de siu imperatur e teneva il maun dil pauper
Gieri, ch'el nomnava siu bien aungel partgirader. . . Co in bi siemmi sa
far ventireivel il carsigiaun!
A miezdi sesanflavel jeu puspei el palast. Leu hai jeu stoviu raquin-
tar a quellas excellentas Damas las pli pintgias cirmstanzias, che havevan
25 cumpignau la mort de miu cumandant^ hai stuviu seser cun ellas a meisa,
e cura ch'jeu hai priu cummiau. han ellas regalau a mi siu portret. Quei
poi'tret penda eunc ussa en stiva e l'entira familia veuerescha el , sco ina
reliquia.
Encunter sera sundel jeu turnaus en mia combretta — , mo tgi
30malegia po mai mia surpresa, cura ch'jeu anfiel ina bref cun mia adressa
ed arvend quella, ina cambiala de 10,000 fr.-. La Signiura Colonell ru-
gava mei, d'acceptar quella summa, sco in pögn de rencunischienscha,
perquei ch'jeu duvevel baver fatg per siu defunct consort, — „oh, ei dat
en tnts Stands nobels e gienerus cors, eis palasts dell' opulenzia, sco ellas
S'jbaracas della miseria." 11 pauper schuldau, illuvrer, che stueva gudognar
siu paun cul suadetsch dil frunt, fuva ussa in um beinstond, in um, che
havess pudiu fundar la ventira de sia familia, sch'il levsen fuss buea
entraus en sui cor.
Quellas uras nocturnas ein stadas dellas pli malruasoivlas de mia
40vita. Jeu hai buca serrau in eigl ; melli projects phantastics s[c]atschavan
in l'auter ord miu tschurvi; gleiti level jeu entscbeiver in pign negozi;
mo las fitschentas maven en quei moment memia mal ; gleiti renunziavel
jeu a tut mos plans, ed erel decidius de serender la damaun egl hötel de
Memorias diu um vegl 709
mes benefacturs per rugar eis, de prender anavos la summa, che custava
a mi tontas peinas .... Paucas uras avon erel jeu staus in pauper, mo ven-
tireivel e leger compogn, ed ussa erel jeu turmentaus de mellis patertgia-
ments, — co il daner tribnlescha il carstgiaun !
II di suenter miu plan era fixaus; jeu portel la summa anavos; mo 5
arrivond el palast, anflal jeu las finiastras serradas, ed in veigl servitur
communichescha a mi, che las Signiuras seigien la damaun semessas en
viadi per T Italia, nua ch'ellas quentien setener si plirs meins. Jeu hai
buca rispondiu in plaid, e sun ius; la cambiala pesava sin mei, sco ei
fufs stau in enorm grep; mo arrivond en vias pli frequentadas, vezend 10
pompus magazins e magnificis bageitgs , brillantas equipaschas e la fuola
eleganta d'in grond marcau, pareva ei a mi, sco sehe la cambiala vegness
cun mintga momeut pli leva, ed en cuort temps benedevel jeu la partenza
de mes benefacturs. Jeu erel loschs, de saver, ch' il luvrer, en siu simpel
vestgiu era forsa pli rehs, che biars de quels elegants giuvens. In leger- 15
ment mai empruaus sömpadronescha de mei, jeu aulzel miu tgiau, miu pass
vcgn elastics, — co il cor human scombia dedin moment allauter, co il
tun digl aur ha ina forza niagica silT olma.
En quei moment critic entaupel jeu in compatriot, che luvrava en
in caffö. Schegiö che nus dus eran mai s'approximai ed enconischevan in 20
l'auter mo da lunsch, sch'era el tonaton igl emprim Svizzer, ch'jeu havevel
viu suenter mia ventira, ed el legerment de miu cor hai jeu ad el tut
raquintau, ed envidau en el de gientar cun mei. Miu bien cumpogn ha
buca fatg gronds compliments, e nus essen entrai en in restaurant. Gien-
tond hai jeu dau part ad el de mes projects; mo el leva nuota saver de 25
tut quei, e manegiava, ch'jeu duess avont sedivertir enzaconts dis e guder la
veta della capitala e per Iura patertgiar co far fructuar mias summas.
Jeu hai nuot replicau sin quels plaids; mo il dulsch tissi era schon entraus,
en miu cor. Cura che nus essen stai si de meisa, eral jeu buca pli patrun
de memez; il vin haveva buca muncau de far siu efifect. Miu cameradSO
ha gleiti giu observau miafeblezia; el ha priu mei sut il bratsch, bandunau
cun mei 1' ustria, e manau mei en ina stgira e veglia casa, sehend, ch'jeu
anflassi leu eunc plirs compatriots en buna e legra cumpognia. Malventir
eivlamein hai jeu cartiu ad el e senza scrupel sun jeu entraus en quella
casa. In magnific salun, splendusamein illuminaus, ritscheiva nus El miez35
sesanflava ina gronda meisa cuvretgia cun in tapet verd, ed enturn ella
ina fuola de glieut de tuttas condiziuns. In silenzi, bunamein sepulcral
regieva en quella combra, e mo de temps en temps udeva ins in griu de
dolur ne de piascher — ; mo quei griu haveva enzatgei de terribel, per
buca dir enzitgei diabolic. In suadetsch freid cuvreva miu fi'unt . . jeu 40
s'avischineschel alla meisa, vezel hartas e rollas d'aur e d'argient . . ach!
jeu sesanflavel en ina tauna de giuc! . . Miu emprem moviment ei staus
quei de fugir ; il cor batteva sco sch'el less rumper, mia eunscienzia fagieva
•j-j^Q Alexander Baletta
ami reproschas, ina nebla cuvreva mes egls, e las minas dils giugadurs
sgargnevan, sco spirts infernals. Jeu dun in segl, e vi baudunar la sala
mo miu terribel camerad haveva gia rampliu in bib^r cun qnei dulsch e
spemont product della Fronscha nieridionala, il Champagner ha surmanau
5 mei. PH morts, che vivs, sebettel jeu sin in sessel, ed hai strusch giu la
forza de dir, che jeu eral fermaraein de decidius de buca tuccar ina harta.
;,Mo, nua patratgias ti, miu bien amitg", dat il tentader per risposta,
„nus lein mo mirar tier, quei vegn bein ad esser lubiu!" —
Jeu sun pia restaus. Miu bien amitg exbortava mei tiel beiver.
10 Ina buteglia suenter l'autra sesvida, il vin ha surplidau la vusch dil bien
en miu cor ed jeu sai aunc ussa buca, eo, — mo cun in plaid; jeu hai giugau.
La fortuna era sedeclarada en mia favur, ed en paucas uras havevel jeu
massas d'aur avont mei — , la banca era siglientada. Miu camerad ha
priu ils danes, e bein spert manau mei en mia habitaziun, — quella pintga
löcombretta, che jeu havevel la damaun abandunau, sco in galantum, et ella
quala jeu turnavel, sco in — giugadur.
Quella sera ei stada fatala per mei. La vita lischenta della grouda
capitala ha entschiet a piascher. Schliats camerads, il vin, e surtut ilgiug
exercitaven sin mei ina schi terribla influenza, che ne la formidabla vusch
20 dil derschader intern, ne las brevs de miu bien bab veigl, che rugava mei
de gleiti turnar en la patria, per serrar ad eis ils eigls, pudevan manar
mei silla via della honur.
Biars meins ein vargai aschia denter il giuc ed il vin. Mes millis
entschavevan a sesperder, mia sanadat pateva; pilvör jeu sesanflavel en
25 ina posiziun hori-ibla. Nundumbreivlas gadas hai jeu engirau en miu cor,
de semegliurar; nundumbreivlas gadas hai jeu viu en siemmi miu vegl
commandant, che rugava mei, de sefar vengonzs dell' amicizia de sia nobla
familla, — tut adumbatten! II tentader cun ses bihers e sias cartas vic-
torisava adina sur il bien aungel, che leva manar mei puspei tiella vertid!
30 iir.
Ina sera de stad mavel jeu tras il fauburg St. Germain, malsauns
vid tgierp et olma. Machinalmein aulzel jeu sper il hötel de miu defunct
commandaut ils eigls ; — las fiuiastras eran aviartas, e dunschalla Anna
mirava si encunter tschiel. . . Sco sehe milli furias persequitassen mei,
35 entscheivel jeu a currer; la glieut statan e miran; mo jeu vezel ni casas
ni glieut; jeu sentel mo la dolur, la vergognia, la desperaziun en miu cor;
l'innocenzia haveva tgisau il delict d'avont il thron della vendetgia!
Con ditg jeu sun erraus, sai jeu buc, — cura che jeu sun vignius
tier memez, sesanflavel jeu sin in bann, eu in jert public. La notg haveva
40 stendiu ora siu vel sin la tiarra, e tras las neblas splendeva la glina. Mia
phantasia, aggravada dalla cuolpa malegiava avont mes egls scenas terriblas ;
phautoms tenont hartas e bihers en lur mauns scarnai, siglievan entuorn
Memorias din um vegl 711
mei , — eben tuiia da luuscb in raigieivel zen e tennetta sin sogn salid
agl Etern. Ils phantoms disparescben et ils beai dis de mia giuventetgna
sepresentan alla memoria. La patria, mia famiglia, il vegl colonell salidan
da lunscb il fegl perdiii, Jeu vezel puspei ils verds cuolms de nossas
valladas, miu vitg natal sin in bi tapet de praus, il dutg, che seprecipitescba 5
tras greppa el plaun, las alps, encrunadas d'uauls, ils glatscbes en lur
eterna giuventetgna; jeu aiidel ils melodius accords dellas muutaneras^ il
tgiern dils pasturs tuua da piza eu piza, accompognaus dal murmur de
nies Rbein, 1' aria frestgia dellas montognas vontilescba mias vestas; bab
e muma e fargliuns stendan ora la bratscba e rian atras larm.as. E sco 10
digl ault dil tscbiel, porscba il nobel guerrier de Waterloo il mann a mi,
SCO el moment de sia mort, cun la medema egliada patevna; mo cun in' ex-
pressiun, che haveva nuot pli de terrester et in bi aungel, vestgius en alv,
mira sin mei, sco dunschalla Anna haveva mirau si eucouter il firmament,
mira plein commiseraziun s' il sventirau giuven , et jeu legievel en quella 15
egliada: tuorna anavos !
E jeu sun turnaus anavos silla via deH'bonur, dil bien, della
vertit. Jeu hai bargiu sco in afFon ; mo quellas larmas han dau a mi
novas forzas. In moment, mo in de quels moments, che valan ina per-
petnadat, haveva fatg ord mei in auter carstgauu. lu solem serament ei 20
quella sera sesalzaus si enconter tscbiel, nua che sur las steilas habitescha
in bien bab. Quel ha udiu mia empermischun, de dachau daven^ voler
esser vengonzs digl herox de Waterloo, de dacheu daven dedicar mias forza,s
a mia famiglia, che haveva tont pitiu per mia cuolpa.
II bien aungel haveva priu puspei posses de miu cor! 25
Mia decisiun ei gleiti Stada prida, la partenza per la Svizzera fixada.
Quei infinit suspir suenter la patria, che viva en mintga cor helvetic, e che
ina dolur profunda haveva puspei en mei destedau, schava negin maus al
fegl dellas alps — il terratsch della capitala barschava sut ils peis. Cura
che mes stupeuts camerads, ils camerads de mias orgias, han udiu mia de- 30
cisiun, han eis seretratg da mei cun gommias. Sco jeu hai pli tard udiu,
ein eis ernigrai eil' America, nua ch' ins ha mai euderschiu de lur novas.
Dieus vegli, che lur cors seigien seaviarts alla vertit!
Avon che semetter sin viadi enconter la patria, hai jeu aunc fatg ina
visitta a quels, che havevan manegiau schi bein cun mei, et hai cartiu de 35
dover dir a quellas damas, tgei diever jeu havevel fatg de lur buontad.
Bucca ina reproscha ei sortida dalla bucca della venerabla matrona; ella
ha mo ris miglieivlamein, mei confortau e giavischau a mi ventira sin la
via della vita. Mes egls eran bletschs, cura che jeu hai priu commiau de
quella excellenta famiglia; jeu hai bargiu, sco ins bragia, cura ch' ins ban- 40
duna per 1' emprima gada la casa paterna.
Pli tard hai jeu visitau la fossa de miu colonell e lu renovau il serament
de suondar la via dell' honnr. Segiramein ha el ris digl ault sin mei!
712 Alexander Balletta
Tuniaus a casa, lia mia faruiglia retschiert mei carinamcin, e tut per-
dunau. Jen liai giu la ventira de poder imbellir ils davos dis de mes
gieniturs e de serrar ad eis ils egls. Eis ein ü ruaseivlamein ella pafch
eterca, benedcnt quel che liaveva ad eis custau tontas larmas!
5 Eunc paucs dis e la patria dellas flurs sesarva a mia olma, et allura
efsen mis per adiua reuiii gieniturs e fargliuns e miu vegl cotonell !
Eri'ur e Reconciliaziuu.
(Aus der Ligia Grischa, Nr. 25—27, 1870.)
La domengia della tschentada fuva vegnida. II vitg principal fuva
lOemplenius cun glieut giuvna e veglia, mats ed umens en igl antic costum
original dil Grischun. 11 tscliiel era seuza nibels, quolms e valls vestgeva
in verd frestg, ils glatschers tarlischavan sco argient, cun in plaid la natira
celcbrava sia fiasta della priraavera. Era il cor dils carstgeuns fuva em-
plenius de legerment, schegie che quei legerment haveva in caracter zun
15 muudan.
En las ustrias ed avon quellas udevan ins cantar e schular ed umens
ed mats buevan cun cazs ord butts aviartas. Tgi haveva pagau tut quei? —
en mintga cas cnzitgi che haveva in interess. Visibilmein haveva il vin
gia scaldau il tgau a plirs ed il cant fuva buca adiua in fetg correct. lu
20 spectatur attent havess ulteriuramein encurschiu, che ils umens dellas diversas
viscbneuncas havevan lur agien liuc de riuniun, nua ch' ei vegneva plidau
dil di de oz; bein enqual num udevan ins pronuuziar e buca adiua cun
gronda curtesia . . .
II tun dils schumbers iuterrumpa il discurs gieneral. La fulla em-
25 plenescha las vias ed ils praus enturn il vitg. II Mistral cass en raanti
tschietschen j procedius dal salter cun las colurs dil cumin e circumdaus
dals commembers dallas auctoritats proceda enconter la plazza, nua ch' il
pievel suvrau dci elegier libramein ses caus. In til de mats armai cun
vegls fisis ed accompignai dallas diversas bandieras marscha en urden inili-
SOtaric e fa las honurs als „Signurs". 11 j,fifer" ed ils schunibraders pro-
cedan, accompignai dals raatatschs che ban grondissima fiasta,
„Fagiei rin" — comonda il salter.
La massa obedescha, mo bucca bugien; ei dat empau disurdens , rao
per il raoment quescha tut, havent il Mistral aviert igl engirament. Ils
35 umens ein sescuvretgs c pronunzieschan solemnamein ils plaids fixai dal
tschentament. Ei fuva in spectachel imposant, ver quels umens della veglia
Rhäzia en lur vestgius grischs s' enclinar avon il Segner. Finius igl en-
girament dat ei niev moviment, las rietschas sesarvan e tscheu e leu vesan
Errur e ßecoiiciliaziun 713
ins magnificas uniformas, surcusidas en aur ed argieu — ei fuva officiers
della garda svizzera en survetseh dil retg christianissim Ludivic XV. Quels
signurs spassegiavan e fagievan lur reuaarcas enqixal gada ironicas, mo il
bia beinvoleutas ....
Ussa ents-cheivan las electiuns e quel e tschel vegn proponius. Eli dato
canera ed urlems, las vischneuncas revalisescban. Ina pintga pausa ed ils
tgaus scaldai dal vin han piars lur pblegma natural. Bratscba sesaulzan
e sesbassan, cbeu dat ei pitgem, leu rlsadas, las fridas ein oz bucca caras
ed ina rusna en il tgau prenevan nos babuns bucca zun raemia grev . . .
Resdan ins gie oz il di eunc dils umens ded ina certa vischneunca , clie 10
cnmparevieu sin cumin cun fifta inferrada .... II tumult cala denton ed
il Mistral vegn en elecziun. II „cass" ba bucca acceptau , in auter sto
suondar. II nura dil Gion vegn numnaus , dad ina vard dil „rin" audan
ins in burrab! mo quel ei bucca zun vivs. Leu sesanflava era il Gion sez,
circumdaus da siu „etat major", cun il Pieder alla testa ... 15
„Quindiscb „bazs" per um" cloma ina vuscb.
„Sediscb" grescba in' antra.
„Schotg bazs" repeta l'emprema.
11 tumult sefa puspei pli gronds per sequietar puspei. Gion haveva
piars la colur e tremblava d' emoziun. In presentiment dils „buns survetscb" 20
dil Pieder era s' empadronius ded el.
II moment delP elecziun ei vegnius. Gion e sia garda han vuliu far
in davos sforz. La vuscb dil Pieder sefa udir eunc ina gada:
„Scbeniv bazs per umi!"
In moviment prolougaus suonda sin quels plaids. La partida adversaria 25
haveva bucca spetgau ina tala porscbida. Biars fuvan leu per bandunar
il camp e currer en 1' auter, Ei fuva in moment critic.
„Vegn bazs per um e sin la bura cun Capitani Christ: tgi vul con-
currer cun quels della cruna?!"
Quels plaids, pronunziai cun energia e forza, han bucca mancau de 30
far gienerala impressiun. II moviment sefa sentir de novamein — in grir,
in schular tuna da tuttas varts. Bia tschiens vuschs greschan:
„Sin la bura cun capitani Christ!"
„Nus lein il Gion" repetan autras vuschs, mo il tun de quellas
fuva bia pli fleivels. 35
„Tgei" audan ins anetgamein „quei giuvenaster vul vegnir Mistral?
g\h) seh' ei fuss siu sir, mo el, el dei pagar avon ses deivets!"
Ina risada gienerala ei stada la risposta.
Patertgei, car Lectur e stimada Lectura (pertgei nus havein era speronza
de haver enquala de quellas) , la posiziun spinusa e penibla dil pauper 40
giuveu. In presentement dils „buus survetschs" dil Pieder era sempadronius
ded el.
-^1^4 Giachen Caspar Muoth
L' elecziun ei naturalmein curdada ora eu favui- dil candidat ad-
versari. Sco sehe tut havess fatg congiura enconter il Giou, han fetg paucs
votaii per cl — era tier autras scharscLas ha el giu in pign diember de
vuschs. 11 plaid „deivets" bavcva bucca mancau siu effect. El baveva
tralaschau de profitar dil moment, dond ina buna risposta ensalada e quei
fuva stau sia ruina ....
La tscheutada haveva priu sia fiu e Gion fuva eunc leu sin la plazza
de sia disfatga e steva sco in gieneral suenter haver piars ina battaglia
decisiva. Ses camerads han finalraein perschuadiu el de suondar eis en
1' ustria confiouta.
Gion, Gion il manti tschietschen ei piars, ils utschels ded aur ein sgolai
e sper tei va spargnent il spirt fatal de tia vita — il Pieder!
GIACHEN CASPAR MUOTH.
•La Liuiiga Notg-Nadal.
(In fragment.)
(Nach Ns. Cr.).
„Siir üniversitad ei bein in leger Viver,"
Lament'enqual Student; bah, ina miula scriver,
Ed ultra fan ei nuot e rien, beiban hier
E drovan lur danes cun femnas e gl'ustier.'^
5 Ei dat de quels; mo nus — Vul ti ca crer, empiara
Mo tgi che vul, — menein la vetta exemplara.
Nus mein a spafs, fimein tubac, mein a Colleg,
Turnein a casa lu e mein sil zug a letg.
Noss' olma vegn cheutras trasö pli sabiutta;
10 Mo l'ofsa, Segner car, da di en di pli blutta,
Perquei vein nus tertgau la liunga notg Nadal
Da revegnir empau cul plat national. —
0 car Grischun, oz en tes umens de speronza
Rimnai tier in ustier en legra cuminonza.
15 Ei plaiden tiu lungatg, tei han ei endamen
Tes solvers, tes gientas ön lur divertimen!
Micron igl um de quen cun siu cumpar Latin,
Longin, che va bugien sin costas dil vischin,
Calon e Jus, ils dus parents de la Manzegna,
20 Che vulen lu manar la terra en fanzegna.
La Liunga Nadal-Notg 715
Suenter haver ditg plidau da tia gloria
Sto era Trun la fin vegnir en lur memoria.
^A Trun, gie leu, di Jus cun gronda devoziun,
Leu ei gie nies cantun seconfermaus naziun."
25 „Bah flausas, di Micron, cun sia vusch profunda,
Las spisas il lungatg, quels müssen beinavunda
La nationalitad. La sera da Nadal
Amitgs! lein nus maglar il plat national!" —
„II plat national? — mo qual'ei quella tratga!"
30 Damonda il Latin, „e co ei quella fatga? —
Nus vein caffes e peun, casehiel e bulzani,
Bein era earn d'armal dumengia da miezdi.
Bizochels e maluns e fermentins e broda." —
„Bizochels, di Longin, vul ti tuccar la uoda.
35 Bizochels cun salin e brav casehiel lien
Dariet pieun sisu e truffla denteren.''
„Quei ei, cumpar Latin, mo quei ei la scadiala
Ch'in sa cun giest meret numnar natioaala,
Bizochels san sulet mulsar a nos maguns
40 De setener trasö sco patriots grischuns!"^
E pleina queida di Micron cun vusch profunda :
„Grischuns! nus lein maglar bizochels detgavunda,
Ebbein laschein custar, vigni cun vos danes,
Jeu dun la terza part, mirei cheu en ils mes."
45 E Viva l'unitad, la füga e la queida
Ha gleiti carmelau sin meisa la muneida.
E strusch entschiatta ei gia cheu la decisiun,
Ha! mufsa quei cheu bucc il spert dina naziun:
Ed eung dapli, nus lein nagina cuschaniera;
50 Quei past grischun fidein nus bucc ad'in'ustiera,
Mo nus lein preparar quei past, mo nus, cun Diu,
Sc'il vegl proverbi di, ch'il megler sei il siu. —
Mo cheu — gl'ei trest, mo ver con il carstgeun emblida
Cun cultivar il spert in ton de la savida.
55 Entras Latin e Grec, eutras philosophar
Emblid' ins halt b vi igl art de cuschanar.
Egl jus en tut saver, savein nus far tgaubrochels,
Mo CO vul ins capir da manizar bizochels.
Tgei far? Scol predican, cul sa ca pli tgei dir,
60 Surstat revolv' (ed aulz') ils egls, ed uarda vi sil mir,
Vein nus serau ils dens e fitgentau Teglada
71ß Giachen Caspar Muoth
Spitgont, cb'ei mundi si el tgau ina flamada.
Mo nuot, cheu di latin: tgei gida ponderai',
Buein in sitg ! e lu lein nus deliberar.
65 Saveis damonda el, saveis vus tgei maschina
In drova, con pieum, caschiel, e conta frina?
0 na rispunden Unisono
Ed aulzan si il glasf tiel nas e schvidan ö
E fetschien bravamein a lur magun Lischiva,
70 Schei vulten la vignir sin baul ni tard ariva.
Finalmein, o, Micron ti megler dils grischuns,
Ti vul nss translatar bizochels en macruns,
Macruns ei il madem ! 0 tgei renconoscbientscba
Ein ils Griscbuns culpons a tia tutsabientscba
75 Bravo Longin ha er' enflau zitgei e di
„In plaid scbi gron, cb'in stol seriver si
Amitgs tadlei, jeu sai Na . quei er' ina stoda
La muina fa traso macruns en quella moda:
In prenda aua e sal e lai buglir quei fetg,
80 E catscba ils macruns lu giii en quei muletg."
„Fiat" din tuts, Longin, sehe ti sas la maniera
CO cuscbanar, Fiat ti eis la cuschaniera.
Vigielgia da Nadal ei cbeu gl'entir marcau
E nus ensemblamein cun el vein giginau
85 Er ils han oz encunter lur natiras
Seeuntentau buiu gie mon in pör masiras
Ed in studen satel cun sin magun normal
Sa viver in miez di e senza, carn d'armal.
In solver sa seadin muncar cun pintga peina,
90 Ins drova mo guder la sera meglra tscheina.
E nus Alpins, che lein tschenar macruns, tgisä
Savefsen bucc muncar da solver inagä
E Pilver, cu'i va encunter sera.
Sehe spetg' ins ualti vefs sin la tschavera.
95 Mo quella vegn cun ses delicis finalmein,
E quei tadlei vi jeu risdar pulitamein.
La notg haveva giust befs surengia la rafsa
E detg al curatur d'illnminar la gafsa,
Cul cuschanier Longin vigneva sul sulau
100 Cargans cul cungiament, ch'el veva ual cumprau.
El veva giu chischun en quella lavuretta
La Liunga Nadal-Notg, Las Spatlunzas 717
Da paterlar murar cun bein enqual matetta
Tgi viil sesmervigliar, sch'el batta ses barlacs
E vegn beaua a ca vulent scbvidar ils sacs
105 Sil pult en siu museum entscheiv'el a disquorer
Cun el denton. — Quei dat schueivel bia da quorrer.
Las Spatlunzas.
(Aus der Ligia Griscba, Nr. 42 und 43, 1872.)
Toni il niev Organist e gl' emprem cantadur en viscbnaunca
Gneva cun gronda furtina giuado della porta baselgia. —
El baveva cantau e suuau ils sogns responsoris.
— Sogu Martin celebrava siu di de grondas bataglias. —
5 Mo urgentas lavnrs e gronds quitaus della casa.
Vevan scberau siu pei, ligiau sia detta lingierra.
Scbia cb' enqual pedal fagieva canerra macorta.
Quei baveva sentiu la Signura giu ella trucca
E giu detg al cumpar sil pass della porta santeri:
10 „Oz ba'l Toni sunau sc' in tat, cbe ba la trembletga."
Lez respondeva sinsu: „Igl ei nagina merveglia.
Toni ba gie cattau sin oz in diember spatlunzas."
Fuva quei gie la verdate il Toni baveva spatlunzas!
Steva daditg in mantun de glin ligiau si en breuncas.
15 Fetg e bein fullaus, curclaus e cuvretg cun batliniss
Von siu nuegl spazius e si en stiva sin pegna
Fuva in auter mantun bugnaus enzacu dalla plievia.
Mo silla meisa de fau e giu sil puffen de ruver
Fuva il solver pinaus: savurus cafcbiel e piscbada,
20 Peun e truflPels bersai e bien cafe ella bonta.
Toni resava activs la bella tuaglia gaglia.
Spert purtava neutier tscbaduns e cuntells la fintschalla
E melteva a liug las stupentas scadiolas miola.
Er in vegliurd, il tat vegneva ordavos pegna
25 E mirout sill' ura de preit vilaus raurmigniava:
„Tgei las ein aunc ca cbeu las stodas futidas matatscbas:
Ab col mund ei midaus! — Dil temps che jeu aunc luvravel,
Gneva la glieut pi mervegl, luvrava entocben la sera.
Ussa vegn tut de miez di e turna naven da marenda." —
30 Cbeu rebatt il zule de legers discurs e risdadas;
Toni cloma: „Las vegnan", ed arva gl'escb cun furtina.
YJ^S Giachen Caspar Muoth
In curteseivel salit de quellas babellas amablas
Renda e grazia al giuven per quellas dueivlas manieras. —
Beinvegnentas matteuns e veglias tuttas ensemen!"
35 Clora' il vegliurd: „E vegni, nus lein semetter a meisa!" —
Mo nagina vul len de far empau la maltscbecca.
Sesa gie la cumar dil tat la vieua Cecilia
Gia daditg sil sessel. Matteuns ein adina scbanadas
Mo il Toni dentont prendeva la prusa Rosina
40 E plazava giudem el plaz della mumma de casa.
Fuva Rosina gia la spusa dil cau en baselgia,
Dunna per cugl' advent haveva fatg plaz agli Scbeiver.
Ussa haveva la feglia dil Gion la bella Margretta
Era la curascha de seser osum il pez dina supia,
45 pji-a la Tina fagieva ca fei ded ir ella falla^
Cu Cunigunda haveva ugiau de seser spei Toni. —
Cheu envida il tat: „Matteuns mo bucca schenadas!"
Brav buei e maglei, stueis oz esser euntentas
Mo cun pauc." — „0 na cumpar gliei cheu detgiavunda!"
50 Scheva sinsu la ,cumar el sessel, la vieua Cecilia,
Tuttas fuvan d' accord: „Ai gie gliei cheu detgiavunda!"
Strusch tuccavan ils dens las stupentas scadiolas miola,
Peun e caschiel circulav' en bellas talgias satellas —
Mo las fagievan ca not, sehe gie che tut envidava.
55 Tgi vul far il raaltschec? — Sulet la prusa Rosina
Schava derscher en duas, perquei che siu Toni voleva,
Fuva la brava gie la raesa mumma de casa.
Ussa las spatlas sutbratsch menava Toni las feranas
Giu el nuegl spazius per oz lur laboratori. —
60 Quel terlischa scuaus per tutt schubergiaus dellas teilas,
Che tertognan scbiglioc las preits e la peleunca misclada.
Bein figienta calira dil muvel en stalla visehina,
Or d' in diember barcuns fladescha tras la ferdaglia.
Cun graziusa spertezza comparan las bellas en stalla.
65 Volvan la schuba suren e mettau en urden las spatlas,
Ligian in brav fazalet entuoru il meun e la schlappa
Sco schurmetg dellas tschuffas, mordentas restas sehnen gia,
Lu cun tutt alla fin camonda la vieua Cecilia:
— Quella haveva dil tat survegniu il niebel imperi.
70 Ella seseva perquei a miez silla pun principala. —
„Toni, breuncas neutier e canastras pintgas e grondas!
Nus volein luvrar, entscheiver zacu e lu ventscher."
Toni scarsav' il mantun, fertont che l'activa fintschalla
Spert cureva neutier cun canastras pintgas e grondas.
Las SpatluDzas 719
75 El metteva parziuns suent' il camond de Cecilia,
Tut uliv e giest a mintga spatliuiza vegn breuncas.
Stent sper sia Kosina fagiev' el lu quella tschoutfcha:
Oz lai aunc il^ quitaus a femnas meglier disadas,
Gleiti vegn gie per tei il temps de regier la barca;
80 Mo lavura pleuntiu, sedrova e braha ca memia,
Temma, fui la malsognia: — Rosina rient rispundeva:
„Eis bia memmia quittuss, mo va e turna sin stiva;
Lai las spatlunzas cunbien, ti sclilotter e bans surraanaderl"
El obedescba sinquei e bandunava la stalla,
85 Mo sill pass dil nuegl clamav' el aunc alias Bellas :
„Bunna ventira encass, ob' ei dess euzacu la bataglia
Denter vus e murons, cb' enqueran vossa carezia.
Bomberdai quels scbanis, cb' ei fugiau dado la viscbneunca!"
„Qnei vegn scbon daventar", replica spert Cuuigunda.
90 Tnttas prendevan sinquei las breuncas ual sburatscbidas.
Stevan cul pei silla suppia suten, tscbaffaven la spatla ;
Bastunavan il glin, cbe scbuengia siglieva springieva
Spess pil nuegl entuorn. La bella Margretta fagleva:
„Ai tgei tscbufia lavur!" „Gie tschuffa, mo buna rendeivla,"
95 Scbeva tut de vilau sinsu la vieua Cecilia,
„Quellas poppas ded uss sescbnuescban avon ina resta,
Van pli bugien enturn en camiscbas ruttas scarpadas."
E la feglia dil Gion murdeva la lieuuga, cusebeva —
Mo la vieua Cecilia dil rest ina mala veglietta
100 Leva midar discurs : „11 Gion Antoni maridi,
Sa ins aunc bucca cun tgi?" „Nagina deva rispofta.
„Paul ba pers ina vacca e sa nagiu la malsogna?"
Tuttas cnscbevan tgeu per f'ar raeritada vendetga —
Devan pli stagn sil glin, volvevan, tundevan la breunca,
105 Devan aunc inaga, stribaven, f'ormaven la poppa,
Ferm strinescbevan il nuv e frevan ella canastra.
Mo Rosinn' interump' il malemperneivel silenzi
Culla legra canzun, cbe contan savens las spatlunzas:
Dai^ spatlunza! — Bella resta
Tgei speronza Nossa vesta
Scbai cbeu Sa far
En quei glin Terliscbar
5 Manedel fin! 10 D' admirar.
720
Giachen Caspar Muoth
Biara resta
Nus dadesta
Lu fi
In murons
15 Eis megliers ons.
Seh' ina dunna
Ver sin cruna
Sa bia
Glin spatlau,
30 S' ei gartiau.
Quella matta
Ei ca fatta,
Tgi sa?
Din ei uss
20 E prendan nus.
Quellas poppas
Pops e poppas,
Lain bein
Enfifchar
35 E scbigientar.
Bellas teilas
Ein las steilas
Gie franc,
De grond cletg
25 En ina letg.
Spatla pia
Cun legria!
Glin fin
Bein spatlau
40 Ei miez filau.
Eunc semischeidan autras canzuns cun quell' harmonia
110 Deuter las remas sluettan despass e schnueivlas risadas,
Fin che las vaccas se destan si e scadeinan las stgellas.
Von il clavau serimnan ils buozs e mattatschas de scola,
Vulen tadlar las bellas canzuns e giuvens semussan
Ora sin porta nuegl e salidan cun stuccas las bella,
115 Pagau denton culla fugia las memia grondas merveglias,
Vegn gie allura sur eis in uradi de nauscha schuengia.
Mo alla fin cuschevan las vuschs e Margretta risdava:
Co la ser' eil' hagi ritschiert la cara visetta
Dil bi giuucher Micbel, il fegl della buna sigaura,
120 Co quel hagi rugau e spluntau vid sia fanestra,
Co lu ella malign fagievi nagina risposta,
Mo alla fin lu hagi aviert tut commuentada.
„Na, jeu fetschel cas nuot, sahonnel de quellas visettas!"
Schava ella sentir mo era tuttina cuntenta,
125 „Pli bugien ch' il giuncber Michel embratsch' jeu miu Toni."
Scheva Rosina bufatg, niiront silla vieua Cecilia,
Leza fagieva sin quei : „Gie raeglra ei tia letga!"
Lura risdava la veglia debia dellas nozas dil Toni,
Tgei custeivel gianta e tgei farausa merenda
130 Quel bein vegni pinar. Ins sapi bein ver la speronza
Desser quei di tier el e gidar migliar perdanonza.
La vusch de S. Gliezi 721
Et alla fin risdava citgei daniev finadina,
Baul de quel e de tscbel, e baul de glin e de teilas,
Baul de vaccas e fein, da plievia, sulegl e brentiim. —
135 Ufsa vegneva dabot il Toni g[i]uaden stalla,
Sefursebava ils mauns e scbcva pleins de letezia:
„Gni^ calei de liivrar, dabot si eu stiva a tscbeiua!"
Mava lu giuado. La vieua Cecilia tsebaffava
Spart las poppas de glin, metteva tscbunconta ensemen,
140 Tscbellas ligiaven ils meis e scbubergiaven la scbuengia,
Lu stribavan ils cavegls e rnettevan en urden la scblappa
Maven lu sil camond della vieua siaden stiva.
Cheu seseva pertut sils beuus e giu davos pegna
Giuvens bein regulai, ils adoraturs dellas beilas,
145 Cb' eran serabitscbai per far in tur culas caras.
Bass tunav' il salit. Las caras maven a tscheina.
Lu arvev' gl' orgauist si' orgla, tergiev' ils regbistera
E sco 1' aua dil Rbein sburllaven Walzers e Hopsers;
150 Giuvens alzaven il pei e las giuvnas seravau la bratfcba
Ötretg enturn culiez e mavan enturn en rudella.
Vieua Cecilia^ il tat, sesevan denton davos pegna
Discurevan dil temps vergau, il zun ventireivel.
Suenter lur manigiar dev' ei lu autras saltunzas,
Cbe savevan saltar scoiauda il Walzer e Hopser.
155 Ussa, scbeva il tat: „bem ei cun quellas Mazur[c]as,
Polcas^ Scbotiscb et auter, cbe mo lapadira capefcba.
E Cecilia dev' il tgau, sbassav' ils egls, confirmava.
Sclii enzulava pliscber sin pliscber entocben las dudiscb,
Cbeu levava il tat e vegneva ordavos pegna,
160 Scbeva si pils corapogns cun vuscb ual imperiala:
„Ussa calei mia glieut, ruassai e mei lu a casa,
L' auter on puspei saveis vus saltar e far fiasta."
La TUsch de S. Gliezi.
(Aus der Ligia Grischa, Nr. 47, 1872.)
Leu silla greppa en siu cuvel 5 Gl' aplestel ura tochen glina.
ürav' S. Gliezi pil pastur, La notg eozuglia il murte.
Che pasca ella val siu muvel Gl'apiestel ura aunc adina,
E sa aunc nuot dil ver Signur. Cu '1 di compara sil glatschö.
Romanische Forschungen VIII. 46
i)i
99
Giachen Caspar Muoth
Ed inflamaus dil Segner cloma
10 S. Gliezi lu: „Mo In ei Diu! —
Quel met' il firmaraent en floma
E tschiel e terra tutt ei siu.
Pastur, tras quei Diu verdeghescha
Gl' uaul barbus, il grass muletg,
15 Tras quel la spia madirescha,
La plonta ha de quel siu fretg!
Quei Diu, che rocla las lavinas,
Ei quel, che plaida tras il tun
E quel, che meina las brentinas
20 E che spumescha el dargun:
E la pussenta vusch resunna,
Sco las tunnadas tras ils aults.
„In Diu folet e Jesus" tuuna
La teissa pezza, ils uauls.
25 II habitont la vusch udeva
E serimnava per tadlar,
II Sogn mussav' ed el capeva,
Qual Diu el stopi adorar.
Ed il luvrer sper siu arader,
30 Ed il pastur spei galitschö,
Tutt cloma laud agli Spindrader.
Gl' ei in nuel ed in nurse. —
II bov e la raiiiia.
(Aus der Ligia Grischa, Nr. 45, 1872.)
Desperas in puoz pascava
In bov uliv e fin
E giu d' in crap mirava
La rauna sil vischin.
5 Quei grass mitun plascheva
Ad ella nuota mal,
Mo ella secarteva
Er d' esser in armal.
La rauna sespanegia
10 Entscheiv' a sescuflar,
Sedrova e laghegia,
Fin eh' ella sto slopar. —
E has ti buc' 1' entrada
E vul sefar il gron,
15 Sehe sas ti inagada
Pigliar il medem don.
II spuenlegl.
(Aus der Ligia Grischa, Nr. 45, 1872.)
L' uolp cattava sin ina talina
In spuentegl e clamava: „0 tgei mina
Tgei parada la scrota vul far !
Tups ei quel, che selai cuglienar:
5 Bia canera e pauca Valetta,
Fa von mals miserabla paretta."
Igl äsen e siu patrun, La dunna e la gaglina, Pregiudezis
723
Igl äsen e siu patrun.
(Aus der Ligia Grischa, Nr. 45, 1872.)
Pleins tema mava in veglet
Cun gl' äsen ora sin pastget.
Ei fuva giest in temps d' ujarra
E pauc sigir en quella tiarra.
5 Ciieu ves' el gl' inimitg vegnir
E di agl äsen de fugir.
Mo quel, giezont Sias ureglias:
„Ti tat! jeu vessel er marveglias;
Con quella glieut fan mei portar?"
10 „Gie clierli ton sco' i san cargar."
„Bah lu," di gi'asen, „fai ca prescba,
Ti cargas er pli ch' ei survescha."
La dunna e la gngliua.
(Aus der Ligia Grischa, Nr. 45, 1872.)
Ina dunna povretta
Veva ultra la casetta
Conservau per ses vegls ons
Ina bella biua nera,
5 Che haveva mintga fera
Egl igniv in jev davons.
Mo la dunna buc contenta
Leva aunc haver dapli.
EU' entscheiva ad engraschar
10 La gaglina notg e di,
Tochen quella cun magliar
Igl uar emblida vi.
Cun gargiar il nuupusseivel,
Perdan biars il demaneivel.
Pregiudezis.
Novella original a.
(Aus der Ligia Grischa, Nr. 40 und 41, 1875.)
II Mardis avout Gievgia grassa ei eben. Ses sunadurs ein arrivai. Ei
fuva il parier grond e siu quinau cun violina e clarinetta e lur dunnauns
cun harmonica e hacbrett. La sera avont haveva era il viturin giu raanau
duas carga(u)s vin a Cresta e casau quellas el tschaler della casa de scola. —
II caluster ha priu ils bauns ord la stiva, e lavau si il plau[n]tschiu. Ils
scolars han treis treis dis vacanza. —
Tgi voless ussa descriver la legria de rascluuieivels car[s]t(a)geuns la
damaun dil Mardis avont Gievgia Grassa?! —
In che havess cun in niev microscop saviu contemplar oz ils cors della
Giuventetgna, havess enflau en quels in parvis pleins de splendur e pleins
d'aunghels en barmonia celestiala; las passiuns ed ils quitaus^ quels aunghels
cnl peil ner, che prendan enqual gada possess dil cor human e midau quei
parvis en in ufiern, haveva oz in uiev erzaunghel , la legria, fiers ellas
stgiradetgnas dadora.
46*
724 Giachen Caspar Muoth
La j)li impurtouta caussa fuva quella damaun en casas de matteuns,
ultra dc'lla giufna seza, il canaster. Quel stava sin meisa sco in retg
sin ßiu thron e denturu el fuva 1' entira familia rimnada. La mumma
ve^Tjeva uautier cun veschlas, la tatta teneva pettas zartas, i] bab portava
5 in scbnueivel schambun cotg, il frar sraanava pulpas ed andutgels, ed ils
affonts manedels, nua eh' ei deva tals, bettliava(u)[n] e litgiaven la detta,
e tut quellas preziusas caussas schvauevan el ravugl dil cauastev sco en ina
gula inferuala. Quel dueva accompognar la saltunza tier il scheiver e sur-
vir ad ella ed a siu signur per fortificaziun ed ustonza encunter las nun
10 dumbreivlas lunnas dil raagun ; dcfertont ch' il signur haveva 1' obligaziun
de dustar la seit a sia signura cul vin el tschaler suteran della casa de
scola, Bab e murama volevan gie che lur mata fetschi honur a la familia,
per qxiei haveva il canaster oz tala impurtonza. —
Semussont vonzei il sulegl ella val, bandunan ils mats en lur resti de
löfesta las casas paternas, per ir a solver tier lur signuras, — II pauper
Lazarus avont la porta dil rechum havess oz preferiu las miulas, che cur-
davan giud las meisas dellas matteuns de Cresta a quellas della meisa de
siu signur el niev testament. — E cun tgei preschieutscha ei lu la pera
suenter solver comparida en casa de scola!
20 Lau ein ils sunadurs postai en in cantun, ed alzont vonzei la clarinetta
dil Stoffel sia vusch tremulonta, semetta la pera en retscha e piclont la
duna dil parier grond las cordas dil Uacbrett, entscheivan ei ad ir enturn,
il capitani cun 1' Emma ordavont e laschont la harmonica udir ses miedis
mieivels e la violina ses tuns sprezis e pleins d'energia, entscheiva ina
25 furiusa galoppada, che la casa strembla, e suenter vegnia(u)[n] ils turnighels
d' in valzer ed allura las traversadas d' ina polca e pli ils sparuns d' in
schottisch e las zacussas d' ina mazurca; e fagient il parier grond in liung
streb sin la corda grossa sefiera puspei cun niev Fanatismus 1' entira schu-
mellina en ina sturna galoppada, — ed aschia vinavont entochen miez di
30 e suenter marenda fin a mesa notg.
La festa populara ha priu sia entschatta e la giuventetgna de Cresta
sedat vi al divertiment senza reserva e beiba il calisch de letezia cun seit
ardcntä. — Ella ei tschorventada de quei nar e curios delizi de saltar, pil
quäl la giufna schlateina ton dils raarcaus sco dils vitgs, ton dils signurs
35 sco dils purs ha ina nara fleivlezia ed ina intima propensiun.
Cun tgei tenerezza tenevan ils mats lur signuras enturn tschenta, co
giravan las giufnas lomamein enturn lur saltunzs, tadlont sin la emperneivla
melodia dil harmonium! E siglent la clarinetta sisum la scala chromatica,
giubilont cun la vusch la pli gita, sco [s]che ella voless penetrar il firma-
40meut; tgei grins devan ils mats si, co bettevan ei lur capiallas egl aut! —
E mont la violina giu en las profunditads, ramurout sco il tun car-
teva(u)[n] ils saltunzs d' era stover sebetter giu ad en ella tauna, ord la
quala il parier grond prendeva si ad ora ses tuns, e co sesturschevan e
Pregiudecis 725
sesbassaven ei clieu bunamein lochen plauu! — M » manizont il Hacbrett
siu miedi sco de scuder, a]zava(u)[uj ei lur combas e scudevau sil plantschiu
suenter il tact per cun ina gada puspei sgular snn la clariuetta si eis
nibels. — E tgei bi tgietschen cuvreva las vestas dellas matteuns e co
sbrin(g)[z]liaven lur egls ! Segner car, tgi voless descriver tut quei ? 5
Dus dis haveva il scheiver cuzau. Tut haveva saltau bufatgiamein,
mo avunda aunc buc. II inender fuva ei stau cul Pieder e cul cuse, il
Duitg ziep I La Stina haveva bucca voliu vegnir, tement malemperneivladats
ed aschia fuva el staus senza saltunza ; Pieder haveva giu sias difficultads
pervia dil rumien. Mo gleiti ha la legria giu lomiau ils cors ed il vin 10
lavau giu la gretta e Pieder e Duitg siglevan enturn sco ils auters.
La legria renda ils cors generus e per quella raschun fuva ei als
mats buc endretg, che Stina era bucca vegnida.
Quei furava perfin ils conservativs , — e Valentin scheva differentas
gadas: „L(e)[a] Tnchagrunusa sto nau! Quei ei buc endretg, de sclauder ora 16
ina pulita matta, perquei ch' ella ei ina Tschagrunusa , — il capitani ha
rischun. La Tschagrunusa sto nai; I"
E la davosa uotg fuva ei il general giavisch della compagnia, de far
veguir la Stina e saltar cuu eis. —
Entupont l'autra dameun il capitani la Stina sper la fanteuna, va el 20
vitier ella, peglia sin meun ed exprima il giavisch della compagnia e Stina
saveva buca far meins, ch' ir a casa, sefittar si empau e comparer en
stiva de scola. —
Tier sia arrivada fuva grond silenzi, ed igl emprem era la compagnia,
vivont schi legra , empau schanada e deprimida. La Brida, la matta 25
veglia, stueva perfin tuoscher e scheva si per la Emma, che siseva sper
ella, ravolvent ils egls: „La Tschagrunusa!?" Mo vonzei mava tut (s)[p]uspei
en regia. Ils mats fuvan pleins premura per la nova saltunza, — ed in
dils pli premurai fuva Paul. — El negligheva bunamein sia Emma e fuva
mezs ordcadeina. Mo la Stina saltava era stupent e fuva ton pulita e 30
modesta.
Ual saltava Paul ina Polca cun la feglia dil pindrer. La Brida e
1' Emma pusavan sper la pegnia, buevan in glas vin e la matta veglia ma-
gugliava leutier fava de prers. „Tiu signur ei zun premuraus per la Tscha-
grunusa!" morda la Brida. ,.E1 saulta gie bucca pli cun tei. Basta la35
Tschagrunusa saulta halt megler, ella ei pli loma." —
Emma survegn ina tuss de bunamein stenscher; in fava de prer de la
Brida fuva ius ad ella entraviers. —
„Mira, mira lau, co el fa compliments !" conlinuescha Brida. „Tgei
egls el fa! — Ella vegn gie tut cotschna. — Oh ! ed ussa, co el strocla40
ses mauns! Emma, Emma, se pertgira della Tschagrunusa! sas, Tschagru-
nusa!" — Emma haveva suondau cun egls gross e stui la direcziuu,
che la Brida haveva dau. Ella fuva melna sco il fei e larmas vegnevan
726
Giachen Caspar Muoth
ad ella eis egls. „Na, iia!" — Quei ei iua vergugnia, ina vergugnia!"
stausclia ella oia e bauduna la sala. —
Duas entiras uras saveva nagiii, nua la Emma fussi, e retuniont ella
puspei sbrinzliaveii ses egls sco quels d' in giat vieti. —
Paul sez haveva fatg pauc attenziun sin V absenza de sia signura, car-
tent, cb' ella segi ida a casa per regulär giu fatscbentas ni per dormir.
Brida deva bein mintgiatont tuccas ; mo Paul fuva raezs ord cadeina e
fagieva pauc stem sin las tscbontschas della paterliera. — La sera dentont
dueva igl uradi rumper ora. —
LA DERTGIRA NAUSCHA DE VALLENDAU.
(Aus dem Cudisch de lectura da Gerold Eberhard IL, Cuera, 1882, p. 284 ff.)
[p. 284] La vall Versom rabatta stagn
Da roschas bein armadas;
La Rabiusa rocia ferm
Las auas tschallatadas;
5 Ils pegns ballontschan ; ils umens
tschontschan
E fan rueida, tenent cusseida
Sur'gl um che marscba tribulaua
Amiez la roscha cadenaus.
La vall Versom rispunda spes»
10 In num e niebei tetel ;
La selva resda repetent
De dretgs e curain-6tel,
De tirannias e felonias
E de sbarradaa e de terradas,
15 E mintga mai aud' ins schement
Amiez la fuol' il delinquent.
Ils pievels' vevan engirau
A Trim la Ligia sura,
Per se riscuder dils tiranns ;
20 Gerts nobels auncallura
Cul pievel tegnan e se convegnan.
Mo lur natira ins v6ss scungira;
Eis vegnan prest unfis dils pars
E se uneschan culs signurs.
25 [p. 285] E Ligia nera 'veva num
La nobla allianza.
Ils comts de Werdenberg -Sargans
Vivevan en scarpanza
Cun lur fideivels pauc obedeivels
30 De Schons e Spligia. Cun pauc
fadigia
Ha Schons terrau ils n6rs e priu
La libertad da surengiu.
E tiels signurs, che 'vevan rut
Als purs la fei prestada,
35 Udiva Heinrich de Razin,
Auctur deir engirada.
Mo la battaglia mett' el en paglia.
El crod' sin via en prischunia,
Volent en siu casti mitschar,
40 Pon el ils pugns piirils tschaffar.
Perquei atras la vall Versom
II pievel oz marschava;
II grass barun dil Plaun -Razin
Invan se lamentava.
45 Dil pur la gritta vul sia vita,
A tgi cugliuna el vess perduna.
II pievel tegn siu plaid e crei, —
Pretenda plaid e fatg puspei.
La derteira nauscha de Valendau
727
II.
Sil plaz-cumin a Vallendau
50 Se rimna la tschentada:
Ils purs dils aults e dellas valls,
De tegias isoladas.
II pievel drova siu dretg e trova
A fil de spada la sullevada.
55 Nuot gida Heinrich siu schemer; —
La sort ei fretgia, sto valer.
[p. 286] Serraus en stiva ca-cumin,
II spirt agli presenta
II led vergau, 11 trist futur,
60 La nobla sort rlenta:
Servillas fatschas, fugusas catschas,
Las legras pratgas e fioas tratgas;
La posiziun din losch barun
II grass signur molesta zun.
65 Cheu arv' in raantel tgetschen'
gl' esch ;
II carnifex compara,
Per salutar il delinquent,
Pallids sco ina bara.
El se perstglsa tenor la disa;
70 Mussont la spada zund fin luolada:
„0, bien Signur, negin sterment!
Quei ei tiniu en in moment."
Ed in cavegl el sdrappa spert
Ord sia barba grischa,
75 E suffla quel pernalez sil fil
De sia spada glischa;
Mo paue levgiescha, pauc consolescha
In tal auspizi siu grond snuizi.
Tgei gida bein 1' annetga mort
80 Ad in, ch' veva buna sort?
III.
Avont la casa vegn dentont
La fuortga erigida.
La glieut se fultscha vi e neu
Patiarla, se comblida. —
85 Ils mats festinan, ils posts s' en-
clinan,
Las travs s' emplunan , las aissas
tunan
E gleiti stat il pallancau;
Tut spetgia mo sil condemnau.
[p. 287] Cheu segli' in giuvenot sil plan
90 E ferm gesticulefcha :
In servitur' dil trist barun.
Leu per udida grescha.
Siu bien giudizi in artitizi
Uss'aunc emprova, II mat se drova;
95 La fuola fa uss' attenziun
E vul tadlar la couiuiissiun.
„Signurs Confederai! Vischins!
La clara vusch resuna,
„Nies bien barun dil Plaun-Razin
100 Ha grouda disfortuna:
El oz endira la peina pira:
Quei ei dueivel; mo er' snueivel. —
II cau voless avont morir
Cun ses vischins se conferir.
105 El ei adina staus in um
De nobla cortesia,
Laschava cuorrer ils boccals
En legra compagnia,
Sin radunonzas e perdanonzas,
110 Fagieva scheiver pagont de beiver.
Avont morir vess el bugient
Cun vus in tal divertiment."
II pievel quescha tut surprius,
Ils caus delibereschan,
115 E siu giavisch vegn concedius;
Las roschas applaudeschan.
E giud seantschalla il giuven balla,
II past restegia e zund barregia;
Per far a siu patrun d' engrau,
120 De bein survir vegn procurau.
IV.
[p. 288] Ils bells curtins de Vallendau
Bizarra vista porschan;
De paun e vin, caschiel e carn
Las meisas tut se storschan.
125 II pievel sesa e se pervesa,
Bottiglias svida e se comblida 5
Las tscheras bruttas van stulir,
Perfin ils caus fan sco de rir.
E d' ina meis' all' autra va
130 II giuven ed envida
E d' allegar las bia vertits
De Heinrich bucc emblida.
72S
Giachen Caspar Miiotli
II pievel lauda, sin tut applauda,
Coinplimentescha ed adulescha
135 Congiesch'il past de sin signur,
Rendent a pign e grond honur.
La tresta sort dil niebel cau
II ginven zund lamenta,
Cun siu confar e ses merits
140 La buna glieut fatscbenta:
Scadin che creigi, che Heinrich
seigi
In um gideivel e buntadeivel :
Quei hagi lez mussau savens
E biars gidau en lur basegns.
145 „EI ha gidau," exclom' il mat,
„Fondar a Trun la ligia
E pauc mirau sin siu profit
Se dent leu bia fadigia;
Fuv' el contraris, culs adversaris,
150 Scheglioc tenevi e ae unevi!
Units bavessen eis podä ■
Saviu surventscher nus. Tgisä.? —
[p. 289] „Mo ses parents de Werdenberg,"
II giuven leu marmugna,
155 „Han surmanau quei bien signur!
Molestan el e tugnan.
II pass perstgisan ed el unfisan,
E la finala cun bun' ni mala
Ha Heinrich dau siu plaid fatal
160 E fatg a sez il pli grond mal."
Aschia va il mat plidont
De r in' all' antra meisa:
Ils arguments bugnai cun vin
Survegnan meglra peisa:
165 La gritta tschessa, e sin remessa
Ils cors sevolvan, e biars absolvan
En lur intern il tradiment
E perdunassen el bugient.
Avont il pievel en debatt
170 II trist barun compara,
II tgan a bass, cun pass pesont,
Soleran sco ina bara.
La lerma quescha e tut stupescha,
Negin s' ueglia ni se regheglia;
175 Ils cors ein pleins de compassiun,
E tut sin el fa attenziun.
El passa tras ils vasts curtins,
Eis egls malenconia,
Salida quei, salida tschel
180 Cun bialla cortesia,
E stat lu eri spei dicasteri,
Empau bubronda da quei domouda
E seremess en siu castitg
Prend' el comiau, buent in sitg.
185 eben clom' in um sut in pommer
Cun clara vusch de tiba
„Nies bien barun dil Plaun - Razin
El vivi ditg! E viva!"
E las masadas sco tschien tunadas
190 Ad el rispundan da plauns e spundas ;
„EI vivi ditg, e vlvi bein !
Siu fallament nus perduuein!"
La vall Versom terlischa dar
Dagl aur de glina pleina,
195 Ed il barlott de Vallendau
Atras'gluaul scadeina:
Ornada cun dascba I' entira ba-
gascha,
Cun spass e risaglia signurs e pu-
raglia,
Et il barun e siu fumegl
200 Ein d' ina luna senza preigl.
E sur il vast uani de Lax
Dus pivs veglurds sgolavan,
Sesevan giu fil Crap de Flem
Ed in concert mulavan :
205 In Signuradi mo pauc garmadi,
Empau dueivel e buntadeivel
Quei tegn adina, rumpa mai,
E se recuvra mintga mai.
La cicogna a Luzern 729
La cigo^ua a Luzern.
(Anno 1613.)
(Aus dem Cudisch de lectura da Gerold Eberhard IT, Cuera, 1882, p. 90 ff.)
[p. 90] 1. Tgei ciaorra sin gassa la fuol* anguschusa?
Tgei munt' il terribel fracass?
Mo teidla, tgei grescha la vusch stermentusa
Dil zens e dils corns cnn lur bass?
„Hol fiuc!" ei il dorn dapertutt ramuront.
„Ho'i fiuc!" e tut cuorra sadellas portont.
2. Snueivel la pitga cotschnauna se mova,
Turnigals fagient a traviers 'gl enlatiu.
La fuola concuorra, se stenta, se drova,
Sprezzont curaschusa 1' ardur dil burniu
E travs sballunoutas, surpren de spindrar
La glieut en perighel, il mobiliar.
3. Mo r alva fignra amiez la fughera!
Tgi tsclierca pomai incitgei en tal liuc,
Nu' buglia se catscha snueivla tscbocchera;
Sclarida da brinzlas e liungas de fiuc?
La panpra cigogna girescba gl' igniv;
Ils giuvens retegnan la veglia pitgiv. —
4. E commuentada la fuola se senta,
Stermenta cun crappa e lenna 'gl utschi
E grescba, spuenta ; mo vau' ei la stenta,
L' utscbella persista, se fetga mo plt.
Mo nua spergnass ina mumma siu saun,
Per ceder dal letg de siu pitscben malsaun.
5. Pli spessa, pli nera vegn leu la fimaglia,
Flommadas se saulzan, sclarent sco '1 cametg,
Sloppegian e letgau gia vid la farcagliaj
Prest sf'racc' il culmach e sballuna il tetg!
L' utscbella, speronz' et agit bandunont,
Se placca sils pitscbens, las alas rasont.
6. „E — Jesus Maria!" il pievel exclomma,
Da fitgas 6 freidas snavurs penetraus.
El tscherna in giuven passont ellas flommas
Da brastgas sbrinzlontas e fim attacaus.
Siu cor generus 1' ha schizun admoniu,
Ch' el ha trallas flommas la via battiu.
Y30 Giachen Caspar Muoth
7. E mellis implurau, che Dieus el protegi;
E tut giubilescba: „Igl ei reussiu!"
Vesent, co il cuvel ad ault el smauegi.
La veglia bandunna il liug de burniu.
Da scala ardenta el seglia givloiit.
La fuol' inturescba il mat grata! ont,
8. 11 giuven entaupan carinas egliadas
Pertut, nu ch' el pafs' en marcaus et uclauns.
Ils umens gli toccan il maun cun stroeladas
[p. 92] Et el beuedeschan ils cors de duuauus.
Seh' in retg persuenter la cruna gli dess,
El bein sur la paupra pagaglia riess,
9. Las cronicas resdan la gronda bravura,
E pretgan dell' ovra al posteriur.
Negina dentont ha enflau auncallura —
Jeu ditgel uuidis — il num digl auctur.
Mo maune' er' lausura in frauc document,
Seh' emblid' ella bucca igl Oranipoteut.
La veglia lavouza.
(Aus dem Cudisch de lectura da Gerold Eberhard IL, Cuera, 1882, p. 227 ff.)
[p. 227] 1. La veglia, mira leu spei begl 1' activa,
Cul tgau tut alv, smugliont, lavont ils ponns!
Lavonza ferma, frestgia auuc e viva,
Malgrad ils ses passai siatontotg onus !
Siu paun ha quella duna gudognau,
Activa, prusa semper e honesta,
Cun barghignar, uss' gleiti consumau
Ils maghers dis de sia sort raodesta.
2. 11 temps de sia bella giuvintetgna
Ha eil' amau, fidau, se maridau,
Portau, surfriu la sort de passadetgna;
Quitaus, disgusts han era bucc' muncau.
[p. 228] Ha flegiau fiu um malsaun, pupratsch,
Dentont a treis affonts dau la nascbienscha,
Schaschent igl um spartius sut il terratscb,
Mai bucca pers fidonza e cardientscha.
3. Treis orfans de uutrir ei se tractava.
La duna quei surpren cun bien humor.
En buna disciplin' eis educava,
Activitat e regl' ei siu tresor.
La veglia lavonza, Igl Eremit S. Sigisbert 731
La mumm' eis benedescha admonent,
Cur eil' ils cars a gudognar termetta,
Bargogna vinavont cun legarment^
Restont a casa gie uss' tut soletta.
4. EU' ha spargnau e spiculau adina,
Ha glin comprau, duront las notgs vigliau,
Quei glin filau en bella resta fina,
La' rest' allura tiel tissunz portau.
'Vent lez la teila fiu lenziel tessiu,
Er' ella fori'ch e guila prenda
E cusa di e notg vid iu vestgiu, —
E fa' gl abit de bara ord la tenda.
5. Quei trist bategl^ siu camisol de bara,
Sco in custeivel bein, stira' ella zund.
Sil plaz d' honur en bella scaffa siara,
El ei siu spargn, siu deletg dil muud.
Mo de Domengias devoziusamein
Cun quei bategl la dunna si se fitta,
Mett' el lu d' ina vart pulitamein
Pil di fuprem de si' activa vita.
6. Cu' i va in di cun mei enconter sera; —
[p. 229] 0, 'vess jeu' era fatg ed adimpliu
II miu dover fin tutt mia carriera,
Sco quella buna dun' ha compleniu! —
0 vessel jeu saviu cun lev humor
Svidar il calisch peter dulsch sin tiarra!
Savefs jeu po' ör' se legrar de cor
De miu davos vestgiu, il trist habit de bara!
IGL EREMIT S. SIGISBERT.
(Aus dem Calender Romonsch, 1885, p. 37 — 43.)
L
Dal cuolm d' Ursera si camina spert
11 venerabel pader Sigisbert.
El ei unfis dil mund e siu entiert
E va per sezuppar en in desicrt.
5 Vul evitar la glieut e lur puccaus,
Per daventar en tschiel tont pli beaus. —
Havent la vall d' U[r]sera convertiu
Veguev' el bunamein tenius per Diu.
732 Giachen Caspar Muoth
E quei contrisf il cor dil bien pastur,
10 Ch' ins detti pli ad el ch' a Diu 1' honur.
Meins prigulus eiu Infs tschervers ed uors,
Ch' ils lauds d' in pievel tscbiec e ses recuors.
El tema cbe siu spirt de. vanadat
Savefsi macular la sontgadat.
15 Dal cuolm d' Ursera giu sbargatta spert
II niebel eremit s. Sigisbert.
El pafsa sper il lac de Toma vi
E guarda siu las cornas dil Scopi ;
El auda rumuront il giuven Rein
20 E bogna sia fatsch' el dutg serein.
Las scaglias dil Crispalt, la vall Sarcuns
Scadeinan e rebattan tschien d' arguns.
In dar solegl terlischa sil Badus,
Sclarescba cbeu in tempel majestus.
25 Mo Sigisbert festgina vinavon;
In ferm disturbi dat all' olma donn.
Ils cuolms, las valls fan memia grond fracass,
Ch' ins sappi dir in paternies de bass.
E Sigisbert arriva giu en vall
30 Ed af'flla cbeu pertut in lartg vial.
Las pradas verdegbeschan sco in jert
E selvaschinas cuorrau ordaviert.
Mo selvaschinas portan distracziun
Ad in che vul quiet far oraziun.
35 E puspei tuorna Sigisbert ad ir
E vegn en in uaul desert e stgir.
El spess cagliom seperdan cbeu ils trutgs,
Discbrina, sterpa staupau si ils dutgs.
Pignola stetga, pegns de tscbentaners
40 Cuvieran plauus e spundas, crests, multers.
El fa sin grips e largias attenziun.
Per insaco afflar la direcziun.
Mo pli affuns, eh' el vegn el vast desiert
E pli siu cor resenta dulscb confiert. —
45 El va, seruschna. cuorra giu e si
Entochen che la notg finesch' il di.
E dal stentus viadi slrapazzaus
Eis el orsum in Conn uss arivaus,
El sesa giu sil crest, vul far in paus
50 Ed ei en paucs moments sedormentaus.
Igl Eremit S. Sigisbert 733
La glina mira gin dal piz Russein
E tras la selva tili' in dulsch serein.
Ed ina vusch de tschiel aud' el clomai-:
„Cheu eis ti Sigisbert! — Cheu stoss ti starl
55 Essent mitschaus dals latsclis dell' ambiziun
Dun jeu a ti la nobla commissiun,
De coudiiir sils trutgs de libertat
In pievel simpel, senza vanadat."
11.
La selva deserta aunc maine snizzada
60 Kebatta da sfracs e da fridas- cugnada.
II Sogn obedeivels al Segner prepara,
De far ina tegia per star en la tiarra.
Lavura cun forza e peina pignola:
El sroma, spalletscha, tscliancuna e dola,
65 El runa, mesira, eraplnn, cuviera
E fa lu de miscal lient la litgera, —
In' esca dil satan ei quel che s' empatscha
De star en palazs e dormir sin plumatscba.
Sil crest della largia cun gronda fadia
70 Bagheg' el in tempel a Mumma-Maria.
Traffica cun crappa, cun pal e palutta;
„Pli gronda premura marett' la caplutta", —
Ornescha gl' altar cun pizzets e cun teilas,
Cun matgs e giidandas, cun vuts e candeilas,
75 E tscbenta sil trun la migeivla auctura
De tut sias ovras, la mumma- Signura.
La grippa quietta, la vall bandunada
Resunna da bimnis, da messa-cantada.
Parfincals, merlotschas sgolatscban, seplontan
80 Sil tetg della tegia, scbulitgan e contan.
Ils uors en lur taunas ein pleins de merveglias,
Marmugnan e cuorran gizzont las ureglias,
Mo prendan la fuigia lu tut en derutta,
Vesent la statui'a dil Sogn, la caplutta,
85 Ed or sin la muotta compara la tscberva
E gauda segira, ruasseivia dell' erva.
Per ina pitescb' el negina muuconzaj
De fretgs e ragiscbs ba gl' uaul abundonza ;
Dentont calculescb' el, che fia pastira
90 Savessi vegnir ina buna cultira.
El runca las caglias e scava la terra,
El tschincla la prada cun seif de palera.
'734 Giachen Caspar Muoth
El batta las vias e sterna galera,
El fiera semenzas e plonta pommera.
95 Tscbariescbas selvatgas, spinatscbs de melaiscba
Cattav' el avunda sper plontas de daiscba.
Correger selai la natira mendusa,
La cura dell' olraa fufs pÜ fadigiusa.
II Sogn meditescba, gigina ed ura,
100 II pader ruaussa, selegra, lavura.
E tut che pruescba, che catscba, che crescba,
Cbe sia cultira dil meglier florescba.
Pertut ei ruaus e beada letezzia,
Perfin ils glimaris ban pers lur malezzia;
105 Cb' iu uors iua sera compara, semetta
Cun cots e gaglinas avon la casetta,
Cb' el letga dil pader la criua manutta
E tuorna pufpei egl uaul alla trutta.
Savent gl' eremit ca guder las gaglinas
110 Havent la baselgia las sontgas giginas.
Ha 'lg uors per mussar cb' el capescbi cureisma
Portau in cavriel silla festa Tscbuncbeisma.
La grippa quietta, la bostga deserta
Da giaps e trombettas ein oz en alerta.
115 Tras caglias e streglias, per crest e vallatscba
Cun tgeuns e fumeglia scadeina la catscba.
L' utscbleglia sezuppa, glimaris burlescban,
Ils tgeuns e catscbaders siglieiitau e grescban
II Sogn meditescba sper sia capella
120 E tut demaueivel ei scbon la canella.
In' ursa blefsada, terribel glimari
Compara, tabegia sil prau solitari.
Cun giaps ed aviras, furtinas e queida
Suondan catscbaders e tgeuns en rueida.
125 Mo 1' ursa vitier la caplutta serenda
E sper la scbanuglia dil pader sestenda,
E fitga 1' egliada sil Sogn cun fidonza
D' baver in refugi ba certa fperonza.
Ils umens surstattan, stupescban, admiran,
130 Ils tgauns secaveglian giun plann e deliran.
De far in' attacca negin cbe ugbegia
Sin l'ursa, cb' il Sogn cun miraclas protegia.
E 1' ursa sesaulza litgont la mamitta,
E tuorna puspei egl uaul alla trutta.
135 „Danunder bas ti o carstgaun! la pufsonza",
Igl Eremit S. Sigisbert 735
Exclom' in catschader de fina manonza,
„Danimder la forza de ventscber, confunder
La rabia dils tgauns e dils urs? Di danimder."
Co vegnes ti eben enten questa vallada?
140 II pievel ei paupcrs^ la selv' isolada."
II pader rispunda: „Signur cun lubienscba,
II Segner conserva quels cb' ban la cardienscba,
Perves' ils glimaris, nutrescba 1' ntscbleglia,
Ed estga cun puorla perfin vermaneglia.
145 E mia persuna cun pauc secontenta.
La veglia dil Segner adiua daventa."
„Mo tgi ei quei Segner, cbe regia, commonda,
Nutrescba las bestias?" il Niebel domonda.
„Quei Diu buntadeivel/' il Pader rispunda,
150 Avdescba la terra, las steilas e 1' unda.
El regia, protegia 1' entira natira,
Sustegn il ribun ed il pauper, cbe plira.
Siu spirt e siix bratscb ein la spira fermezia,
Siu cor e siu egl la compleina carrezzia.
155 Quei Segner ba oz defendiu il gliniari,
Scbibein sco '1 proteg' in carstgaun solitari?"
Cun questa risposta sevolva, banduna
II pader la catscba — va tier Nossadunna,
Semett' en scbanuglias avon la Signura
160 E cont' ils ufficis cun fiuc e ramura. —
De quella manonza signur e fumeglia
Surstat e protesta, rient sesmerveglia,
Vesent' il curtin, il sontget, la casetta,
Allura puspei sin la catscba semetta.
165 Silenzi regeva sil prau solitari,
II pader suspira en siu sanctuari :
„Eis ei 0 Signura, negliu il pusseivel
D' enflar in desiert, in cantun ruasseivel!
Pertut la rueida dil mund e siu tenti, —
170 Dentont tia veglia, o Segner, daventi."
La notg terliscbavan tizzuns e cazzolas
Sils Cons, sin la Furca e giun Carcarolas;
Ed aungbels cun rassas blibidas e brinas
Sunavan las tibas, cantavan mudinas.
175 II Sogn cbe vegliava udiut 1' barmonia
Sentev' en siu cor ina dulscba legria
E scbeva: „la veglia dil Segner daventi.
Scbe bien pia batter cul mund e siu tenti."
736 Giachen Caspar Muoth
AI pierel romonsch.
(Aus eleu Annalas della Societad Khaeto-Romansclia, Seconda annada, 1887,
p. 358 flf.)
Stai si! defeiida,
Romonsch, tiu vegl lungatg !
Eisguard pretenda
Per tiu pertratg!
5 Dedesta tut cul tun sonor
Dil fronsch romonsch, cantau de cor!
Quel tuna ferm e suna dar
E quora senza balbegiar,
[p. 359] Gie quora senza balbegiar,
10 Essent artaus dal best matern, schi car.
Stai si, sedosta
Romonsch, pil plaid grischun!
Lai buc a posta
Satrar tiu dun !
15 Tiu cor, tiu spert ein umbrivai
Dal vierv romonsch e vegnan mal
A concepir in auter senn,
A parturir in niev talent,
Gie mai midar, il scaffiment.
20 Romonsch ei tia sort tiu truaraent.
Stai si e mira!
Romonsch, tgei avantatg
Midont natira,
Tes frars han fatg!
25 11 vierv matern vegn emblidaus;
II plaid tudestg ei scumbigliaus*
Biars plaiden mender ch'ils afFonts.
Schizun tudestgs de treischien onus,
Gie tudestgai de treitschien onns
30 Han aunc adina plaids romonschs dannons.
Stai si e senta!
Romonsch, el cor sincer
La vana stenta!
Va buc en err !
35 IIa schiembers creschan speis glatschers.
E seccan vi, plantai eis ers.
Ed il romonsch lungatg alpin,
Naschius el dar dil matutin.
II tirann Victor 737
Carscbius el dar mattutin,
40 Riiina tiu talent cnn sia fin.
Stai si Giadina!
Stai si de Sut e Sursilvan!
Tegn car adina
Tiu plaid roman !
45 La mumma plonscha, audas ti !
Vilenta quella buca pli!
Mo lai siu plaid sincer udir,
Che cuscheutava tiu bargir,
Quei plaid migeivel^ dar sentir,
50 Che VOSS dus cors e sperts san entelgir.
11 tirann Yictor.
Ballada legiendara.
(Aus dem Calender Romonsch, 1887, p. 39 ff.)
Victor I, preses della Rezia, viveva 600 — 625 suenter Chr., auctur
della mort de s. Placi^ avdava tenor la tradiziun per temps en siu casti cul
num de Villingen a Caverdiras u. s. Antoni sper Muster.
[p. 39] Sil crest de Caverdiras ei stau in vegl casti ;
Negin che seregorda gnianc d' ina muschna pli;
La crappa hag' il pievel duvrau de baghiar
AI niebel sogn Antoni in petschen sanctuar.
5 En quei casti avdava 'von varga melli onns
Victor, Signiur en Rezia, il Cau dils perdavonts,
Regieva culla spada, regieva cul bastun,
Siu cor enconoscheva negina remischun.
II suadetsch dil pievel, las raubas dils altars
10 Spendev' el cun muronzas, cun pompas e giautars.
Cun far il pittinader, cun far il baraccuu,
Mettev' el aunc en cassa muneidas a mantun.
Sils Cons deir antra spunda florevan las vertits
De Sighisbert e Placi, dus nobels eremits;
16 Quest veva sia rauba surdau a Sighisbert,
Per metter ina claustra sco glisch el stgir desert.
La claustra terlischonta fagieva mal ils 6gls
[p, 40] Als Gronds de Cavardiras, lischai e buedregls;
Romanische Forschungen VIII. 47
738 Giachen Caspar Muoth
Victor, cusrin de Placi, fn\' era pauc contonts,
20 De schar a caussas pias la rauba din parciits.
In di visetta Placi la tauna dil tirann,
Sesprova de Converter il cor dil castellan;
Mo quel lai el ciin beffas partir — e pi mazzar.
Cheu ha il giest Derschader entschiet a castigiar.
25 Victor sesev' a meisa cun ses araitgs sfarfatgs;
II vin, la compagnia scaldavan ses pertratgs,
Che mavan silla tscherca dil tribel niazzament,
Che sia uauscha schenta commetta gliez moment.
El scglia si e svida sin calisch tocc' a funs
30 E grescha cun aviras: „Buei, vus magliadruns!
Jeu hai artau la rauba de raiu signur cusrin;
Quei dat puspei muneida de metter en il vin."
„II pauper cuccalori voleva far il Sogn,
Portar la rassa nera^ cun tschent' e rentaniogn,
35 Satrar en ina zella siu tgierp avon spartir;
Mo tgei drov' ins las claustras, per tgiunschamein morir?
Tgei drov' ins tonta stenta, d' urar e giginar,
Tgei drov' ins ton de spender e paders d' engraschar,
Per prender tut en ina en gl' auter mund albiert?
40 — „II tschiel ei gie la patria, la tiarra in desiert." —
„Ed e la vermaneglia stovein uns pirentar,
Che ha en sias raubas entschiet a secasar.
lls paders ston a frusta; la claustra sto navent;
Cun fing e cuUa spada fagiein nus truament."
45 Cun gibeis e risadas expriraan lur applaus
[p. 4lJ lls uraens de rapina, las femnas de puccaus.
E musicants sedrovan cun tibas e fagotts,
De metter en alerta ils smanis dils barlotts.
Cheu aud' ins la canera dil tgiern dil guardiau,
50 Sco seh' in' entir' armada vogness sul castellan.
E fatga la damonda dal preses leventau,
II guardiau rispunda, ch' el hagi buc cornau.
II castellan savilla. Cheu vegnian a buffont
En sala la sbiraglia e cloman lamentont:
55 „0, caussas stermentusas ! o, grazius Signiur!
Cun vies parents daventan miraclas de sgarsehur."
II tirann Victor 739
„Tgei leis cun vossa tschontscha, bai'gada senza tgiavi!
Fagiei vns vies uflfeci ! il rest ei miu quitau,"
Gresch'el; mo auters pliran: „Nus vein mazzau in Sogn;
CO Quel porta en perpettcn encunter nus il plogn."
11 castellan smanatsclia. Mo ses ainitgs lischai
Retegnian sia rabgia e cloman stermentai:
„Sehe lai risdar la caussa: Tgei eis ei daventau?
Tgei ha v^ossas conscieuzias, sbiraglia, destedauV"
65 Ed in dils sbirs risdava de tema tut tremblont:
„Persequitont il pader suenter vies commond,
Havein nus el sin via raaneivel saguttiu
E senza ceremonias las ordras exeqniu.
„Mo caussas mai s' udidas daventau quei moment.
70 II best en sanganada seniett' en raoviment,
Sevolva giu e tonscba la testa si da pleun,
E va encunter claustra cun quella entameun.
„E nus, surprii d' anguoscha de bunamein snarir,
[p. 42] Havein entschiet a currer de mo poder fugir.
75 Perquei misericordia, Signiur cun vos spiuns!
Nus vein uagina possa, per batter cun striuns."
II preses mo snaregia: „Vus bigliafeis pilver!
Manzegnas inventadas voleis vus dar de crer."
Mo ses compogns d' ujarra cuschevan tut surpri,
80 L' anguoscha sillas tatschas, sgarschur eis egls stui.
Ed el, öcaldaus da rabgia, entscheiv' a smaladir,
Cu tut en ina gada ils zens selain udir:
Ils zens deir aulta claustra rebattan lunsch entuorn,
Scadeinan e lamentan, sco de tuccar de stuorn.
85 Tut seglia sin fenestra, la Plaunca contemplont,
E vesa leu ils paders, la claustra bandunont,
E mont en liunga rietscha cun cruschs e caffanuns,
Gl' avat ornaus cun gniefla, lunsch oragiu pils funs.
Eis audan V harmonia dils psalms a rebattent
90 E vesan la persuna dil sogn en raoviment,
Co' I va vi tier ils paders, tut daguttent de seun,
E tschent' a Sighisbertus sin scazi giudameun.
lls spectaturs sesmidan. Eis dattan si in griu,
E crodan senza schienscha sco lenna sil plantschiu;
47*
740 Giachen Caspar Muoth
95 11 caatellan sepeglia bein vid il pusalau,
Setegn e fa 1' emprova de revegnir empau.
Mo gleiti sesnuescha aiu tgierp de tala sort,
Ch' el crei de ver presenta la desperada mort.
Ed enaquella tschaffa siu cor desperaziun,
100 Ch' el seglia si e buorla, sminont la perdizkin :
„Canaglia smaladida, stei si! levei sin peis!
II tschorvament dils paders ei gie negliu perpeis.
[p. 43] Stei si gienira Stria, bargada de poltruus!
Nus lein untgir ord via als cmaladi striuns.
105 „All^, pigliei curascha! nus vein aunc bia castials,
Allo, pinei cavesters e sialas pils cavals!"
La sala resunava dal grir e smaladir,
Ed in suenter lauter entscheiv' a revegnir.
Las neblas d' in urezi surtrain il firmament
110 E creschan, radunadas d' in suffel vehement;
Cametgs e tuns terribels sagiettan ellas vals,
Cu' Is cavaliers semettan eun prescha sils cavals.
E giu da Cavardiras eis vegnian a sparuns,
En fugia desperada per caglias e per funsj
115 Eis vegnian sillas rivas dil Rein, il furibund,
E tut la cavalcada secatscha silla punt.
E stont amiez de quella, — sesluccan sias clavs,
Sesparta la paleunca, sesfraccan sias travs,
Untgeschau sias sutgias — e derschan sballunont
120 L' entira cavalcada giu f'uns il Rein spimont.
Uss ha Victor, il preses, calau de guvernar,
De Spender cun muronzas las raubas digl altar.
Mo ina vusch gareva, curdont la pun de part:
„Ti has raschun, o Placi, — mo gliei uss memia tard."
125 Sils cons de Disertina, uss varga melli onus,
Terlischa aunc la claustra, risdont dals perdavonts,
Ed en las simplas zellas floresclian aunc vertits
De Sighisbert e Placi, dus nobels eremits.
A Mesiras
741
A Mesiras.
(Ineditum nach dem Autograph des Dichters.)
Ina Cantada alpina.
Sin tscheugals, pardatschs e pit-
gognas.
Prueschan las jarvas e catschan;
Solett las pli aultas montognas
Cun neivs e garniallas smanatschan ;
5 Las alps dils Grischuns ein cargadas,
Las tegias puspei habitadas. —
Las vaccas remeglian compleinas
E schaian eis fops dils muletgs,
E per las pitgognas terreinas
10 Secatschan e sgaran ils schetgs;
Fultschi en lur stretgs dormitoris
Sesgregnan ils tschufs salvanoris. —
II zezen fa lennas en paglia,
E tilla ciil buob la panaglia,
15 E sper la caldera menascha,
Trafica cul latg il sagnun
Fabrica cul quaigl e scotg-ascha
Custeivel caschiel e tschagrun,
Pervesa cun spitg la fumeglia
20 E fa las vacanzas en tregiia.
Beinduras il paster arriva
Sil tgiembel e suna la tiba.
II di de dugar.
Cheu comparan sut ils stavels
Lur patruns, ils personavels,
25 Vegnan oz teuer mesiras,
Far il quint per lur latgiras,
Per gl'atun suenter latg
Obtener scadin siu fatg. —
Primo vegn uss quel, che regia
30 Tut las caufsas dina tegia,
II stimau, prudent Cautegia,
Fruscha giu il suadetsch,
— Gl' ei in di empau cametsch, —
Curtaseivlamein salida
35 II sagnun e la fumeglia,
Sia pipa lu envida,
Sesa giu sil lenn de tregiia,
Ed in brav bercagl cun penn
Giu da meun al paster prenn. —
40 En sparuns vegn uss en tegia
E salida siu Cautegia
Gieri Briec, il paschentader
En uflfezi pertgirader,
En uflfezi urentader
45 E de bischas sco gidadcr
Elegius dals personavels.
Giei'i Briec, il paschentader,
Sa discuorrer tont de leischen,
Secapescha sin parada,
50 Fa empau il seludader;
Ei per auter fetg capavels,
Ha el si capialla lada,
Entameun il fest culeischen.
Sut il spitg, la nauscha via,
55 Vegn l'emprima cumpagnia,
Va pleunsiu, surstat e cuorra,
Spergamenta e discuorra,
L' in a 1' auter nauschas dattan,
Secattinan e sesgrattan.
60 Quel pretenda, sia Blaua
Detti latg dariet sco aua,
Lezza devi de mughera
Sis mesiras per tschavera.
Quei siu bien amitg attesta.
65 Mo il Gilli ferm protesta,
Che quei seigi nunpusseivel^
Mo la Fuostga digl Antieni,
Sco ei seigi aunc raschieni,
Quella devi sil misös
70 Mintga sera dus curtös-,
Sia Cotschna seigi 6ra
Derivonta da quell' era, —
„Ti manegias la Barschada ?"
Dat in auter denteren. —
75 Gilli, senza far per senn:
„Mia Cotschna ei scurnada,
Ei vegnida strapazada
Cun il criec la permavera-,
Fuss quei bucca daventau,
80 Vess la Cotschna domognau
Bein maneivel la pugniera." —
Cheu rieva tut la roscha,
Protestava cun reproscha;
Fuva gie il seludader
85 In notori tgierlentader,
Che la biestga carpentava,
Mo perquei, ch'el sesprovava
De parcr in um pussent.
Che siu bab, igl Assistent,
90 Dudisch vaccas vessi giu,
742
Giachen Caspar Muoth
Qoei tcnev' el cndament-,
Mo ch'cl vessi lu partiu
Tut quei muvel cul quiuau
E medemamein il prau:
95 Quei havev' el emblidau. —
E giudem muletg ils stavels
Vegnan autevs personavels:
Gion Migiur e la Tudesca,
Ch' ha bugiciit paschada fresca-,
100 Paul Caluster, sia dunna,
In crudeivel capitani
De siu um, in pauper schani;
K^st vischlfer e sia schenta,
Envernada cun polenta,
105 E cun quels bia mattatschaglia,
Che patiarlan tut en paglia;
Placi gob, il peglia-talpas,
Placi gob, ehe va cun crutscha,
Ha cargau mo ina hutscha,
110 Vegn tuttina a mesiras ; —
El ha tont bugient latgiras.
Per la spunda sut la via
Vegn la legra compagnia:
Giuvens svelts cun ferma bratscha,
115 Pipas curtas en lur buccas,
E mattauns de bialla fatscha
Cun la lieunga pleina tuccas;
E las giuvnas s'accompognan,
Van a bratsch ed a manutta
120 E tarlahan e scafrognan;
Ed ÜB mats, che van suenter,
Fan lur storgias e deruttas;
Mo las giuvnas dattan denter,
Partan ora lur canasters,
125 Tundan brav ils giuvenasters. —
Mo giudim muletg ils stavels
Vegnan umens pli capavels,
GFaug Mistral e gl'aug Scrivon,
Giuncher Casper cul Caplon
130 Cun suitas de Gieraus
E de tuttas sorts Ugaus;
Gie perfin gl' Ugau de spenda,
Quei, ch'il graun dils paupers
venda.
Tgeuamein a discurint
135 Dal passau, dagl avignint
Munta cun commoditat
Si pil crest la societat;
Plaidan d'ammegliuraziuns
Vid las alps e vid il funs,
140 Plaidan de cultivaziuns,
E scuvieran toca funs
Tuts ils mezs, ch' in sa dovrar,
Per il tratsch bein cultivar. —
Mo il nausch ugau de spenda
145 Anfla da pertut la uienda.
Si von tegia ei rimnada
üssa tutta la caschada-,
Gl' aug Mistral e gl' aug Scrivon,
Giuncher Casper, il Caplon
150 Ein vegni beneventai
E cun gromma buentai.
Bucca mo ils personavels,
Er' las vaccas ein en stavel,
Vaccas grischas, vaccas brinas
155 Cun platiallas e brunsinas,
Vaccas grassas, vaccas grdvas;
Vaccas nielnas, vaccas 16vas,
Vaccas alvas, vaccas stretgas
Cun tallacs e stgellas sötgas-,
160 Ed il taur si sur la tegia
Scav'il tratsch culs corns e megia.
Pign e grond ei fiuc e flomma,
Puscha! puscha! tut che clomma,
Carmelescha, beneventa
165 Sias vaccas, et urenta
Lu ils ivers e las costas,
Sch'ellas seigien bein dispostas,
Sch'ellas fetschien 6ra prova,
Cheu en 1' alp, sill' erva nova.
170 Mo vonzei ha nies Cautegia
Kadunau avon la tegia
Personavels e fumeglia. —
Sin in tschepp el secaveglia,
Fa citgei sco reverenza,
175 Piaida lu cun eloquenza:
„Quels signurs e personavels
Sto jeu ussa supplicar,
Ded entscheiver a dugar.
Vus saveis, che la caschada
180 Ha dumbrau tier 1' ulivada
Trenta schetgas u genetschas
E sisonta vaccas bl6tschas,
Quei vul dir, che dattan latg.
Nofsas sorta havein nus fatg;
A Mesiras
743
185 Tut tenor igl norden veder,
Tchunc per in sin in mulscliedcr.
Tchunc ga dudiscli fan sisonta,
Sco' 1 siguur scolast pietenda
En sin qiünt delT envernonta,
100 Dat mulscheders pia dudisch.
Mo tenor artichels veders
Valan mo de far mulscheders
Uraens gieats, nunpartisehonts.
Tuts patruus e ses fargliuns,
195 Bab e mumma cd aflfonts,
Tats e tattas e cusrins,
Augs ed ondas e zavrina
Ston la sort lu turnentar,
Cur ch' ei vegn de bollettar.
2<J0 Mulscher deigi quei mulscheder,
Sco sch'el oz fufs perveseder,
Mulscher lev e tr6r pil lepp,
Ch'ella detti aunc in schlepp,
Bucc laschar il latg egl iver
205 Ed ils paupers lu schar viver!"
Schia plaida quei. che regia
Tut las caufsas dina tegia,
E suenter pintg' urialla!
„Paschentader! la capialla!
210 Ufs volein nus bollettar!"
E scadin, che vegn e metta
Ent' il cup siu toc bolletta,
Ina tezla, beiu niarcada
Cun la noda-cas' artada.
215 Paul, il pop digl aug scrivon,
Gl'innocent, carin affont,
Ha r honur de trer las sorts,
Ei gremprim empau schanaus,
Er el gie aunc bucc disaus,
220 Sco siu bab de star avon;
Quei vegn meglier onn per onn.
Mo fertont ch' ils dudisch uiuens
Sin commando inavan sut,
Eran spattatschai pertut,
225 E fertont ch' ils emploiai
Cid uiarcar ein fatschentai,
Curran auters tras il stavel
Paterlout e criticont
Spiculont e spiunont.
230 Er' la Stina, la Calustra,
Mav' entuorn f;igient la niustra,
Peglia tema, cu' la vesa,
Co gl' ugau de spcnda scsa
Sut la vacca, la solletta,
235 Ch'ella veva en bolletta,
AI mulscheder sevischina
Tut bufatg la casarina.
„Catsch'ei brav? Signur ugaul"
Di la dunna. „Moh, empau."
240 Fa gl' ugau tut bruscaraein:
„Vus haveis halt bucca fein;
Maunc il fein, sehe maunc' il latg;
Schia stat ei cun il fatg." —
E la dunna tummentada
245 Se retrai cun ina gada;
Fufs' ei stau il Gion, siu um,
Fufs' eir ida tocca sum.
Mo il nausch ugau dils paupers
Er' en caufsas bucca maufers.
250 E dalunsch la dunna mira
Sil mulscheder e suspira.
Ella vesa, co el tilla,
Co el stroccla, co el stilla.
Mintga schlepp va' i ina fetga,
255 „Schia vegn la vacca schetga." —
Mo turnont dal stavel giu
Catta Stina siu raariu,
Co quei deva giest il sal
Alla N6ra d' gl'aug Mistral.
260 Dunna Stina ha suspect,
Ch'el per temmas e respect,
Ord risguards e tuppadat
Mulschi mo la mesadat.
AI caluster va 'i schnavurs,
2t)5 Dont la dunna leu sinzur,
E tuccont quell' en ils cauls,
Fufs el prest daus vi de mauls. —
Dunna Stina vegn cul pugn
AI Caluster si pil grugn:
270 „Ti vi jeu mufsar de viver!
Sehe ti lais il latg egl iver!
„Sas ti bucc, ti bov cun pl^tg
Mulscher quella bein endretg?
Sgniappatagner, cuccalori,
275 Tgiagiacaultschas, tappalori,
M61 cun cornas, tup e gniuc,
Miserabel lap e cuc,
Bab de casa turpigius,
Venterleufer, piertg rugnus,
280 Kustg carpau e tgau tschagrun,
Mender schani, ver paltrunl
744
Giachen Caspar Muoth
Vul ils rchs aunc engraschar,
De fertont ch'ins sto ciapar.
Quel cheusi gl' ugau clils paupers,
285 Ei de raulscher bucca maufers,
Tilla bunamein la beglia
Ord il venter alla veglia." —
Dunna Stina scadenafs
Uras via, Sch'll' astgafs;
290 Mo leu cuorra pign e grond
En agit al pauper Gion.
Gl'aug Mistral dat si in giap:
„Quescha tgeu, snueivel lap!
Talas tschontschas, tont smuldir,
295 Quei savein nus bucc vertir!"
El pretenda resolut,
Ch' il caluster mundi sut,
Mulschi giu pulit il latg,
Che tut seigi satisfatg.
300 Quei ha giu in bien eflfect.
Biars plidavan cun respect;
Biars ludavan gl' aug Mistral :
Quei sei halt in um perdert,
Fetschi tut las caufsas spert,
305 Sei naschius pil tribunal. —
Mo il, fegl digl Afsistent
E gl' ugau de spenda, Gieri,
Fuvan bucc da quei pareri:
„Oh, dil temps, ch'il bab regeva:"
310 — Scheva Gilli e stendeva
Siu culiez si en las neblas —
„Gie, dil temps dil regiment
De miu bab, igl Assistent,
Fuv' ei aunc regulament;
315 Lu regiev' il ranschament,
Ch' ins podeva refusar
Gerts mulscheders tiel dugar;
Mo ufs astga mintga ragner,
Mintga fuscher e patagner,
320 Gie, perfin la bettleraglia,
Schelmamenta e canaglia
Trafficar cul fatg dils purs:
Quei ei gl' uorden dils signurs."
E gl' ugau fa reverenzas, —
325 Tilla frestg las consequenzas,
Che quei stoppi ina gada
Dar, sa co? ina midada. —
Mo vonzei vegn nies cautegia
Or sils pafs dell'aulta tegia,
330 Clomm' enseraen la caschada,
Mett' ils dudisch en parada
Cun lur sutgas e sadellas
E revolva las tabcHas,
Prenn amauns il liung register,
335 Che contegn ils nums, ils mettels
De scadin dils personavels,
Spezialmein lu ils tetels
De sisonta bunas vaccas —
E domonda giu e noda
340 Mintgamai suenter roda,
Seh' ellas hagien schau giu latg,
Als artichels satisfatg,
Qualas astgien miserar,
Qualas seien de strihar,
345 U pli tard de risguardar. —
Tgi volefs citar las leffas,
Tut las storgias, tut las beffas,
Ch' ils mulscheders han per moda
D' applicar cun bocca stoda?
350 Tgei fabrica defs la plima
De cheu metter bein en rima
Tuts tschantsch^ms e paterlöms
E salvadis critich6ms,
Buns cufsegls e gronds pareris,
355 Tuttas breigias e marteris,
Che fumegls e personavels
Ein quei di de far capavels?
Tgei poet volefs scaffir,
Tgei spinn intervegnir,
360 Tgei striun reproduzir
Tut las storgias e pulaccas.
Las caueras e baraccas
Della legra giuventetgna?
Mesiras.
(In Fragment.)
Pleina legria, spir speronza
365 Vegnau oz ils personavels ;
Ni cuidas, ni scuidonza
Ein de nöscher pli capavels;
Mulscha gie scadin las sias.
Tgi che fa oz porcherias,
370 Fa cul siu, e quei contenta
Gie la pli maltschecca schenta.
Mo scadin ha oz la mira
Gie de far empau mesira,
Per haver in tecc latgira;
375 Mo da quella gie dependa
A Mesiras
745
Quei, che sia vacca reiida,
E gl' atun ha tut bugien
Bravas sliusas cun purracn
Berghels, megs e stgallinems,
380 Gibeis, uorls e patterlema
En partidas, en mischeida,
Tras il stavel fan rueida,
Fan saver, che la caschada
Sei complettamein rimnada.
385 Ufsa tschenta nies cautegia
En in fiep avon la tegia
La Caldera terlischonta,
E lien la scuossa plonta,
Per tener la conterpeisa,
390 Metta lu in'alfsa lada,
Bein splanada ni lavada
Suravi e fa la meisa.
Cun in gron e bi curte
Vegn il zezen ord tschallö,
395 Tschenta lez sur l'aifsa vi.
II sagnun vegn cul Vaschi,
Cul vaschi de latg, ch' ins drova
Oz de far il quint d' emprova,
Cul vaschi per exellenza,
400 Tschenta quel tut commodeivel
El curtö de latg maneivel.
Quei vaschi de concurrenza,
Inventaus dals perdavons,
Schon avon in per tschien onns,
405 Ei de fina construcziun,
Ha in funs interiur,
Tegn de sut e tegn de sur,
Tut tenor la partiziun.
Gie, dil temps, che nos babuns
410 Cultivavan aunc ils funs,
E dil temps, ehe mintga vacca
Dava latg, sco cu, ch' ei dracca,
Lu tenev' in tal vaschi
El caviertg mo d' ina vart
415 Sis mesiras e depli,
Ed el barcagl de 1' antra vart
In cavrein u miez- vaschi.
Mo las vaccas d' oz il di
Fan pli pintgas pretensiuns,
420 Han striblau las dimensiuns,
Se contentan culs cavreins, —
Fufsen quels adina pleins, —
E sutten scadin che vcsa
Mont maneivel en la mesa. —
425 Gieri Briec il paschentader
Spetga leu schon in' urialla
Cul tschadun e cun la stlalla ;
Cul tschadun, che tegn in quercli,
Dividius en sis alzadas
430 Tras tschunc ruosnas scurvanadaa,
Mintga ruosna val' in rizzer,
En valur d'in bluzger svizzer; —
Tegn las tezzlas ulivadas,
Ch' ein pendidas e rentadas
435 Vid la stialla. — In avat,
Um de gronda pietat
Ed' aunc pli perdertadat,
Ha dil temps, ch' ins leva viver,
Senz' haver empriu de scriver,
440 Gin mufsau a ses subdits,
Far il quint dils eremits,
Cun nodar sin tocs de lenna
Tschuncs e dieschs, tagls e crefla
E tener sin quella moda
445 Bien e schliet dil siu per noda.
Gieri Briec, il paschentader
Parta pia or las tezzlas,
In' ed ina per caschader-,
E scadin ladinamein
450 Fa la noda sin siu stgein,
Fa la noda cul cunti,
Rida cotschna ni rispli.
„Personavels de cumin!
Vegni tscheu, fagiei il rin!"
455 Aud' ins ufs 'la vusch profunda
Dil Cautegia," ditg avunda
Han las vaccas leu spetgau,
Ufsa vegn ei miserau.
Quels Signurs e Personavels
460 San, ch' ils vegls e lur artavels
Han adina giu la moda
De dugar suenter roda;
Mo la roda, ch' oz commonda,
Ei quella della rauba gronda,
465 II pofses e la fortuna
Portan dappertut la cruna.
En vertit e consequenza.
De nies norden de caschada
Ha il reh la preminenza.
470 Quei fufs cheu nies aug mistral,
74b
Giachcn Caspar Muoth
C'li' li:i duiubrau tier 1' ulivada
Dudisch vaccas de bual,
Sut a diidisch va mo cjuel.
Sut ad indisch vegn cun el
475 Min Ciimpar, il Giuncher Casper;
Sut a diesch van lu bein asper
Giacuin, Gion e gl'aug Scrivon,
Ed aschia vinavon.
Grescbel Jen lu sut a tuttas
480 Curran er cuu lur sadluttas,
Qucls ded Ina spertamein.
Er' eh' ins mulschi recliamein,
Fetschi bucca mischedeuis,
Slavidrems e tartignems,
485 Vi jeu auuc haver visau;
Quei vegnefs lu castigiau. —
Che scadiu tont sco pofseivel
Sepertgiri lu de spouder,
Secapöscha bein maneivel.
490 Quel stovcfs lu sur risponder
Als artechels de nies norden.
Mo per far ils fatgs en norden,
Sto jeu ufs aunc domondar,
Cu, eh' ins vegli marendar.
495 Leis schar far oitgei de cauld
Sillas qnatter, ne pli bauld,
Forsa hosi, forsa spitg?
— Lez ci gruls, e quest tegn ditg —
Ne vuleis secuntentar
500 Can latgiras? Tgei leis far?
Jeu domondel quels Signurs:
Gl' aug Mistral e gl' aug Scrivon,
Giuncher Casper, il Caplon,
Era vus, undreivels purs,
505 Schei vofs meinis, laschei ver,
Co vus leis oz sci)erver.
Fufs il rang fors' interruts,
Perdunei, sai mal cun tuts!"
Gl' aug niistral, sco um perdert,
510 Dat siu meini curt e spart:
„Sun adina staus amitg
Tont dil hosi, sco dil spitg.
Mo sch'il si)itg fufs meniia grafs.
Mei il hosi coutentafs."
515 Gl'aug Scrivon, che vegn suentcr,
Vul in hosi metter deutcr,
Quel sco buus per mal il venter.
Giuncher Casper vefa bugient
Aunc 11 spitg per cungiament.
520 II Caplon fagiefs cureisma,
Fufs ei bucc firaus Tschuncheisma;
Giacum, (üon e Gion e Gieri,
Domondai per lur pareri,
Quels rispundan adual
525 Sco il meini d'gl, aug Mistral.
Mo il fegl d' igl Afsistent
Ufs entscheiv' a grir terment:
„Tgei, in hosi! porta neu
De perver si quels magliaders
530 Senza vaccas! Ein gie cheu
Bucca mo ils buns caschaders,
Sunder bia de quella schcnta,
Envernada cun pulenta-,
E per tals ei latg e penn
535 Bien avunda, Gianterenn!"
Auters dattan denteren.
De perver schi bia bargada,
Drov' ins memia bia paschada;
Hosi detti bia iavur,
540 Hagi gnianc tont bunna mur.
Plazi Gob, il pegliatalpas,
Cheu protesta, giavatschen!
Hosi ha la detgia mur;
Hosi vefsel jeu bugient.
545 Kest Vischler dat er sinzur:
„Gilli, ti impertinent
Grobian digl Afsistent,
Vul ti schar la glieut cuu bien!
Venterleufer, seh' eis ei bien!
550 Quei va tier a ti in Strien,
Co jeu tillcl mia schenta,
Tillel bucca sterlamenta,
Sco tiu bab ha tratg si tei.
Neu culs pugns, s'ti vul zitgei!"
555 Gl' era cheu vigniu a strada
Ina brava scadanada;
Mo 11 mann de nies cautegia,
Che las eaussas bein diregia,
Fa la tscherna tut de prescha,
560 Las caner;is quietescha.
Cuu applaus e cun legria
Della giuvna compagnia
Vegn il hosi approbaus,
Ed il cau di consolaus:
565 „Quei fufs fatg, quei fufs legal,
Sut a dudisch, aug Mistral!"
II cumin d' Ursera 1425
747
II dimlii d' Ursera 1425.
1. Co 'gl avat «1(! iMuster, Pioiler de Palten gia v;i a cum min ou
d' Ursera.
(fneditum nach dem Autograph des Dichters.)
Ina loscha oavalcada,
Roscha feruia sco de guerra,
Pass' ils trutgs de vall d'Urs'Ta:
Segner Pieder de Puitengia,
5 Igl avat de Disertina,
Va a per cun Clan Camengia,
II masser de glient cumina,
E migiur de Hospental.
Quels snonda Gion Puitengia
10 Sco menader e mistral.
Segner Pieder sin viadi
Culla glieut dil vasalladi, —
Cumpognans da quater paders,
Ils capabels urentaders
15 Deltas caussas e fatschentas
Delicatas et urgientas,
Pertgiraus dals caropinns,
Simpels, nobels e baruns,
Dals honors della Cadi,
20 Cheu rimnai en in tschupi.
AgI avat la crusch terlischa
Sut la lada barba grisclia;
Gion Puitengia tegn !a spada
Sin la qneissa enferrada;
25 La bandiera della ligia
Porta r Uolp de Sulvanigia;
Tschegn de Phiesel tegn la lontscha
Silla tschenta en ballontscha:
Clar terlisclian ils sparims
30 D'Adalbertus de Chischliuns;
Anne pli clar las capellinas
D'ils dus fegls de Clau de Spinas;
II turschett ferm entaraeun
Vegn de Medel iiPagenn:
35 Paul de Sax va e gagliard
Sil schnvi il halumbart;
Placi Berther vegn a spass
Calla mazza sil cuirass;
Cul roarti de fravi grond —
40 Levamein a presantond —
Vegn il fravi, Kisch Liconis
Cun siu Schleuder deAntonis:
Giacum Fiergnia de Bugeus,
Gion d'Artuglia giu de Laus
45 Van cul Segner de Ziguiau. —
Tgei sventir' ei daventada:
Ei ia ligia onn fondada
Lezza ligia entschallida
Sut 'gl ischi, leu entardida? —
50 Che 'gl avat cun ton' premura
Oz serenda sur 1' Alpsura,
Che 'gl auctur de lezza ligia
Sur montognias sefadigia?
Na la ligia pauc emporta
55 Als vischins avon la porta
Dil Gotlhard e vall Scallina,
Separai ein stai adinas
Tras las cornas dil Badus,
Han giu pauc de far cun nus.
60 Isolai en lur vallada
D'aultas pezzas circumdada
Vivan eis en disfidonza
De scadina cuminonza.
Sco selvadis, seconvegnan
65 Denter eis e ferm mantegnan
Lur usits e dretgs privats,
Concedi dals vegls avats,
Vulan nuot de nofsas ligias,
Gaudan sezzi lur fadigias,
Vulan nuot saver de grazias,
70 Portan sezzi lur disgrazias
E sefetgan tut garmadi,
D' efser propi Segneradi,
E pretendau abstinenza
r)a scadina dependenza,
75 Portan vefs, cun aversiun
Dals avats la protecziun,
Renconuschan strusch ils dretgs,
Aunc schi vegls e schi perfetgs.
Schia va cun Clau Camengia
80 Segner Pieder de Puitengia
Silla senda ded Ursera,
Sco '1 pastur cun montanera,
Cun ses umens de suita,
Tras vallatschs cun crappa gitta,
748
G lachen Caspar Muuth
85 Per la pleunca lavinera,
Sur la neiv e sur gallera,
Denter matgs de ros' alpina,
Denter truscia, sur burschina
E svanesclia sulla sella
90 Sils pastetgs de muntanella.
Segner Pieder de Pultengia
Scheva cheu a Clan Camengia:
„Sas Ti propi sin tgei fin
Ils d' Urser' han oz cumin?
95 Setractesch' ei cheu de leschas
Ni de nauschas interpresas?
Ei la nova propi vera
Relschevida jer la sera,
Vulan eis seseparar,
100 Senza nns mo salidar?
Quei va vess a mi de crer;
Mo en curt vegnins a ver."
Clau Camengia cheu rispunda:
Vofsa Grazia ! Bein avunda
105 Sundel jeu ufs inforinaus.
Ord las tschontschas dils gieraus
Claramein ei resultescha,
Ch' il cnminin vul tut en prescha
Dalla claustra sespartir
HO E cugl Uri seunir.
„Vossa grazia, sa ch' igl Uri
Onns et onns suten lavura,
Per vegnir, sei baul ü tard,
En pofsefs dil pafs Gotthard.
115 Ch' el nutrescha la speronza,
D' augmentar cheu la pufsonza
Per ligiar la Leventina
Cun il vau de vall Sealina,
Per retrer sil quolm il.daci,
120 Ch' appartegn a nies sogn Placi.
Quels ded Uri ein gutrus,
Mo pli mala, pH ferms che nus;
San salvar lur interess
E lavuran cun succefs."
125 „Mo l'Ursera?" cheu repüca
Segner Pieder. „Tgi traffica
Leu schi mal cun nofsa schenta?
Tgei la renda malcuntenta?
Vein nus bucca approbau
130 Tuts ils dretgs, ch' eis han artau?
Pon eis bucca sez elegier
Quels, che dein lur caufsas regier
Ha sacu' la claustra fatg
Enzitgei per disvantatg,
135 Molestau la glieut cun taglias
Casehunau agli travaglias?
Na, eis han negliu raschun
De portar lamentaschun.
Lur lungatg e lur naziun
140 Stat cun nus en connecziun.
Sco las mummas de Rueras
En lur mummas, las Urseras,
E Romonschas, lur aflfonts
Ein Romonschs, sco 'Is perdavonts,
145 Han artau in' aversiun
Pils schuobs e lur naziun.
Ein eis bucca stai adina
Leu cugl Uri en carplina?
Dat ei bucca sepitgem,
150 Sco ch' eis audan tudestgem?
Quels d' Ursera e quels de Wasa
Dein tener ensemen casa?
Vivan gie, sco tgaun e gatt
En artada nauschadat
155 E sescognan e sedattan;
Cu i sentauppan e secattan!"
Clau Camengia cheu rispunda:
„Vofs subdits san bein avunda
Con ch' eis han ded engraziar
160 Alla claustra. Lur confar,
Lur caracter de present
Port' in auter fundament.
'Gl ei la tresta consequenza
Deir ujarr' e pestilenza,
165 Che lur pievel ei vignius
Decimaus e sminuius,
Che Tudestgs ein arrivai
Elia vall, leu secasai
Ed ein daventai patruns
170 Dina gronda part dils funds.
Quels Tudestgs ein indersefs;
Mo domminan gl interefs.
Regimen e beins cumins
Audan bein als vegls vischins;
175 Mo la glieut activa nova,
Che lavura, che sedrova.
Ha la rauba, 1' Influenza;
Daferton che decadenza
Regia denter nofs subdits. i
180 Lur caracter, lur vertits
II cumin d' Ursera 1425
749
Ufs sesperdan pH e pH,
Toch' ei vegn sacü in' di,
Ch' ils Tudestgs, ils vagabunds,
Mettan sut ils oriunds.
185 0 savefs ins ver la spronza,
Che miu quen mafs en fallonza.
Vofsa Grazia, Segner Pieder!
Mo la claustra po gidar,
Sch'ella lefs sefitschentar
190 Cun nofs fatgs empau de pH.
Sia Grazia, pren a mi
Bucc en mal miu paterlem.
Nofs signurs, lur rigelem
Valan paue, gie quels protegian,
195 IIa Tudestgs e nus handregian,
Ein cun Uri alliai,
Cun Tudestgas maridai.
Quellas tilan si affonts,
Che san nuot dils perdavonts,
200 Seturpegian dil Romonsch.
Gie r entira giuncheraglia,
Ina vera buccadaglial
Fa de schävet, sestellegia
Sco 'Is Schachs, schuob balbegia.
205 Ensaconts dils giuvens purs
Imiteschan ils signurs,
E secrein de far perdert,
D' efser schuobs 6 tont pH spert.
Nofsa gHeut degenerada,
210 Miez-maset' e schuobigiada,
Oravon Mistral de Moos
Cun siu tgau davöndavös,
Han urdiu il tradiment,
Che fatscheuta de present
215 Nies Cumin. — Jeu hai spe-
ronza,
Ch' eis survegnien la pleronza,
Cur ch' eis vesan Segner Pieder
Arrivont sin sin pulHeder."
Segner Pieder engraziava
220 AI masser e quel ludava
Per la tschoutscha da franchezia,
I Per la flomma de carezia,
' Flammigionta per siu pievel
En in cor sincer e niebel.
225 E duront ch' el cavalcava,
E duront ch' el ponderava,
Tgei masiras sein de prender,
Per il vegl romonsch defender,
El quittava ded udir,
230 Sia mumma leu bargir
Entafuns il lac sper via —
Larmas spir malenconia
D' ina mumma, che lamenta,
Ch' ella seigi maltractada
235 Dals uffonts e bandunada.
L' aua tgeua reflectava
Leu gl' avat che cavalcava,
Ed ils umens silla riva
Admiravan sia umbriva.
240 Tut en ina Gion Pultengia
Sevolvent tier Clau Camengia:
„Seh' ils d' Ursera vegnan miervis,
Seh' efsen nus ton pH supiervis.
Finadin de nus regorda,
245 Tgei che leza vall' bagorda
Ha schon dau de far a nus;
Tgei viadis prigulus
Schon nofs tats han giu de far
Per r Ursera consalvar,
250 Per 1' Ursera scompentar
DaHa bestia furibunda.
Che ha mai magliau avunda.
„Nus tenin bein endament,"
Clom' il pader Assistent,
255 La disgrazia d' Hospental,
La terrada dil mistral
Tin de Sax, miu tat permiert.
Ins ha fatg ad el d' entiert,
PH, ch' el vess giu meritau;
260 Mo il Tin ha reparau
Si' honur, la vana gloria,
L' ei curdaus tier la victoria
De Realp, havent viviu
Indisch onns sco in murdiu.
265 Miu confrar, Beat de Funs,
Quel, che fa sin tut canzuns.
Ha e cheu gizzau la plima
£ mess giu quels fatgs en rima.*'
Tut che quescha in moment
270 Per respect digl Assistent.
Mo uss dat il de Zigniau,
Um rubiesti, maldolau
Alla Fiergna de Bugaus,
Bucca meins maltschecs e nauschs,
275 In' enzenna cun in stausch.
E Bugeus, tut grittentauS;
750
Giachen Caspar Miioth
Fa in segn e dat in sgregn
Et entscheiva nauschamegn
La Canzun dil Tin de Sax:
280 „Mistral de Sax, mistral de Sax!
Ti eis spir sgreffela e spir tacs!
Nu has ti noss' armada?"
A Hospental terrada!
„Nu' has ti schau ils paders?"
285 „Eis ein ameuus als laders. "
„Nu' has ti la bandiera?"
„Ad Altdorf sin plaz fiern."
„Tgei fan quels d' Ursera?"
„Eis stenechan en fimera."
290 „E nii' ein quels ded üri?"
„Eis vegnen sur 1' Alp sura"
„Mistral de Sax, mistral de Sax!
Sependa si, perves' ils quacs!
Neu buc avon il pievel!
29f) Tgei gida tiu de niebel !
Tgei gida tia spada.
EU' ei gie gnanc gizzada
Tgei portas capellina?
Quell' ei tut de ruina.
300 Tgei vala tia bratscha?
Quell' ei sco nauscha stratscha,
Mett' ina paisch de rascha
Sil pez e fai curascha!"
Mistral de Sax, mistral de Sax!
305 Va per entuorn, runont il sacs!
E rog' avon las portas!
Merettas quella tortal
Has fatg tenien canera
E piars la vall d' Ursera,
310 Has enterdiu la tiarra
Cun caschunar 1' ujara,
E schau r entir' armada
A Hospental terrada.
Las vieuvas leu che pliran,
315 Ils orfans leu eh' endiran,
Pon mai cun tut lur larmas
Lavar giu tias armas,
Mo leinan en pli fetg ils tacs
Per tei e tuts ils pigns de Sax."
320 Paucs cantavan la canzun.
Bucca legers fuv' il tun,
Sco il pievel nauschs e stregns
Ussa giaps et ussa sgregns.
Quei fagieva il de Bugaus
325 Sco la fiergna raucs e nauschs;
Lu in raig e lu in schem
Quasi sco in requiem,
Lamenteivel, murtirau
Pil de Sax il de Caprau
330 E davos in grep udeva
Ins in' uolp, che respondeva.
Et il pader Asistent
Quei tadlava pauc bugient.
Mo' gl avat als campiuns
335 Perdunava bia canzuns.
Cuschentada la ramur
Intonesch' il catschadur
Gion de Runs giu de Cartatscha
Cun rienta leda fatscha,
340 CuUa vusch sonora clara
Sco trombettas en l' ujarra,
Ina viarva pli legreivla
Ed als paders pli plaacheivla,
Viarva loscha e pompusa
345 Dina lutgia gloriusa,
Melodia giubilonta,
Dalla pizza resunonta
Sco las tibas giu dell' alp:
La victoria de Realp:
350 La fiasta de Sogn Placi
Vev' igl avat udiu,
Che quels ded Uri hagien
In plan raalign urdiu,
De prender cun inschin
355 II pass digl Avellin,
D' imponer alla Vall
Tributs e Tribunal.
Cheu ha il bien Sogn Placi
II pievel destedau,
360 Che tut, per sedefender,
Ei prest serestiau.
L' Urser' ha la punt
Dil Giavel furibund
Cun umens occupau
365 E per in temps salvau.
II di de Sontga Frena
Las uras de mervegl,
Arrivan quels ded Uri
Cun in terment rugegl,
II cumin d' Ursera 1425
751
370 Sederschan sin la punt,
Catscbont ils dos a mnnf,
Ch' eis ein dabot fugi
Sur vall Sealina si.
Mistral Guglielm Pultengia
375 Campava sut Realp.
El fuva cun 1' armada
La notg vegnins sur 1' Alp,
Culs nobels campiuns,
Las petgas dils Grischuns,
380 Culs purs della Cadi,
Rubiestis, burgali.
Vesent ins queis d' Ursera'
Fugient atras il Plaun,
Ha prest Guglielm Pultengia
385 Porschiu ad eis il mann,
Lur fugia reteniu,
La tema supprimiu
E dan ad eis staziiin
Davos ia processiun.
390 Las roschas uranesas.
Entscbeivan a seglir;
11 bov dellas Surrenas
Entscbeiva de migir.
Ed ussa stat sil Plaun,
395 Pinaus de sponder saun,
In triep de mintga vart
Cun lontsch 'et haliunbart,
Ils valerus sedrovan
Cun punscher e pedar;
400 In leva bucca ceder
E r auter mai calar ;
In gneva traversaus
E 1' auter cupitgaus,
Ils praus ein sanganai,
405 Pleins morts e vulnerai.
Cheu clom' il Capitani
Guglielm cun aulta vusch:
„Mettei la detta crutscha
Sils guotters leu en crusch!
410 Segli viden eis grugns
E dei cun peis e pugns,
Cargei sco de Cumin
Cun forza in ed in!"
Sco lufs la muntanera
415 Attacan a sparuns,
E traversont la roscha
Schmerschentan tut a funs,
Aschia ein segli
Ils purs della Cadi,
420 El scbegn e sil capetsch,
El pez e strnngalctsch.
Cheu ha'l il Pagann de Medel
Rut-en il baditschun
AI gries herox de Wasa,
425 Ch' el ei curdaus a mun,
Strunglau in d' Attinghaus,
Cupau divers gieraus
E dudisch fatg snarrir,
Avon che sez murir.
430 Cheu ha Gudegn de Piiicsel
II niebel caiupiun,
Scurnau il bov ded Uri
E priu il cafanun ;
Mo buc podiu raitscbar,
435 La vita stoviu dar,
Tonschent il cafanun
A Gilli de Chischliun.
Mo lu han quels ded Uri
Entschiet a seretrer.
440 Igl era tgiunsch d' encorscher,
Ch' eis fussien i en err.
Eis vevan ils Romontschs
Teniu per mischs e ronschs;
Quels vevan oz inussau,
445 Ch' eis seigien si de tgau.
Cheu ha il bov ded Uri
Calau de sepugnar.
II di de Sontga Frena
Ha quel stoviu tilar,
450 Fetg malamein tartaus,
Spir sgreffels e scurnaus
D' la punt dil giavel giu. —
„S' ti tuornas, neu pleun tiu!"
Tuts cantaven la canzun,
455 Siu complein e legher sun
Resonava tras la val,
Rebatteva dal Crispalt,
Respondeva da Crestalt,
Yev' eunc strusch cuschiu dil tut
460 Sut la tegia de Calmut.
752
Giachen Caspar Muoth
Cbeu sesarva la vallada;
Tut r ürsöra vegn ä atrada:
Ses perdetschs a la planira
EI ravugl de pizza stgira.
465 E la Reuss sereina blaua,
Che tschallatta leu si' aua,
Cun ses dutgs per la cultira,
Qhe dedestan la verdira,
E mantegnan la fecada,
470 Cu la spuDda vegn barsada.
El curtin, tschinclaus da pleuncas,
Paradeschan treis vischneuncas.
Andermatt, che leu ruaussa
Giu a mun, davos la draussa
475 E Realp de bella tscbera
Spar la selva verda-nera,
E la tuor de Hospental,
Che terlischa tras la vall,
Mo giudem enconter Uri
480 Aud' ins buc in bien auguri,
Leu ramur la val Scallina,
Tut zugliada en brentina.
E 'gl avat sil spitg surstava,
Sia tiara contemplava, .
485 In suspir migieivel deva
E tier pader Pleunca scheva:
„Quella tiarra benedida
Dess k nus vegnir scarplida!
Quei astgein nus mai vertir,
490 Anzi batter e morir!"
Fader Pleunca dev' il tgau :
„Quei ei nies, savein ca grau,
Essau eunc en plein posses;
Vegnien per ils Uranes!"
495 Uss sevolva, lu serenda
Segner Pieder per la senda
Dil Sulau cun crappa gitta
Cun ses umens de suita,
Ina via fadigiusa,
500 Tras sulad' eunc pli carpusa,
Ina pleunca ratta teissa,
Che tschancuna ferm la queissa.
La matteglia giubilescha
E descenda tut en prescba;
505 Mo ils umens van lur paas
E setegnan sils carreuns,
Lu arrivan giu el bass
Sper la casa dil parpeun,
Nu ob' ei vegn pagau il dazi
510 Per il transit a Sogn Placi.
2. Co' ils d' Ursera fan cum in.
Avon la porta gronda dil crap de Hospental
Ei oz la redunonza dils umens della Vall.
In tschepp de melli rigas stat leu sil plaz-Cumin;
515 II pievel fa en fuola entuorn la buor' in rin.
Dasper la buora stattan vischins de plein possess,
Ed ordentuorn ils jasters e simpels hindersess,
E sper la buora spetga — leu senza gnir unfis —
11 cau de quels ded Uri, Signur Mistral de Fries,
520 E silla buora seglia, Signur Mistral de Moos,
Vistgius cun rassa nera, cun 'gl uors en cramados,
Cul pegn en sia toppa sin grundas de rubin;
E gl' um che porta 1' Uorsa entscheiva uss cumin :
„Undrai signurs ded Uri, Vies malvengonz Mistral
225 Vus aultditgiai Parsuri, E Cau uffizial,
Seis beinvigni en Vall! Sehe prend'jeu la lubientscha,
In beinvignent, vischins! 535 De meter en preschienscha,
Vus umens ded Ursera, D' admeter e proponer
Ton nobels sco cumminsl Als umens cheu presents
530 Undreivla redunonza! En questa val sesents,
Essent per confidonza Ils quals ein suttamess
II cumin d' Ursera 1425
753
540 AI Stab dil Segneradi
E han cuniplein posses
Dils dretgs dil vischinadi, —
La causa ditg vertenta
Dell uniun urgenta
545 Clin Uri nies vischin. —
P'etsch quei sin buna fin. —
Vus umens della vall!
Nigin sa dispitar
Nies dretg de s' alliar,
550 Quei dretg ei schi perfetgs,
Sco tuts noss auters dretgs,
Dals retgs documentaus
E tsehiens ga approbaus.
Vein gie las truccas pleinas
555 De quellas purgameinas.
Ils paders de Muster
Secreian bein d' haver
Gerts dretgs sil regiment.
Quels valan de present
560 Mo aschi lunsch sco nus,
Cun Star modest e prus,
Surfrin lur ugadia,
Vertin lur signeria,
II tratsch de nossa vall
565 Ei tratsch imperial,
E mo gl' imperatur
Ei nies suprem Signur.
Bein han noss perdavonta
Gudiu in per tschien onus
570 La protecziun claustrala,
Et en vertit legala
Portau la consequenza
De tala dependenza;
Mo lezz' advocatura
575 Ei Stada mo procura,
Procura pigl imperi
U simpel ministeri,
En num e competenza
Dil retg en si' absenza,
580 Pussonza empristada.
Che sto vignir turnada,
Pussonza per semeglia
Sco quella de fumeglia,
Pladida d' in patrun.
585 Vus umens della Vall
Gudia la libertat,
Schi ditg sco 1' Uorscha stat,
Romanische Porsphungen VIII-
Schi ditg sco Andermatt,
Realp e Hospental
590 Existan cheu en vall.
Noss purs han mai schigian
II paun de servitit,
II pievel mai portau
Cadeinaa de subdit.
595 La tuor, che mira leu
Sin nus aschi de tgeu,
Stuess vus dir: „Adina
Ha cheu la glieut cummina
Tenor isonzas e vegls patgs
600 Teniu cummin, regiu ses fatgs,
Tscherniu tuts ses offizials,
Tuts ses gieraus, tuts sesmistrals;
E quei ch'il pievel cheu tschentava,
Quei fuva lescha, ch' obligava
Gö5 Signur e pur, schizun gl' avat.
Quei fuva tschentament,
Qual ei in meglier mussament,
Vus umens della vall,
Per nossa libertat?
610 Bein existev' il condament,
Che nies mistral regent
Ritscheivi dal convent
II niebel dretg de spada,
Sco forza empristada
615 Dals retgs e dagl imperi.
Perquei sto nies mistral
Cun tut il dicasteri
Naven da Hospental
Serender a Muster,
620 Per leu tenor isouza
La spada obtener;
Mo pintga importonza
Posseda quei viadi.
Ils dretgs de Signeradi
625 Surdai als vegls avats
Ein mo formalitats
E piardan di per di
Lur forza pH e pli.
Las tschentadas curdadas
630 Ston esser approbadas,
E las misiras pridas
Vegnir renconaschidas;
Perquei podeis vus era,
Vus umens ded Ursera!
635 Cun Uri seligiar-,
48
7:34
Giachen Caspar Muoth
Quei senza doinendar
'Gl avat per permissiun,
E senza violar
Siu dretg de protecziiin.
640 Las spendas e tscheins fier,
Che aiidan leu vitier,
Nigin che vul pretender;
11 Lur volein nus render;
Mo nossas competenzas
645 Vulein nns cousalvar;
En tiittas occurrenzas
Decider nus e far
Quei ch' ei la convegnientscha
E viver de prudientscba.
650 Vus umens della Vall!
Gl' avat ha gl' onn vergau
Snueivel sedovrau,
Fondau in uniun
Cul pievel leu a Trun.
655 Tgei munta quella ligiai"
Jeu quettel mo fadigia
Disturbis e surpresas.
Tgei novas interpresas,
Gl' avat cun quell' intenda,
6G0 Negin che aunc comprenda.
Leu vid ils precipicis
Cupidan ils urecis,
Leu saulzan las brentinas,
Leu neschan las purginas,
665 Leu creschan ils selvadis
Darguns e squatschs d' uradi,
E leu a tras ruinas
Sederschan las lavinas;
Da leu vegn bia bahaultscha,
67Ö eil' ha pauc en sia caultscha.
Vus umens della Vall!
Adina han noss vegls
Cun gl' Uri giu scumbegls,
Aviras e degrettas
675 Rabantschas e dispettas.
Pertgei schi malas vettas?
Perquei ch' ils buns avats
Nies pievel endridavan,
Quei semper complicavan
680 En lur hostilitats.
Vus umens della Vall!
Leins bucca stabilir
La pasch e secuvignir,
Dismetter la discordia
685 E viver en concordia,
En pasch e comportonza
Cun nossa vischinonza?
Perquei Compatriots,
Vulein nus prender oz
690 Masiras leu suenter
E metter pasch cheu denter
L' Urser' e vall Sealina
Per oz e per adina. —
Vus Umens! jeu quitass
695 Ch' in tal ligiom spargnass
Bia donns a nies entschess
E fetg bein convegness.
Vus umens ded Ursera!
Per buna pasch fundar,
700 Cugl Uri nies confrar
Volein nus seligiar. —
II pievel haveva
Gizzau las ureglias,
Tadlau cun marveglias,
705 Cun quet e furtina
La nova doctrina
Dil Cau ded Ursera.
11 pievel euscheva,
Tremblava, scheraeva,
710 De dar decisiun
En tala questiun.
Epi paterlava,
Fagieva canera
Sco schauma villada,
715 Epi scadanava
Sco 1' aura stemprada
E sescumbiglieva,
Segreva, segliava.
Epi sesparteva,
720 Fagieva partidas,
Pinava cun fridas,
De prender e render
Culs pugns de defender
Scadin siu pareri.
725 Mo U88 stat tut eri.
Fries, mistral ded Uri, stava
Silla buora, s'enclinava
Sin tuts meuns e perdegava
Per tudestg e zacudeva
II cumin d' Urseia 1425
755
730 Loachamein la rassa melna,
Rassa melna sco igl aur,
Surcusida cun in taur.
„Umens libers della Vall!
Sundel buca vies Mistral,
735 Vai cheu nuot de commendar;
Mo astgias jeu cufsegliar
Per vies bien e vies salit,
Per promover vies profit,
Sehe stuess jeu dir a vus:
740 „Menaschei e stei cun nus!"
Vossa vall ei situada
El ravugl de nossa tiara
E dependa, isoiada
Tras montognas, per 1' ujarra
745 E pil transit e hanletg
Tuttafatg da nies schurmetg.
Tgei! leis currer snr 1' Alp sura
Tras nevadas e lavinas
En miserias e furtinas?
750 Stein nus bucca pli maneivel,
Fuss ei bucc pli commodeivel,
De haver iu taur sin porta,
Scbmanatsehont la corna storta,
De haver igl uors de Berna
755 E las puntgias de Lucerna
En agid, per sedefender,
Cur ch' in jester less offender
Vossas veglias libertats?
Voss avats ein eremits,
760 Cultiveschan las vertits,
E lur propi ministeri
Ei Converter ils pucconts
E spindrar ils perdavonts,
Or dil fiug dil purgatieri.
765 Eis ein biic in segneradi
Cudeschiu cul mund glenadi.
Per defender privilegis
Sto ins esser oz garmadis,
Star stinaus sco mez salvadis;
770 Libertats ein garentidas
Mo cun forza, pugns e fridas.
„Noss avats ein nauschs avunda!"
Ina vusch, che furibunda,
„Fridas bien auaitg! podein nus
775 Era parter 6 pulit;
En quei grau, Mistral, havein nus.
Quettel jeu in bien credit."
Tscheu e leu in scaf¥ergnava,
Mo de F'ries continuava
780 „Ducas, conts e rechs baruns
Regian leu sin tuts cantuns
E sgurtegiau la puraglia,
Mettan gl' um cumin en paglia.
Lunsch entuorn tut che suspira
785 Sut il giuf diis gronds e plira.
Umens libers ded Ursera,
Possei buca far canera.
Lessei buca seludar;
Mo astgass ins domondar:
790 Tgi defend' uss glinteress
Dils cumins cun bien success?
Tgi domogna la luschezia
Dils baruns e lur noblezia?
Tgi ha uss rut la tirannia
795 E las tuors de garmaschia?
Cun in plaid tgi liberescha
Oz ils pievels e scaflfescha
Sillas Alps la libertat.
Ed unescha cheu in stat,
800 Nu' che pign e grond po viver
Seconvegu e resta über?
Ina vusch recenta, gitta
Denteren, che seschluitta:
„Uih ils purs de Ligia Grischa
805 Han e bucca 1' ossa mischa."
„Vossa ligia ei rest nova,
Ha aunc bucca fatg 1' emprova."
II mistral de Fries sedrova.
„Nossa ligia ei garantida
810 E cun seung ferm entschallida.
Nus havein en tschien battaglias
Tuts baruns sdrenau en scaglias
E savein gidar scadin,
Che vul bucca far de fin,
815 Vul cun nus sealliar,
Esser libers e ristar.
Umens libers della vall!
Tgei carteis vus aunc schi mal,
Tgei mungleis temer tenien?
820 Nus vulein gie mo vies bien.
Lezas hurschas e sbarradas,
Las dispetas e sedadas
De nos vegls ein emblidadas
E ston uss vignir satradas.
825 Vos avats han en quei grau
48 =•••
75()
Giachen Caspar Muoth
Franc daditg tut etnblidau.
Era porta vies convent,
Bucca pli ton disfidonza
Ded entrar en cmuinonza
830 Culs paes confederai.
Voss avats ein selij^iai
Clin Glaruna, cun Turitg
Era Sviz ei lur amitg
E cun Uri existevan
835 Veglias ligias engiradas,
Che malgrad in per sbarradas
Comporteivladat nutrevan
E perinadat scaflevan.
Ummens übers della Vall!
840 Enten temps sohl malraaneivels
Ston ils pigns, cummins e fleivels
Seligiar, ensemen star,
Per lur dretgs franc scompentar.
Pur seligia cheu cun pur,
845 Pign signur, cun pign signur,
Co ils pigns survegnient possa,
Muss' a vus la ligia nossa,
Tgei ch' ils pigns uni pon far,
San ils Svizzers coraprovar.
850 Vi per inagä serar
Cun a tuta recommendar
De la causa ponderar,
Ponderar e patertgiar,
Less cheu mal zitgi sforzar."
855 E inistral de Fries vegneva
Giud la buora zacudeva
Bucca mal siu taur ded Uri.
Silenzi rigieva
Cheu denter 11 rin ;
860 La viarva teneva
II senn de scadin,
Signur e cumin
Culs pertratgs en fermonza.
E tutta scarponza
865 Pareva tschessada,
Parev' emblidada.
E schon entschavevan
Ils giuvens a grir:
„Cugl Uri, engl Uri!
870 Cun Fries siu Parsuri
Vulein nus s'unir!
Cheu vegnan ils vegls,
Revolvan ils egls
Domondan lur fegls :
875 „Tgei ha quel tschintschaii?
Tgei ha '1 paterlau V
Savein ca tudestg
Avunda per quei.
A nus explichei
880 U propi contegn
De quei ch' el mantegn !
Plidau ha el frestg
Maneivel e spert,
Probabel perdert."
885 E sin declaronzas
De lur figlilonzas
Entscheivan ils vegls
A grir sin lur fegls,
Entscheivan ils veders
890 Vischins ded Ursera
Termenta canera.
„Gl' avat de Muster
Ha cheu de guder
Ils tscheins e la taglia
895 De nossa puraglia.
Las dieschmas tschentadas
Sin nossas casadas.
Nus essen subdits
Dils Sogns eremits,
900 Sco nos perdavonts
Avon milli onns.
La crusch de Sogn Placi
Retilla nies daci,
Gl' avat tegn la spada
905 A nus empristada,
E buce il inistral.
La tuor d' Hospental
Pertegn al Signur,
Leu stat siu migiur
910 Cun pleina pussonza
Sur nossa migionza;
II Gielli de Moss
Sto Star anavos
Cun siu paterlem,
915 Che vul derogar
E giu dispittar
Cun smanis e fem
Hs dretgs digl avat.
0 tgei nauschadat!
920 Nu veis las raschuns,
II curaiti d' Ursera 1425
757
Vus paupers luitiuia!
De salameiitar.
Ni leis baudonar
In niebel patrun
925 Tut senza rischun?
Haveis domondau
Gl' avat per lubientscha
De far 1' allianza?
E ba '1 demussau
930 De quei contentlenscha?
Nu ei r obadieritscha
De vus engirada?
Nu ei la prudientscha,
Savens emprovada
935 De noss perdavonts?
0 trests suprastonts,
Affons Djalvengonzs!
Haveis emblidau
La Stent' il quitau,
940 Ch' ils paders han giu
Per nus mantener
Sin noss privilegis?
Co eis han stuiu
Adina temer
945 De perder noss dretgs,
Schi vegls, schi perfetgs
A VOSS Uranes,
Che fuvan adina
Sin quels sco ils spreiss
950 Sin uossas gaglinas?
Han bucca noss paders
Sco buns pertgiraders
Stuiu nus defender,
Cu leu nos vischins
955 Volevan nus prender
Cun forz' e rampins
E nus sutametter
A lur regiment?
Tgi sa empermetter,
960 Ch' il niev serament
Sigiri nies fatg
Cun pli avantatg?
Tgei din ils Talians
De lezs suverans?
965 „Nischina, Nischina!"
La Vall Leventina
Plonscheva adina
De lur ranveria,
De lur garmischia.
970 Voleis sciaveria,
Sehe tuei tiels gutrns
Ded Uri, mo nus
Laschei aunc morir,
Avon che untgir
975 Dal Segner present;
Nus essen Romontschs
Aunc libers e frontschs
E glieut dil convent."
Aschia tschintschaveu e grevan ils vegls,
980 In tscheu ed in leu tier schienders e fegls.
E tut adumbatten rogava de Moos,
Saltont silla buor' anavon, anavos,
E greva de quescher e po de calar
Cun talas caneras e po de tadlar
985 Las opiniuns dils auters signurs,
Tut raucs e bognaus de melli savurs,
3. Co 'gl Avat de- Muster dat la spar tgi da.
Fertont che segrescha sil Plaz la gienira,
Traversa gl' Avat a cavagl la Planira.
990 Ils tgolis festginan, sbruflont la scamada;
Lur fiars dattan fing, scadanont la sulada;
Gr Avat cun suita rebalza, setschenta;
Atras la pulvrera terlisch' lorgiamenta,
E gleit! coinpara, passont la Crestatscha,
995 II Segner sil tgiembel, al pievel en fatscha, —
758
Giachen Caspar Muoth
II pievel, vesent siu patrim en pieechientsclia,
Bat ina sgargnida, fagient retenientscha;
Giest SCO ina bova, d'in grep retenida,
Seferma stremblonta cun ina scrutschida.
1000 La fuola stupescha, cnschent in' iiriala.
Schiargada, zavrada vegn uss la caniala.
IIa umens ded Url cun Gilli de Moos
Han piars la curascha, setrain anavos.
Ils umens lomontschs, ils vegliuords ded Ursera,
1005 S'avonzan, fagient gloriusa canera,
E gieschan : „Pren mira! il Segner arriva!
Eviva la Claustra! Pultengia, eviva!"
Semettan en rietscba, formont la spaliera,
Ed arvan al Segner culs ses la barriera.
1010 II Segner, sco de far termagl,
Descenda svelt da siu calvagl,
Stat ferm en pei sin siu terratsch,
Ch' el dei defender oz dil latsch,
Che quels ded üri bän urdiu
1015 E cun Mistral de Moos tendiu.
El passa lu cnl naeun alzau,
A benedent il pur surstau,
Atras la fuola separada
Vitier la buora bandunada, —
1020 E munta leu maneivel spert
Sil tschepp =: cummin cun cor
detschert.
Siu egl patern dat eunc in sguard
Sco in cametg da mintga vart,
Fertont che sia barba grischa
1025 El dar solegi stupent terlischa.
El aulza lu puspei siu raenn
E plaida dar, ded aul e pleun:
„Vus umens della Vall- d'ürsera!
Tgei munta quest embrugl de
guerra ?
1030 Ha cheu davos il Piz-Scopi
Entscbiet il Giuvenessen di ?
De quei sminavan nus pilver
Eunc nuot jer sera vi Muster.
Tgei 'veis pomai de criticar
1035 Vid nies confar e demanar,
Che vus tenis oz radunonza,
Senz' avisar la suprastonza?!
Tgei 'levas far tut de discus?
Vus essas tuts fetg suspectus. —
1040 Pertgei undrescba Vies Mistral
Oz buca siu patrun feudal,
E neglegescba tuttavia
Las reglas della cortesia,
Mei buc salida, beneventa
1045 Tenor la fuorma, ch' ei dischenta,
Tegn buc la staflFa, sco duei,
In v6r vasall de miu marscheivi
— Tgei fas ti leu, raistral de Moos, t
Cun miu manti sil cramados? f
1050 Pertgei stas buc sin tia posta,
Per far tiu plogn e dar risposta, ,
S' ti quittas de haver raschun,
De lamentar de tiu patrun?
Cun tei, de Moos, lein nus tener, ]
1055 In di dertgira vi Muster.
— Leu tgisel tei de felonia. —
E tgi de sia compagnia,
Che ha, che morda la conscienzia, i
Entscheivi cun la penetienzia. I
1060 Ses umens, udent la smanatscha mordenta,
Bandunan de Moos, — e quel sestermeuta. —
II Segner cul det il de Fries designescha
E cun ironia lu continuescha!
II cuuiiu d' Ursera 1425
759
Mo loii dnvos il traditur 1U90
1065 Vez'jeu in auter grond Sigriur.
Seis bein vegui, Mistral de Fries!
'Igei 'veis de bien? tgei encurris
En Vall cun vossa coinpaguia?
Viis' veis pilver falliu la via. 1095
1070 Ni 'leia cumprar in bov de raz,
Stoveis vus far vies taur de mazV
Mo lu duevas sedrizzar
Tier il patrim per marcadar.
Signur Misttal! 'vess mai cartiu, 1100
1075 Ch' in Fries riiüipess siu plaid
spendiu,
Ch' in um sco Vus, che stat avon,
Fuss habeis din schi tre^t engonn.
Viis 'veis podä schon emblidau 1105
II patg, che niis igl oun vergau
1080 'Vein fatg cun Vus de cumminonza
Ad Altorf siu la radunonza.
Lei! ha vies pievel empermess,
De schar laclaustr'en siu possess, — 1110
De schar 1' Ursera star cunbitn
1085 E d' in a 1' auter far dil bien,
De viver en perinnadat
E respectar la Proprietät.
'Veis emblidau il serrament,
'Veis emblidau il documeut, 1115
Che jeu e Vus vein sutsiguau
E viceversa sigillau? —
Signur de Fries! gl' ei mal de far,
Seil' in sa de Vus buc selidar,
Sehe vus duvreis gl'engirament,
Per trafficar in tradiment
E sefigieis de buns vischins,
Mo per urdir ereuns e rampins. —
Jeu creig denton mai pH, ch'igl Uri
Sei cheu d' accord cun siu par-
suri. —
Jeu vegn uonn per quella fin
A comparer sin vies cummin,
Per domondar il pievel sez,
Seh' el liagi e pigliau vies vcz.
Duess ei lu pilver constar
Ch'il pievel sez lev' engannar,
Sehe fetsch jeu pass tier la Dieta,
Per dar a vus giu per la detta.
Leu 'vein nus 6r enqual amitg,
Cunzun Glaruna cnn Turitg,
Ils quals cuu nus ein alliai
Ed ein adina stai tidai,
E vegnan buc schi spert unfis,
De Star de plaid, sco vus de
Fries. —
Per oz cargei voss mils de sauma
E returuei en vossa cauma!"
En rabgia s'avonza de Fries il mistral
E vul siglientar il cummin d' Hospental
Cun dar ina hurscha tras sia partida;
Mo prest la roschada sesparta, semida.
1120 Ils vegls ded Ursera pertgiran la buora,
Ed era la massa dils giuvens conquora,
Kavent entilgiu las raschuns digl Avat
E viu, nua regi la fei e verdat.
E sco dus mattatschs, engartai sin dagrettas.
1125 Ston Fries e de Moos calar cun dispettas.
Seguer Pieder uss sevolva
Tier siu Pievel e dissolva
Cun raschuns de fundament
Ils pertrags de tschorvament,
1130 Implantai eis tgaus dils Puvs
Tras las tschontschas de Signurs.
El scJarescha si ils fatgs,
Refutesch' ils avantatgs,
Ch' ins voleva far valer,
1135 Per sesparter de Muster. —
Segner Pieder plaida tgiunsch
Sia vusch ins auda lunsch
Segner Pieder ha sco Pader
Studiau de perschuader.
760
Giachen Caspar Muoth
1140 Tut rebatta franc e fresc
Per latin e per tudesc;
Mintga plaitl ei ina frida,
Ton sil cor, sco sin l'udida^ —
Ed U88 tachontsch' el eunc ro-
montsch
1145 Cun aiu vierv pusau e frontsch:
Clau Camengia di ami,
Ch' ii lungatg leventi si
Denter Vus las confusiuns, —
Ch' il contrast de duas naziuns
1150 Tuttavia diflferentas,
Ch' ein en questa Vall sesentas,
Schendri sbagls e dlsfidonza,
Sgurdinont la comportonza —
E ciischini rizs e razs
1155 Denter vigls e denter mats,
Che perquei ils Tudestguns
Tscherchien gl'Uri per patrun, —
Gie, ch' ei detti giuvenasters,
Che sependieu vid ils jasters
1 160 E brattassien de figliaster
Nies Romontsch per in canaster.
Ch' ils Tudescs fan vess d' em-
prender
Nies Romontsch, selai comprender.
Era nus havein pitgiras,
1165 Ded emprender lur mistiras,
E plidassen pH bugient
Mo Romontsch da fundament;
Mo gl' ei fatg, che da natira
Mintga viers ha sia lira. —
1170 Essan nus deuton schi buns,
De vertir ils Tudestguns, —
Gie, d'emprender lur lungatg,
De tractar eis schi bufatg,
Ch'els pon denter nus exister,
1175 Senza dal Tudesc desister ; —
Sehe podessen eis bein era
Risguardar enipau noss' 6ra,
E silmeins far in'emprova,
Ded emprender quei ch'ins drova,
1180 Per disquorer cul vischin,
Senza far cheu schi da fin. —
Quei fagiess da bi bugient
In carstgeun cmpau dischent.
Mo 'Is purs cotschens cun leu-
tagiens
1185 Ein en tut empau ded agiens. —
Malspirtai da ranveria
Ei lur Diu l'economia.
Cortesia ei in vez.
Che meritta donns e spröz.
1190 Cun in r6gl malign enguord
Stat mintgin sin sia cnort
Ed enquerra d'engannar
Siu vischin, per profitar.
In ed in ei cheu in retg
1195 E respecta mo siu dretg.
In ed in secrei ded esser
Schi perderts sco in professer.
Per las caussas de cummin
Intereas ha el negin.
1200 Siu princip ei car de vender,
Bia de prender, nuot de render.
Oh, cun tala glieut selai
Buca viver d'alliai !
Ha, vus paupers oriunds, —
1205 Possessurs ded alps e funds,
Vigls vischins e purzonavela.
De tuts dretgs ils vers artavels!
Essas schi da buna fei
De vegnir da quels marschei,
1210 De straschar voss interess
Als rampins dils hindersess,
Gie perfin de trafticar,
Per vus sezzi engannar? —
Leis commetter l'ortgadat
1215 De cun Uri far mistat,
Ch' ha adina cavistrau,
Per vus metter sut ugau? —
Giuvenasters, Giuvenasters
Dei adatg empau dils jastera !
1220 De sauer empau tudesc
Tegn vus buca si de fresc. —
'Scheis vus ils Tudescs sur-
prender,
Vai cun vus adina raender,
Fin ch' eis vegnan schi garmadis,
1225 De tractar vus sco selvadis. —
Tgei tartgeis de profitar
Cun in schi pervers confar?
II cumin d' Ursera 1425
761
Mo pertgei, risdei pomai!
Essas VU8 8chi trubeatgai,
1230 De snegar, sprezzar in summa
II lungatg de vossa miimmav —
Essas schi de pauc valzenii,
De disgir vies cor e senn,
Ded unfrir vies ver caracter,
1235 Per far tpcheras d'in calfacter?!
Nies Romontscb ei d' origin
In' enfiarla dil latiD,
Ch'ei adina staus in vierv
Ciiitivau e plein de gnierv,
1240 See eunc uss la sontga messa
Di per di a nus confessa. —
II latin vegn screts pertut.
Dil Tudesc san ins nagut
Auter, che in triep barbar
1245 Drovi quel, per patterlar.
Milli onus ein passentai,
Ch' ils Romeuns, ils vigls latins
Ein vegni sin noss confins,
Han fundau sin crests e spundas
1250 Lur culügnas oriundas
E tschentau amiez la vall
II Casti dil hospital. —
Perdavonts de milli onns
Stavan cheu en vall avdonts:
1255 Um e dunna cul mattatsch,
Cultivont il stess terratscb.
Voss babuns ein cheu satrai,
Voss aftonts cheu battegiai,
E VU8 essas cheu vischius,
1260 Per amur dils vigls latins,
Che han schau als descendents
Cul lungatg lur beins schaschents. —
Dat ei bein zanu' in pievel
Schi tumpriv e schi de niebel?! —
1265 E vus lesses barattar
Vies caracter cul barbar,
Cul lungatg scultschiu e gob,
Che deriva dal Schnob,
Ch'ei d'obscura derivonza,
1270 Senza stemma ni mionza?!
Nua 'veis vies pugn d' honur?
II Romontscb ei eunc en flur.
Cul Romontscb saveis disquorer
Giu Ligieun e bein conquorer,
1275 Vender ni cumprar in tier
Senz' agid d' in muiessier. —
Cun Romontscb plidar saueis
Culla schenta dil Valleis.
E davos il piz Scopi
1280 Tut capescha vies „bien gi".
Sehe pertgei voleis unfrir
Vies caracter e disgir
Vies lungatg artau dals vigls
Als ded Uri, quels tschubigls,
1285 Che patiarlan de vertit,
Mo vus porschau servitit'?!""
E gl' avat scaldaus excloma
Cun in plaid sco fiug e floma:
„„Umens libers della Vall!
1290 Vai plidau in Intervall.
Jeu pretend' uss curt e spört
Ina tschiarna de detscherf.
„Leis, vus umens della Vall!
Starsidretg sco niesVasall,
1295 Renconoscher il poder
Della Claustra de Muster,
Suondar la nobla Cr u seh
De SognPlaci— ni dar la
vusch
Leual taurdequelsdedUri?
1300 Jeu domondel sco parsuri,
Scheut a vus la libertat,
De far vossa voluntat." —
La fuola rimnada, scaldada, cametscha
Sefä vid la buora, semetta sin retscha;
1305 Ils vigls ordavon, ils giuvens suenter,
Pevfin enzaconts dils Tudescs vegnan denter,
E clomau e greschan — in cor, ina vusch:
„Sogn Placi! Sogn Placi! nus lein tia cruscb!'
Ils vigls serebalzan lu eunc ina gada
1310 E cloman cun viarva stendida, scaldada:
762 Giachen Caspar Muoth
„0 tuuiuuia romontscha! Ti iiiuiuma carina!
Nus 'lein tia tschontscha salvar per adina!"
II Si^gucr descenda contents dalla buora
E va couipognaus dals subdita ella tuora,
1315 Per far ina fiasta cul pievel fideivel,
Ciil pievel sincer e d'in spert raschuneiuel. —
De Fries, la sabientsclia cun sias caiubrolas,
Banduna la plazza, sgartoot las tarscholas,
Gilli de Moos, che festgina suenter
1320 Cun prescha schi gronda, de ruuiper il venter, —
E gleiti svaneschan qiiels umens capavels
De crutschs e rampins — sut la crappa dils giavcla.
Ils dialects r letoromonischs
(Nach Anuales VIII, p. 9 fr.)
Sin il vast territori digl affluvi dil Rein superiur e dil Dauubi
cuuicular (la Donau), tocbeu tier la confluenza de quest cun igl Oenus
(hin) alpester sper PassaUj pia enteifer il territori dellaRaezia antica e
dellas parts confinontas dellä FI el vetia, existevan suenter l'invasiungiermana
5 medemaraein differentas, tscheu e leu nuraerusas restanzas de proviuzials
latins cun lur dialects dil latin vulgär. Tscheu e leu ha quel malgrad la
vischinonza de colonias tudescas podiu seraantener aunc divers tschentaners.
614 — 700 veng tier differentas caschuns allegau ina populaziun roraana,
p. e. ad ArbQu (C Thurgau) ed a Bregonz, aunc el XI. e XII. secul,
10 en la anteriura provinzia de Noricum sper Salzburg (Juvavum), nua che
ils descendents dils Romans e buca sco tier ils nus Tu des es vegnan
numnai il Walsers q. e. ils Walchs, Wallachs (ils Galls, die Welschen) =
ils Romontschs.
Perfin ina carta geografica dil XIT. secul presenta eunc in vast terri-
15 tori sin la spunda septentrionala dellas Alps, denter la Bavaria e la
Suevia en, cul nuin Curvalia q. e. la tiara romontscha de Cuera.
Mo la preponderonza politica e soziala dils colonists giermans en
1 Älamannia e la Bavaria ha eben pleun a pleun absolutamein giermanisau
las spargliadas restanzas dils colonists roraans. Da lur anteriura existenza
20dattan denton aunc presentamein perdetga ina quantitat de nums locals,
uums de vitgs, de culms, alps, valls, de funds e cultiras e las restanzas
romanas contenidas eis dialects tudescs existents.
La filologica historica e comparativa moderna ha denton constatau in
caracter de parentela liuguistica denter tuttas questas restanzas culs actuals
25 dialects raetoroniontschs el Grischun ed el Tirol e P\iaul e numna perquei
tiits quels dialects il „ Raetoromontsch ", perquei ch' eis sepresentan
principalmoin sin il vegl territori della Raetia antica e sedisti[n]guan
substanzialmcin dals auters dialects latins vulj^ars dell' Italia e della Gallia.
IIs dialects raetoromouschs 763
Sin f'uutlament de talas restauzas el caracter raetoromoutsch vegu
luilsanavout constataii, ch' ils pievels, ils (j^uals habitavan avon il VIU. e
IX. secul eis 3 Cautuus primitivs della Svizzera, a Luzern e Zug, eu
iua part dil Turitg, Appenzell, Glaruna, S. Gagl, en ina part della Tur-
govia, el Valleis superiur etc. seigieu stai Raetoromans, ils quals seigien 5
per pli tard vegni giermanisai tras colonias tudescas sin la medenia
maniera, p. e. sco pli tard durout il XUI. secul el Grischun la populaziun
romontscha de Tavau e Vall-Rein.
La giermanisaziun de tuts quels differents enclavs raetoromans ei
denton raai Stada violeuta u sforzada, onz adina voluntaria. Negliu 10
ei da lezs temps tras decrets administrativs la populaziun romontscha vegnida
sforzada, d' emprender tudesc e de suprimer siu dialect matern : Mo la
preponderonza dil tudesc, representada tras ilg imperi tudesc, la con-
versaziun cul pievel tudesc dominont, ha era moralmein insinuau als
Romontschs la necessitat d' emprender quest lungatg, ed en la concurrenza 15
cun ils dialects d' in lungatg grond, propagau e pussent han ils dialects
romontschs spargliai e senza susiegn politic pleun a pleun piars lur im-
portonza e valur, ein primariamein vegni neglighi ed allura emblidai e
svaui. Sin quella mauiera ein gl' emprem ed oravontut ils dialects ro-
montschs spari sil territori dell' anteriura Alamannia e Bavaria. 20
Ina empau pli favoreivla sort han ils dialects raetoromontschs giu
enteifer ils vegls territoris dils uestgius de Cuera, de Bozen e
Brixeu.
Quellas coutradas fuvan duront la gronda invasiun giermana buca
stadas conquistadas cullas armas dals Alamanns, Bajuvars e Langobards; 25
solettamein ils Ostrogots havevan clieu dominau in per decennis, mo
senza far violeuza visavi al pievel roraan. II fundatur de lur regienavel
en 1' Italia e la Raezia etc. , Tlieodoric (Dietrich de Verona,) haveva anzi
dapertut conservau las veglias relazinns politicas e sozialas, risguardau ton
sco posseivel las restanzas dil vegl imperi occidental, restabiliu en differents 30
lögens, denter auter era en la Raezia de Cuera igl anteriur Organismus
civil et empruau de fusionar ils novs colonists ostrogots cula anteriura po-
pulaziun romana, per far ord ils dns pievels ina soletta naziun sin Funda-
ment dellas veglias relazinns. Sut las medemas favoreivlas condiziuns per
ils Raetoromans ein quellas contradas vegnidas 536 sut il regiment dils 36
Francs, e quels han aunc cira 300 onns midau nuot luudervi, de maniera
ch' ils Raetoromans han cheu podiu serecuvrar e sesvilupar libramein.
Bein ha era cheu duront questa perioda (400 — 1000) la colonisaziun gier-
mana fatg in continuau progress; rno quella invasiun ei succedida plauu
a plaun, succesivamein e sin maniera pacifica tras acquisiziun privata, 40
cumbra baratt, jerta, infeudaziun.
Quest caracter pacific ha 1' immigraziun tudesca era pli tard adina
conservau, fin a nos temps. Colonists tudescs en vitgß romontschs ein
764 Giachen Caspar Muoth
(luroiit qucst tcmj)s biaroiiz vegni romauisai. La populaziun raetoro-
montscha liaveva durout questa emprema perioda (400 tocben circa 1000)
a rapport dil lungatg siu principal sustegn tier las sedias episcopalas. II
clerus fuva il solett representant e promotur della Hcola e de tutta culti-
5vaziuD spirtala et existent per quella fin e mira in sulett luugatg cultivau
e scientific uumnadamein il latin, sehe vegnevan da part della baselgia era
ils dialects dil latin vulgär sco parents dil latin de scartira pH risguar-
dai, ch' ils dialects giermans. Gullas cathedralas fuvan euncallura gia da
lezs temps unidas certas scolas latinas, igl intent dellas qualas fuva ded
lOeducar giuvens per il sacrament digl uorden spiritual. Tals instituts con-
sistevan ord ina spezia de gimnasi e seminar clerical. ßenomada ei diu
temps Stada la scola de S. Gliezi a Cuera^ nua che p. e. S. Florin de
Rarauosch ed ils dus prinzipals reorganisaturs dellas claustras de S. Gagl,
S. Omer (Othmar) e de Muster, S. Urcisin, bavevan gudiu lur instrucziun.
loSecund il medera exenipel fuvan era las scolas claustralas de Muster, par-
ticularmein de Faveras e S. Gagl organisadas. E daveras bavevan las
scolas de Cuera e de Faveras durout ils 8. 9. e diescbavel tschentaner
schizun entscbiet a scriver e cultivar empau nies latin vulgär ni il raetoroman.
Perdetga de quei dattan:
20 priuio differents docuuienti«, seutenzias giudizialas e contracts conservai
en igl archiv de Faveras, presentamein en gl' arcbiv de S. Gagl ;
milsanavoDt la „lex Romana Curiensis ni Utinensis", ina lescha
pils Romans dil ducat de Cuera, redigida probablamein dals religius de
Faveras, nua ch'il principal manuscrett ei vegnius anflaus ; finalmein ils
25Capitulars digl uestg Remedius de Cuera (800 lochen 814), q. e. Statuts
civils e criminals.
Quels ein daveras screts per latin, mo en in latin barbar , il quäl
risguarda las expressiuns popularas e sesprova en prima lingia de se ap-
proximar ton sco posseivel als dialects vulgars, per ch' el vegni entilgius
30 dal pievel laic.
Ch' ils religius de Faveras ed ilg uestg Remedius savevan da lur temps
era scriver in meglier latin, leu nua ch' eis volevan conversar e(i) corrispunder
culs studiai, ni nua ch' eis scrivevan enzitgei destinau spirontamein per il
clerus scolau, comprovan auters documeuts contemporans dils medems
35aucturs, denter auter la correspondenza de Remedius tun Alcuin, in dils
pli perderts umens della curt de Carli il Grond , e la redacziun dils Ca-
uones de Cuera tras Remedius, ina lescha destinada per las baselgias ed
ils fatgs ecclesiastics de siu uestgiu.
II latin barbar dils allegai products ei pia effectivmeiu tendenza ed
40adapziuu al latin vulgär, quei che resultescha ultariuramein aunc ord la
determinaziun fiuala de ses capitulars:
Nus (Remedins) stabilln pia finalmein, che mintga plevon hagi
quest breve (statut) tier el e legi avon quei a tut il pievel
Ils dialects raetoromontschs . 765
mintga raeins duas gadas ed explicli eschi quel al pievel, sina-
quei che quest possi beiii capir e saver, nua e co e cum ch' el
hagi de secorregier e de sepertgirar."
Legiu avon vegn per regia de quei, cli'il pievel capescha. II medem
selai 6ra constatar a rapport dil Tirol , particnlarmein a rapport della val 5
Venusta.
1000-1500.
Cul IX avel secul dat ei dentou a rapport dil Raetoromontsch ina fetg
disfavoreivla viulta. All' entschata de tal secxil La igl imperatur Carli il
Grond, en interess dina centralisada administraziun de siu reginavel, non-lO
spetgadamein midau giu la constituziiui politica della Kaezia. El ha pri-
vat! igl uestg de Cuera tochen lu p r e n c i della Raezia de Cuera da sia
pussonza politica, reduziu quel sin sias corapetenzas ecclesiasticas e surdau
il poder politic cullas renditas, las qualas appartenevan a quel ad ina per-
suna seculara, il comt ni duca della Raezia ed als uflFezials subalterns 15
de quel, medemamein seculars. Cheutras ha igl uesc de Cuera piars la
gronda part de ses beins, de sias intradas e particularmein de sia directa
Influenza sil pievel e cun quei la forza de conservar e mautener il lun-
gatg, il vegl dretg e la[s] isouzas artadas. 11s Raetoromans han pia piars lur
centrum e sustegn politic. In gieneral process de centralisaziun ha priu 20
dalurenneu sia entschatta. Centralisar ei sinonim cun unificar ed uniformar,
ed il niev centrum per 1' unifieaziun ei stau la Gierraania. Suenter la de-
finitiva divisiun digl imperi franconic de 843 ei nossa tiara pleun e pleun
vegnida unida cun il reginavel tu d esc, particularmein cul ducat della
Suevia; tochen 842 stava igl uestg de Cuera sut igl arzuestg de Milaun, 25
fuva pia unius cun 1' Italia, stava sut intluenza italiana, mo dalurenneu ei
nies uesc in suffragan de Mainz, stat pia sut influenza tudesca.
Ils ducas e comts della Raezia ein dapi 843 tudescs; ils uestgs e
canonics, ils avats, ils rcligius dellas veglias claustras ein medemamein
tudescs; ultra de quei vegn ei dapi il XI., XII., e XIII avel secul fundau 30
novas claustras, tuttafatg tudescas, sco S. Glieci dils Premonstratens, Chur-
walden, S. Giachen en Portenza, S. Nicolai a Cuera, Marienberg el Tirol,
Müstair; culs Signurs arrivan vasalls et uffizials subalterns tudescs, final-
mein purs tudescs, ils quals surprendan las curts, bandunadas e privadas
dals Romontschs en consequenza de mortoris e pestilenzia ni vegnan dapi 35
il XIII avel secul casai en valladas pauc populadas.
Igl effect de questa immigraziun ed influenza digl element tudesc ei
stau quel:
1. Ha il raetoromontsch cheutras totalmein piars siu sustegn politic e
moral. 40
2. La noblezia romontscha, ils religius ed il clerus nativ romontsch han
piars lur anteriura preponderonza visavl al pussent e pli numerus element
tudesc ed ein curdai absolutamein sut 1' influenza tudesca.
766 G lachen Caspar Muoth
3. Giost perquei ha il Raetoromontsch puspei survegnin in caracter
vulgär, puril e cummiu. Gnianc ils nativs Romontschs (V empau valur ed
importonza seoccupavan pli cuu quel. II tudosc ni il latin predominavan
tut. Da cheu deriva, che tuts vegls documents e tuts Statuts, tochen il
5 XVII. s. ed eunc pli tard ein screts per tudesc u latin. La svilupaziun
din lungatg de scartira u uffizial romontsch ei tras tala influenza tudesca
Stada sistida per entirs tschentaners.
4. Mo tras la colonisaziun cun puraglia tudesca ei era la popu-
laziun agricola vegnida infectada dal tudesc. Tras talas colonias
lOtudescas, p. e. en Vall-Rein, Stussavia, Tavau, Portenza ein era ils purs
nativs romontschs vegni stimulai, d' emprender il lungatg dil pievel do-
minont, quei che ha giu per consequenza , ch' il romontsch ei en talas
coLitr.KKis gl' emprem vegnius neghlighius, epi emblidaus. Sin tala
maniera ein duront differents tschentaners entiras valladas e contradas
lövegnidas giermanisadas, mai cun la forza, onz adina sin la via de volun-
taria denazionalisaziun, en consequenza din sabiut razionalismus.
Ina viulta en favur dil raetoromontsch ha pär la Reformaziun religiusa
dil XVI avel secul portau.
1500—1800.
20 Tras la reformaziun han dapertut ils dialects vulgars survegnin niev
credit e nova peisa.
Voleut endridar e gudognar il pievel per las ideas della Reformaziun,
han ils Reformaturs stoviu seplantar sin gl'iral populär, plidar e perdegar,
ch' il pievel capeschi, e scriver el lungatg vulgär.
25 Ed essent la reforma instradada, ha ei setractau de procurar al pievel
ils elements d' instruczinn e dil cult per la nova confessiun enten ilg
lungatg populär.
Quei ei stan da vart reformada: 1) la versiun della bibla, silmeins dil
niev testament, 2)incatechismu8, 3)il cudischdepsalmse canzuns
BOreligiusas, 4) cudischs d' oraziuns ed en las vertentas dispetas denter las
confessiuns las contro versias ed ils tractats, insumma quei ch' il pievel
haveva de basegns, per defender sez sia confessiun visavi als adversaris.
Questa necessitat ha era stimulau ils Reformaturs grischuns de
procurar al pievel romontsch mintgamai il necessari en siu lungatg. Aschia
35 ei compariu 1552 la „Fuorma" da Bifrun, ina versiun ladina dil catechismus
reforraau de Comander e Blasius, 1560 „L'g nuof testamaint" da Bifrun,
1B62 „ils psalms" traas Durich Chiampel, pli tard novs catechismus, epi la
bibla entira, controversias, historias religiusas, novs cudischs d'oraziuns etc.,
insumma ina quantitat de publicaziuns cun caracter confessional.
40 Als medems basegns survevan da questa vart dils culms dapi 1601
„il catechismus" de Bonifa zi (scolast a Fürstenau), 1612 „il ver
sulaz" da pievel giuvan e 1625 la stadöra da pasar, quala sei la
Ils dialects raetoroinontsch 767
Vera religiun tras Stefan Gabriel (plevoii a Glion), 1648 il „niev testa-
m e n t" tras Luci Gabriel etc.
La baselgia catholica ei cheutras medemainein Stada insinuada, de
procnrar al pievel romontsch catholic lectura en ses dialects,
Era cheu hau ins denton secontentau cul catechismus, cun canzuns5
religiusas e ligiendas, p.e.la„Glischsil candalier euvidada" (1685)
da Zacharias de Salö, in caputscliiner, staus plevon a Cumbel, — cun
cudischs d' oraziuns e culs necessaris tractats de caracter apologetic.
Aschi ei naschiu el Grischun ina litteratura raetoromonscha religiusa,
fetg numerusa a proporziun. Las bibliotecas roraontschas : la biblioteca lO
cantonala, quella de Berlin, quella de Turitg, de Hess ad Ell-
wangen, de Professor Hör manu a Cuera, de Dr. C. Decurtins a Tnm
diimbran circa 1200 opus stampai cun quest caracter confessional.
Per 1' instrucziuu e la cultivaziun religiusa han pia ils Spirituals dad
omisduas confessiuns procurau abundontamein, e duront il 16. e 17. e ISavel 15
secul dava ei forsa negliu eu 1' Europa in pievel cummin aschi bein iustruiu
e versau en tuttas controversias edispetas confessionalas sco il pievel
romontsch griscbnn; perquei han era particularmein ils Romontschs en las
sbarradadas e dispetas dil 17 secul giugau ina rolla aschi importouta.
Gl' era la teologia popularisada, che instigava ils purs tier las explosiuns 20
fanaticas de lezza perioda.
La reformaziun conteneva denton en fiu principi populär eunc in de-
ment fritgeivel per la cultivaziun nazionala dils pievels.
La lectura della bibla, dellas legiendas e dils auters cudischs religius
romontschs supponeva sco conditio sine quanon, ch' il pievel emprendi 25
hva, de legier romontsch — e questa condiziun milsanavout ina spezia de sco la
rurala romontscha, nua ch' ils aflfonts sapien emprender silmeins ils ele-
ments de quest necessari inschin. Duront il 17. secul ei pia naschiu, gl'emprem
en las vischnauncas reformadas, ina spezia de scola communala, natural-
mein romontscha, nua ch' ei vegneva mussau de legier il catechismus, epi 30
il niev testament. Quei fuva da lezzas uras il solett rom obligatoric. Cun
quel' seunevan sco roms facultativs de lezza scola il scriver e far quint
u quintar. Las ideas fuvan da quelles varts aunc tuttafatg singular as. P. e.
cartevan ils Spirituals ded omisduas confessiuns, ch' il mat e la giuvna de
bassa condiziun dessen buc emprender de scriver. Lez hagi quei buca 35
de basegns e la matta surdrovi quei pröh cun scriver brevs d' amur ed em-
prendi cheutras mo de murar, II quintar seigi da surschar als Signurs, che
hagien capitals e stopien quintar ora lur tscheius ed als raercadonts e
mistergners, che hagien de trer ensemen lur postas.
Denton fuva la scola primara grischuna da quei temps eunc adina 40
megliera, che quella della populaziun agricola eis auters Cantuns della
Svizzera ni en la Tiara tudesca. Leu daventava da lezzas uras pil pur
pauc ni nuot. Legier, scriver e far quint vegneva tier nus mussau gieneral-
768 Giachen Caspar Muoth
mein, ed er' ils uescs deCuera mussavan premura per la scola elemen-
tara, sco resultescha(n), p. e. ord in breve de Johann II. de Flugi alla
viscbnauuca de Breil de 1659, nua che quel coramonda, ch' ins deigi pren-
der 50 Stera Greun dalla pervenda de Breil, per pagar in scolast, che
ß mussi de scriver e legier als affonts dil viscliinadi.
En autras tiaras predominava la perschuasiun, che la classa luvrera e
particularmein la puraglia stopi vegnir mantenida en l'iguoranza. Aunc 1760
cartevan ins gieneralmein, ch' ei seigi prigulus, seh' il pur emprendi de
legier e scriver. El deigi emprender las lavurs dil funds, quei seigi bien
lOavunda per el, e perfin J. G. Schlosser, in amitg d'I salin, pretenda,
ch'ilpur, che sapi e capeschi da pH che quei, che sia clamada
domondi, seigi adina malcontents e sventireivels.
Eralas tendeuzas de propagar l(e)[a] scola e l'instrucziun da Balthasar
de Luzern, da Bodmer de Turitg etc. alla fin dil secul vergau, vulan
15 mo ina megliera instrucziun dellas classas superiuras; il pievel, parti-
cularmein il pur, dovei vegetar en las stgiradetgnas. —
Sin quest bass scalem stavan ils Grischuns en gieneralbuc. II principi
democratic, veramein representaus da lezzas uras solettamein el Grischun —
ils Cantuns svizzers democratics havevau lu eunc ina quantitat d' Instituts
20feudals — concedeva silmeins d' emprender de legier e scriver e far quent
a mintga simpel pistur, e sehe biars han buca fatg in meglier diever
de lur liberlat, seh' ei buc il principi democratic, mo 1' indolenza dina part
de quei malvengonz pievel, ni l'influenza externa Stada la cuolpa: il
stadi las confessiuns e la Sozietät mettevan negins impediments alla
25 cultivaziun dil pievel sco en auters cantuns e tiaras.
Ils cudischs da questa primitiva scola populara fuvan naturalmein, cor-
respondent al scop della scola, fetg simpels e medemamein primitivs.
Ei setractava a rapport dil lungatg romontsch e tudesc d' emprender
de legier e scriver. Ils cudischs relativs consistevan perquei simplamein
SOenfiblas: priraariamein la „Taefla de Bifrun" (1571), successivamein en
novas Taevlas e Tavlettas. Quellas contenevan igl „ABC" romontsch e
tudesc e las reglas ed ils exercecis, per emprender de sillabar e legier,
allura oraziuns ed ils Clements din catechismus, ditts u sentenzias ord la
bibla, canzuns etc. Ina quantitat de talas taevlas e tavlettas, cudischs
35 d' ABC, stampai duront il 17. u 18. secul documenteschan igl interess
dil pievel per la scola e la cultivaziun de quella. Ni la part tudesca de nies
cantun, absol utamein sut 1' influenza pauc ludeivla dils tudescs (sprezzont
e neghligent quels en ault grad la classa purila) ni dellas contradas della
svizzera bassa, han de presentar en quei grau ina semiglionta productivitat
40 e la medema premura a rapport della scola u dell' instrucziun della popu-
laziun agric61a.
Martin Cadonau
769
MARTIN CADONAU.
€asti Sogii Gieri eii la Snrseira Grisckiiiia
(Aus II Patriot, Nr. 12, 1875.)
Zun ferm fortificaus
Stev in casti sper Uors,
Sin ault crest baghiaus,
Omans cun aultas tuors;
5 Et gl' um ch' en quel avdava
La glieut tirannisava,
Fov Jörg da Jörgenberg. —
Tut era stamentan
Da questa sort zun trista,
10 Tut era rabgientau
E pleins da gritta gista
Encunter quei barun,
Dad in cor dir schizun,
Sco schel fuss fatgs da fier.
15 Mo 'I pievel leva render
A Jörg il siu malfar,
Vendetga lev' el prender,
II siu casti spazar; —
Perquei seredonaven
20 Dascus secongiuraven
Encunter Jörg ils caus. —
II di fixau vegneva,
II schi desiderau,
Tier il casti tergeva
25 II pievel senga paus.
Buc pli ussa tremblont
Buc pli selamentont,
Pleins valarusadat.
E tgeuadat regeva
30 Enteifer ils ferms mirs,
C ul pievel compareva
Sper il pompus casti.
Nagin sedefendeva
II cavalier perdeva
35 Curasch' e sentimen.
Romanische Foracbungen VIII.
La dunna castellana
Vegneva sil balcon
Per grazia ella rugava
In pon alv sgalut[scb]ont
40 Ils uregiers surstattau
Ad eil' udida datan
AUa migieivla vusch.
La nobla dunna veva
Tut auter sentimen,
45 Adina susteneva
II pievel innocent;
Pertgei ch' ella veseva,
C ol pauper pur schemeva
Sutt il tirannic giuf.
50 Bia larmas er spondeva
Siu egl de compassiun
Pil pauper, che schescheva
El stgir della perschun.
Dascus da siu mariu
55 Igl um schi dir e criu,
Seregordav' la del.
Ma volver buc podevan
Ses plaids ils furius.
Vendetga eis volevan
60 Vid Jörg als servitura !
Mai ella dei fugir
Daven dil liug untgir
Cul pli custeivel bein.
La dunna uss fastiua
G5 Daven da Jörgenberg
Cun temma e furtina
Va ella tras il triep,
E crutschs sut il grev buordi
Surprius dil gron disturbi,
70 Savund' in servient.
49
770
Poesias
0 tut ei en mervegliä,
Tgei sei el sac zupau.
„Tgei ha'la priu can ellaV"
Schi vegn ei duraondau.
75 Ei vegn fatg ferm suspett,
Che Jörg de Jörgenberg
El sac sei sluetaus.
Gl' emprim menader cloma,
Vesent il sescultar ;
80 „Vegni vus niebla dunna!
Laschei nus fastinar !
Che buca nossa rabgia
Nus gleiti aunc survargi
E nos maus spondien seun."
85 Tras siu agit mitschava
Cul scazi ledamein
Signura castellana,
O niebel sentimen!
Daven ella stuleva
90 E mai nigin veseva
La nobla fatscha pli.
Mo il casti curdava
Eis mauus dils valerus.
En tscbendra semidavan
95 Las fermas aultas tuors
Schvanid' er* la pussonza
E prida la ustonza
De Jörg de Jörgenberg.
POESIAS.
La mnmma sil camp de baUaglia.
(Aus II Patriot, Nr. 25, 1878.)
II giuven guerrier sto daven el combatt;
Leu vi cun pusonza igl anamitg statt.
A casa la mumma bragia e plira
Per il car figl en 1' ujarra suspira.
5 Dalunsch auda ella ils canuns tunar
La ramur dil schumber senza calar.
Fem e puorla vez' ella salzar —
Siu cor dell' anguoscba entscheiv' a tremblar.
II pauper figl gli vegn endiraent;
10 II persul, eh' ella veva dil Tutpussent.
A casa (st)[p]o ella bucca star pli,
Sil camp de battaglia vul ella ir.
Mellis guerriers schain cheu en il seung,
Biars el combatt cun 1' amara mort eung.
La raumma sil camp de battaglia, IIa seolars della scola nera 771
15 „0, contas unfrendas la mort La voliu!"
Di ella, encurent il car figl siu.
E mira, o Dieus! cheu eis el gie;
Ruaseivel dierm' el sut il pummer,
Cun fatscha rienta ruausa el cheu.
20 11 sien el para de ver restaurau,
II meun de siu figl ha ella struclau,
La freida fatscha ad el bitschau.
Adumbatten ha ella siu num clomau —
El ha ils egls buc pli alzau,
25 Immensa dolur ha ella surpriu,
II cor ha ad ella slopar voliu.
Mo gleiti ha ella sequietau
E Dens per siu confiert rogau;
Ad el remess la trista sort
30 II qixal decida sur vita e mort.
Comgnau dal camp ha ella lu priu,
Purtont a casa il scazi siu.
„En quest vast liuc duess el restar?"
„Na en santeri duei el ruassar!"
35 En santeri ruaussa el bein,
A sia tscheudra pasch clomeio. M. G.
Ils seolars della scola nera.
Veglias deigas — figuras dil temps.
(Aus II Patriot, Nr. 27, 1878.)
Tut nunprevegnius veseva ins beinduras
Baul tscheu e bauld leu promenond seriug
Cun miras diversas, fixond certas uras,
Scultond nuncapeivel, figient tut discus,
5 Da quels perdertissimS; studiai, raffinai,
Che vevien schizun u tiel ner, u tiel huz!
49
772 Poesias
Giu fatg las lur scolas, e leu stai dressai,
Schi fin e perfetg, che surstar stuevien tuts.
De tuors e castials e de logs isolai,
10 Fatgs antics, hietorics e scazis zupai,
Havevan jdeas de qxiel certas e claras,
Che tut admirav' eis cun tem' e respect:
Scurlavan beinduras schon lu las terscholas
Nas fins e magnats sul succes dellas scolas:
15 Las strias schi finas daventiau pleunsiu,
Che sez la giustia cun test' e nas fin
Las drovian el temps dil barlot per pleuntschiu. —
Mo quels della nera — la scola dil huz, —
Quels sapiau eunc pli, che las strias en graus:
20 Tras scol' et il nausch seigi tut en lur tgaus.
Seh' ei mav' in de quels tras in vitg ne ucleun,
Seh' urlav' il tgeun buc, — mo il giat selevava.
Tschintschavan zun bia en sentenzias e vers,
Schi bein e schi ver sco 'Is orachels dils grecs.
25 Sco caussa zun gronda vegnev' ei quintau,
Havev' in da quels la cumar visitau
E gronda curella fuv' ei lu el vitg,
Seh' eis mavan e stevan zanua pli ditg.
Figievan en quei sco eunc oz el di fan:
30 Cuevan zun buc a 'nzitgi '1 talisman.
De quels havev' in al caluster giu detg:
„Sehe mo ti bien um conaschessas tiu cletg, —
Ti fusses pli rehs, che la Frontsch' e siu relg."
E mond de Sumvitg a Muster clom' in si,
35 Mussond silla tour, ch' ei si sur Clavadi :
„0 Ti Clavadi! Ti eis bia pli rehs che tut la Cadi,
Ei va gie daven dalla tuor tochen Hhein
In'aveina ded aur, ch' ei schizun suravi,
Ch' en logens savess in pluschein scarsar si."
40 Perfin ord 1' Italia, Vaniescha, vegnevi
In tal dalla nera scolaus, in malign,
E mavi cun scazis an en senza fin.
Seh' ei schevan co far per vegnir tier ils scazis,
Sehe eran la glieut aschi ortgs e da bein,
45 E fegievan mei tut, sco eis schevan complein.
A Casa
773
A Medel havevan perquei buc auflau
La gronda foutauna ded aur schon cullau.
Schiglioc fuvan quels adiu' ils gasts nobels
Pagaveu raei nuot. Tut fuva contents,
50 Seh' eis schevan sulet in misteri, in vers,
Ne mussavan cul det erapau pli 'ntraviers.
Figuras e detgas ha '1 temps modellau,
Las ortgas de vegl han ei auter formau.
Sco strias e ners baubaus et utschacs
55 Dal tut impossents ein vegni pleun e pleun;
Manzegn* e malezi' han adin' il surmeun:
Quels monsters han ellas metamorfosau,
E sco che las puppas bau giu sesarvau,
Seh' haveva pnspei er' il huz or studiau:
60 Sei buc' ils seolai lu che vegnan puspei
Cun neras colurs e divers exponi,
Sco' 1 spert infernal sufla si raintga di? —
A Casa.
(Aus II Patriot, Nr. 5, 1881.)
A cas' — e cun premura — ,
Leu sut il tetg patern,
Scadin da gnir enquera,
Tschercond ruaus intern.
5 Per sa 6 ml igl jester
Schi ber vantira dar,
En patrial less jeu esser;
— Buc sai la emblidar. —
II leug da mia tginna,
10 Schi paupers, stretgs sco '1 ei,
„Sogns" ei 'i a mi adinna,
Schi gitg sco viver dei.
La schvalma emigronta
Dal Süd er' sgola neu,
15 Prepara si' avdonza
El tetg, che 1' ha nutreu.
II storch' er' sgolatescha
Las alas schi stupen,
Da lunsch gnint neu, en prescha,
20 Seu tetg per prender en. —
A tgi che Deus ha dau
La sort de rimaner
A cas', — e cun qnittau — ,
Ils vegls de sustener;
25 Quel sa, si asch e pitter
Sco para seu destin,
Cuntents adinna esser;
— Buc ton sa gir mintgin, —
Egl jester 1 — bandunaus — ,
30 E senz' habitatiun,
Da prighels circumdaus,
0, trista positiun.
m
P. Baseli Berther
Co jubilsBch 'il cor
Dil viandont schi fitg,
35 Vesent — eung lansch dador
Cazolas de seu vitgj
Et — eivers de legria —
Cun aulta vusch clomood:
„Salid ä ti, o patria!"
40 A Ti jeu mi surdond "
In reug: 0, per mi 'oasa,
Cur d' vus spartgir dei,
„Ed Patria, mia fossa,
Amitgs, euDg si cavei!" A. C.
P. BASELI BERTHER.
La lualgogua dil Tom.
(Nach dem Autograph des Dichters.)
1.
fp. 34] Bia onus gia erel cheu
Tut trests e contristaua,
Jeu mavel tscheu e leu,
Nigliu complein ruaus.
5 La Mengia, coa savens
Ha ella bein plonschiu:
Tgei has pomai dadens?
Ho dir hat mai voliu.
Las tgauras dapertut
10 Vegnevan da scadin
Signur squitschadas sut —
PerduD strusch deva in.
4.
Naven ston ellas franc,
Tuts grevan, tgi en scret
15 E tgi cun plaids e gnanc
Restar pH duess el spert.
5.
Quei era aura sut!
Nos gronds e pigns Signurs
Ston ver il nas en tut,
20 Per don dils paupers purs.
6.
[p. 35] Perfin a Bern, tedlei !
No8 babs han rut il tgau,
Co bein dismeter quei —
Savein pilver pign grau.
7.
25 Las tgauras maglian giu
Uauls e fan grond den-,
Navenda per l' amur de Diu!
Gnanc lenn in auter onn.
Nos vegis nuot han capiu,
30 Stai tgaus de ström, uardei!
Han tontas tgauras giu. —
Con tschecs nus essen — hei.
9.
Fetg biars capevan pauc,
Strusch nossas tgauras viu,
35 Aunc meins il buc digl aug
Martin culs corns engiu.
10.
Bein trest pil pauper pur,
Tgei senza tgauras far?
Mirond el temps futur
40 Tgei po a mauns pigliar?
11.
Co far caflfe cumars?
Co dar puschßgn agl um?
Mo ner uss cun vinars —
Tgei tresta sort pil mundl
La malsogna dil Toni, VeDderdis 8(»gn sut la crusch
775
12.
45 £ lu quei bien mignuc
Tier truffels eosalai; —
Mai pli o pauper gnuc
Deis uss scbigiar da quei.
13.
E cuD il zart chiacbiel
50 Svanir ston ils caluns
E buna carn d' ensiel, —
Fatal per dos maguns.
14.
Ascbi er' ei urdiu
Da tgaus aalti gros;
55 Denton ei gliei falliu,
Vein giu agid dals Nos.
15.
Las tgauras dein restar,
Tener stiiein uss bials bucs
E meglier cun eis far,
60 Ils vegls ein stai stagn lucs.
16.
Ascbi ei sin cumin
Dad in stau proponiu,
Tedlau ba quei mintgin
E taffer susteniu.
17.
65 E lu tgei grond' bonur, —
Per mei pli dultscb cbe inel,
Ei stau uonn pil pur
Leuo a Neuchatel!
18.
Exposiziun sei stau,
70 Ils premis suenter gust
Han tgauras reportau.
Tgei laud uss! safermust!
19.
Dil scbliet nuot aud'ins pli
Las tgauras ban lur dretg.
75 Cul Toni sei uss bien,
Uss auters han pli stretg.
Teuderdis sogii sut la cniscb.
(Nacb dem Autograph des Dichters.)
Cheu mira tiu Salvader La mort ba '1 endirau,
Co '1 penda plein en saung! Per tei e mei spindrar
Spir piagas siu cadaver, 15 Da peina e puccau,
Forau tras pei e maun. Nus tiel salit gidar.
Con gronds ei il puccau
Cbe tontas peinas, cruscb
AI Segner ha purtau?
Carstgaun semegli' el struscb !
Tgei r olma ba custau
Cun larmas suspiront,
Cun cor oz endriclau
Po mira, o puccont!
0 tgei carezia bein
D' in Diu encunter nus !
0 tgei ventira vein,
20 Ob' el ei per nus vegnius!
Ah, Segner dai a mi
Ch'jeu mieri dal puccau,
Ed audi lu a Ti
Da Tei schi car cumprau.
Navos vi jeu turnar
Kestar vi er' cun Tei
E „Pastgas" celebrar;
0 Jesus gl da mei!
776
P. Baseli Beither
Perlralgs <lil Toni de scuas, mond tschei di tras Musler.
Clin chiscliun cli' ei gliei vegniu teniu in qnors de mussar de
cuschinar a Muster.
Ah paupers, buns maluns^
Bizochels, tagliarins,
Schi cars a nos babuns.
(Nach dem Autograph des Dichters.)
Co cuschinar dat uss de far
Fertont che mumma scheva:
„Vess mo zitgei de preparar!"
Naven ston ussa ils capuns,
5 Flugets e fermetins,
Entochen ussa stai schi buns.
Adia veschlas, gnocs,
Patlaunas, hosip, spitgs
Ch' han fatg schi ferms nos pops.
10 Svanir sto al progress
Cuschina simpla, pintga
Custass ei tgei ch' ei less.
Pertgei tedlei: de cuschinar
A nus vegn uss mussau
15 E CO barsar e co turschar!
Panadas, bien barsau,
20 Fortems sco ä Paris
Sil meglier preparau.
Piziultas, piscutins
Schi neidis e schi bials
Tastgets cun fidulins.
25 Sas ver uss suenter gust
Tgei giauter che ti vul —
Tgei viver! safermust!
Progress oz pir che mai.
Tgei schessan bein nos veglsV
30 Ei fussan tut surstai.
Progress de di en di
E deivets pir che mai
Ah car! tgei vul de pli.
II
(Nach dem
Profund e sogn ruaus
Leu regia sut las cruschs ;
In aud' plirond las vuschs
Pil scazzi leu zuppaus.
5 Ei rump' il cor a mi
Vesend en ner schi biars,
Che pliran per lur cars,
Da nus schi spert sparti.
Con trest ei bein la morti
10 Dolurs gia a scadin
di dellas olmas.
Autograph des Dichters.)
E larmas senza fin
Prepara qiiella sort.
Cun larmas ent' ils egls
Cheu rogan tons affous
15 Quei di gia onns ed onns
Peir olma de nos vegls.
Ah Cars! nu' esses beiu?
Leu giu, ne gia leusi?
Cons pliran oz aschi ?
20 O Diu con grev nus vein !
II di dellas olraas, Jeu cndirel er' cun Tei
777
Po lai uss Tiu bargir!
Almosnas, communiuns,
Ferventas oraziuns
Per alias sas unfrir.
25 Ah, lai uss Tiu plirar!
Uarda leu la crusch,
Che di cun clara vusch:
Sin seveser, miu car.
Je« eiidirel er' cnn Tel!
(Nadal 1888.)
(Nach dem Autograph des Dichters.)
Tgei quintar e tgei studiar 25 „Schliatas fieras, nuot gudogn,
Tgei miserias, tgei dolnrs, Pauc dad alp, pign pagament — "
Tgei pitir e tgei cridar Ein las tunas onn per onn —
Dat ei bein uonn pils purs! Gie, al pur ei fa sterment!
5 Schon ils onns che ein vergai
Han schi pauc a nus porschiu,
Plein speronza essan stai,
Mo uonn aunc pli falliu.
Stermentusas, aultas neivs
10 Han curclau en quolms e valls
Han sfraccau en tetgs e seifs,
Caschunau er' plirs gronds mals.
Endirar han bein stoviu
Paupers tiers rentai en nuegl;
15 Permaver' ha mai voliu
Comparer avon nies egl.
II solegl ha strusch dau caul;
Plevias, bischas fetg dariet,
Er' purginas freidas baul
20 Schon avon ch' haver priu fretg.
Truffels, quasi tut il graun
Sut la neiv stuiu cavar,
Cut, putrius havein il paun,
Truffels marschs stovein migliar.
Ah bien Segner! tgei trests onns
30 Deivets biars tier aunc pitir,
Sez il paupers, pigns affons
Ston cun nus er' quei suffrir.
Schon daditg havein plirau
Plans, progress ed aunc inschin
35 Bia studiau e tgei gidau:
Vein miserias senza fin.
Ah miu Carl tgei vul cun quei?
Tgei po mai vul daventar?
In Signur dei bein ord Tei
40 Tut enin' il Segner far?
Uarda leu il car Bambin!
Ha schi freid, sto scher sin ström,
Emblidaus da finadin —
Sez endira seit e fom.
45 Tgi ei quei, o di a mi!
Mira, Tiu Salvader sei
Schi carin el di a Ti :
Jeu endirel er' cun Tei.
778 P. Baseli Berther
Sas cra uua Giiif eif
(Ineditum nach dem Autograph des Dichters).
Ei era in di de Settember, che nus sesanflavan ella vall Tujetsch ed
havein leu auue tard encunter sera fatg ina pigutga excursiun sin Giuf.
5 Biars onns eran spirai, depia che nus havevan visitau la davosa gada quei
liug isolau. Nossa uratta, Maria Cathrina Veuzin era de Giuf e per-
quei havein nus aunc adina empau simpatia per quei tec tratsch leussi sin
quei crest.
Nus eran serendi da Rueras a Dieni, da leu a Muschnatscha e de
lOCrusch de Giuf si. Ora giu sut la caplutta sper ils faners havein nus fatg
ina pausa e mirau empau entuorn. In ha da cheu anora ina stupenta sur-
vista sur 1' entira vall Tujetsch, priu ora dadens gl' uaul, Selva e Tschamutt.
Gl' entir di ora havev' ei ploviu e dracau, ch' in ha stoviu star en stiva e
bein enqual curaar haveva giu mess fiug en pegna ; e buca per nuot, pertgei
1 5 si ded ault er' ei bess la neiv. Denton ussa vi encunter sera er' ei puspei
setratg si ed ei pareva de far bial' aura denovamein. II solegl mava de
rendida, la umbriva era gieiti demaneivel della riva dilTgom; ils quolms
entuorn nus porschevan in magnific aspect.
Leu ora giudem vesein nus il Muraun cun ina capetsch' alva, che para
20 fle tener guardia sur il far e demanar dils de Tujetsch. Nua che nus stein,
tratgan ins, mirond encunter Muster, ch' in serabetschi buca pli lunsch che
Carmischeras, ne sil pli entochen la vall Franzosa, essend ch'ils uauls
Cavorgia e dil Bostg seüneschan leu sco eis lessen serar giu tut transit;
en certs gi-aus fuss ei enqual ga fetg surviu ! — Mirein nus de mann
25 seniester, sehe crodan il quolm de Vi e Chischle en egl. Ina curiosa com-
parsa fa quei quolm de Vi cun sias spundas , pilver sco in per caultschas,
eh' ein cuntschadas sil pli ault grad. Silla palla gronda ina termenta scrota,
sissum Cugngieri in' antra e lu sin Vons tut gagl. Tgei sei quei? Schegie
ch'ils Tujetschiners han giu uonn ina buna racolta de fein, sehe han eis
30tonaton buca piars temps e puspei rimnau da tuttas vards ina massa fein
a pastg; ina exelleuta perdetga de lur activitat e de lur spargnar. II fein
vegn scarts uonn e lu, avon che scagliar naven ils tiers per nuot ne per
pauc, lein nus segiedar sco nus saveiu. Quei ei lur calculaziun. Jeu creiel
strusch, ch' il fastatg de Vons seigi vegnius isaus ora enzacu schi fetg sco
35 uonn. Tscheu e leu havevan ins era serau la faultsch pulit, in veseva quei
lunsch naven.
II medem aspect porsch' era il Chischle cun siu barlot de veglia me-
moria. Las pallas de Londadusa, ch' in veseva mo la part sissum, ils
trutgs aults, la foppa verda, dapertut era ei vegniu racoltau. — Grad sut
40 la foppa verda giu schai il mises Miliar, il quäl, mirond cheu encunter,
laventa si bein enqual legreivla reminiscenza ord nos giuvens onns. Siu
Sas era nua Giuf ei? 779
scbi numnau crap gries dess ora bein enqual buccada de metter el cafe,
seh' el fuss — de zucher. En quei liug havein nus era fatg nos emprems
Btudis el lungatg tudestg. Nus buozs havevan mintgamai in agien tschaffeiij
curch' in ne 1' auter tudestg vegneva sul Rizli della vall Miliar ora giu,
cuu sias caultschas stgir verdas, cun in tschiep aschi quorts sco il libroc e 5
la liunga capetscha de seida cun in hazer tingelin. Cheu devan nus bein
adatg, curche quels tscbintschavan culs umens dil mises e bein gleiti savevan
nus era dir: „Wo gehnt ihr hi? Uf sant Jacob aba, süli go reicha!"
Grad sur nus si, sissum la spuretga Pulanera sesaulta ina termenta
meidia, sco seh' ella less pertgirar en quei dartgui il spert de lavina, che 10
ha schon fatg bein enqual ga sterment als habitonts de Eueras. — Sevol-
vein nus sin maun dretg, sehe croda gl' emprem igl uaul Tschupina si. La
campagna, che nus havein giu fatg auno 82 cuUa brigada XV. da Cuera
entochen Hospenthal ei tier uns e tier tuts de Tujetsch aunc en buna re-
gordientscha. Nus seregordein aunc bein, co nossa partida era postada en 15
quei uaul quasi in entir di ora, spitgont sin in vehement combatt, fertont
che las mattauns de Kueras purtavan de beiber a nus. Ils menaders
de l'autra partida han cun quella chischun giu mussau pauca enconischientscha
dil terren della vall Tujetsch e cun quei havein nus giu biala veta e
spergnau la puorla. Dil rest haveva nossa batteria de montogna, ch'era20
postada si Planatschs fatg ina bravura cun arver il fing sin igl inimitg,
che bandunava tut en colonnas seradas il vitg Sedrun. En cas d'ujara
havess in tal seavanzar digl inimitg giu ina tresta consequenza per el sez.
Per 1' empremaga havein nus era saviu valetar la muntada dell' artilleria
de montogna cun ses m61s , che mavan dil Calcogn enagiu schi segirs sco 25
las cauras. Segiramein fagiess la Svizzera meglier, seh' ei sto ina ga tonaton
esser, — de teuer in tec pli bia sin 1' artilleria de montogna, che sin quella
de campagna, che semova schi vess ella planira, num dir sin nos quolms.
Denton fuss il survetsch tier 1' artilleria de montogna in tec pli fadigius e
lu — cun mels ei buca tut, che vul sedar giu. Basta, ussa havein e sur- 30
vegniu nus nossas fortezias e cheu duvrein nus gleiti ni mels ni cavalls, —
denton daners, stagn biars per nossa paupra Svizzera.
Per Tujetsch san las fortezias dil Gotthard esser d' avantatg, silmeins
en certs graus. Per gl' emprem han eis obteniu cun quella chischun in
flot stradun davenda ils confins entochen sper las tegias dell' alp Tiarms, 35
aschia che mintga pur sa ussa ir e vegnir cun siu carret rauba sco de
durmir cun aunc haver la buna chischun de prender in refrestg: „Zur
Rheinquelle." Per 1' autra san ils Tujetschiners haver buna speronza, che
la Confederaziun metti ussa ina ga neu sin siu agien quen in telegraf sur
1' Alpsu e forsa che quei pass vegn cul temps era tenius aviarts durond 40
gl' unviern, che dess lu bia fadigias. Dagl avantatg, che quellas fortezias
han portau e portien per hoteis ed ustrias en nossa vallada, stovein nus
schar tschintschar auters.
780 P. Baseli Berther
Suv igl uaul Tscliupina vi sesaulza la llunga tenda dil Tgom e Nual;
giu de funs pastira de casa, per miez ora bostgia e caglias, sissum treis
alps: Tgom, Nual e Mut. Tenor nies manegiar fuss quella Costa per miez
ora in exellent terren per plontar en niev uaul. Da mann sut creschan
5 ils pegns pli dabot ed ei dat pli biala leüa. — Semenein nus cun nies egl
pli alla dretga^ sehe podein nus aunc grad ver sur Planatschs e Milez vi
il Pez Cavradi ed il Badus, che terlischan ella splendur dil solegl cun lur
nova neiv, sco sehe eis fussan ded aur. Sil quolm Val havevan ei schon
chitschau a stavel ed ei gliei num ir per nus, sehe nus lein aunc mirar
10 giu Giuf.
Strusch che nus havein fatg enzaconts pass anavon, salidan nus dus
robusts umens. Ei eran vid il segar risdiv, ch' era zvar quorts, mo de ton
megliera fixiuu. Schegie, ch' ei haveva giu ploviu quasi gl' entir di ora,
quels dus umens havevan tonaton luvrau tudi. Malgrad lur vestgadira
ISbletscha eran eis aunc de bien humor. E sco eis, havevan aunc biars
luvrau leu ora giu pils plauns entuorn, bein seregurdond dils plaids, ch' in
auda en Tujetsch: Gl' atuu san ins buca durmir giu; de s. Mathiu, pur,
prenn quei ch' ei tiu e per esser pli segirs stauscha quei ch' ei ödem gl' iral
entochen entadem ! S. Mathiu er' ei schon gl' auter di e de quei tschuppi
20 alv pils aults entuorn sehanavan ins aunc pauc ; denton ei era ina enzenna,
ina admoniziun, ch' in auter signur vegni gleiti sur il Rizli.
Nies pign disquors, che nus havein manau cun quels dus umens era
sur il pagament dils tiers. Quei ei adina la questiun gronda en Tujetsch.
Quei che nus havein dils tiers, — auter havein nus nuot. „Uonn paia ei
25 pauc, aber nus spetgein tochen nos Baiers vegnan; seh' enzitgi paia en-
zatgei, sehe paian quels; del rest vein nus de bie fain; de quora giu on
ei bie mender." — Rischun havevan ei e lur calculaziun era buca mal.
Fertont che nus scarvin questas lingias ein ils prezis tonaton pli aults e
cul temps vegn ei, speronza, aunc meglier, mo pazienza! "Dius pertgiri!"
30 era lur cordial salid, fertont che nus eran schon daditg endisai mo cun
bien di e buna sera.
Avon nos egls stat ussa Giiif cun sia caplutta dedicada a s. Bistgaun.
Giuf dumbra ussa circa 10 bagetgs pigns ne gronds e dei esser stau tenor
35veglia tradiziun in dils emprems uclauns en Tujetsch, sehe buca gl' emprem.
Zvar sesanfla leu depresent negiua casa pli , mo ch' ei existevi leu pli da-
ditg in vischinadi, havein nus plirs arguments. 11 num Giuf darriva dal
plaid latin „jugum", che vul dir ton sco giuf, crest. En veglias scartiras
anflein nus perquei aunc savens scret Juf enstagl Giuf. Era la posiziun
40 dil liug muossa, che quei num hagi sia giesta significaziun. Sco ei vegn
raquintau era la sola della vall Tujetsch dad in temps in spess uaul. Pliras
casas dil vitg Rueras, sco per exempel quellas nua che Duri Riedi, Martin
Sas era nua Giuf ei? 781
Peder e Giachen Aut. Venzin statan ussa, deien esser bagegiadas cun lenna
dils plauns Flurin. Ei gliei f'etg natural, ch' ils emprems habitonts hagien
fatg si lur habitaziuns sin erests soleglivs, ord vard dils spess uauls, nua
che de tuttas sorts animals selvadis avdavan. Tals logens eran segiraraein
Giuf e Caspausa, che vegnan teni per ils emprems logs babitai en Tujetsch. 5
Danunder ils emprems habitonts de Tujetsch ein vegui savein nus
buca dir, denton fetg probablamein sut si e buca sur quolm d' Ursera.
Schebein s. Sigisbert seigi vegnius sur enneu ed aschia tras la vall Tiijetsch
ner buc, lein nus buca decider. Ei exista ariguard la vegnida de s. Sigis-
bert a Muster treis ideas. Ina part pretendan , ch' el seigi vegnius sur il 10
quolm d' Ursera (Crispalt), auters dian, ch' el seigi vegnius sur il Lugmagn
e puspei auters manegian, ch' el seigi vegnius sutsi, la quala pretensiun
savess forsa esser la pli probabla. Cun rischuns e motivs lein nus buca
seschar en per oz, forsa in' avxtra gada.
Historicamein anflein nus igl oun 1251 notizias sur il casti de Putnengia, 15
ord il quäl la renomada schlateina Pontaningen deriva , che ha dau alla
venerabla claustra a Muster in famus avat cul num Pieder ed alla Surselva
il fundatur della Ligia grischa. Dil num Tujetsch (Tivez) vegn ei fatg
menziun per igl onn 1300 e zvar en Ina scartira digl avat Nicolaus I de
Muster, nua ch' el surlai sin moda de regal alla claustra de Wettingen, 20
cantun Aargau, ils dretgs sur ina certa brava dunna | honestam mulierem
Berchtam | sco era sur ses affons. La schlateina Berther (ßerchter) existeva
cumpatg schon da gliez temps en la vall Tujetsch.
Sur Giuf sez havein nus, malgrad tutta bregia enflau mo paucas nO'
tizias positivamein historicas. La davosa casa, ch' eri leu, sesanflavi en quei 25
fop dadens il bagetg de frars Hitz. In' autra stevi entadem, nua ch' in va
enagiu tiel flum. In ton dils mirs statan aunc uss, sehe nus sbiglein buc.
Ord quella casa vegn ina certa Liberata Schmed, che steva pli tard a
Rueras. Da quella femna vegn ei raquintau, ch' in havevi mess ina gada
ella de pign affon avon casa en in carret d' affons, e che quei carret seigi 30
jus cun ella della plaunca giu tochen giu ella aua senza far enzitgei. Pilver,
quei affon sto haver giu in bien aungel pertgirader!
Gl' onn 1805, aschia raquenta P. Placi Spescha, stevien aunc duas
casas a Giuf. Dil rest anflein nus aunc ussa leu puozs, chischnes e clavaus
vegls cun irals, in' enzenna, ch' il graun ed il glin vegnevi cultivaus e35
regulaus leu. Ils trutgs, che meinan dadens Giuf videnagiu ella Kufna e
da leu annenasi encunter Mulinatsch, survevan senza dubi per las tgauras
ed auters tiers de casa dil vischinadi. A Mulinatsch mava la pastira de
casa per Giuf entochen en sco Pibiala dat neu. Fetg probabel gudeva
Giuf era Liets sco pistira de casa ne sco mises, sco quei ch' ils difiPerents^O
trutgs, che meinan dil crest della Vallabuscha si laian sminar.
Duas persunas de Giuf havein nus aunc enconischiu, numnadamein
Tschimun Decurtins e Giachen Francestg Berther, che stevan domisdus sil-
782 P« Baseli Berther
suenter a Rueras. II davos era staus cavrer a Giuf ed sedeva giu pli tard
cul mistregn de calgier. Nus savein aunc seregudar bein de quei brav um
cun siu tschiep mantscbester, co el vegneva a cuser tier nus, co el metteva
si siu Spiegel grond la sera de cazolla. Temps d' unviern vegneva ei nura-
5 nadamein aunc adina luvrau in per uras suenter tscbeina. Quei bien vegl
calgier era nies viscbin e ton sco nus seregordein haveva nossa muraa
bugien quei um. Nus savein buca tralaschar de raquintar cbeu in per
anectodas de quei remarcabel calgier. In de nos frars, che haveva in tec
argien viv de pli che ordinaris buozs era ina gada cun in auter leger com-
lOpogn si en ina palla dils praus Miliar e mava de quellas pallas giu, buca
sin las costas, mobein pli en platt. Tut de rabia vegn nies bien calgier
tier la mumma di: „Uardai co se quels dus, quai ei dus vairs lumps! Sa
quei fatg cun resti!" Tgei aura ei gliei stau quella sera a casa sai jeu
nuota pli. — Vegnev' el a cuser tier nus, sehe schabegiav' ei bein enqual
15 ga, ch' el prendeva nos calzers, ch' eran mattei terschinai malamein, en ses
mauns, fagieva vegnir nus avon el e deva ina seriusa admoniziun: „Sa
quei CO puspe manau cazes ! ju sa betga tge gianter vus fagieis." II meglier
fagievan ins de quescher murtgiu e lu fagieva el puspei in brav per calzers
„suUabransulla" e catschava aunc si in hazer piogn per suenter." Quei
20 bien um e davos cavrer de Giuf, el ruaussi en paisch !
En ina scartira digl Ordinariat de Cuera digl onn 1765 vegn ei lubiu
als vischins de Rueras e Giuf de metter neu ina scola per instruir la giu-
ventetgna en legier e scriver. II beneficiat u caplon de Rueras, che
haveva de teuer quella scola, retergieva sco pagaglia da mintga fiuc,
25hagien eis aflfons ner buc, u ina vaulta lena ne 20 rizers, presapauc
56 raps.
Avon temps havein nus era giu la chischun de mirar atras in tec igl
archiv della pleiv a Sedrun. Per tala favur havein nus d' engraziar al
present Segner farrer de leu. En quellas interessantas veglias scartiras
30 havein nus denter auter era enflau ina gliesta ded ina certa confratemitat
de 8. Giachen (Fratres sancti Jacobi), che datescha dagl onn 1616. Senza
dubi ei quella confratemitat, della quala in seregorda depresent pauc pli
en Tujetsch, stada erigida ella baselgia de s. Giachen a Rueras, il quäl
liug vegneva dad in temps era numnaus simplamein a s. Giachen. Entras
35 entginas notizias e combinaziuns essan nus cun quella chischun era vegni
sil patratg, che Rueras podessi haver giu gV emprera en Tujetsch in Spiri-
tual e che quei vegl foliant egl archiv a Sedrun, che contegn quei register
savessi forsa esser staus componius e salvaus si all' entschatta a Rueras.
Denton per nus ei ad interim mo quella liesta dils confrars d' impurtonza.
40 La confratemitat sco tala era seformada schon gl' onn 1609, denton seor-
ganisada ne previligiada per 1616. Denter ils commembers de gliez onn,
che podevan esser en tut circa 40, sesanflava era in schit diember
ord il vischinadi de Giuf. Ils nums ein: Gilli Jon, Genet Gilli; Jon,
Sas era nua Giuf ei? 783
Jacob, Christ del Gilli, Griatta Genet, Onna Cians, Jon Reget, tuts
de Giuf. Quei ei in mussament, ch' ei eri da gliez temps pliras casas
a Giuf.
Cul vischinadi Giuf sa forsa era 1' alp Valgiuf esser Stada all' entschatta
en conexiun, silmeins sesanfla quella demaneivel e confinescha culla pistira 5
de casa de Giuf, numnadamein Mulinatsch, Graps e Liets e porta ultra de
quei era il medem num. Las alps Valgiuf e Val udevan, aunc en quei
tschentaner alla Claustra de Muster e zvar entochen gl' onn 1861, nua che
la vischnaunca de Tujetsch ha cumprau giu ne pagau ora il tscheins fier
per quellas alps per adina cun il capital de 7650 frs. Tenor nies saverlO
existan en fatgs de quellas duas alps aunc quater documents egl archiv de
Tujetsch, ils quals nus havein entras buontat de Sgr. President Soliva saviu
mirar atras.
Gl' emprem datescha da 1597 e dilucidescha ina dispeta sur ils tscheins,
che la vischnaunca, respectiv ils personavels de quellas alps stuevan pagarlS
mintg' onn alla claustra. Ils personavels han giu declarau , ch' eis sappien
buca dar ton, numnadamein 5 centners caschiel grass (guot feist gesalzen
Khess), ei seigi nunpusseivel. La fitschenta ei vegnida regulada giu dal
mistral regent da gliez temps Menirus Buldet. Da vard della claustra era
compariu Christian Castelberg, avat, cun in advocat „L' urau von Gieriet, 20
Seckelmeister zu Medels". En num della vischnaunca de Tujetsch „die
ehrsamen und wisen Stadhalter Deg Durschey und Jacob Berchter alter
Seckelmeister in namen deren Nachburen mit Fürsprecher Stadhalter Merens
von Brigels."
Gliei vegniu stabiliu, ch' ils de Tujetsch hagien de pagar il tscheins 25
cun 5 centners caschiel grass sco avon; ch' eis stoppien mintgamai schar
saver la claustra in di avon, che la rauba vegni partida, sinaquei che la
claustra sappi termetter in fumegl cun ina giesta stadera (mit einer grossen
gerecht und gewerig Wag, die da gerecht syge). Duess ei dar difficultats,
sehe sappi il fumegl della claustra requorer tier il salter della vischnaunca 30
I de Tujetsch. II caschiel sappi la claustra encurrir ora sin las crunas en
' tschaller de mintga tegia, stoppi denton lu ir vinavon sin quella cruna, en-
tochen, ch' ella hagi il quantum fixau.
I Ord quellas notizias stovein nus concluder, ch' ei vegnevi dad in temps
I caschau grass en quellas duas alps; denton sco nus havein enderschiu, .35
mo in cert temps per aschia saver cuntentar la claustra, gl' auter temps
I vegnev' ei caschau mager. Depresent vegn ei caschau mager en tuttas alps
' de Tujetsch. Dil piaun de „fessli" savevan ins aimc avon paucs onus nuot
en Tujetsch. Tgei havessan nos vegls detg sur de quei fabricat, eis
che caschavan aunc grass ed havevan aschia aunc pli pauc piaun? Eis 4)
tenevan pli bia sin in bien caschiel, che era grass ne che haveva aunc en
enquala flur e spargnavan tons cuschinems ded oz il di. Dad in pur sin
Giuf vegn ei raquintau, ch' el havevi aschi bia caschiel caura en tschaller,
784 P- Baseli Berther
ch' in miradur havessi saviu far in entir di mir cun tal mignuc! — Plinavon
savein nus concluder, ch' il cascbiel vegnevi da gliez temps salvaus si en
tschallers entochen descargar dad alp. Tou sco nus savein, vegneva il
caschiel de quellas duas alps salvaus si a Rueras en quellas truaiscbs sper
5 la casa de Giachen Antoni Venzin , en quella de frars Cavegn en lu en
il grond tschaller della casa nua che Duri Riedi stat, che ha aunc ussa ina
porta dubia. La rauba vegneva purtada sin bast ord las duas alps e zvar
Valgiuf vegneva dil maun de Giuf, Val da Sudada giu. Ils cavals, ch' in
duvrava leutier stuevan haver si in bucseigl, ina specia de bucri. — De-
lOpresent va ussa mintga pur sez ella alp a chischar e meina ne porta lu
sia rauba imraediat a casa e regulescba en siu tschaller. Signuns han ins
negins pli. Biars vegnan a sesmirvigliar sur tal cundrez , mo nus savein
dir, che mintga caussa ha duas vards e ch' in hagi pli daditg era giu
signuns en Tujetsch. Tgei ei seigi meglier lein nus schar dad in maun e
l5mo far la damonda: Savess Tujetsch buca haver pli gronda rendita ord il
latg de tontas vaccas e cauras in entir onn ora? Quasi tut piaun e cascbiel
vegn consummaus ella vall sezza. Cun star ensemen, silmeins ina alp cun
cauras e vaccas, caschar grass e regulär endretg, dess quei in famus pro-
duct, ch' era gronds signurs schassen plischer; il transport fuss aunc buca
208chi lunscb entochen Göschenen. Per tal intent savess ins schar liber ina
alp e mintga pur podess metter en quella ina ne duas vaccas e far aschia
ina emprova. Denter biaras ideas ei quei era ina, e nus lein tuttavia buca
haver detg, che quei seigi la megliera.
II secund document en caussas de quellas duas alps ei de 1804. En
25 quei vegn ei determinau, ch' ils personavels hagien de dar mintg' onn sco
tscheins, avon che parter la rauba 600 crenas caschiel grass (wärschaften
fetten Käs). Ariguard il pesar ora valan las medemas reglas sco sura.
Cheu encunter seobligescha la claustra de surschar las alps vinavon ed en
cas de midadas hagien ils de Tujetsch adual adina gV emprem dretg. Sut-
30 tascrets ein en quella scartira, ch' ei puspei concepida en lungatg tudestg,
da vard la claustra: Anseimus, avat, P. Basilius Veith, decan. Da part
della vischnaunca ils gieraus : Christian Jos. Wenzin, Thomas Josephas Beer
6 Ulrich Wenzin.
Da quei temps datescha probablamein era igl usit della claustra de
35 retrer enstagl il caschiel en natura il daner persuenter e zvar 18 Rizers la
crena^). Ei steva denton liber alla claustra. Ils davos onus vegneva ei
adina pagau ora en daner e zvar il di de s. Martin dal Statthalter della
vischnaunca.
Gl' onn 1861 ei vegniu fatg la convenziun, nua che Tujetsch seobligescha
40 de pagar giu il tscheins fier dellas alps Val e Valgiuf, consistent en
1) 3/^ crena = 1 ® ; 6 Rizers =17 cts.
Sas era nua Giuf ei? 785
600 crenas u 850 'S» caschiel grass, annuala grevezia, alla claustra de Muster
cun il capital de fr. 7650 en diversas ratas, euenter la quala liquidaziun
Tujetsch seigi lu schligiaus per adina da tutlas grevezias visavi a la
claustra. Suttascrets ein: P. Martin Andreoli, administratur claustral e da
vard della vischnaunca ils gieraus : Hans Giachen Beer, J. A. Berther e Duri 5
Wenzin.
En ina nova e zvar davosa scartira sur quels fatgs de 1866 vegn ei
stabiliu, che la vischnaunca de Tujetsch cedi da sia pretensiun sin il gientar
de s. Martin. Per suenter lai la claustra anavos 2000 fr. dil capital, sco
era il restont tscheins de 100 fr. ed aschia calan tuts dretgs e grevezias 10
de mintga vard si. Quei gientar de s. Martin per il plevont, ils gieraus e
calusters, che la vischnaunca pretendeva sco per in dretg, fertont ch' ei era
mo ina isonza ne abus, era vegnius si cheutras, che la claustra ha giu en-
tschiet a dar ord atgna voluntat e per creanza enzitgei gientar als cautegias
de quellas duas alps; silsuenter ei la resp. suprastonza vegnida vitier e plilö
tard tuts quels , ch' eran enzacu stai en uffeci de vischnaunca , aschia che
la tablada dumbrava entochen 26 persunas. —
Suenter haver fatg quella pigntga excursiun sur las bialas alps Val e
Valgiuf lein nus puspei turnar anavos a Giuf ed avon che prender com- 20
miau aunc visitar sia baselgia,
Dador la baselgia stat sper il mir si ina simpla crusch de lenn, che
porta il num d' Jesus ed igl onn 1836. Nies cor vegn penetraus da dolur,
assend che quella enzenna dil salit regorda nus vid la disgrazia, ch' ei
mccedida cheu la sera della fiasta de Nadal entras ina lavina. Quater25
^iuvens perveseders ein vegni suten; dus de quels hau aunc podiu vegnir
jpindrai, mo ad in han ins stoviu prendergiu ina comba, fertont ch' ils
lus auters ein daventai 1' unfrenda della mort; denter quels sesanflava
n bien aug, che steva en ses 28 onus. Tgei dolorusa nova ei quei min-
gamai per gieniturs e fargliuns! Suenter haver recitau in Deprofundis per 30
1 ruaus de quellas olmas e rugau Niessegner, ch' el pertgiri la vall Tujetsch
!la talas disgrazias, essan nus serendi en baselgia.
La presenta baselgia de Giuf ei dedicada a s. Bistgaun e sa esser
''egnida bagegiada aschia entuorn 1650. Fetg probabel existev' avon in'
lutra capluta leu e sin quei patratg ha il datum dil zenn de leu manau. „e
lll pign clutge sesanfla mo in zenn. Vul ins vegnir tier quei, sehe ston
ns seruschnar dil tetg ennasi. Quei survetsch ha in bien amitg fatg, ughiont
ias caultschas cun la resca d' aunc far in per sgreffels. 11 resultat ha
lenton cuntentau la bregia ed era la marveglia. II zenn cun sias numerusas
urcletas egl ur para schon da lunsch de haver fatg atras de bia. Sper
' inscripziun : Sancta Maria, ora pro nobis, porta el las figuras dil crucifix, ^q
Romanische Forschungen VIII. 50
•^QQ P. Baeeli Berther
de Nossadunna e sehe nus sbagliein buc, era de s. Onna. Plinavon anflein
nus il vegl datum de 1480 e sut vi la remarcabla suttascripziun dil meister:
„Joseph Bonifaz von Walpen von Rekigken fon Walis." Senza dubi ei \
quei zenu in dils pli vegls en Tujetsch e lu la interessanta nova cb' el
5vegni ord il Walleis! Quei sto esser stau in fadigius transport dil Walleis
si, sur la Furca, tras la vall e sur il quolm d' Ursera, d' in temps ch'in
saveva aunc nuot de vias. Gl' oun vergau havein nus legiu ella Gasetta R., :
che l'ura della baselgia de Rueras, che funczionescha aunc ussa stupent,
vegni ord il Walleis. Era il zenn grond de leu cul datum 1490 vegn pro-
lObablamein dal medem liug e forsa era il zenn gr. de Tschamutt, che ha
gronda semegliadetgna cun quei de Rueras. II zenn grond de Selva de
1788 cun sia ruosna ed il pign de 18(2 ?)2 portan medemamein il num
della firma de Walpen de Rekigen ord il Walleis sura. Ei sto esser, che
Tujetsch havevi dad in temps empau communicaziun cun ils Walleisers ne
15 Walleiseras, buca mo cun schar cullar zenns e brensinas, forsa era en
auters fatgs. \
Igl altar della baselgia de Giuf ha in pulit maletg, che representa ella |
miez Niessegner vid la crusch ; de maun dretg grad sper la crusch Nossa- ;
dunna e s. Bistgaun ; de vard seniastra s. Roc e s. Carli Borromeus,
orj Davon il maletg sesaulza ina bufatga scaffa de glas cun ina nova, biala ,
statua de s. Bistgaun; pli daditg sesanflava en quella scaffa Nossadunna j
dellas dolurs, che vegneva venerada leu sin particulara moda, sco la tabla
votiva pendida si sper gl' altar muossa. Ella porta il datum 1774 e re-
presenta CO Nossadunna dellas dolurs ed ils auters s. patruns de Giuf han
25 giu conservau in um, ch' ei roclaus enasi Valmala de far nitschuns, sco ei
vegn raquintau.
Sin igl altar sesanflan pigntgas reliquias de s. Maurus, s. Bistgaun e
s. Pieder de Alcantara. La baselgia ed en particular igl altar ein fitai si
pulit e han cun chischun, che las baselgias ora giu ella vallada ein vegnidas
orj restauradas, artau bein enqual caussa.
Vischins de Giuf eran il pli demaneivel ils habitonts de Nurschei, che
schal circa 10 minutas pli anora silla medema solegliva spunda. Nus havein
mo la tradiziun, che di, ch' ei eri dad in temps leu ina ni duas casas. Ils
vegls ed isai trutgs, che meinan dil crest Nurschei si e semeinan dil rieven
ocault ora si tochen gl' uaul Liets, laian sminar, che quels survevien per la
biestga dils habitonts de leu. Cura ei gliei sesbuau giu leu e seformau il
rieven ault e las Budas, savein nus buca dir, scadin cas fetg baul.
La pietat ed igl engraziament stimuleschan nus de aunc raquintar per i
>i Q conclusiun enzitgei ord las ruinas de Giuf. Ti eis forsa schon jus atras
Tujetsch ina sonda, temps de stad ed has forsa via in di della pli gronda
^
Sas era nua Giuf ei? 787
bial' aura, co ils habitonts vegnan malgrad fuola de fenar en duas liungas
processiuns, cantont e recitont il s. rosari encunter la biala capluta de
Zarcuns. Quei ei ina veglia isouza, che gieneraziuns e gieneraziuns ban
observau e la quala ba purtau gronda benedicziun ella vallada. Ella deriva
da Giuf e la tradiziun raqueuta sco suonda. 5
A Giuf viveva dad in temps in pietus e sogn um cul num Gionet
(Janet). Scbegie buca adversaiis en scienzas mundanas era el ton meglier
enconiscbents cun la veta dils sogns ed exercitava sin particulara moda la
pietusadat. Sia speciala oraziun era il paternies. El meditava il contegn
de quel cul spert ed intrava ascbia ellas grondas verdats dell' oraziun, cb' il 10
Segner ha sez mussau. El baveva de dir in paternies davenda Giuf en-
tocheu Zarcuns, ina mesa ura lunsch. Probablamein mava el della senda,
che meina aunc ussa tras Budas, CascharuUas, Florin a Zarcuns. Quei
era la via de bara dils de Giuf e forsa 1' emprema via tras la vallada.
Fertont che Gionet mava ina gada ascbia meditont e recitont il paternies 15
ei Nossadunna comparida ad el en quei liug, nua che la baselgia de Zar-
cuns stat depresent ed ba fatg de saver ad el , che seh' ils habitonts de
Tujetsch veglien prender si de sanctificar la sonda cun far ina processiun
en quei liug, sehe vegni ella a schar madirar il graun. La capluta de
Zarcuns seigi sin quei vegnida bagegiada da Gionet de Giuf. 20
Vas ti ina gada tras la biala vallada e sper il vitg Zarcuns ora, pren
la bregia e visetta quella tgeua capluta; salida Nossadunna cun in pietus
ave; mira lu si encunter igl arviul e ti vesas leu il maletg de quei evene-
ment, co Nossadunna ei comparida a Gionet, che stat leu enschanuglias,
Vid il mir sas ti legier ina inscripziun latina cul suondout contegn ro- 25
montsch:
„Miraculus ei il Segner en ses sogns. (Ps. 67, 36.) Mo aunc bia pli
miraculus eis el enten la beatissima purschalla Maria, Regina de tuts ils
sogns e Mumma de siu s. Fegl, la quala el ha dau a nus Tujetschiners sin
particulara moda per mussadura e protectura, sco ella sezza ba mussau cun 30
comparer miraculusamein cheu en quest liug ad in cert Gionet de Giuf
gl' onn 1622 ils 8 de Schauer. Quei vegn mussau si entras scartiras, en-
tras la tradiziun ed il present maletg e vegn era cartiu sogntgamein."
D. 0. M.
En in cantun dil maletg statan ils plaids: „Bartolome Broder de 35
Castelberg ha fatg questa.pittura 1763."
Sco ei gliei vegniu detg a nus, sehe duevien respectivas scartiras sur
de quei s. um sesanflar pli daditg egl archiv della vischnaunca ed el seigi
setraus el sonteri a Sedrun sut la porta pigntga. A Selva, nua ch' in
fagieva avon che la baselgia a Sutcrestas vegni bagegiada, la processiun 40
della sonda mintga ga a Tscbamutt, vegneva ei fatg mintga ga ina oraziun
en memoria de Gionet de Giuf. —
50*
788 Giachen Michel Nay
Ei fa ina atgna impressiun , curch' in vesa quasi 1' entira vischnaunca
rimnada mintga sonda davenda domengia dil scapulier entochen domengia
dil rosari cheu avon il vut de Nossadunna, unent sias oraziuns, ses suspirs
e giavischs cun il sacrifeci dil sacerdot, L' impressiun segrondescha,
5 curch' ins auda il bi cant populär, las sonoras vuscbs accompignadas cun
ils migieivels suns d' in orgletta. Cheu san ins aunc tedlar las bialas can-
zuns romontschas religiusas, an particular quellas, ch' il meriteivel P. Beat
Ludescher ha giu componiu per nies pievel romontsch, quei um che ha
operau ascbi bia schon cun ses divers cudischs de scola, sia doctrina ed
10 en particular entras siu cudiscb de devoziuns. Ed alla fin dil survetsch
divin, cheu resuna aunc sco davos salid digl entir pievel il „Salve Regina".
Pign e grond, giuven e vegl mir' aunc ina gada si tier Nossadunna, salida
ella e serecommonda puspei en ses sogns mauns per 1' entira jamna. E
puspei audan in ils suspirs ord la litania de Nossadunna, las remurontas
15 vuscbs, che reciteschan il s. rosari e mintga processiun seretilla puspei en-
cunter Sedrun e ßueras.
La devoziun dellas sondas ei per ils de Tujetsch buca ina pigntga
unfrenda. Grad durond in temps della pli gronda fuola e nua cbe mo ina
suleta ura sa esser savens de schi grond avantatg. Nuotatonmeina tegn
20scadina familia bia sin quella e frequenta stediamein.
Nus essan alla fin cun nossa lavur. Mont atras la vall Tujetsch e
vesent leu ina nunspitgada, biala e reha racolta de graun uonn ei la
legienda de Gionet de Giuf vegnida endamen a nus. All' entschatta have-
van nus igl intent de raquintar quella simplamein sco per engraziament
25 per tala benedicziun. Mo encurrent material essan nus vegni sil patratg
de metter ina ga ensemen ina pigntga cronica sur Giuf. Quella lavur ei
el medem temps ina pigntg' enzenna de nossa fideivla carezia per la biala
vall Tujetsch e ses cars habitonts.
GIACHEN MICHEL NAY.
AI poet della Ligia Grischa.
(Nach dem Autograph des Dichters.)
Zarta flur della Surselva, 5 Sehe nigin de tei regorda
Vegl poet della Cadil Vul in giuven beadi far-,
Ch' has cantau cun vusch sonora In tschupi cun flura alpinao
La canzun de nies ischi. Lefs jeu a Ti oz dar.
AI poet della Ligia Grischa, La pasculatiun cumina
789
En ils onns de primavera
10 Eis ti guius da nus privaus,
Ed il stgir sein della tiara
Ha curclau ils tes quitaus.
Mo tes ideals, sco flomas,
Han la fossa surviviu;
15 Ed en biallas poesias
Ha Tiu sen semanteniu.
Per il pur della Surselva
Has la spada Ti smanau
Per ils dretgs e per ils usits, —
20 Che nus vein dals babs artau.
Sehe nigina crusch de marmel
Tia fossa fa' ndamen,
Seh' as Ti Tez cun atgna forza
Derschiu si in monumen:
25 Ch' ei pH ferms, che nossa greppa,
Pli cuzeivels ch' igl ischi,
Ent'il quäl sco aur terlischa
„Cantadur della Cadi",
Ent'il quäl sco aur terlischa
30 „Cantadur de libertad,"
Ch' as porschiu tiu cor e bratscha
A carezi' ed unitad."
Che, schi ditg sco 'Is aults ram-
plunan,
Aschi ditg sco' 1 catschadur
35 Pafsa sur vadretgs e glatscha
Senza tema e sgarschur;
Aschi ditg sco'l paster suna
Sia tiba ferm e dar
Ed il pur sin agien tschespet
40 II siu pei mo sa tschentar;
Aschi ditg sco tia „Grischa"
Ferm rabatta ellas vals
Ed ils purs della Surselva
En eunc libers, buc vasalls:
45 Vegn tiu, num dals babs sils beadis
Senza dubi seartaus
E dal pur de Tia patria
Cun luschezia lu numnaus.
E sch'als sperts vegn dau la forza
50 De sin tiara comparir:
Vegns ti buc egl aur de glina,
Vegns ti cun tunar vegnir;
Vegns ti, cu il Rhein ramura,
Cu' Is vadretgs sescarpan si
55 Cu gl'orcan dals pegns e ruvers
Furius sfrac il tschupi.
E culs Grischs sco liuns combattan
Per ils dretgs et usits vegls,
Va Tiu spert en stgiras neblas,
60 Sco manader von nos egls.
Enten nus lu '1 spert reveglia,
Che manava nos babuns
E danovamein rapportan
La Victoria ils Grischuns.
La pascaladan cumiua.
(Ineditum nach dem Autograph des Dichters.)
Sundel losch ded'esser libers:
Quei ei jerta de miu bab.
Sundel losch sin mia tiarra
E sin Sias preits decrapp.
5 Sundel rehs en paupra hetta;
Sun cuntens mo cun paun n6r,
Ch'jeu cun mia ferma bratscha
Hai ritschiert dagl agen er.
790
Giachen Michel Nay
Tuors, ignivB de tirannia!
10 Mes babuns han vua sfracau;
Ed il tratsch de mia patria
Han eis cun lur seun bognau.
Sco mes babs vi esser libers,
Paupers era, sco'i en stai;
15 Ferms sco mia greppa grischa
E sco' Is quolms, cun neiv curclai.
Vus Signurs de bia savida,
Sehet mei pia en ruaus!
Sco mes vegls jeu mez camondel
20 Sin pastiras, eers e praus.
Grons glitsches, la greppa grischa
Et ils quolms curclai cun neiv,
Stgiras valls e vördas selvas,
Quellas en la mia seif.
25 Grischa greppa, Sursilvana!
Usits, drötgs artai dals vegls!
Cnraschus vi jeu defender
Vus sco popa de mes 6gl8.
Ils fumelgs en treglia.
(Ineditum nach dem Autograph des Verfassers.)
In di de stad hai jeu fatg in viadi tra las alps grischunas. Ei era
Step e la stelas de suadetsch ruclaven tut insurin giu per las gaultas,
Straversond jeu cun miu ferm fest enferau gondas e spundas. Jeu arrivel
sin in cr^st, nua ch' ins survesa 1' entira tiarra cun sias bialas valadas,
uauls, e pastiras, spundas, cr^sts, greppa curclada cun neiv e glatsch,
e vals, che sestorschan sco siarps entuorn ils cuolms e cr^sts, per frestgen-
tar leu giu en la bassa cun lur aua, sco cristala, schibein il pauper
10 pur, che Schema sut siu grev buordi, sco era la morenta flur dil prau, la
quala lai p^nder schi trest siu tgau, cura ch' ella ei blicbida ora tras il
caul sulegl dil fenadur.
Ditg hai jeu schau sgolatschar miu 6gl sur quellas smanatschontas
preits crapp vi; ditg hai jeu mirau tier, co ina pintga familia de camutschs
15 sedivertevan o sum in carpel, e co las muntanialas purtaven fein en lur
teunas per far in lagugnett pigl avignent univiern. Sut mei sunaven
brensinas e stg^las della pasculonta montanera de vaccap, fertont ch' il
paster, accompagnaus d' in sonor jodel, ch' il buob cantava, sunava la tiba,
che vals e greppa scadeuaven sin tuts meuns digl echo. Bucca da lunsch
20niasava il signun en in bostg e fimava sia pippa; sper el steven ils dus
terseuls cun mongias viultas en tochen cumbel, calzers ruts en pei,
e caultschas plein scrotas, ed eren de buna veglia e rieven, sco seh' ei
muncafs nuot auter per far eis compleinamein ventireivels sin quest mun.
Jeu admiravel la gigantica natira dellas alps; mo pli fetg stuev' jeu admirar
25nies mats ded alp. 0, eis han bucca viu il mun; eis enconuschen bucca
la veta cun ses cundrezs per far quella plischeivla al carstgeun; eis en
cuntens cun in per calzers len ed ina camischa de stupa, e perquei en ei
ventireivels.
Figient jeu tals e semiglionts patratgs, entscheiven las neblas ä sezular
davos ils quolms neu e si; schon aud'jeu a rumplanar da lunsch il tun, ed
IIa fumelgs en trfeglia, La perdunonza 791
H murdent suflfel frestg figeva caminar raei per ton pli gleiti arivar giu en
]a bafsa. Jeu mondel cun prescba encunter il stavel per leu saver pren-
der enzitgei, avon ch' ira a casa.
Mo avon ch' arivar en tögia, ha in ferm nrezi suatiu mei. Schi bi
ed emperneivel, sco ei gliei sin in alp de bial'aura, scbi stermentus eis ei 5
leu duront ina malaura. Las neblas spidaven fiuc; ils glatschfers burlevan
e scadenaven, sco seh' ei lefsen sederscher giu en la bafsa, et jeu, buc in
fil 8ch6tgs tremblavel sco ina caglia.
Arivel finalmein en t^gia. Las vaccas eran viultas vi davos in erfest
ed encurevan leu sut ils p6gns sust, il signun steva spella furnaischa; ils 10
auters sesevan en trfeglia. La fumeglia haveva grad finiu lur usitadas
oraziuns; pertgei arvend jeu igl esch-t6gia, aud'jeu eunc il signun ad
urond: „Nofsa buna, sontga Margretta pertgiri po nus e nos tiers avon
tuttas disgrazias!" — Tut surprius sto jeu, sco seh' enzitgi comendafs,
prender giu mia capiala, pertgei jeu secartevel bucca ded anflar cheu 15
umens cun sentiments ideals, mo bein glieut rucha e freida, sco la natira
alpina e sco lur lavur, cun la quala eis sedaten giu di per di.
Cun biala curtesia han tuts dau a mi la buna sera e senza terglinar
porscha il Signun a mi in hazer cup latg grad mulsch. Engraziond pren
jeu in brav sitg e semetel Iura giu sin ina supia de mulscher, la quala il 20
buob Sil camond dil tersiel grond haveva purtau neutier; pertgei jeu erel
steunchels.
Leu ora tunav' ei vinavon; nus haveven strusch sust en t6gia; mo
nunditgont quei era la fumeglia legra e de buna veglia; gie, eis cantaven
schizun: „Ils mats de tschels onus eran era cuutents". Emparond jeu ils 25
giuvens, co ei sapien esser aschi de buna luna la sera suenter tons stra-
pazs, eis, che hagien strusch in 16tg, ch' ins sapi ruasar ora la notg —
contaneva gie la tr^glia mo in bratsch paliu cun ina bucada cozza
nauscha — sehe dat a mi il Signun per risposta : „Mintgin de nus ha fatg
puspei oz suenter siu meglier saver e puder sia obligaziun; nus haveinSO
fatg nuot dil mal, havein rugau nies Segner e ses buns sogns, ch' eis per-
tgirien nus e nos tiers de tut mal, e savein ira k 16tg cun schubra cun-
cienzia; quella ei il meglier plumatsch ed ils pli cauls pons."
Fundaus en patratgs sundel ins a casa, e savens, savens patratg' jeu
vid la ventireivla fumeglia en treglia. 35
La perdunonza.
(Ineditum nach dem Autograph des Verfassers.)
Ei gliei ina sonda sera avon la fiasta „benedicziun baselgia". II bab
e la mumma sesen avon casa sin in baun de crap e contempleschan la
pumera cargada cun fretgs; il fegl ei en bargia fitscbentaus cun bater ina4Q
792 Giachen Michel Nay
faulsch, fertont che las figlias en oceupadas cun lavar en stiva. Quellas
sedroven per far terlischar preits e plintschius, sinaquei ch' ei Bapien
gl' auter di ritscheiver dischentamein ils gasts 5 spetga gie la matta gronda
schizun sin siu spus de perdunonza. — Sin laupia sper las fenestras, nua
5 ch' ei mognien, han las matteuns giu tschentau sin ina cruna lur splenghe-
gionts matgs de neglas ; quels sto la sora pintga metter a guvfern, sinaquei
ch' ils menders sapien bucca tschafinar enqual Aura duront il silenzi nocturn.
Tut era ufsa proper. Las matteuns clomen ils geniturs ed il frar
k tscheina, daten ad eis aber la consigna de scuar giu empau ils peis
10 avon ch' intrar en stiva, per bucca tschufergnar quella. Vegnend il bab
en stiva e catond el adagur la vestgiadira de fiasta dellas buobas, — ei
era gepas merino e schubas carpun cun valials; las schlapas haveven era
stoviu far plaz als capials — sehe di el tut malidiamein: „Las matteuns
de tschels onus haveven ni valials ni merinos, sco vus; ellas purtaven
15 schlapas ed eran schi bialas e sereinas, sco quellas schubelgias ded oz il
di; jeu sai nuot; in puret cun pauc enta meun sto ir empaglia cun quella
stoda luschezia." — Las matteuns tschaghegnian ina si per lautra; mo la
mumma metta in det si la bucca, e las figlias queschen mirond sin il frar,
il quäl pareva de plitost esser dil meini dil bab.
20 Ditg pella sera vi han las femnas eunc giu de stigliar la carn d' ina
nuorsa, la quala il bab tenor il solid haveva mazau sin la perdunonza.
Denton van ellas k maus. Seh* ils menders han Iura laventau las matteuns
e fatg far quellas pusch^gn, savefs jeu bucca dir per franc; per la notg
vi uschtgav' ei enzitgei vid ils mugrins, aschia ch' ei gliei de temer zun
25 fetg, che las buobas han stoviu rumper empau il sien.
Gl' auter di, il di della perdunonza, era tut schon sin igl emprem
plum dils murtes en pei, La mumma seduvrava de purtar en la vischala
miola sin pufen, fertond che las feglias eran fitschentadas de cuser si il
matg sulerau sin la capial' aulta de lur frar, e mirar, che las caultschas
30 alvas fafsen en norden, aschia ch'el figefsi empau comparsa sin la parada ;
era el gie il stathalter dils mats.
Ornadas cun tschupi e tschos alv van Iura las feglias, accompignadas
dal bab en baselgia; la mumma haveva stoviu star a casa e far la cuschi-
niera, efsend ella Stada a mefsa merveglia.
35 Suenter mefsa arriven ils gasts. Ei era in aug e duos ondas, il spus
della mata gronda ed in amitg dil frar.
La mumma peglia tema vesend ils gasts: haveva ella gie eunc si il
tschos de cuschina, ch' era empau de cuts. „Perdunei!" di la dunna; mo
la feglia gronda dat denter en: „0 gie, la mumma ei eunc empau della
40nioda veglia."
Ins semetta a meisa; mo toch* ei gliei stau plazau tut, ha ei dau de
bia envid^ms e sebuntgen^ms, efsent che nigin leva star sisum.
Florin Berther 793
Finälmein ato gl' aug star sisum ; Iura suondan las ondas ; visavi alias
giuvnas han ils dus mats invidai 1' honur de seser.
La mumma arriva cun ina snueivla scadiala supa de carn, remarcond:
„Oz hai jeu lu giu ella vaneun in schambun v^der de treis ons." Las
feglias reclomen ils tigliors; mo il bab manegia, ch'ins sapi schon migliarS
ensemen ord ina scadiala; era igl aug va cun quei d' accord e di: „Gie,
gie; nus efsen nuota disai de gron; nos vegls migliaven era ord ina
scadiala; mo sehe la supa ei buna; gliez ei il capo." Las matteuns fan
empau tschera bruta, ston aber quescher, pertgei il bab ei resoluts.
Finida la supa, vegn la mumma cun ina d^tga scadiala carn d' armal 10
e schambun; Iura suonda il barsau. Denton serischunan il bab ed igl
aug sur de lur muvels ; — sur della vacca pugnera dil cumpar etc. , sur
il prezi dils tiers e sur autras causas, che partegnan tier il teuer casa
d'in pur. Las matteuns e las ondas tschontschen sur dils fazolets de saida
e tschos alvs, ch' ein vegni portai la fiasta, e daten giu lur pareri, quala 15
hagi oz giu il pli bi tschupi ; — fertont ch' ils treis mats serischunan sur
de lur marl6tgas della notg vergada: co ei hagien serrau en dus mdnders
dil vitg vischinont, che quels hagien bunamein de solegl cun giepas viultas ora,
per bucca seschar enconnscher, stoviu ira tut a fugient a casa, Ufsa arriven ils
peschs cureisma, ina scatluna pli gronda che mai , e tut che maglia cun in 20
appetit, SCO seh' ei havefsen grad entschiet a gentar. — Suenter viaspras
vegnan lu la scadiolas miola e la laventada, fertont ch' il bab taglia giu in
detg mantun carn criua, carn piertg ed andutgels. Eunc ina uriala sedi-
vertescha la familia cun Pempermischun ded era vegnir tier aug ed ondas
a perdunonza. 25
Quei ei la perdunonza de nos vegls. Nua gusta quella pli bein, che
en la casa ded' in pur; nua ch'ins anfla niginas modas novas, aber era
nigin tac de faulzadat.
FLORIN BERTHER.
(II Tschespet edius de Dr. Decurtins, I. II viadi a Jerusalem, Basel, 1891.) 30
Introducziun.
Deuter la petschna literatura dil pievel romonsch ei il viadi a Jerusalem
da Jacob Bundi staus da temps enneu favorisaus. Numerusas copias dil
viadi circulavan da meun en meun e vegnievan legidas cun profunda at-
tenziun, vegnent questa lectura savens considerada per in meriteivel act de 35
meditaziun et edificaziun religiusa, Silla domonda, co quei seigi vegniu,
ei la risposta bucca greva. Premariamein tras il contegn sez. Per evenements
794 Florin Berther
religius ord la vetta de nies pievel seregeglia el miez de quel da vegl
enneu ina viva partizipaziun.
Sil suenter il lungatg, il tun, che regia en la descripziun de quest
viadi. Simplamein, senza la minima tendenza de vuler captivar il lectur
5 tras la fnorma della expressiun, raquenta igl auctur ils schabetgs de quest
viadi en ina moda serada e constrenschida, relatont naivamein da di en di,
tgei ch' ei daventau.
En emprema lingia metta el sia attenziun sin las adversitats, ch'ils
pelegrins han stoviu surfrir, descriva conscienziusamein, co la barca ballava
10 sin las undas, co ei seigien vegni bastunai en differents logs dals Terks,
tier las qualas caschuns nos buns pelegrins paran de bucca haver giu memia
bia curascha. Buudi exculpescha lur secuntener cun la remarca, „pertgei
ei gliei bucca de handliar cun quels Terks sco cun christgauns".
Per denton bucca dar al lectur ina faulsa idea da nos umens, stuein
15 nus cbeu eunc allegar in auter schabetg sin quest viadi, il quäl muossa,
ch' ei ruclava vegl saun retic en las aveinas de nos pelegrins, Bundi ra-
quenta, co lur nav segi vegnida attacada la sera dils 24 de Fenadur da
pirats, e che quella attaca seigi vegnida rebattida. Co ei gliei iu tier, di
el buc, el metta sulettamein vitier: „da lau naven ha el (il patrun della
20 nav) teniu pH car nus, che vidavon ; perquei ch' el ha viu, che nus havein
semess encunter taframein, e fuvan bein armai." Cun quei ei quella episoda
finida. El sefa bucca grons, e grad quei muossa, che lur secontener ludava
sesez e duvrava bucca linngas expectoraziuns. Cuort ei il caracteristicum
dil lungatg de Bundi. Sulettamein duront sia avdonza a Jerusalem vegn
25 el empau pli detagliaus ; mo era cheu serestringiesch' el sin numnar si
chronologicamein ils logs visitai, mettent vitier mintgamai, tgei evenements,
ord il veder e niev testament stetien cun quels en relaziun, e quei en in
lungatg, che fladescha la pli sincera cardienscha,
Quella qualitat dat a sia descripziun, che abstrahescha de scadina re-
30flecziun, in agien colorit, adataus de far sia ovra cara ad in pievel, pene-
traus dals madems sentiments religius, sco igl auctur.
En sias indicaziuns ei Bundi adina setenius strictamein vid la verdat.
El pren si nuot en sia descripziun, ch' el havess bucca observau ne udiu
sez. Quella verdeivladat de sia raquintaziun ei era vignida renconischida
35 dad umens competens, sco digl enconoschent Palestinist Titus Tobler.
Persuenter enquera ins en 1' ovra de Bundi adumbatten atgnas re-
marcas sur dil caracter e las isonzas dils pievels e marcaus, tras ils quals
il viadi ha manau. Mo cun Vaniescha fa el in' excepziun. Principalmein
muort la cordiala retschavida, che nos pelegrins han enflau leu, la quala
40 ba survegniu sia externa expressiun tiella solemna processiun de sontgil-
crest, „nua che nus stuevan ir da meun dretg de tals grons signurs", di
Bundi. Dasperas fagieva era 1* apparenza exteriura de quella emprema
pussonza maritima, principalmein siu stupent arsenal grond' impressiun sin
Introducziun 795
ilg umens, vegni ord ils cuolms della aulta Rhetia. Tgunsch ded encorscher
ei igl interess politic, che dictava la cortesia della noblezia Veneziana en-
cunter nos compatriots. Vaniescha encureva de tener libers ad ella ils pass
Grischuns et era fetg bein instruida sur 1' influenza dila pelegrins el gron
cumin della Cadi, igl emprem della Ligia Grischa. 5
II viadi ha priu sia entschatta ils 14 de Matg 1591 ; — ils 26 de
Matg ein ils pelegrins arivai a Vaniescha, Suenter ina demora de passa
in meins en quei marcau ein ei sembarcai ils 29 de Zercladur e navigai
sur Corfu, Cypern a Jaffa, nua ch' eis ein arivai ils 28 d' Uost. Suenter
in viadi sin tiara de dus dis ein ei vegnii la sera dils 30 a Jerusalem. Gia 10
ils 8 de Settember semetten ei puspei sin viadi, et havess bucca l'aura
stemprada bess eis empau vidaneu, fussen ei turnai silla madema via anavos.
Ils 26 de Dezember eran ei puspei a Vaniescha et ils 13 de Schauer 1593
ein ei festivamein vegnii retscharts a Muster. II viadi haveva aschia cuzau
245 dis e, sco Bundi di, custau a scadin 170 crunas. 15
La principala persuna en quest viadi ei Jacob Bundi, de Sumvitg,
da gliez temps plevont en sia vischnaunca nativa, silsuenter avat della
venerabla claustra de Muster. Dals siat auters partiziponts, treis de Tujetsch,
dus de Muster e dus de Trun, vegn ei mo casualmein fatg menziun. Era 20
survegn ins 1' impressiun , che Bundi fuvi 1' olma de 1' interpresa, Ord
quests risguards, et havent el descrett a nus il viadi, meretta el, che nus
dedicheien ad el in p6r lingias. Las notizias, che nus possedein sur dad
el, ein deplorablamein bucca ton numerusas.
Jacob Bundi, oriunds dad ina veglia familia de Sumvitg, la quala 25
haveva dad onns enneu giu ina respectabla posiziun en la Cadi e dau a
quella plirs mistrals e gieraus, ha probablamein fatg ses studis ad Altorf
et ha teniu sia messa nuviala ils 31 de Matg 1584. Ladinamein eis el
vegnius plevont a Rueun, e 1585 ha el surpriu la farria de Sumvitg. Da
siu operar en quests dus logs havein nus naginas notizias. Igl onn 1591 30
vesein nus el a la testa dil pelegrinadi ella tiara sontga, il quäl el ha sil-
suenter descrett.
Turnaus anavos ella patria, eis el puspei staus a Sumvitg. Ils 13 de
Zercladur 1593 ei igl avat Nicolaus de Tiron morts. La „Cuorta memoria
della historia della claustra de Muster" raquenta, che Jacob Bundi segi 35
ladinamein serendius a Muster, hagi fatg empristar quel, che havevi las
clavs et ils daners digl avat per miert, 500 renschs, „ils quals el ha partiu
ora als gieraus dellas vischnauncas de tut il cumin, che fuvan serimnai
enten il convent per metter e tschentar avat." Nunditgiont quei ei en la
emprema elecziun vegnius elegius sco avat il plevont de Muster, Johannes 40
de Sax. Acceptont quel bucca tala nomina, ha Jacob Bundi obteniu la
desiderada dignitat.
796 Florin Berther
Igl uestg de Cuera^ Peter Rascher, ha ditg sedustau, de dar sia appro-
baziuu tier questa elecziun, che haveva risguardau aschi pauc las determi-
naziuns dil dretg canonic. Pdr igl onn suenter, 1594 ils 22 de Favrer, ha
igl uestg benediu ora e confirmau Bundi sco avat de Muster.
5 En 1' administraziun della claustra ha Bundi semanifestau sco in pre-
caurau et excellent avat, et ha tras siu operar fatg erablidar vi in ton
r irregularitut passada tier sia elecziun. La „Cuorta memoria" di ded
el: „Jacob Bundi fuss staus in fetg bien bab de casa e nizeivel avat,
tucont tier il temporal zun meriteivels de questa dignitat; mo seh' el legiti-
lOmamein e canonicamein fuss Staus fatgs avat."
II competent avat, Augastin Stöcklin, dat il bi laud a Bundi: „El ei
Staus in bien e prudent bab de casa." En emprema lingia ha Bundi en-
curetg de meglierentar la tresta posiziun economica, en la quala la claustra
era vegnida tras ils embrugls della reformaziun. Gliei era renssiu ad el
15 de pagar giu ils grevs deivets, che schischevan sin la claustra, et ultra da
quei eunc procurar novas entradas, regulont ils dretgs sin las alps et scheut
vi il dretg de cavar fier et autras mineralias a la casa Vertemathi Franchi
de Flurs.
Cun igl oberkeit de cumin ha Bundi igl onn 1595 serrau giu ina con-
20venziun, la quala scommondava tut vender e cumprar uffecis. Quest Statut
dueva vegnir legius avon sin mintga cumin, et ils ellegi prestar serament,
d' esser seconteni leusuenter.
Las augmentadas entradas della claustra porschevan agl avat ils mettels,
per baghiar ora et embellir la baselgia e la claustra. El ha schau ornar
25 il chor della baselgia cun maletgs ord la vetta de s. Plazi e Sigisbert.
Anton Müntig dad Augsburg ha 1612 baghigiau ina nova orgla, cun in
quost da 1100 renschs.
Igl onn 1610 ha ina gronda bova ruinau la fontauna della claustra e
rumpent giu tras il vitg devastau ils fnns de Carcarola. Bundi ha eunc
30 el madem onn turnau a baghiar la fontauna, reconstruiu igl aquaduct e
schubergiau 1' acla cun in quost de 500 renschs.
Sper quels quitaus per il prosperar temporal della claustra vegneva era
la svilupaziun religiusa e politica della Cadi bucca emblidada. Sia pre-
mura per manar atras ils conclus dil cussegl de Trident muossa denter
35 auter sia ordinaziun, ch' ellas farrias della claustra degi tiel hatten bucca
vegnir priu pli, ch' in padrin et ina madretscha, La manifestaziun publica
della vetta religiusa vegneva dagl avat sustenida era cun prestaziuns ma-
terialas. Aschia ha el fatg ina stiftiaziun , tras la quala la venerabla
claustra ei obligada de dar a las suprastonzas dellas vischnauncas l'Uorscha,
40Campo e Largaro in comunabel gientar et al pievel ina saumna vin, cura
che quels vegnien Nossadunna d' Uost cun processiun sin il Lucmanier.
En ils vivs combatts sur la ligia cun Vauiescha ha Bundi priu ina part
praeponderonta. Principalmein a sia influenza ei ded adscriver il conclu8
Alphons Tuor 797
dil cumin della Cadi, dils 22 de Matg 1612, de far nuot encunter la dertgira
de castitg, redunada a Cuera per truar ils partisans de Vaniescha.
En ils davos onns de sia vetta encureva el de liberar la claustra della
malgiesta ugadia, ch' il cumin haveva usurpau sur quella administrout la
facultat tras in „Kastenvogt", et elegient sez igl avat. 5
Ei secapescha fetg tgunsch, che tallas tendenzas eran bucca suenter il
beinplischer dils manaders della Cadi, ton meins, che Bundi haveva d' en-
graziar ad eis sia posiziun. Bundi para d' esser morts ualti anetgamein ils
14 de Fevr^r 1614; ord questa circumstanzia e siu combatt cun la supra-
stonza de cumin eis ei vegniu combinau sin ina mort violenta, mo senzalO
il minim mussament, e sco ei vul parer a nus, era senza raschun. Deuten
eis ei cert, ch' entgins ord igl oberkeit ein el moment de sia mort sepra-
tronai dagl aschi numnau cudisch d' aur (Libellus aureus) che conteneva
ils Privilegs della claustra.
Contemplont sia vetta, sa ins dir de Bundi, el seigi staus in um energic 15
e luvrus, che ha giu siu intent en egl probablamein schon cura, ch' el ha
fatg il pelegrinadi; in um, che fuva era bucca dificils tier 1' elecziun de
ses mettels; mo arivaus ina gada tier la tschercada dignitat, ha el rut cun
il passau, e de quest moment navenda fuva per el sia obligaziun la suletta
busola de siu operar. 20
Nus publichein il Viadi conform a la redacziun, ch' el ha reschiert en
in manuscript dil schotgavel tschentaner e reproducin diplomaticamein
exact il manuscript cun sia varionta ortographia e savens malneidia con-
strucziun. Sco ils vegls copists vulein nus concluder cun suplicar il benevo-
lent lectur dil Viadi, de dir per nus in paternies, seigien vivs ne morts. 25
ALPHONS TÜOR.
La fossa sper la tor.
(Aus Poesias romonschas, I. Cuera, frars Casanova, 1891.)
[p. 38] „Bein vegnan perina „Da notg taciturna
Ils giuvens de Trun — 10 Lein schibas sitar,
Mes mats leis adina Da glina nocturna
Mo Star a mischunV" Silsuenter sbarrar!"
5 „Nos vegls mantinadas Da stgir sil crest Carmera
Figievan trasb, Per usitar eis van
E nus oz sbarradas 15 Sper fing e sper fugera
Leia far comme il faut!" In usit vegl romau.
79a
Alphons Tuor
Matteuns giun Quadra statan,
E dian tupadats, —
E sgnoccas dian, datan
20 Als cloms galants dils mats.
Cun prescha quels sepeinan
D' entscheiver lur banchet,
E schibas uss strameinan
Encunter il Pustget.
25 [p. 39] Sco Stellas fulminontas,
Sco meteors fulgents,
Sco glischs precipitontas
Van quellas tras ils vents;
E sbrinzlan, imitescban
30 II firmament stelliu,
E quel illuminescban
Sclarent sc' in viv burniu.
La vall Campliun rebatta
Dil ferm applaus e ri,
35 Cul quäl la biala matta
Hortescha il sin bi.
II giuven capitani,
In mat de bien humor,
In bi e leger schani,
40 Cun vuscb din ferm tenor.
Ossüm il crest uss cloma:
Oz legers lein eunc star
E far puscbegn — e groma,
Matteuns, lu schei redarl"
45 „Oz lein nus eunc a riva
Vegnir de far il fatg,
D'ir treis en biala stiva,
Matteuns, dei uss' adatg!"
|p. 40] „Rodunda rodundiala
50 La schiba, scbfeba vegn,
Beata, mia biala,
Pegli' ella e retegn !"
Cun gronda forz' el tilla
La schib' e fa in eegl —
55 Schi lunscb el quella tilla,
Che tscharner strusch po gl' egl,
Giu sin senteri sgola
La schiba sper la tur —
Leu steza la cazola:
60 Tuts vesan cun sgarscbur.
Ils zenus dell' Elsia plonschan,
Lamentan silla tur;
Eis plonschan, bragian, plonschan
En peina e dolur;
65 Ed en malencurada
Vestgida tras il Trun
Semov' ina tillada,
Che plonsch' e bragia zun.
Portaus vegn cun tristezia
70 Da mats in grev vaschi ;
Quel veva la carezia
Cuvretg cun in tschupi.
[p. 41] L' uniun de mats compara
E meina siu compogn,
75 Che derma sin la bara —
Tier il ruaus, il sogn.
H tili va sil senteri
E stat leu cun dolur
Sper ina fossa eri,
80 Cavada sper la tur.
La porta stat aviarta,
Sil pass il viandont;
La fossa quella sparta
II bab er* digl aflfont.
85 Sper eil' in' adumbatten
Ha cauldas larmas spons —
Las larmas buc redatan
Ad ell'il car murons!
Beata, schventireivla,
90 Tgei stos ti oz patir!
Ti orfna amureivla,
En claustra pos uss'ir!
La fossa sper la tur, II sursilvan egl jester
799
Fortun*, amur, ventira,
Ah tut — con enganus!
95 0 paupra creatira,
Che fida eunc a vus!
[p. 42] Siu cor perquei vul fender —
En peina e dolur
Pudess eil' er descender
100 En fossa sper la tur . . .
Sur logs pil maus perpeten
Dil car defunct devot
Tuts uran e repetan
Ils plaids dil sacerdot.
105 Quel benesch' e catscha
El tratsch dil crest la crusch,
£ di alzont la fatscha
Cun aulta ferma vusch:
„En flur oz e possa
110 Pos esser carstgeun;
Pertragia, en fossa
Sas esser dameun!
„En fossa sur ura
Tei derscba la mort;
115 Vas ti a malura,
Pertratgia, la sort!"
„La vanadat sbeta
E seis paregiaus;
Lur' has ti en veta
120 Ed en fossa maus!"
II snrsÜTan egl jester.
(Aus Poesias romonschas, I. Cuera, frars Casanova, 1891, p. 43.)
O cara Surselva, — pompusa spei Rhein,
Splendida contrada — cun tschiel schi serein,
0 tiara materna, — ch' has bein mei tezzau,
De tei seregorda — il fegl bandunau.
5 Vid mia Surselva — pertratg jeu tudi.
Per quell' ein bia larmas — rocladas a mi!
Vallada nativa, — ti miu legermen,
Tiu fegl mai emblida — tgei patri' ha valzen !
Stai bein, o Surselva — ti pezza viers tschiel,
10 Ti flura strieuna, — camutsch e cavriel,
Ti neiv, ti perpetna — cun mellis splendurs,
Ornada dall'alva — da bialas aururs!
Stai bein, o Surselva, — stei bein vus uauls;
Stei bein vus Valettas, — vus gondas ed aults;
15 Stei bein vus montognas, — vus liberas valls,
Vus crests e vus tgiembels — cun mirs de castials !
Stai bein, o Surselva, — stei bein vus muletgs,
Uals e cascadas, — ucleuns e vadretgs,
Vus pradas e spundas, — vus logs umbrivai,
20 Ti casa paterna — de mes carezai!
800 Alphons Tuor
Stai bein, o Surselva, — ti pievel roman,
Fideivels er' sundel — a vus da lontan !
Miu pievel, jeu sentel, — jeu eun da tiu saun:
A ti auda semper — miu cor e miu meun!
Igl aris.
(Aus Poesias romonschas, I. Cuera, frars Casanova, 1891, p. 44.)
II comt Montfort vegn tras la vall El sun' e sun' e dat sinzur
Armaus de furibund, Als umens en la vall,
E vul surprender siu rival, 15 E quels visai de lur pastur
II bien barun Belmunt. Spert siaran il portal —
5 Siu form casti vul el splanar Ed il casti po sesalvar:
Ed il patrun dils beins scatschar. A tgi han ei quei d' engraziar ?
Sil crap de Elem stat in pastur Mo al pastur ei'l cor schluppaus,
E guarda giu sil vitg, 20 Schi ferm ha el sunau —
E vesa cunter siu signur II seun ch' ei de siu cor culaus
10 Tillar igl inimitg; AI grep ha veta dau.
E per ses umens avisar Quel ha eunc oz, ch' ins vul mirar,
La tib' entscheiv' el a sunar. Aveinas, che san sanguinar.
Gnglielm Teil.
(Aus Poesias romonschas, Secunda part, Cuera, Frars Casonova, 1891, p. 70.)
„Pertgei, di miu bab, vas da notg tut anetg
E statas sut pögns egl uaul sin lagetg?"
„Affont, se pinar ed haver bun' agur
Sto semper in capabel catschadur!"
5 „Leu, bab, in cavriel che quor* ord il cagliom!
Ti vesas e laias buc lartg il sitom ?"
„In pauper cavriel dei salvischinar?
Sin in pli niebel vi jeu oz laghiar!"
„Leu segli' ord las caglias in tschierv sc' in sagiet,
10 Hei, bab! Lai sgolar e schular il paliet!"
„II tschierv lai fugir, il tschierv lai mitschar!
Sin in pli niebel vi jeu oz laghiar!"
„Lein ir uss a casa! El horizont
Ves' jeu in urezi schmanatschont!"
15 „Miu fegl, oz vein nus eunc bia de far!
Cheu Btas, gl' urezi lai p6r schmanatschar!"
Guglielm Teil, A Scarborongh
801
„Po teidla! Pusseivel? Gie gl' ei aegiu sbagl!
Leu vegu il prefect tut persuls a cavagl!"
„Pign^ quescli ! Rog' ussa Dieus pil tyranu —
20 Prefect, morir ti deigies momentan !"
„0 bab^ tgei malfatg bas comess? 0 miu Diu!
Quei um de noblezi' bas ti sturuiu!"
„In um, cb' ei in um, defeuda ses dretgs:
II sclav mo trembla von tyranns e retgs!"
A Scarborough.
(Aus Poesias romonschas, Tiarza part, Cuera, Joseph Casanova, 1894.)
Sto ins de tia gr^ta
II pH sepertgirar.
[p. 125] Jeu stunde! silla spunda
E mirel silla mar,
E contemplescbel 1' unda
Che rocl' ad in roclar.
5 Con ditg ti schon semovas
Cheu senza far in paus;
Con ditg ti schon sesprovas
En van d' enflar ruaus!
Con ditg ti schon sebattas
10 Encunt' il bord da greps,
E cunter quel tschalattas
Cun bergeis surds e steps!
Con ditg ti schon sesaulzas
Encunt' il firmament,
15 E cunter quel s' rebaulzas
En tribel moviment!
Co tia vehemenzia
Inspir' al spectatur
Von tei tont reverenzia
20 Sco sguezi' e snavur!
Jeu hai rient' e creta
0 mar, tei era viu —
Savens bas schi quieta
E neidi' a mi pariu :
25 [p. 126] Mo cu ti eis schi möta
E paras de ruassar,
In vent tei irritescba
30 Che muenta strusch in fein,
E f'rusch' e rubigliescha
Tiu frunt aschi serein.
E sa sehe tia bassa
Sa vera paisch guderV
35 Tgi sa tgei leu sepassa
Che nus savein ca ver?
Leu forsa schon lavura
In inimitg secret,
Che trubr a ti sur ura
40 Tiu Spiegel schi quiet;
Che peina la tempiasta
E la revoluziun,
E Iura tut devasta
Cu '1 fa si' erupziun.
45 Mo rocla tias undas
Ti malruasseivla mar,
E fai las pli profundas
Fueinas rumplanar!
Sco ti sai jeu sin tiara
50 Anflar negin ruaus
Entoch'jeu sun c' en bara
E sut il tratsch satraus!
Romanische Forschungen YIII.
51
S02
Maria Ursula Cavelti
Alias Stellas.
(Aus Poesias romonschas, Tiarza part, Cuera, Joseph Casanova, 1894.)
[|>. 142] 0 schei, vus claras steilas 25 [p. 143] Lur' ina vnsch mi cloma
El firmameut, El pez profund:
Pertgei viv' ins sin tiara „Ei dat eung ina veta,
Mo in mument? In lauter mund."
5 Pertgei sto ins sin tiara
Pitir, pitir,
Quei quort mument ch' ins viva
E pi smarschir?
0 dei, vus caras steilas
10 A mi avis,
Vus che la stgira tiara
Schi dultsch sclaris!
Savens, savens jeu stojel
Vus contemplar —
1~) Tgi lai cun tonta gloria
Vus terlischar?
Oh, quel ch' ei vies scaffider
Ha mei scaffiu;
Quel che vies quors diregia
20 Ei er miu Diu.
Perquei siu mal emblida
Miu cor suffront,
Cu '1 ellas spheras vesa
Vus terlischont.
„Cu tiu tgierp schai sin bara
30 En in lenziel^
Ti' olma libra sgola
Encunter tschiel,"
„E ]' olma, ch' ha sin tiara
II pli pitiu,
35 II pli dabot encunter
Sgol' a siu Diu."
Co quella vusch celesta
Comforta mei,
E dat la vet' e forza
40 A mi puspei!
0 steilas terlischontas,
Jeu sai, jeu sai,
Vus essas habitadas
Da sperts beai!
35 E cu jeu vus contemplel
El firmament,
Sai jeu pertgei ins viva
Mo in mument!
MARIA URSULA CAVELTI.
F a 1) i 0 1 a.
(II Tschcspet cdins de Dr. Decurtins, II. Volumen : Fabiola, Basel, 1892.)
/, La ccisa christiana.
Corteseivel lectur! Traversa cun mei in suenter miezdi de September
digl onn 302. las vias de Roma antica, II solegl va de rendiu, aunc
duas uras ed el vegn ad esser tramontaus totalraein. II di ei sereina.
Fabiola 803
La frestg* aria vespertina La mitigau la calira dil clima. Ils habitonts de
Roma seprofiteschan digl adataii momeut per far ina spassegiada; tier
quell' occasiun vulan eis er' intervegnir las novitats dil di. Biars se
diregian viers ils orts de Cesar, auters encunter quels de Sallust.
Mo nus prendein la via viers la contrada numnada Camp de Mars. 5
El comprenda ina immeusa tenda, ina planira aluviala denter la Tiber
e las siat collinas della Roma antica. Primariamein era il camp destinaus
per exercezis militars ed atletics dil pievel, mo pli tard, viers la fin della
perioda republicana , vegneva ei errigiu leu divers edifecis publics.
Pompeius ha bagegiau leu siu teater; Agrippa il Panteon ed ils bogns 10
publics. Er habitaziuns de privats se gruppavan successivamein entiiorn
quels monuments, duront ch' ils palazs pli grondius della noblezia veg-
nevan dal temps digl imperi errigi sillas collinas, lu la part aristocratica
dil marcau.
Er il Palatin pareva suenter che Nero ha gin intschendrau Roma, 15
raemia pintgs per la residenza imperiala e siu appendix, il vischinont
circus de Maximus. Igl entir Esquilin era occupaus dals bogns de Titus,
construi sin las ruinas della casa d'aur; igl Aventin haveva ils bogns de
Caracalla. E dal temps, en il quäl nossa raquintaziun croda, bagegiava
igl imperatur Diocletian giest sias termas ne bogns caulds sil Qairinal, 20
damaneivel dils curtius de Sallust,
Dal temps della republica existeva sil Camp de Mars in grond spazi
quader, circumdaus d' ina seif d' aisas e partius en pliras divisiuns. Cheu
tenevan las tribus ne coraitats dil pievel Inr rednnonzas; cheu havevan
las elecziuns lur liug. Quest plaz senumnava Septa ne Ovile,25
pervia de sia semeglionza cun in clauder de nuorsas. Mo Augustus ha,
SCO Cicero relatescha en ina brev ad Atticus, concepiu e realisau 1' idea
de remplazar il meuziunau poveril iudrez cntras in solid e magnific
edifeci. La „Septa Julia", sco el vegneva posteriuramein numnaus,
era ina magnifica galleria de 1000. peis lungezia e 500. ladezia, postadaßO
sin colonnas ed imbellida cun picturas. Aunc oz il di ein sias ruinas
d'anflar. Ella cuvreva il spazi, nua ch' ils palazs Doria, Verospi (sper igl
actual „Corso"), il Collegi Roman, la baselgia de S. Ignazius ed igl
Oratorium della Caravita sesaulzan. La casa, tier la quala nus menein il
lectur, ei situada visavi alla fatschada orientala de quest bagetg ed occu- 35
pescha il spazi, sil quäl la baselgia de S. Marcellus stat. Da cheu s' ex-
tenda ella fin al pei dil Quirinal ed embratscha aschia in considereivel
spazi, sco tuttas casas de nobels patrizians romans. Siu exteriur ei
Simpels e monotons. La miraglia alva preseuta negins Ornaments arhitec-
tonics , ei buca aulta e strusch interruta da fenestras. En il miez d' ina aq
fatschada dil vast bagetg se arva ina porta „in antrös", ornada cun ina
cornisch triangulara, posada sin duas mesas- colonnas. Nus intrein e tra-
versein la prima galleria , en la solada della quala igl ei ingravau il
51*
304 Mari.a Ursula Cnvelti
liospital salid „Salve" ^), ed arrivein en igl Atrium, la prima cuort interiura
(lella casa, circumdada d' in Porticus ne galleria de colonnas.
En il centrum della solada de marmor sgarguglia ina fontauna, betteüt
ad ault migieivlamein ramurout radis de sereina aua, prevenienta dellas
otschimmas dil Tusculum, e meuada neutier tras igl aquaduct de Claudius.
Cun capricius segls sitta il radi pli u meins ad ault, e croda Iura anavos
on ina gronda butschida de marmor tgietscben En levas vellas cuora
r aua sur igl ur della f'ontauna ora en ina secunda pli larga foutauna,
springient ina finna plievla sin las stupentas flurs exoticas, tschentadaa en
lOelegantas vasas en rudi entuoru la fontauna. Milsanavon observein nus
en la galleria in fetg custeivel mobiliar: letgs cun garnituras e gravuraa
d'aur e d'argeut, meisas da lenn, derivont dagl Orient, candeliers, amplas
cd auters obiects de bronz ed argent, statuettas de finna sculptura ed
autras causas artisticas. Las preits ein ornadas cun picturas, evidentamein
15derivontas d' ina epoca pli veglia, mo bein conservadas; er il colorit ha
pers nuot de sia primaria vivacitat e splendur. Las picturas ein separadas
Ina da lautra entras nischas; en scadina de quellas sesanfla ina statua,
cbe representa ina persuna mitologica ne historica; mo buc ina ei de
fuorma ue natira, cb'ella savess oflFender ne disgustar er il pli innocent
20egl. Che ina u l'autra nischa ei vidda, ne enqual maletg cuvretgs cun in
spess vel, ei cert buc casualitat. Ina gronda part della galleria, igl
mpluvium, ei buca cuvretga dal tetg ; mo ina tenda de stgir lenziel
protegia leu ils habitonts della galleria dal solegl e dalla plievia. La
scarsa gliscb che penetrescba la tenda, augmenta denton igl eflPect dils
25 obiects descrits. Visavi alla porta, che ha menau nus en casa, se arva
ina arcada, che conceda a nus in' egliada en ina secunda aunc pli magni-
fica cuort, cun solada de marmor, de diversas colurs, bein combinada
e rihameiu sulerrada. Cheu ei 1' apertura el tetg aunc curclada cun glas
ne talc (lapis specularis), mo la tenda de lenziel ei per part tilada naven,
30 e dar ei la cuort illuminada dal migieivel solegl della sera.
Sper ina meisa, pusada encunter ina petga de marmor frigic, sesa
ina dunna, che ha vargentau la primavera de sia vita, mo ei aunc buc
arrivada tier igl atun de quella. Sia fisionomia nobla e delicata plaida
de cruschs e dolurs, surfridas eis onns de sia giuventetgna. Mo ina forza
35 dada ad ella da sureugiu, ha victorisau sur la petradat de sias regordien-
tschaa e mitigau la dolur, mischedont cun quest sentiment consolaziun
e sperrouza. Gie, dolur e consolaziun havevan daditg sepatronau de siu
cor. La simpladat de sia exteriura comparsa contrasta fetg cun il luxus,
dil quäl ella ei circumdada. Simpla ei la frisura de ses cavells, vegni
40grischs avon il temps, simpels ei siu vestgiu, ton la materia sco la lavur,
el ha per garnitura mo ina penda de purpura, Segmentum, 1' euzenna;
1) „Beinvegni".
Lescha fcderala de stumadira e concuors 805
ch'ella ei viena. Adumbatten encueras ti en sia vestgadira in do lezs
Ornaments prezius , teni aschi ault dellas signuras romanas. II solet obiect,
che pudess indicar ina certa inclina7,iun per il luxus, ei ina finna cadeina
d'aur, chella porta entuorn culiez. Vid quella eis ei ne para ei pendiu in
obiect , ch'ella zuppa denton precautamein en las fauldas dil best. Ella ei •>
occupada cun ina lavur, evidentamein buca destinada per siu personal
diever. Sin ina custeivla penda de broccat d'aur surcusa ella cun fils d'aur
de gronda valur. De temps en temps retrai ella d'ina dellas elegantas
scatlettas, che sesanflun sin meisa, ina pörla ne pfedra preziusa cd inserescha
ella en la broderia. Ei para, ch' ella consecreschi ad ina destinaziun pli 10
sublima ils Ornaments, che embellevan antruras sia giuvenila persuna.
Mo il temps savonza ed in lev malruaus para de turbelar siu spirt,
tochen dachen total occupaus cun la lavur. Savens volva ella il tgau e
driza l'ögliada viers la porta, teidla, sch'ella udess pas; — mo adumbatten!
Bauld mira ella sil solegl, che festina de serender, bauld sin la clepsydra lö
(ura d'au) , postada sin meisa sper ella. Gia entschaveva il sentiment
d'extrema unguoscha ad alterar sia fatscha; mo en quest moment auda
ella ina leva battida encunter la porta d'intrada. Spert svanescha l'ex-
pressiun de tristezia e cun terlischonta ögliada retscheiva ella igl intront
sil quäl ella haveya spetgau aschi vess. 20
LESCHA FEDERALA DE STUMADIRA E CONCUORS,
Tierz titel.
Stnuiadira sin via de stiimazinn.
I. La stumaziun.
88. Spirans il termin de vegn dis sucnter che 'gl avis de pagav ei 25
remess, po il creditur domondar la stumaziun. Qiiei dretg seperscriva
enteifer in onn daven dil di, cb' igl avis de pagar ei vegnius remess. Eis
ei vegniu fatg opposiziun, sehe vegn il temps buca quintaus, che quora
I daven dil di che la caussa ei fatga pendenta entochen la decisiun.
La domonda de stumaziun ?to sin garegiar vegnir attestada gratuita- 30
mein al creditur.
89. Enteifer treis dis suenter haver retschiert la domonda, ha igl uffezi
de stumadira d' exequir la stumaziun ne de schar exequir igl uffezi dil
liug, nua ch' ils effects de stumar ein situai.
90. AI debitur sto ei vegnir notificau la stumaziun sil pli tard il di 35
avon cun far attents el silla disposiziuu digl artechel 91.
91. II debitur ei obligaus sut smanatscha de peina d' assister alla
stumaziun ne de seschar representar; aschinavon sco 'gl ei necessari tiev
gQß Lesclia federala de stiimadira e concuors
ina sufficienta stumaziun, eis el obligaus de dar en ils objects de sia facul-
tat, era tals, che sesanflan buc' en siu posses, sco era tuts d' havers e dretgs
visavi tiarzas persunas.
Sin giavisch ein locals e mobilias d' arver agl emploiau. En cass de
5ba8ens sa el requorer forza de polizia.
92. Ei po buca vegnir stumau:
1. la vestgadira, ils effects ed ils letgs nezessaris pil diever personal dil
debitur e de sia familia, sco era ils cudischs religius ed ils objects
de cult;
10 2. la vischala indispensabla de cuschina ed il pli nezessari mobiliar de casa ;
3. ils uaffens, Instruments, mobilias, ed ils cudischs nezessaris al debitur
ed a sia familia per igl exercezi de lur professiun;
4. ina vacca de latg, ne treis cauras, ne treis nuorsas tenor letga dil
debitur cul pavel e starnem nezessari per in meins, aschinavon sco
15 quels animals ein indispensabels pil nutriment dil debitur e de sia
familia ;
5. la provisiun de vivonda e lenna nezessaria per dus meins al debitur
ed a sia familia;
6. la vestgadira, 'gl equipement, las armas, il cavagl de survetsch ed
20 il sold dil schuldau;
7. las rentas per veta duronta, che san buca vegnir stumadas tenor igl
artichel 521 dil dretg d' obligaziuns;
8. las pensiuns en favur .din burgeis , ch' ei daventaus invalids el sur-
vetsch militar ne de polizia cantonal ne federal; las pensiuns en
25 favur de sia glieut, seh' el ha piars la veta en tal survetsch ;
9. ils subsidis da part dina cassa ne societat d' agid en cass de mal-
sogna, munglusadat, mort, etc. etc.
10. las pensiuns e capitals, ch' audan ne vegnan pagadas ora sco indemni-
saziun d' Invalidität ne de donn pitius vid la sanadat al sventirau
30 sez — ne pil cass de sia mort a sia familia.
93. Salaris, pagas e pagaglias de mintga sort, gudaments e lur ren-
ditas , susteniments per alimentaziun , pensiuns de vegliadetgna , rentas de
cassas d' assicuranzas e de vegliadetgna san vegnir stumadas mo aschinavon
sco igl uffizial anfla, ch' ellas seigien buca absolut nezessarias pil debitur e
35 sia familia.
94. Fretgs sil funs ne vid la plonta pon buca vegnir stumai:
1. sils praus avon 'gl emprem d'Avrel;
2. sils örs avon 'igl emprem de Zercladur;
3. ellas vegnas avon ils 20 d' Uost.
40 L' alienaziun, fatga dal debitur avon ne sin quels dis, ha negina Valetta
visavi al creditur stumont.
Ils dretgs, ch' ils crediturs de hypotheca gaudan tenor las leschas can-
tonalas, restan resalvai.
Stumadira sin via de stumaziun 807
95. En emprema lingia eis ei de stumar ils beins movents e d' havers.
Avon tut vegnan ils objects dil commers quotidian stumai, mo ils dispensabels
avon ch' ils meinsdispensabels. La rauba schischenta vegn stumada mo
schinavon sco il movent tonscha buc' ora per cuvierer il d'havei*, ne sehe
domaduas parts, creditur e debitur, garegian quei. 5
II pli davos vegnan objects sequestrai stumai ne tals, ch' appartegnan
tenor dir dil debitur a tiarzas persunas ne che vegnan pretendi da quellas.
Vegn ei stumau pavel, sehe sto ei sin giavischar dil debitur era vegnir
stumau il correspondent diember armauls.
Dil reminent ha igl uffizial de risguardar aschi lunsch sco pusseivel 10
aschibein igl interess dil creditur, sco era dil debitur.
96. 'Glei scomondau al debitur sut smanatscha de peina de disponer
suis objects stumai pli lunsch, che quei ch' igl uflFezi ha lubiu. Igl uffizial
ha de far attens il debitur expressivaraein sin quei.
97. Igl uffizial vallescha ils objects stumai. Seh' ei fa basens, po el 15
trer tier experts.
Ei vegn buca stumau pli bia, ch' il nezessai-i per conteutar ils credi-
turs per lur d' havers cun tscheins e spesas vitier.
98. Daners, bancnottas, titeis sil presentader, cambialas ed auters pu-
pials indossabels, caussas d' aur ed argient ed autras custeivladats vegnan 20
conservadas dagl uffizial de stumadira.
Autras caussas moventas pon vegnir schadas ad Interim en mauns dil
debitur ne din tierz possessur cull' obligaziun de teuer disponiblas quellas
de tut temps.
Schinavon sco il creditur garegia ne sco igl uffizial anfla per comen- 25
surau, ston era quels efi'ects vegnir conservai entras 'gl uffezi ne vegnir
surdai a tiarzas persunas.
Igl uflfezi po era prender possess din object, sil quäl ina tiarza persuna
ha in dretg de pögn. Vegn quei buca realisaus, sehe vegn el restituius.
99. Pil cass, ch'ei vegn stumau d' havers ne pretensiuns, pellas qualasSO
ei exista buca in titel sil presentader ne sin ordra (en ordre), vegn ei dau
part al tierz debitur , ch' el sapi dacheudenvi valeivlaraein pagar mo agl
uffezi.
100. Igl uffezi de stumadira ha quitau, che dretgs stumai vegnien
conservai e che d' havers, ch' ein curdai, vegnien incassai 35
101. La stumaziun d' immobilias sto vegnir indicada agl uffezi, che
tegn ils cudischs de funs e de hypotheca, sco era 'gl importo, pil quäl la
stumaziun ei succedida.
Igl emploiau sto reghistrar quella indicaziun e dar part de quella
reghistraziun agl uffezi de stumadira. 40
102. Resalvont ils dretgs dils crediturs cun hypotheca tenor il dretg
cantonal compeglia la stumaziun din schischom era ils fretgs ed auters prg-
ducts de quels.
308 Lcscha federala de stumadira e concuora
Igl uffezi de stumadira ha quitau pell' administraziun e la cultura dil
Bchischom.
103. Igl uffezi de stumadira ha quitau pella racolta dils fretgs (Art. 94
6 102).
5 En cass de basens pon ils fretgs vegnir impundi pil manteniment dil
debitur e de sia familia.
104. Vegn ei stumau in ususfructus (gudament) ne ina quota vid ina
jerta buca partida ne vid ina facultat dina societat ne din' autra com-
munitat, sehe dat 'gl uffizial part della stumaziun alias persunas conin-
10 tressadas.
105. Sin gariar digl uffizial sto il creditur anticipar las spesas pella
conservaziun e pil manteniment dils objects stumai.
106. Vegn ina caussa, che sesanfla en possess dil debitur, designada
da quel sco proprietat ne sco pögn din tierz ne vegn la pretendida din
IStierz sco proprietat ne pegn, sehe fa igl uffezi menziun de quei el verbal
de stumaziun ne avisa spezialmein las parts de quei, aschinavon sco il ver-
bal de stumaziun era gia remess.
El medem temps vegn ei fixau al creditur ed al debitur in termin de
diesch dis, enteifer il quäl quels pon negar tier igl uffezi de stumadira la
20pretensiun dil tierz.
Daventa quei buc, sehe vegn la pretensiun dil tierz renconuschida.
107. Nega il creditur ne il debitur la pretensiun dil tierz , seh' avisa
'gl uffezi quel de far pendenta sia caussa enteifer diesch dis tiel competent
derschader.
25 Vegn il tierz suenter agl avis , sehe vegn la stumadira vid 'gl object
questioneivel suspendida dal derschader entochen ehe la caussa ei decidida.
Duront la suspensiun della stumadira calan ils termins stabili egl
art. 116 de quorer.
Vegn il tierz buca suenter agl avis, sehe vegn ei presumau, ch' el de-
SOsisti de sia pretensiun.
In tierz, ch' era buca el cass de saver far ils pass a norma de questas
disposiziuns , sa far valer sia pretensiun vid igl object stumau ne vid il
prezi ineassau, aschi ditg sco quel ei buca repartius.
108. Ariguard caussas engoladas ne piarsas valan las disposiziuns dils
35articbels 206 e 207 dil dretg d' obligaziuns. La vendita privata ord mauns
digl uffizial de stumadira ei eguala agl ingant conform agl artichel 206 dil
dretg d' obligaziuns.
109. Sehe la caussa stumada sensanfla buca en possess dil debitur,
mo bein en possess dil tierz, il quäl pretenda quella per proprietat ne per
40pögn, fixescha 'gl uffezi de stumadira al creditur in termin de diesch dis,
per far pendenta quella caussa tiel derschader.
Daventa quei buc enteifer tal termin, sehe vegn la pretensiun dil tierz
renconuschida.
Sturaadira siu via de stumaziun 809
110. Crediturs, che tschentan la domonda de stumaziun enteifer trenta
dis suenter 1' execuziun dina stumaziun , separticipeschan vid quella. La
stumaziun vegn mintgamai completada aschi lunsch, sco gliei necessari per
cuvierer tut ils d'havers dils crediturs della medema seria.
Crediturs, che tschentan la domonda de stumaziun p6r suenter il de- 5
quors de quels trenta dis, formeschan silla medema moda ulteriuras serias
cun spezialas stumaziuns.
Objects gia stumai pon vegnir stumai danovamein, denton mo schi
lunsch sco lur prezi sto buca vegnir surdaus als crediturs, pils quals la
stumaziun anteriura haveva liug. 10
111. Gliei resalvau als cantuns de conceder alla consorta, als affonts
ed alias persunas, suttapostas all' ugadia ne ella curatella dil debitur, il
dretg de puder prender part duront quei termin de trenta dis, era senza
haver prosequiu avon la via de stumadira, vid la stumaziun per lur pre-
tensiuns, darivontas ord lur i'elaziuns congiugalas, patrimonialas, ne d'ugadia. 15
Ils cantuns pon prolunghir quei termin per diesch dis.
Igl uffezi dat part al debitur ed als crediturs de tala domonda de
participaziun e fixescha el medem temps in termin de diesch dis per schar
protestar cheuencunter.
Vegn ei protestau, sehe po ei vegnir participau mo provisoricamein 20
vid la stumaziun ed igl instanziader sto far pendenta sia pretensiun enteifer
diesch dis, cass contrari vegn sia participaziun excludida. Ei vegn procediu
sin via accelerada.
112. Sur scadina stumaziun vegn ei concepiu in verbal (act de stuma-
ziun) , che vegn suttascrets dagl uffizial ne dagl emploiau. Quei ha de 25
contener il num dil creditur e dil debitur, 'gl importo dil d' haver, il di
e r ura della stumaziun, ils objects stumai e lur Valetta, ed eventualmein
era las pretensiuns de tiarzas persunas.
Vegnan objects sequestrai stumai, sehe vegn ei fatg menziun el verbal
della participaziun dil creditur cun Sequester vid la stumaziun (art. 281). 30
Eiista ei buca facultat sufficienta per stumar ne zun negina, sehe
vegn quei era menzionau el verbal.
113. Enteifer treis dis suenter la stumaziun sto ei vegnir remess ina
copia dil verbal al creditur ed al debitur.
114. La participaziun de novs crediturs vid ina stumaziun e la com- 35
pletaziun de quella vegn aggiunta al verbal. Il creditur, che suonda sco
participont, survegn ina copia digl entir verbal, ils auters crediturs ed il
debitur mo ina copia della completaziun.
115. Existev' ei negina facultat stumabla, sehe vala il verbal sco attest
de sperdita el sen digl artechel 149. 40
El vala sco attest provisoric de sperdita cugl affect indicaus egl ar-
techel 271 num. 5 ed en igl art. 285, cura ch' ils objects pella stumaziun
ein tenor valettaziun digl uffizial buca sufficients.
810 Floiin Caniathias
FLORIN CAMATHIAS.
La lodola.
(Ineditum nach dem Autograph des Dichters.)
Audas, amitg, la lodol' ei levada;
Ord igl igniv leu vi sin la prada
Ei la ual sgolada sidora;
Vesas, CO ella el dar dell' aurora
5 Spert sesalzont en curvas plascheivlas
Sbatta las alas mo strusch pli veseivlas
Audas, amitg, la lodola allerta,
La cantadura marveglia e sperta,
Ault sur las casas e pradas e plontas
10 Lai nus udir las canzuns giubilontas,
Cloma, envida cun tuns allegreivels
D' esser a Diu affons eugrazieivels.
Audas, amitg, la lodola levada
Lauda il Segner sur pöz e vallada;
lö Ella dedesta el cor melodia,
Fa nus ludar en dultscha legria
L' aulta buntat e pussonza divina,
Che nus nutrescha, protegia adina.
Audas, amitg, la lodola allerta;
20 Ell' elegin nus per nossa perderta
Musa, che mussa adault nus la via;
Si egl azur nus anflein poesia,
Figlia dil tschiel, sublima stupenta,
Clara sereina sco 1' alva naschenta.
La fngia eo Egipta.
(Ineditum nach dem Antograph des Dichters.)
Attras il sablun dil desiert cammina
In til fugitiv cun tema, furtina:
In um ordavon, modest e migieivel,
Manont pil cavester in äsen fideivel,
5 Che porta sin sialla in ault pelegrin,
La mumma purschalla cun il Bambin. —
La fugia cn Egipta, Nossa viarva 811
Ils radis punschents dil solegl caliront
Tormentan il stunclentau viandont;
Negliu el desiert in verdin ei d' anflar,
10 Cufflaus de sablun sto el traversar.
Denton il menader sil Segaer sefida,
El va vinavon per la senda solida
Uront eu siu cor: „0 Bab celestial.
Che spendras Tiu Fegl dal scarpont aniraal,
15 0 gida nus era en quei trest desiert
Termetta en nossa miseria confiert!"
La sera arriva — ed ussa preu mira:
Dalunsch enamiez la vasta planira
Salida la palraa ciin verda cornna;
20 Cun anim igl äsen la tenda tschancuna,
La sontga familia ei ussa spindrada,
Maria descenda sil tscbespet beada.
In' aua sereina dasperas sberbuglia,
Con leda sefier' ella sin la schenuglia
25 Engrazia al Segner, confort' igl affon,
Cb' ei uss dal Stilett liberaus senza don, —
Las steilas comparan sbrinzlont egl azur,
Maria emblida la tem' e dolur:
Sil tscbespet fluriu gie dierm' il tscbutett,
30 E ruauss ussa regia entuorn il pastgett.
Cuu fatscba migieivla sclarescba la glina,
Ed aungels dil tscbiel circumdattan la tgina
Dil Vicrf incaruau, per vegliar en legria
Spei dultscb Bambin e la mumma Maria.
Nossa viarva.
(Ineditum nacli dem Autograph des Dichters.)
Eomontsch, romontscb ei nies lungatg,
E viva nossa viarva,
Schiditg SCO sin nos quolms il matg
Flurescba nova jarva!
5 Romontscb tunav' il griu dils Rets,
Che tiel coinbatt clamava;
812 Florin Camathias
Salid romoutsch dils grischs tut leds
A Trun 'gl ischi tedlava.
Romontsch, lungatg de nos babuns,
10 Till plaid ei sco lur spada,
Che inimitgs tagliav' afnns
En caulda sanganada.
Komontscb, nies vcgl lungatg grischun,
0 retica faviala,
15 Eis ti buc il pli niebel dun
De nossa tiara biala?
Romontsch, lungatg alpin sonor,
Tiu tun ei deletgeivels ;
Tiu cant dat anira a nies cor
20 De stav a ti fideivels.
Romontsch, min car lungatg matern,
Empriu hai tei en tgina,
E dultschamein en miu intern
Aud' jeu la vusch carina.
25 Perquei, Romontsch, stai nies lungatg
E viva, nossa viarva,
Schiditg SCO sin nos quolms il raatg
Verdegia nova jarva!
Inschriften 813
Inschriften.
(Aus der Wallfahrtskirche Maria della G lisch in Trans.)
I.
In entir lodeiuel Vishinadi de Morifsen dat
Perdiggia, qualmeing el gl' — 1703 compegi
liaus enten in grond Brifsaa — da brifhar'
tut lur Vig, tras emperraetter — Procefs
fiun tier Maria della glish k Trunt mira —
ciilufameing uegniiis prel'r.
II.
Niis dus Joseph Facinella
a Gulielm Sarlett Merca:
dons del Mont S. Bernad
efsent stai fil Lag de Lindau enten prigel
grond, tras fä,r in Vutt tier Nofsa Donna della
Glish a Trun efsen miraculufameing liberaj.
1704.
III.
Anno, 1720 Als. 19. de febroar Suenter Lamprima Domemga
De Cureifma : la Noig: Antuor Las, 8, eifei uigniu La Lauina
giu, dilg Cuolm de plata Coschna, a da Rfit en Las fanestras
a Las portas, Della Bafelgia Da Nofa Doiöa della glischi,
et ei Stau Tuttauia Bia Neif enten Bafegia, e Bucca
Stez La Glisch Traf La Pufonza da Nossa
Dona della glisch 1723.
IV.
1728.
Esent a nus Cordäu
tier ina gronda
Miferia a dischgratia
Vein Nus Rogau
La Muiiia da Diu
Della Lisch Et en
tras ella vani
Liberal Ano
Dom 1728.
814 Inschriften
V.
0, MARIA Della Gliscb iau ei Restiert Gracia enten vetta ad entten malzonia.
AiTo 1772 bein de lionur meriteivla Donna Siniura Capitaniesa Schollastia De
Antonniis
VI.
1791.
EX VOTO
Nosa Dona a Mei
pergirau dil mann
Ca iau vnai giu Sitau
Nosadona po Tuzs gida
dela lein SeFiDa
iau miSTeral Condrau
balsart de monT.
VII.
LA MUMA DELA LISCH ANUS GIDAU CH EL AFON A
WETA ENFLAU IL PULS A BATIU IN ELG AST ATIERT
CH TOT AVIU GRONDA MIRGLA DEVENTA
Jeanes Pacuhis Chagianart Ona Maria nata cbaplazi.
1812
Finch 'sehe luschrift.
(Aus der Gerichtsstube in Disentis.)
Gion Franzesc Fincb Staus Girau Della Ludeivla Visnaunca De Brei!
II on 1791a 92a 93a 94a 1799a 1800 Ils 2 De Serciadur Scbentaus Mistral
de Ilg Ludeivel Comin En Tras Ils Inimigs Franzos Privaus De Siu (Jfezi
En Tochen II on 1802 Ils 24 De Avoust Turnaus Ad Esser Confir Maus
Mistral Lautra Gada Et Ei Lautra Gada Privaus De Siu Ufeci Ils 18 De
October Entocben II On 1803 Ils 11 De Avrel Turnaus Aeser Confir Maus
La Tiarsa Gada Mistral En Toch II On 1804 Ils 21 De Mag Ael Vensiu
II Siu Ufezi Ei Scaret Cau Per Inna Memoria.
Nachträge, Steffan Gabriel 815
Nachträge.
STEFFAN GABRIEL.
Ilg Ter Snlaz da pievel giuvan; trag Steffan Gabriel. Sqiiitfchan a Basel, en la
cafa da Joan Jacob Geoath. UDGXI.
[f. ar] A Tuts Vers 5
Cartents da la Ligia
Grifcha
ILG CARSCHkioun ven ad effer fuenter quefta vitta, ner en tfchiel,
ner en uffiern: quels, ils quals vengian en tfchiel, ean da tal guifa beai
cha nagin cor da carfchkioü p6 antallyr lur beadientfcha : quels, ils quals 10
[f. a'] vöngian en uffiern, ean da tal' guifa paupras creatiras, cha naginna
lieunga da carfchkioun p6 dar d' antallyr lur angufcha. Quels en tfchiel
vöngian ad effer fpindrai da tut mal, da tutta dalur, a triftezchia: quels
elg uffiern vengian ad effer en tut mal, dalur, a triftezchia: Quels en
tschiel vöngian ad effer enten perfeg bien, perfegchia latezchia zenza naginas 15
larmas: quels egl uf[f. b'Jfiern vöngian ad effer en gronda peina, enten
bargyr, a fchgrizchiar d' ils dents zenza nagin cunfiert. Quels en tschiel
vöngian ad effer pleins d' fabgientfcha , giftia, a foingchezchia fuenter la
fomellgia da Dens: quels elg uffiern vengian ad effer pleins d'malizchia,
naufchadad, a blaftemmas fuenter la fumellgia da Satanas. Quels en tschiel 20
vengian ad effer fitai cun grond' hanur, [f. b^] glierg' a maieftat, eis vengian
k tarlgifchar fchko las fteilas, je fchko 'lg fulelg, eis vengian ad effer
fumlgionts als Ounguels : quels elg uffiern vöogian ad effer vafchky cun
turp, a zanur; eis vöngian ad esser fumlgionts algs dimunnis. Quels en
tschiel vöngian k ver, a guder la lagreivla vifta da Deus: quels elg uffiex-n 25
vengian ad effer ferrai ora, da la vifta, a grazchia da Deus. Quels en
tfchiel [f. c] vöngian a ver cumminnonza cu 'Igs Ounguels, Patriarchs,
Prophets, Apostels, a Martersj cun Abraham, Ifaac, a Jacob; cun Moifes,
816 Steflfan Gabriel
a David ; cun Petrus , a Paulus , a cun eis en grüda latezchia ludar Dens
ä femper : quels elg uffiern v^ngiä k ver cumminnonza cu 'lg Giavel, a feas
OuDguels, cun tuts infideivels; cun Cain, a Saul ; cun Pharao, ad Herodes;
cun Judas, a Pilat, a cun eis femper bargyr, [f. c^] urlar, a fchmaladyr
5 1' hura, fin la quala eis ean nafchy. Quels en tfchiel v^ngian ad effer en
quella beadientfcha perpetnameng zenza naginna terama da perder quella:
quels elg uffiern v6ngian ad effer en quella peina perpetnameng zenza
naginna fprouza da vangyr fpindrai da quella. Quels en tfchiel vöngiau
ad effer en quella beadietfcha bucca mai töta milli ons fchko fteilas en
10 tfchiel, a [f. d'] fabbluns da la mär, mo a femper: Afchi er quels en uffiern.
Quont gronda ei la mar ? Seh' Unna furmigla vangifs aminchia milli ons
Unna gada, a buvefs er da quella, a Dens amparmattefs algs cundamnaus,
cha cura quella furmigla vefs tut buvieu ora ia mar, fcbi duvefs lur peina
ver fin; fchi fuffei ounck fpronza d' Unna fin: Mo quou ei naginna fpröza,
15 lur fieug mai na ftizza, [f. d^'j lur vierm mai na miera, 0 paupers quels, ils
quals v6ngian cundamnai ! I fufs ad eis pli bien, ch' eis mai na fuffen nafchy,
0 beai ean quels, ils quals furv^ngian quella beadientfcha.
Damai ch' ilg faig ftat afchi, fchi duvein nus bein metter tut niefs faver,
a puder lundervia, cha nus vangian buc en quella cundänatiun, mo cha nus
2()pudeian furvangyr quella beadientfcha. [f. e*'] Mo cho p6 ilg carfchkioun
furvangyr la vitta perpetnaV Qual' ei la dregchia via da vangyr en
tschiel ?
Dens nus ha muffau quella via tras la foingchia Scartira d' ils Prophets,
ad Apoftels.
25 Quella S. Scartira muffa, cha Dens hagig fchkaffieu ilg carfchkioü fuenter
fia fummellgia, buns, gifts, a foings, cV el vefs pudieu furvangyr quella
beadientfcha.
[f. e^] Quella S. Scartira muffa, ch' il carfchkioun feigig tras an-
ridar da Satanas curdaus giu da Dens, ad haigig pardieu quella bea-
30 dientfcha.
Quella S. Scartira muffa , ch' ilg carfchkioü veugig uffa ratfcherts ent
ilg puccau , a ch' el nafchig enten la naufchadad ; cha feas partraigchia-
ments feiä naufchs da pitfchen fi; ch' el poffig bucca fa partarchiar d' bien;
ch' el hagig naginna cuna[f. f'Jfchientfcha da Dens; ch' el hagig naginna
35 charezchia vid' Dens: naginna charezchia vid' fieu parmer carfchkioun;
ch*el feig morts ent ilg puccau; ch' el feig ün anamig da Dens; ch' el
hagig vingiau milli gadas la perpetna cundamnatiü , a peinas d' ilg
uffiern.
Quella S. Scartira muffa, cha naginna creatira hagig pudieu gidar il
40 carfchkioun or da quella cundamnatiun : Mo [f. f^] cha Dens s' hagig prieu
puccau da nus, nus hagig dau fieu Füg, il quäl feig davantaus Im
ver carfchkioun, a nus hagig cun fia mort fpindrau da la mort per-
petna.
Ilg ver Siilaz 817
Quella Scartira muffa, cha la mort da niefs fpindrader Chrift nizeigig
mai als vers cartents.
Quella Scartira muffa, cha Deus dettig ä quels, ils quals dein vangyr
falfs, ilg foing Spirt, ilg [f, gr] quäl lavurig enten eis, tras udyr ilg plaid
da Deus, vera cunafchientfcha da Dens, vera, viva cardientfcha, vera viva 6
ubadientfcha, a foingchezcbia, a turnentig enten eis la furamellgia da Deus
fuenter la quala ilg carfchkioun ei ftaus fchkaffieus.
Or da quei pudeits antallyr, cha nagin na p6 furvangyr la vitta per-
petna zenza vera, viva cunafchientfcha da Deus. [f. g*] Parlgez gy niefs
fpindrader Christ a fiu Bab Job. 17. V. 3: Quei ei la vitta perpetna, cb' eis 10
dein ancanufcher tei fulettameg ilg ver Deus, a quei cha ti bas tarmefs
Jesu Cbrift. A foing Paul gy 2. Thefs I. V. 8 : Cha cur Chrift vöngig ä
vangyr giu da tfchiel cun feas Ounguels, fchi vöog' el cun flomma da iieug
k ftrufigiar quels, ils quals bau buc ancunafchieu Deus.
Quella cunafchietscha [f. h"^] dat Deus ä quels ils quals dein vangyr 15
falfs tras udyr, a lögiar il plaid da Deus, tras urar, a tras cantar Pfalms,
a Canzüs fpiritualas : Quella cunafchientfcha po nagin furvangyr zenza
gronda lavur, a fadia. Parchei fchko la terr' ei fcbmaladida, cb' ella fto
cun gruda breia vangyr luvrada, fcb'ella dei purtar bien frig: afchi ei noffa
natira er afchi guaftada, cb' ella fto cun gronda [f. b^] breia vägyr muffada 20
ont cb' ella amprendig d' ancanufcher Deus bein andreg. Cuntut, 6 vus Babs,
a Mummas, muffeit cun flys vofs uffonts da pitfcben fi la vera cunafchientfcha
da Deus, par cb' eis cun vus anlemmel poffen furvangyr la vitta perpetna:
0 vus, ils quals veits ilg uffici d' ilg Oberkait, veias quitau par viefs pievel,
cb' el amprendig d' ancanufcher Deus bein andreg; 0 vus [f. i"^] furvients 25
d' ilg plaid da Deus, 6 vus pafturs, vallgeit par voffas nurffas , fparngeias
bucca breia da las manar tiers vera cunafchietfcha da Deus, zenza la quala
nagin na p6 furvangyr la vitta perpetna. Scha vois u£Fonts, fcha viefs pievel,
fcha voffas nurffas amprendan buc la dregchia via d' ilg falid tras voffa
culpa, fchi ven Deus lur foüg k dumädar da vofs mouns. Ezech. 3. Mo 30
[f. i^] damai chi ha plafchieu ä niefs Deus da mi metter fi, bucca mai ilg
uffici dad ün Bab, mo er ilg uffici dad ün furvient da fieu plaid, fchi hai
iou avont ün tempfet fcrit queft Cudefchet bucca mai per meas corporals
filgs Luci, Steffan, Martin, a Men-Fort-, mö er par meas uflfonts fpirituals,
a fcbkulars a Lgiont, ad ä Flem: a damai cb' iou hai viu, cha queft Cu- 35
defcbet ba faig buc [f. k'] pitfcben frig: parchei cb' iou hai favents udieu
giuvnals, a mattouns, je er pitfchens uffonts dent quint da lur cardiStfcha,
uront, a cantont öv da queft Cudefchet cun gronda miravellgia, a lagrament
da quels, cha tadlavan tiers; fchi hai iou vulieu bucca mai par fparngiar
gröda fadia da fcriver giu; Mö er par cumparchyr quei cun autras Bafelgias 40
da la Ligia Grifcha, quei vulieu [f. k v] lafchar fquitfchar : Cunzunt par quei,
cha en queft lunguaigk mai nan ei fchquitfchau naguotta ; a cha denter
queft lunguaigk, a quei d' Ingiadinna mia cbara patria, ei gronda differentia.
Romaiiisehe PorscLungen VIII. 52
gjj:^ Steffan Gabriel
Cuntut rog iou tuts vers Cartents, ch' eis völgian prenderfi quefta lavuretta
enten bien; a ruguar cun mei anfemmel niefs Deus, ch' el v^lgig qiiella
banadyr, ch' ella fiirvefchig ä fieu [f. l'] laud , glierg' ad hanur, ad a, iiiz
da Ha Baselgia, tras Jesum Chriftum, Ameu.
A Lgiont 3. Febr. Anno MDCXI.
Stephanus Gabriel.
IN CÜRT CATECBISMIIS Par quels, ils qiials faii biicca fcarüra.
[p. 78] lOu hai parchieu giu ilg pievel giuvan da la Bafelgia da Lgont
en treis parts. L' amprimma ils uffonts da quater antroqua (in dudilch ons,
10 quels fatfch iou fuenter Pafchkas vangyr en Bafelgia treis, ner quater du-
mengias fuenter giantar ad urar. L' antra ils fchkulars, quels fatfch iou
vangyr tutta ftad aminchia dumengia ilg priedig fuenter giantar k gyr fi
quella fumraa da la Cardientfcha fi zura fcritta. La terza part ils giuvnals,
a mattouns da dudifch antroqua fin trent' ons, quels fatfch iou vangyr treis
15dum^ngias ont Nadal, treis ont Pafchkas, a treis ont Tfchinqueifmas, ont
cho yr tiers la Tscheina k dar quint da lur Cardientfcha; a par quefts
hai iou fcrit queft curt Cathechifmum, ilg quäl er quels, ils quals fan bucca
fcartira pon chieuutfch amprender.
ANZAQÜONTS PSALMS DA DAVID A CÄNZÜNS SPIiituals.
20 Da cantar en Rumontfch da la Ligia Grifcha.
|p. 109] Psalm XXXI.
Quefta Canzun ei faigchia ent ilg on 1604. cur ilg Reg da Spania ha
bagiau la fortezchia en Vultlina. Sa cota fchko, In dich hab ich gehoffet
Herr. Item fchko, Da Jelus an dem creutze stund. Ite fchko, Es ist uns
25 ein Schnee gefallen. Item, Ich weiss mir ein edle Keiferin. Item fchko,
Sommer wo bist fo lang gefin.
NUs fpronza vein fin tei Sengiur
Vangyr nus lai buc k zanur
Nus vellgias ti fpindrare:
Nus ve nagid,
B Clin ty' vartid,
0 Deus, ö Singer chare.
|p. 110] Las ty 's urellgias arve fi
Niefs rieug, ö Sfenger, aude ti,
Fafchkinne Senger baulde,
10 En prignel grond
Anzaquonts Psalms da David a Canzuns 819
Nus ftein bein zunt,
Si leve cun tieii guaulde.
Niefs fcharmiader tiers nus ftai,
Ch' nus veian niefs agid vid' tei,
IB Nus gide vurriare,
Cun ty' vartid
Niefs anamig
Ti gide fugiantare.
Fortezchias fan eis bagiar,
20 Cun quels latfchs vult' nels nus pilgiar,
Schko cur ün pelg' utfchelfe :
Deus ven' agid^
Cun ty' vartid
A fpazze lur caftelfe.
25 Ti eis niefs crap, niefs grip, uofs mirs,
Niefs fchilt, fut tei efs' nus fagirs:
Ti nofs' eis er fortezchia:
Quou lein nus ver.
[p. 111] Chi vult nufcher
30 Ti nofs' eis er farmezchia.
Cuntut fcha gie ilg mund fufs bein
Da Spangiers, a dimunnis plein,
Cha leffen nus ftrunglare,
A tut ilg mund
35 Ancunter zunt
Lein nus buc zageiare.
Quel cb' a gidau ilg ferm Samfon,
Jofua Moyfes, Gedeon,
Quel ch' a pudieu gidare
40 Avont bears ons,
Nofs pardavonts
Ven nus buc bandunnare.
Nus vMlgias Deus dfeimeng gidar,
Nus bucca ti ad eis furdar,
45 Nus bucca lai vangyre
Cun nofs uffonts
En fut lur mouns;
Fai quels Tyrans muryre.
Scha ti nus völ Deus castigiar
50 Da tei nus bucca lai fcarpar:
52*
Ö20 Steffan Gabriel
[p. 112] Seh' eis gie nus prender pöne
11g niels terrein,
A chei ch' nus vein :
Quoi porta pitfchen donne.
56 Ilg tfchlel ftön eis k nus lafcbar,
Seh' ilg cor duefs ad eis fchluppar.
Nus ti parehir' 6 Deufe,
Cun tia fei
Nus gid' tiers tei ,
60 En tfchiel tiers tuts ligieufe.
[p.l94| UNNA CANZIJN DAVART ILG
Dabat d' ilg Spirt a da la Garn.
Gal. 5.
Saconta ent ilg miedi'fehko, Nun hoerend zu jhr Christenleuth.
VUs tuts tadleit fi cun buntad^
Cho Spirt, a Garn bau grond dabat,
Afchi gig fehko 'lg cartent tfchou ftat,
Quels dus han tfchou für terra
5 Adinn' anfemmel guerra.
La Garn gy: Jou funt frefehk, a foun,
Bears gys hai iou avont ilg moun,
Ont cha meas velgs gys vengian noun,
|p. 195 1 Vi iou ftar frefchkamenge
10 A viver ledamenge.
Ilg Spirt gy: Jou na ta cuffelg,
Turner deis Dens ti naufeh fumelg,
Gulponts eis femper ti k quel
Da erer, a favundare,
15 Sieu plaid buc ä fehbittare.
La Garn gy: Jou funt bein zund fin
Cun buns cumpoings ti 'lg chietfcben vin,
Da bunna v^lgia nus vangin,
Gantar, fallgyr, faltare,
20 La fchonza vugeiare.
Ilg Spirt gy: Sehe 'lg rieh um figet
Vive er femper en daleg
Unna Canzun davart igl, dabat d' ilg Spirt 821
Cun olm' a chierp navent ftuet,
Ent, ilg uffiern vaugitte,
25 Scbko Chriftus sez ha gige.
La Carn gy: Chei quitau da quei?
Bears gys hai iou avonta mei,
Ch' iou pofs Star giu ounck bein da quei,
Cur iou fto ftar fin pingia
30 Schi lein nus ngyr parinna.
[p. 196J Ilg Spirt gy: Ti ha8 buc il guault,
Mo quei chi se ent ilg tfchiel ault,
Ils giuvans, v^lgs, tuts mieran bault;
Lur' ei da Deus fchantada,
35 A chi bein zunt zuppada.
La Carn gy: Sera, uer daraoun,
Vez iou ch' ilg mund tut pellg' a moun :
Tut guarda s' ilg daleg muudoun,
Afchi vi iou er fare,
Dinton ch'jou pofs tscbou I'tare.
40 Ilg Spirt gy: Quei temps vßn, 6 narr,
Cha ti ftös tichou navent tilar,
Chei ven quou rauba ta gidar?
En pulvra ftös ti yre,
En quella bault fchmarfchyre.
45 La Carn gy: Dei iou mei lafcbar
En ün chiern caura zvuugeiar,
Daleg d' ilg mund tut bandunnar?
Buvein, giugein, falteiue,
Deus nus pardunna beine.
50 Ilg Spirt gy: Auds ti ftös muryr
Tiers quei vßn Christ bault ä vangyr
[p. 197] A chi bein zunt fchkatfchar ilg ryr,
Ils prus en tfchiel manare,
Ils naufchs ä cundamnare.
55 Nus gide ti, 6 Deus puffent,
Cha nus pudeian tapframeng
Survenfeher tut naufch tentament,
D' la Carn, d' ilg Mund, a Giavel,
Ir en tieu Raginavel.
822
Steffan Gabriel
INA CANZUNda qaels 9 humiueos, ils qnals eu ent ilg oii 1652 ils 7 gis da
Jenuar rangi anturn en ina Lavinna silg Guolm da Riein.
(Inedituin nach Ms. Rn.)
1. 8.
II gist Deus fa par amproar,
Scha nu8 nus leigian milgiurar ;
Faig Unna causa da grond gir,
ch'in a scadin sa dei scbnuir.
2.
5 Quella vi jeu descriver cuort
Par ragurdonza da la mort
Danof nosfrars, ch'an questUnviern
Vangi en la Lavin antuorn.
3.
Dils sedisch tschient Tschun
quonto dus,
10 Davos On niev quäl sils siat gis,
Sin la Mezemna empau on gi
Lavanen quindisch humens si.
4.
Tuts quindisch maneu si Madens,
Eis venan quei mes si savens,
15 Par fein, ch'els venan sum il Cuolm,
Nagin duster fo queu lavont.
5.
Sum ils Madens il gi parret,
La neif si sum sur eis rumpet,
En ina gada tuts pilgia,
20 Nagin dad eis navend mitscha.
6.
Eis tuts a faigs vanginen sut,
Ils nums dils morts ein tscheu
giu sut:
Sylvester d'Hans petschen, Jo-
hanes Duf,
Florin Sylvester a siu frar duf,
7.
25 Jon petschen , Camenisch a Duf
Gion biet,
Florin fonteuna a Jon Caviezel,
Er Gieri Clau, quels uof agual
Mena la neif giu en ünna Vall.
Tscbels sis gida Deus ora sez,
30 Pon el ludar a vegnir pli cretts,
II quäl ils ha spindrau d'la sort
Or da la bucca da la mort.
9.
Quei daventa en in annegg,
La gleut curre|t], cava buc dreg,
35 Afflauen Igez gi zund nagut,
Pir Igiauter di, al tierz ault sut.
10.
Afflanen tut[s] en pischen Krais
Bials ad antirs, vi gir sco Igeis,
Vanginnen d sera ilg Vendergis
40 Tutts satterai nof en in gi.
11.
Fo grond Cun Cuors a grond
bargir,
Nagin cun plaids po ora gir;
Ser Josua figet il plaid,
Deus dostig tuts da mal a laid.
12.
45 Deus ei ün gies[t| Deus Deus cun
scadin,
A fa antiert zun a niginj
El peisa a masira tut,
A senza fraud fa el naguot.
13.
Quei fo da siu priedi il fon-
damen,
50 Vis pir tutt taniu endamen;
Mo biars han schon tut emblidau,
0, dirra glieut, o, grond pucan.
14.
Deus dett ad eis, a nus scadin
Leda Lavada a bunna fin;
55 A gli seig laud, gliergia ad honur
Tras Christum Jesum, nies Signur.
Meu-Fovt Gabriel 823
MEN-FORT GABRIEL.
Uratinns salideivlas Tras D. Joh: Avenarlus. A Carfchentau Ciiii las üratiuiis da
Fefts. Sqiiilfchaii a Basel tras Joh. Rud: Genath. Siu cuft da Baus Virich Dauer
en Cuera. Eut iig Onn 1663.
[p. 1.] 0 Senger ti Tutpuffent Dens, grazius buntadeivel Bab da Tschiel: 5
puffeivlameng duvein nus tei ludar cun la bucca a cu' lg cor da tut temps
adinu' adiiia: mo viffa da queft temps cunzunt. Ufs' eifei pufchpei quei
plafclieivel temps s' ilg quäl uus a tut la Chriftiounadad dnvein nus ragurdar
da quei grond a Soing Secret; co ti, 6 Deus, feias fcuverts enteu la carn,
CO ti feias avdaus deter ils Carftiouns, co ti bajes lafcbau ver tia Gliergia 10
[p, 2] d' ilg fulet nascbeu d' ilg Bab, pleius da grazia a da vavdad.
A nus ei pufchpei tras fpira grazia faig a faver quella lagreivla fali-
deivla nova; Numnadameng ch'ä nus paupers pucconts feig nafcbeus ilg
Mesfias a Spindrader, ilg quäl ti has amparmeff ent ilg Paradys. Tieu
fulet nafcbeu perpetten Filg, ilg quäl ei da femper nou ftaus eu la fumellgia 15
da Dens cun Tei a cu' lg S. Spirt, ba preu si buc ils Oungels, mo ilg fem
dad Abraham: la noffa^ la noffa numnadameng la natira da Carftioun ha
el bucca sbittau, mö preu fi quella enten perpetna Uniun cun fasez perpet-
nameng: Deus a Carftioun eis el, duas Natiras enten Unna parfunna nun-
mafchadadas, nunfparchidas, el ei niefs Emmanuel, Deus cun nus. El era 20
en la fumellgia da Deus ad ha [p. 3] preu fi la fumellgia dad ün furaelg.
El ha preu fin fafez carn a foung. A nus fes frars eis el davantaus
fumlgionts en tuttas cauffas rafalvont ilg puccau. Nus ancunafchein, 6
Deus, ca quei tut ei davantau par ün cunfiert a nus paupers pucconts.
Land, hanur, gliergi' ad angrazchiament feig dau a chi, o dulfch Senger 25
Jefu Chrifte, quei ch' eis, quei c' eras, a quei ca vens. Ti eis ftaus en la
fumelgia da Deus, ad has ouncalura preu fi la fumellgia dad in bafs
fumelg. 0 Senger Jefu Christ! Ti has dau tatez en la parfunna da tia
Mumma, par ca ti poffias fuenter quei dar tatez per nus vida la Crufch,
a nus pudeffas fpindrar d' ilg puccau, da la mort , d' ilg Giavel, a d' ilg 30
Uffiern. Ti eis davantaus Filg da Carstioun par ca nus pudeian davantar
u£Ponts [p. 4] da Deus: ti eis nafcbeus en Unna ftalla par ca nus pudeian
ftar fin Tschiel: ti eis ftaus denter ils limaris par ca nus pudeian ftar
denter ils Oungels: ti eis fcbafcheus en ün purfeppi, par ca nus vaugian
fpindrai d' ilg Uffiern : ti eis fifchaus en peaz par ca nus pudeian vangir
fpindrai d' ils ligioms da la fcüradengia, a da las cadeinas d' ilg Uffiern: 35
paupers eis nafcbeus, par ca ti nus fetfchas richs enten Deus, a nus meinias
ent ilg lieug da la perpetna richezia Coelestiala, 0 grond, 6 Soing fecret
da Deus.
{^24 Men-Fort Gabriel
Dens ei Icuverts ente la carn, ancanufcheus par gifts ent ilg Spirt : el
ei cumpareus a' Is Ouugels: el ei pardagaus a' Is Pagouns: carteus d' ilg
Mund: preus fi tiers la Gliergia. 0 ti grazius Deus! Nus paupers uffonts
dad Adam a dad Eva (avein a cartein, ca Senza quei [p. 5] uflfont vellan
5 nus a femper ftuveu effer fraaladi a cundamnai. Quei tut ei davantau par
ca ti muffias tia carezia vida nus: nus araprefte la grazia ca nus carteian
ferraameng ca ti haies dau tieu Filg par nus fpindrar, a ca nus pudeian
dacormeng nus lagrar da fia nafchienfcha. Ils Oungels han cunmmandau
als Pafturs ch' eis deian buc tumer: ils Prophets han gig a la filgia da
lOSion cb' ella deig fa lagrar, parchei ca fieu Reg vengig tiers ella. Senger
nus dai en quella latezia parchei ca quella ei Unna fagir' anfenna ca quei
uffont feig nascheus bucca mai ad auters, mo er a nus. Sco ti has eut ils
Pafturs anvidau ün grond ifer dad ancurir quei Spindrader, afchia dei er a
nus la grazia, ca nus ilg ancurian nu ca nus ilg favein afflar : ilg anqurian
ISfin Tfchiel cun nofs' [p. 6] ifriga urazchiun: ilg anqurian en tieu S.Plaid
cun tadlar quei flifiameng: ilg anqurian en ils S. Sacraments cun Unna
vera viva cardienfcha. A fch' ei plafcheff a chi, ca nus ftueffan anqurir
quei dalunfch cun breig a ftenta fco ils sabis da la.
Damoun, fcha nus dai Iura la grazia, ca nus lafcheian buc fuenter
20 dad anqurir antroqua ca nus lafcheian buc fuenter dad anqurir antroqua
ca nus ilg afflein : a cur nus ilg vein afflau ca nus deian duns a Igi, en
ftailg d' Aur deian fchubers cors, en ftailg d' Incens deian datfchertas,
ifrigas, devotiufas uratiuns, en ftailg da Mirha deian c6rs baff a fmacaus.
Senger nus regie cun tieu S. Spirt, ca nus figeian hanur a tieu Filg nieff
25 Spindrader, tumeian j quei , taneian char quei, ludeian angrazcheian quei
cu' lg cor cun la bucca, cun la vitta. Nieff cor feig il purfeppi ent ilg
quäl quei [p. 7j Spindrader fchaigig: niefs antalleg, noffa memoria, noffa
velgia, nofs' Olma feian las fafchas enten las qualas tieu Filg nieff Senger
a Spindrader feig fischaus a plagaus ent, tieu Soing Plaid feigig la fteila
30 ca nus raeinig tiers tieu Filg Jefum Christum , par ca nus cu' lg temps
pudeian star cun el en la Bethlehem Ccelestiala, ent il lieug da latezchia
ca nagin cegl ha vieu, nagin urellg' udieu a nagin cor da Carftioun sä
antallir A la falideivla nafchienfcha da nieff Senger Jefu Chrifst feig dau
laud , glierg' hanur da Semper antroqua femper tras Jefum Chriftum niefs
35 Spindrader. II quäl nus ha cun fia Soiuchia bucca afschi muffan dad urar,
Bab nofs.
Gieli de Monte 825
GIELI DE MONTE.
Ina nizeiVla a daualiusa fiiorina da udir Wg Offici della s. Messa. Scuziau enten
Prag Perinifsu Siiperiorii Anno 1670.
[A^] Ludaus, Benadius, glorifighaus Seigi, ilg Dulfch, a Saingli Num
da JEfus, da totz fidejuels femper a femper mai, Amen. 5
In quort fondament, da far oratiuns, a gy paternos, a paterchiar enten
udir ilg Sacrificy della Sainghia Meffa, mes g[i]u(i) ot latin enten tudefch,
a lungaig Ramonfch della Lighia Grifcha, della pai*t Sura.
Da Gieli de Monte Spiritual Molvagantz.
[A.2] Molto Illre & Rsfimo Sig: Sig: 10
CHRISTIANO
DE ARPAGAUS
Dotore de SS. Theologiu , Can: de Coira Dignrao, & Vigmo Decano
della lega Griffa, & Curato de Lumbreino &c. COnfidaron, ilg gron adaig,
cha minghia fideivell Chrishzoun Catholig, Dei haver per fiu Salit, a quei 15
fpecialmeing in gy a minghia gy enten udir ilg Saingh Sacrificy della
Mefa eis ei Catau per bien, da din lur nief rafchziert Confratello, a fideivel
amig Sato Scrit; Da far, far quefta paucha fadigia; a queft cuodifchet per
in falit, fco era per ina enzena, da tota encunafchieufcha a Carezia; ca
prefentar a V S. molta Illustre, & Rma, fca cau a bein me[B.^]riteivel Decano, 20
con totz ils Reverend: Signurs, a Cars Confratels Spirituals; cha el con
ils Sig : Confratels poffen, a Deien quelle paccha enzena da Carezia enten
tota buna fin faig a quefta einfaltiga ovra , enten, tot bien rafcheiver, a
fventer lur bien plifcher, parchir ora , a quela Undreivla Giuventegna, da
quels Ludeivels a Niebels Comintz grantz, Lumneza Lacadi lafopa, Ico 25
era a tatz quels cha partegnen fat il Venerabill Capitell; Sina quei cha
tota quella bialla giuvantegna, tont ply Crefchen enten lur Devotiun, a la
fefchzen participejuels , da quei gron fcazi, a C(n)[u]ftejula U(r)[n]frenda
da Vera Carn a Soaungh da nies Segner JESU Chrifti; per in ragiert della
fia Sainghia a Petra Paffion, cha la tras, la Sainghia Card ienfcha Catholica 30
vegni engrandida, a Dious [B.^] Vanganfameing ludaus a Bonadius, a tras
g(t)[r]atia da Chrifti JESU, a riug a maritar, della lia Sainghia Moma
MARIA, con tatz beaus Saings a Sainghias Pudein totz Vignir tier la per-
petua gloria. Amen.
Lur fideivel Servitur a Confi-atello 35
Gion De Capaul.
Totz quels cha legien queft Cuodifch Seigen da mei da Cor Salidai, a
rogan diu per mei.
826 Baizar Al\g
fD.\] Cura cha ilg Spiritual wafiii ilg Altar cha partraglii, cha Christus ei Jens enten
ilg Jert, a gy questa Oratiuu.
0 Segner Jefus Chriftus, ty Füg dilg wer ä uif Diu, il quäl per mei paupar
puchont; uignent nou tier la tia petra Pofiun, has con grondas temes a
5 dalurs, wolontariameing furf'riu; Dai a mi tia Soiughia gratia cha jou poffi
totas quelas anguofchas, a petradatz per mos puchaus, enten tia amur com-
portar, a wer part della tia Sainghia Pafiun, Amen.
[E.^] Cura cha ilg Spiritual eiifchziewa la Mefsa, fcha partraghi, cha Christus a Faig
la fia Oratiuu enteu ilg Jert.
IQ 0 Segner Jefus Chriftus ty Füg dilg wer a wif Diu; farton cha ty as
faig la tia oratiun enten ilg Jiert; as woliu effer dilg Oungell confortaus;
dai a mi tia Sainghia gratia cha enten wartit, della tia Oratiun, ilg miu
bein Ouugel feigi adina fpera mei a mi conforti a parchgiri awon tot mal,
Amen.
15 BALZAR ALIG.
Enzacontas Canzuns spiritraias, Squitfchadas a Cuera fi Cnort de Giou Gieri
Barbifch, 1674.
Laudatr pueri Dominum, laiidate Nomeu Domini.
[p. 1] DEpia ch' igl Reg David en las 112 pfal. comonda, ca la Juven-
2Q tegna deigig ludar Diu, fchend: Ludeit igl Segnur, Ludeit igl num digl
Segnur. A era ca S. Paul Col. 3. & Eph. 5. comonda ca tuts Chriftgiuns
deien ludar Diu fchend afchia; Vegnias pleins dil Spirt Soing, plidont ä
vus fetschi cuu pfalms, a Canzuns digl laud de Diu, k Canzuns Spiritualas,
cantont, a Diu en vos Cors; S'hai iou per prii ä niz della Juventegna, a
25 cumin pieuel , enquriu enfemel enzacontas canzuns Spiritualas, per Cantar
en Bafelgia, ad era en Cafa, perquei ca Dens vegnig ludaus de tuts Juveus
ä Vcgls; ad autras malnizeiulas, alla Juveutegna periculufas Canzuns
vegnian terlafchadas, ä caffadas. Trasquei hai iou ferma fperonza ca
quella pitlcbna lauur furvefchig bein tier igl laud ad honur de Diu, ä feigig
gQiiizeiula k gli legider, Amen.
Canzuu digl Advent,
Es wolt guet Jeger jagen, per Ramousch.
[p. 2] Muet ei ora in Catschadur
tras il thron digl Paradis
Enzacontas Canzuns spiritualas 827
affla Maria la clara arur
la damaun ent igl vegnir gijs.
5 Ilg Catfchadur, che iou maneig
cun in Aungel eis el catfchar
Gabriel per nura aneigg
giu de tschiel era el fgular.
Igl Aungel funa la fia trumbetta
10 quella fu schi bein tonar
Maria de gratia eis coplanida
iou davart Diu fun tei salidar.
Salidada feies ti Maria
6 ti niebla Purschalla
15 ti vens portar tutta via
ina schi gronda novialla.
Tiu bift quel veen portar
in afond fenza nagin hum,
cha tut feafiu en ina gada
20 ciel a tiarra a tut igl mund.
Maria avout Diu fe humiliar
tiers el plidaa cun devotiun
la tia veglia fei daventar
Diaus vdee la fia oratiun
25 Purschalla quei has ti vrbiu
[p. 3] cun quei igl fiu foing bift
retfchevet igl da Diu
quei ei nies Segner Jefu Christ.
C a 11 z 11 n (1 e II a Q u a r o i fni a.
[p. 21] Ludaus feies ti Segner Diaus, tras tiu marteri grond,
a fempermai vndraus fin igl tiu ault tron,
ti ch' has nus fpindrau afchi bütadeiulameing
tiu Bab per nus rogau brigient fchi pittrameing, Kyrieel.
5 0 miu char Se(d)[g]ner Dens ina figlia ha tei portau,
con ruch hau ils gi[p. 22]deus tei vid ad nou runaii,
SCO in malfitfchient han ei tei ligiau,
cun vaffens da bugiet ha tei pigliau lafchau.
828 Balzav Alig
Eia la grond' amur, cur tei ha giu pigliau,
10 fco in morder lenz' hanur, ha tei ver Diu ligiau.
0 Jefus nies Segnur, cun tiu fchi tgietfchen faung
igl ciel cun tut' hanur, nus has cattau amaun.
0 ver rifs Figl da Diu ti troft de tut igl mund
la mort has fchi fentiu, ch' has fuau faung,
15 tras igl tiu veftgiu eis ei curiu giun plaun,
perquei ca ti has voliu, fch' au ei catfchau raaun.
Eia gronda tuorp, ca tia fatfchia ei ftada
cfi fpida zun per tut fchi mal patichiada,
cur ti eis prtefentaus, Won dreg schi paupermeing,
20 d' eis eis ftaus tgifaus, o fegner faulzameing, Kyrieel.
Igl Hochpriefter Annas, igl emprim derfchader fuo,
quei fchandlich Caiphas, fper el fafeva giu,
digl quäl nies char fegnur fo fchi mal pitgiaus,
gig fei a tgi laud ad hanur, a fempermai vndraus. Kyrieel.
25 Pilatus a fees cumpoingns, Judas [p. 23] quel faulz hum,
vual fco tonts pultruns han tei pigliau amau,
mo Deus igls rechengia fcadin igl flu pigliau
Pilatus ha fe mazau, a Judas fe ftruglau. Kyr.
0 tgi pauper Judas, ca has ti mai faliu?
30 ch' has igl ver Meffias, fchi faulzameing tardiu,
cuntut ftouas ent igl Vffiern fempermai ramner
igl fiug cun tut tuffien cun Lucifer guder.
[p. 31] Ina Canzun da Pafchgias.
Dus Juvenals manen enten Emaus,
[p. 32] igl Segner cun eis fo fe compagniaus
a maua aidina vinavont,
emperont tgei meits afchi plidont.
5 Tgei veits vus in cun glauter de far,
afchi triftameing effes undligiar,
quei preft a mi doveits vus gijr,
a dar quellas caufas a mi d' entellir.
Refpondet 1' ins, a fchet a gli
10 in pelegrin en Jerufalem eis ti
a na faas tgei igl ei lou curiu,
enten quefts gijs figl mund ha viu.
El sehet mo tgei ei quei,
da Jefu da Nazereth fchenan ei.
Enzacoutas Canzuns spiritualas 829
15 ferms a puffeuts en tuts graus,
quel S. Prophet alla mort truaus,
Nus quittaven ch' el fus Israel fpindrar,
las donouns en ftadas a la foffa mirar
in Aungel han ellas lou cattau
20 igl quäl ha tier ellas aschi plidau.
Quel ca vus effes encurir,
ei 11 lauaus oz ouncha gijs,
cuntut fcha meit vus vinavont
en Galilea vult el a vus ir avont,
25 Igl fegner fig igls turzigia,
0 con tfchieg effes pate(f)[r]tgiar,
[p. 33] d' hauer tutta quei, ch' igls Prophets han gig,
ne ftuet andirar afchi nies Segner Jefus Chrift.
Afchia enten fia gloria ira
30 antfcheiuet als dumarar I'i la fcartira,
CO igls Prophets a Moyes,
las figuras vefsen d' el giu mefs.
Ei tedlauen tier cun daleigl,
Wonzei vegninan ei fut teg,
35 enten lez nomnau Cafti
igl Segner let d' eis fpartgi.
Eis fchevan Segner ftai cü nus.
igls gij ei fchon da nus untgius,
scha manen eis lou enfemel ent,
40 per lou quella noig ftar a lofchamet.
Igl Segner, a meifa fa fchentaa,
sees Juvenals cun enzennas fi legraa,
pernet igl paun a quel rumpet,
a cü tutta charezgia ad eis purfchet,
45 Cun quei fe det el d' encanofcher,
non era nies cor enten nus arder,
schenen eis d' entont chel plidaua,
sin la via el nus la fcartira muffaua.
Quei pudein nuz bein figir creer,
50 [p. 34] igl Segnier dad' eis navent ftulee,
o Chrifte nus gidi cun tiu foing mann
a da Ciel nus dai tiu dulfch paun.
830
Baizar Alig
Qaels dus Juveiials fi lavanen,
a preft en Jerufalem tornanen,
55 purtont als Juvenals igl Bottenbrot,
ca Chriftus fus lavaus fi della mort.
[p. 36] 0 niebla foingia unfrenda
fig feies falidada,
tras tei ei fchon davenda
1' unfrenda figurada
5 la bafelgia fenza menda
tras tei ven confermada,
Ti vifchi della milthiadat,
da tutta dulfchezia et amur,
quei ei la foingiat Trinitat,
10 Pater a Spirt a nies Segniur,
in Sacrament della fchubradat,
pleins da charezgia a tutt' amur.
0 ti cufteiuel paun da Ciel,
für la manna benedius,
15 cbe als afons dad' Ifrael,
won tems giu da Ciel pluvius,
ounch biar pli dulfch ca mel
per ina fpifa daus a nus.
Salidaus feies ti fcazi groud
20 da carn a faung da Chrifti,
[p. 37j per in lezi nus mes auont,
cur el let da nus partijr^
figiet quei tut per nies gudong
per in regiert digl fiu murir.
25 Salidaus feies ti ferm Diu,
nus pertgiri da tut mal,
termeig la gratia da furengiu
enten queft grond jammerthal,
Ina Canziin digl Sacrament.
ca Iura cur nus mein giu,
30 pudeien vegnir en tiu faal.
Cou ei Jefus verameing,
enten dubia natira,
fez zun ver figirameing,
a bucca ma figura,
35 cun carn a saung entirameing
quei crei senza pauura.
Tut igl Ciel eis el terlifchar,
tuts fees foings era fi legi'ar,
tfchiou eis el ina antra Wifa
40 veftgius, tgi po quei afchi pigliar,
Diaus afchia non ven enfifa,
la caufas da ordinär.
Chriftus remoing adina entir,
fche gie nus tuts el retfcheuein,
45 Chriftus na po pli morir,
sehe gie nus tuts el lagutein,
Chriftum non pos ti pli fpartgir,
er las fameglias bein.
[p. 38] Chriftus nies glorius Patrun,
50 ven maneivel multiplicaus,
sehe gie la fameglia digl paiin,
ca schon ei ftaus midaus,
tuccada ven digl Christgiaun,
ounch ei Diaus en Ciel fchetaus.
Ame.
Canzun digl S. Rofari.
fp. 44] Ina canzun vi iou cantar, 5 Igl emprim ei Ave igl grod fallt,
Maria vi iou era ludar, [p. 45] la noffa troft a nies agit,
quindifch mifteris declarar, ha igi Aungel Gabriel portau,
pudeitsmei ei quei tuts gidar. Allel. Maria cun quei falidaus, Allel.
Enzncontas Canzuns spiritualas
831
Igl auter Maria ba vifitau^
10 la foingia Elifabeth aflau,
Magnificat ei lou cantau,
S. Gion ent igl bift ba le legrau,
Allel.
Igl tierz ei cur, Jefus ei nafcbius,
digl quäl ti eis ftaus zunt munglus,
15 Maria de quei, ba fe legrau,
cun piaz ba ella igl fifcbau, Allel.
Per il quart ba ella fiu affont
praefentau fi a Simeon,
grond legrament ba el lou giu,
20 cur el ba pudiu ver fiu Diu, Allel.
Per igl quint ei nies Diaus ftaus
perdius,
dente(u)[r] igls docturs fefius,
cun quels ha el era difputau,
cun letezia igl ba Maria anflau, All.
25 Tfchung da dolurs ven ti vdir,
cantar a mifcbadar cun bragir,
igl emprim cur il fegnier ba urau
saung ad aua ba el fuau. Kyrieel.
Igl auter eis el vegnius gesliaus,
30 vid ina pitgia ferm ligiaus,
siu faung or fut las vnglas ins
per fpindrar tuts ils fees ligius,
Kyr.
I p. 46] Per igl tierz cfi fpinas en-
coröaus,
alla fia mumma ei vegniu mauls,
35 a gli milli fersraocbs ban faig,
la fatfcba cü faüg ei ftada sur-
traig. K.
Igl quart cur el ba portau la
Crufcb,
ba el clomau cun aialta vufcb,
donouns für vus duveits bragir,
40 igl ftrof da vos aflFons fentir,
Kyrieel.
Per igl quint ei Jefus vid la
Crufcb morts,
igl quäl fora a Maria igl cor,
0 dolur für tuttas dolurs
vus patertgeit cü dolur ad er
amur, K.
45 Suenter pliefgia veu foleigl,
fin igl gij da Pafcas bein mar-
veigl,
da mort en vita ei Diaus lauaus
avont fia Mumma eis el paffaus, All.
Igl auter a Ciel ei Diaus ins,
50 cu(u)[n] biars foings glorius,
da fia Muiua ba el priu comgnau,
ella giu de quei ba fe legrau.
Allel.
Per igl tierz ba el termes igl,
S. Spirt,
bo(u)[c|a dafcus fonder daviert,
55 igls foings Apoftels confoi-tau,
cü tuts lungaits ban eis plidau,
Allel.
I p. 47] Per igl quartMaria ei ault alzada
diglsAungels fliffig compagnada,
da tiarra en Ciel cun olma a tgierp
60 semper bonorada digl S. Spirt,
Allel.
Per igl quint la foingia Trinitat,
ba Maria coronau cun dignitat,
Diaus fei po mei gidar,
Maria avont Diu per mei rogar,
Allel.
832
Baizar Alig
In antra, ca nies Segner ha
auont la
[p. 51] Cur 1' hura fo vegnida,
della ftrengia fpartgida,
ca Clin charezgia a grond' amur,
mk ella mort igl nies Segnur.
5 Plidaa el cun la fia foingia
a benedida mumma,
schent igl miu Bab fclii cbar
vult ch' iou deigig endirar.
Resteit mumma cun la pafcb,
10 iou sto ire fch' igl ei gie afcb,
1' hura ei nou tier rivada
la crusch ei a mi paregiada.
Da vus prend iou comgniau,
miu cor vus hai iou empinau,
15 ei della mia chara mumma
fentits quella viva flomma.
Piliet ha mai furau,
ni buis ha lagittau
zun mai nagina tfchiarna
20 cun tutta viva forza.
See igl cor da Maria
quelta fuentra via ma,
priu Comgniau da N. Donna
PalTiun.
cun quel, ch' ella ha portau,
d' ella ha priu comgniau.
25 Dar refpofta veleva,
mo plidar non podeva,
[p. 52] muort la gronda pitgira
che fiu (chi zart cor foraua.
Po turnont a fe feza,
30 fchet pleina da triftezgia
hei cun tgei fcharpfa fpada,
la mia olma ei plagada.
CO eis ei ä mi puffeiuel,
che iou ni wefs ni maneiuel
35 fenza tei temps meini via
0 ti chara vita mia.
Tgi mei po lur fuftiner
cur iou tei veng a veer,
mia glifch da bi miez gi,
40 da mees eigls navent ftulir.
Sehe Diaus las a mi lubi,
ca jou cun tei pudes morir,
che! fus a mi pli cbar,
ca cun tei navent tilar?
Ina antra Canziin de N. D. della glifch.
[p. 59] 0 Muina de Diu Regina digl ciel
ti eis ina troft de tut igl mund,
ti eis vera beada, & eis tont clara,
tras tiu terlifcbiar biar gratias a nus dar,
5 0 Maria della glifch.
[p. 60] Ti eis terlifchar ora N. Donoun,
figl creft de Thron a tut igl mund,
vora ei tia glifch pertgira igls vifs,
gida enta Paruis a manten igls giefts,
10 0 Maria della glifch.
Ti ch' orda malzouns pos nus far fauns,
& orda pucconts pos nus far buns,
Enzacontas Canzuns spiritulas 333
tia gratia ad agit po far fchi grod frig,
che nagin po gijr, & a tgi furuir.
16 0 Maria della glifch.
0 Dultfchia Purfchialla prudeta puffenta
fideiula migeiula bialla,
dai gratia ad agit ca tras tiu frig,
podeien enconterftar igl demuni fcatfchiar,
20 0 Maria della glifch.
Ti eis in vifchi della vera devotiü
Juftitia, fabienfcha letezgia
nus lai guder ad igl ad igl tiu Figl ver,
emprefti la glilch dad' ira enten Paruis,
25 0 Maria della glifch.
Muma della gratia vens ti numnada
de mifericordia miraculufa caftia,
feies rauilia er a nus tuts malmüglus
nus lein tei tei rogar ti nus poos gidar,
30 0 Maria della glifch.
[p, 61] Ti eis in refugi digls pucconts,
ti portas igl ciel per pings a gronds,
ti pos tut vrbir vrbefchi er a mi,
che iou poffi tier tei vegnir figl pli davos gij.
85 0 Maria della glifch.
Ti eis ina abfoluta regina digl ciel
für igls Aungels, Apostels, Prophets, Patriarchs,
nus gidi po tuts nus banduni po buc,
fut tiu regiment nus fcrivi po ent.
40 0 Maria della glifch.
Sigl ehrest de Thron has dar tei fchau veer,
cun biaras miraclas Iou faig de faver,
nus lein tei rogar ca ti nus veglias pertgirar
avont vuiarras, morias, famaz, chalaftrias.
45 0 Maria della glifch,
Nus lein tei folletta Regina rogar
ca ti veglias quefta tiarra confervar,
ca la foingia cardienfcha haigi buna obadienfcha,
a fin tiarra igl frig veglias crefchentar fig.
50 0 Maria della glifch.
Romanlache Forschungen VIII. 53
834
Baizar Alig
Ina Canzun digl agid de Diu.
[p. 61] Jefus ti miu dulfch Segnur, [p. 63j 0 Daniel per il tiu urar,
per niis has ti portau dolurs, 30 tei hau igls Fürfts voliu mazar,
[p. 62J has gidau nus Ipindrau, per fcuvir far morir,
digl tentament digl naufcha Spirt. denter igls grimis liuns digl Reg.
5 Tiu Num quel ha gronda vertit
cun quel pos nus gidar figg,
che nagin entocca fin
po a nus far mal nagut
Noe has ti era fpindrau
10 in bien confeigl agli has dau,
cho el dei far de mitlchiar,
della aua de quei grond Sinflufs.
Car Diaus Sodoma let fch[a]r
ire futt,
cun fiug a flomma brafchiar tut,
15 igl loing Loth bein dabot,
has gidau lundrora.
Ifac cur igl Bab igl let mazar
fco Diaus vet agli coraendau
de far,
Abraham, Abraham,
20 fchet igl Aunghel Dieus vei
tiu cor.
0 Moyfes ti hum de Diu
perquei ca ti has a gli furviu,
ha el tei fpindrau, nagentau
igl Reg Pharaonem ella maar.
25 Ils treis Juvenals ent igl fuorn,
cun fiug a flomma entuorn, en-
tuorn,
has pertgirau eis Spindrau
tras tiu foing Num Jefu Chrift.
Sufanna co eis ei iu cun tei,
in truuament fauls fenza fei,
35 tgi han ei dau furvengiau,
mo Deus tgi ei vegnius enagid.
Soing Pieder cur el fu pigliaus,
de Herodes encadanaus,
fuua en fien igl Aungel bien,
40 vegnius a manau tras ifchs fer-
raus.
Maria ti Mumma da bein
rogi il tiu Figl nus malmunglein,
pos gidar, tiu rüg wal biar,
avon tiu char Figl Jefum Christ.
45 Müglar Munglein nus tutgi mal
la tia gratia eis nos dabats,
fpindra baul ord' igl gwalt,
de faulzas fectas de quest mund.
La tia gratia emprefti a tuts
50 tees pafturs a nus tees tfchute,
che cun letezgia a cun charezgia,
podeian far fco nos prus veigls;
Questa Canzun vi iou cantar
cun Jefu Chrifto mi confortar,
55 endirar, comportar
[p. 64] fchi gig sco Deus veza chei
feigi bien. Amen.
II Chiet Giuvan
835
IL CHIET GIUVAN
D'ils GrischuDs.
sa conta sco: Wilchelm Von Naffauw a''. 1674.
(Ineditum nach Ms. Fon.)
[p.214»] Nagutt nufs' ufs udünue,
Co guerra k dabatt;
Parquei clummar dueine
Nagid ilg Eydgnoschafft.
5 Cun quels ven grob ad ire,
Ca han nagin quitau ;
Lur patria ven sagire
Preida cun lists a guault,
2.
Lgianamig partut ei jeus,
10 Ufs' eil' avont niefs Isch;
Dad el nagutt fideine,
Cufselg figeit vus gist.
Pli bien 'Igei da gu[era]
[fol.214b] Sia schonza parchirar,
15 Bein bault quitau purtare,
Co schar quei memma tard.
3.
Zuppada quella guerra
Bers lefsan la manar;
Da nofs velgs tapfradade
20 Sai er ston partarchiar;
Parquei senza callare,
Fan stain nus hafsegiar,
D' nus la pagalgia dare,
Nus sut singiur manar.
4.
25 Ah leve chara patria;
[P]artrachie chei ligiom,
[Chi] sutt singiur fies stare,
. . Chi ä tes uffonts.
[AJuels latschs han ampruvaue,
30 Tandieu avont bears ons.
Plgiar stuvein lur cheause,
Scha nus lein ver ruvaus.
5.
[f. 215»] Cuntut, scha ti tens chare
Jesum ä libertat,
35 Lai buc pli smanatschare
Quels laders d' libertad ;
Ils quals, jou sai, sa lauden,
Co ir entuorn cun nus,
Mazar, strunglar eis vulten,
40 Brischar k far sgrischurs.
6.
Ta deschte a si tedle,
Quontas ilg senn haig dau.
La terra eis garregian,
Nus vulten lavar[il] cheau.
45 Eis gregian buc da prender
Nofsa religiun;
Mo miren ont suenter
La libertad d' ilg hum.
7.
Cun tut veigias quitaue,
50 0, vufs Niebels Grischuns!
[p. 215b] Ansemmall taneit chieause,
Vus sa mufseit baruns.
Salveitt il vies bien nume,
Sco vofs velgs s' han mufsau,
65 Ca vufs han mefs a mounse,
Lur soung ils ha custau.
8.
Ah po ancunascheide
Ils tucs d' ilg anamig ;
D' ün 'Lgiautter buc lascheide,
60 Schilgiog pilver jou gig:
Vufs fufses paupers sclaffse,
Dens velgig parchirar
D' ün k scadin, vufs fufses
Bucc auter co schabab.
63*
836
[Canzun]
9.
65 Taneit vus ilg chiamuue,
Vufs scheit buc tschoccantar
Cun thalers e dublunse,
Vus rog jou fig dacor.
Parueitt ils milgiars vaaffens,
70 Ureitt, sa milgiureitt.
[f. 216a] Quei ei ils pii buns vaaffens
Tiers Deus cun quels cluiüeitt.
10.
Schi Deus vufs cbar tanere,
Ven scbirmigiar ils ses;
75 Nns bucca lein tumere,
Scb' il Giavel zund lavas.
Deus velgig gratia fare
A nus, dad el tumer,
Sieu plaid da savundare,
80 Urr' Jou ä tuts dacor.
Chi haigig ufs' scritt queie,
Er j ou vi gir ä chi:
En tut partut el eie
PH patriot, ca ti.
[CANZUN.]
Eilt ilg Miedi: werde mounter mein gern ü et e.
(Ineditum nach Ms. Fon.)
A«. 1674.
3.
[f. 22*] Vult la pasch buc 'ngir
salvada
Cun Grischuns ad Eidgnoschafft,
0 scha fai sco avont peda,
Dai si SU da tut tieu Krafft.
5 Cun singiurs buc glisnerar,
Ils qualst'ha gregian da strung-
lar;
Duefses ti quels lufs hundrar,
Ils quals tei gregian da milgiar.
2.
San eis ufs' zuppar lur listse,
10 Tide bucca meiüa bear;
Nofsa terra, guifs jou gigge,
Han pruvau da ruinar.
Cun loms plaids a Compliments
Bears han surmanau savents.
15 Preng tes vaffens buns sagirs,
'Lgei buc temps pli da dormir.
Ö Eydgnofsers dei si su,
Co adünna partarchei;
Vinavont seig jd' ä vus,
[£.22»»] Tafradatt quella dovrei.
Seh' eis ean si pli bault co
vus,
Curdei lient a dei si su ;
Vus mufsei cun datschertezia,
Cos vus seias da farmezia.
4.
25 Vont ilg senger d* ils singiurs
Giu Sanclinneit a schanulgeit,
Sco han faig vofs pardavonts;
Vos prus velgs quels savundeit.
En bafsezia sa mufsei
30 A Deus pirsuls l'hanur tuts
dei,
Scha quel stat da vofsa vart,
Ston ils auters vus far larg.
Canzuü ä Lgi pievcl giuveu da Duin
837
5.
Catschei moun gilgiardameng,
Münchün sai nunzagigiaus,
35 Pichei, luvrei tuts tapframeng,
'Lgianamig ven spatatschaus.
Tumei bucc quels nauschs fu-
melgs,
Deus enTschiel quel ri dad eis;
El vanschida dai- a vus
40 Ven sur quels, ca rin da vufs.
6.
[f. 223«] S'ils pardavons veigies adaig,
Ils quals ean stai pir avont temps
Tschou a lou, chei eis han faig^
Quontas guerras cun gronds
Schelms.
45 Nofsa terra defendieu,
Quella frya muntanieu,
Ancunter fürsts han vurrigiau,
A quels lur diefs han mall starl-
giau.
D'ils suitzerstegieus bein parinna,
50 Vid' 'lg Igiamamig duveits dov-
rar,
Quel tilgiar, ilg far en pulvra;
Seh' ils schalaus vangifsen er,
0 scha veigias ounc bien cor,
Volveit antuorn a dei c'ulg ror,
55 Curri lient, seigias gilgiarts
Cun bastuns ä hallumbärts.
8.
Tarchei dunouns ä vofs uffonts,
Vofsas casas, praus ad ers,
[p.223''] La libertad, quei Niebell
standt.
60 Scha gie da nus custas er bers
Dein si su a sa dovrein,
'Lgianamig navend catschein,
Antroqua quel ei schubriaus,
A Iura nus veian ruvaus.
Quel, c h a f a i g g i
A quel ca legia quei:
Chi haggig quei dictaue,
Marveglias hagias buc;
5 Quel vezas ha quittaue
Par libertad da tuts.
Cun tei man e gel biene,
Jeu sunt ün redli hum,
A sun pilgver schi beine,
10 Sco ti ün bien Grischun.
CANZUN
äLgi pievel giuven da Duin,
(Ineditum nach Ms. Fon.)
[f. 241»] Ade, Ade, Duine ! 5 Viefs survieut da Dense,
Da tei vom jou navendt, Vus gig jou en vardad!
Ade vns finnadinne! A vus hai pardagaue
Sun Staus viefs survient. Dus ons ad Unna stadt,
838
Canzun a Lgi pievel giuvcn da Duin
Deus, la pardigchia mia,
10. Sa sch'jou VU8 hai mufsau
La Vera dregchia via,
Ch'el sez ha commondau.
Bein Dens cun sieu s. dette
Ha scritt zund stainameng:
15 Clommeit mai mei 'nagidte,
Ureit mei soingchiameng.
[fol.241**] Buc adoreit üb vutse,
Vont quels buc anclineit;
Tanei endament vus tutse,
20 Cur vus vi Willa meits.
Mieu num malnizamonge
DuveitB vus bucca dovrar;
Parchei sgrischeivlamenge
Jon veng vus struffiar.
25 Fai soing mieu gi d* ilg sabbath,
Urs, legie tugi ;
Lai sta malins s' ilg sabbath,
Quei ei sgrischur ä mi.
Seias racunaschentse
30 Als tes velgs a parens.
Teng char mefs survientse
Dacor cun tuts cartens.
[f. 242*] A quels ilg lur tut laie,
Sco ti has amparmes;
35 Nagutta giu ils traie,
Deus tei bault castigias.
Ach fui d' ilg angolare,
Da pitaneng, mazar,
D' rubar a malplidare,
40 S'ti voll d'lguffiern mitschar.
Vus hai jou muncantaue,
Da quei ä vus clommar?
Cui hai jou schanigiaue,
Da tuts puccaus numnar?
45 Sunt jou Staus partaschounse
Cun pardagar mufsar?
Vus humens ner dunounse
Mi deitt pardigchia dar.
[f. 242*>] A cui hai faig antierte?
50 A cui prieu aur, argient?
Da chi memma ratschierte?
Quei gigig soingchiameng.
Jou sai sagir, ca tutse
Lascheits 'ngir endament,
55 Co Jou tiers vus pauc tempse,
Sunt Staus Ad ufs' navedt.
Avont vus hai jou mefse
Ilg dar cufselg da Deus.
Hai scommandau ilg hafse,
60 II manchir smaladieu.
Hai scommondau loschezia,
Tut hib er gittigonza,
Parchei Deus vult bafsezia,
Hafseggia scuvidonza.
65 D' ilg glisnareng malmunde
Plirau hai, stain garrieu,
Tras quei Judas malmunde
Niefs Senger ha' ntardieu.
Parquei Deus stain sa plira
70 D' ilg glisnareng malmund ;
Ilg vse ä tall' gianira
Lai '1 k saver cunzundt.
Fugi d' ilg glisnarenge,
Vivi en realtadt;
75 A Deus plai buc laschnenge,
A Deus plai la vardad.
Targeit po buc quels velgse,
Ch'an tals angonnaments,
Parchei vus er cun quelse
80 'Ngifsas t* ils nuncartens.
[f. 243**] Insumma vi rogare,
Niefs Deus, quei tut pufsent,
Quei po vufs velgig dare
La gratia quei talent.
Ilg vffon bein Mussau 839
85 Ell Dens pirsuls da crere, Vus dettig mincliia gie
Sieu soing plaid savundar, La castitadt, taitipronza,
En Cbriftura Jesum vere 95 Sco Joseph bi vascbgie
La spronza ferm scbantar. Cun bealla damanonza.
Vus dettig Deus cbarezia, [244*] Deus seig ilg viefs cunfierte,
90 La pasch ä 1' antalgienscha, Viefs schilt ä ver salid ;
Sia temma, la soingchezia, Ah po cun sieu soing spirte
La Vera Igisch cardienscha. 100 A tuts veng' enagid. Amen.
Scritta s'ils 12 gis da September
Ent ilg on 1670
ä
Lgi pievel giuven da Du in.
IGL UFFON BEIN MUSSAU.
Igl vlfoii beiii niussau quei Ei Tgiei eausses in rffon dei eniprender, :i sarer; dei
far, a falvar. Squicciau de Jon Gieri Barbifch, Aniio 1679.
[p. 73] VEgni tier mei mes vfFons, mes chars vffous vegni tier mei, iau vus
vi muflar la temma de Diu, iau vus vi muffar de furvir a Diu, de taner char 5
Diu, a plafcher a Diu: a lautras vegnis vus tuts daventar vfFons de N. S. a
figls de Diu: vus veguis a daventar artavels digl S. Reginavel de Ciel ; vus
vegnis a vegnir enten compagnia dels Aungels de Ciel , gie de tuts beaus
Soings a Soingias, vus vegnis a fclarir tarlgift-har perpetnameing, fco tontas
fteiles enten Ciel. Vegni vffons mes cliars^ empernei, falvei, a fagiei quei 10
ton eh' iau vus met avon , fina quei che vus feigies verameing vffons bein
muffaus.
Vegni, er vus chars Babs e Mumas, perraei queft Cudifchet per in
Canafter de Paun, de Paun Spiritual, a pafchentei vos vffons |p. 4J cun
queftas cauffes fauadeiules, fchi bault fco ei encieiven a mägiar Paun, chci 15
polfen lau tras daventar Vffons bein muffaus, a poffen crefcher fi enten
tut bien. Voffa obligaciun ei, per la verdat, gronda, da porfcher igl Paun
fpiritual dell' olma Ipecialmeing enfemen cü il Paun digl tgierp, Hura dan
temps fto r erafiarla vegnir bein plantada, bein lugada, endreig fermada,
manada, fchubergiada, a cun flis terschanada, schil pomer dei cü igl temps 20
effer beals, a perfegs, legreivels a friggeivels. Miez igl faigg a quei fchon
gudegniau, igl quäl fiu faigg bein enciet, enfemen cun il laigg della Mumma
dei igl vffon encieiver a cicciar, a beiva en la tema de Diu, la devociun,
la vifa a fuerma de furvir a Diu. Muffei cun flis quellas cauffes chen
840 I'S vflfon bein mussau
cau meffas iua fuenter lautra, ad en cominas a tuts [p. 5] fideivles Chriftiauns,
eu defcheutas, bisgniufas, a nizeivlas, Muffei chei fapen quei chei de faver ;
a curchei fan, (che urdei chei feccien quei chei de far, a non fagient, fche
cureigiei, a caftigiei, era cü la torta deciartameing, cua vifa a fuerma chei
5 defcha. Ei fto effer, Igiei vffons, Igiei enblidu(f)[sj, de fanciegna, a non
fa tgiei ei fa, non entelli tgiei ei po manegiar, a tgiei ei po portar cun
fiu temps. Muffei cun grond flis, cun paciencia a comportonfa. Muffei
plauu vies, davon tieer, bucca furcagei, ei fto buc elfer tut en iua gada,
plaun fiu, cun agit de Diu, ven in lunfch. Sehe vus, char Babs a Mumas,
lOfagieis igl vies, fche cartei a mi che la benedictiun de Dens ven für vus.
Vo8 vffonts vus vegnien a dar legerment ciau fin tearra, a volfa pegaglia
ven ad effer gronda fi en Ciel.
(p. 29). Miu char vffon, feies prus enten tut a per tut, rucheigi
uigliu nuet, lai a mingin igl fiu, gi bien de fcadin, gi mal de nagin,
lofchgamegii nagin, fai gomgias de nagin, ri giu de nagin, [p. 30] lai effer
fcadin enten fiu grav N. S. ha gig ad ha comendau a fcadin Chriftiaun,
quei che ti has bugien chei vegni faig cun tei, fche fai er ti cun ils auters ;
a quei che ti has buca bugien chei vegni gig u faig a tgi fche fai ti er
buca ad in auter.
20 Miu char vffon fche ti fas enciggei de bi a de bien, sehe muefsi quei
era ad auters, a bein bugien; a fche ti vefes chauters fan enciggiei de
bien che ti non fas, fche empreing quei er ti bugien dad eis: emprender
bugien cauffes de Diu, faver bein cauffes digl falit, ei na clara, bealla, a
fagira enfenna che ti feies verameing in vffon de Diu a bein muffau.
25 Miu char vffon bein muffau, pli vegls a pli gronds ti vens , a pli em-
provi de fervir a Diu, a de gir pli a pli Pater nos, a de far pli a pli
bien, fche vens [p. 31J ti ad effer pli a pli buns, pli a pli bein muffaus,
a Diu pli a pli emperneivels a plafcheivels. Trai en la Raffa della tema
de Diu d' hura den temps: la tema de Diu ten daven igl puccau; la tema
30 de Diu ei la ragifch, a 1' enciata de tut bien; quei cha la tema de Diu,
crei endreig enten Diu; el ha buna fperonfa enten Diu, el ten verameing
char Diu, el falva ils condaments de Diu. Quei cha la tema Diu, quei
ven hauer in leger cor, a ven a viver legreivlameing cun letecia a leger-
ment, gie enten laud a gloria avon Diu, avont igl Munt: el ven a viver
öBliunga vita, a fin la fia fin enten la fia mort ven el vegnir benedius, fia
Olma ven a vegnir declarada foingia, ad el ven a vegnir encoronans cun
la Cruna della Gloria. Afchia plaida igl Spirt S. da quels che train en
quefta Raffa, ad hau lu Tema de Diu ..Ecclef. cap. I a. 2.
P. Giou Jenelin 841
P. Gion JENELIN.
La Bealla Yxin, A Beada Mort de S. Taleotin, Glorius Patrun della Bafelgia de
Pignlo,
Mefs en Ramonsch per Amur, ad Honur De quels che visi-
tefchen quella Bafelgia cun deuociuu. Anno M. D C. LXXX. «^
Squicciau a Banaduz, da Gion Gieri Barbifch.
[p. 2] WEltkündig, ver a dar eis ei, che quella viglia Bafelgia de
S. Valentin enten Pigniu, bear ei vegnida, a ven vifitada dels devocius
iideivels Catbolics: a quei beares gades cun grond confiert, agit, a miglier-
ment da grondas a grevas muncadas, tras riug, ad interceffiun de S. Valentin. 10
A quei ei la ragiun, pertgiei jau hai voliu meter en Ramonfch, a far
fquicciar la vita de quei grond S. Valentin: ei fei S. V. Vefc Marter, u
S, V. Vefc Confeffur, u era S. V. Preer Marter: tuts treis Valent Vmens
avon Dens, a glorius Burgeis digl S. Paruis ; per dar ina cognofciencia da
quels Soings, a tuts quels che vifiteschen quella Lur Bafelgia. 15
P. Gion Jenelin.
VI.
[p. 10] Noffa Comina Tearra ha per fiu general Patrun S. Luce Vefc
a Marter : quei ei ftaus Reig ded Engeltearra, ha bandunau fiu Reginavel,
ei jus per il Mund entuern, ei vegnius enten noffa Tearra, ha viult la 20
paganiglia, che de quei temps adoraven in Äsen falvadi per lur Dens, ei
daventaus Vefc, ha cau plantau en la S. Crediencia Catholica, a fin la fin
eis El della paganiglia vegnius encrapaus, a martirifaus enten Cuera, nua
chel auug oz igl gi ruaufa. Igl Comin della Foppa ha per fiu Patrun
N. D.S. Maria; igl Co[p. ll]min de lacadi S. Martin; igl Comin de Lum- 25
neza S. Morezi ; igl Comin de Valtefpurg S. Gieri ; auters Comins, a Tearras
han era quels, u auters Soings per lur Patruns. Afchi era la Bafelgia
gronda digl Dum de Cuera ei Bafelgia de Noffa Dunna; la Bafelgia gröda
digl Marcau de Cuera ei de S. Martin Vefc; fco era la Bafelgia veglia de
Lgion; La Bafelgia gronda lau entigl Marcau ei de S. Magrieta PurschallaSO
a Martira; La Bafelgia de Sagoing ei de N. Dunna; quella de Schloein de
S. Pieder Apieltel; fi Sonwig la Bafelgia gronda de S. Jon Baptifta, Con-
podels S, Jofeph, Ruaun S. Andriu Apft. Pigniu han S.Valentin, autres
Bafelgias ad Altars han per tut era lur Soings, a Soingias, mingiamai fco
DOS buns prus vilgs Catholics han legiu ora. han giu la devociun, ad han 35
bagagiau.
842 P. G. Jeneliu
VII.
S. VALENTIN.
[p. 12] Ton fco tuca tier, fche ven ei enten noffa Comina Teara, a
Ipecialmeing enten noffa ligia Grifcha, enflau pli Bafelgias de S. V. ven
5 era catau che pli foings porten quei Nnm de S. V. nomnadameing. Sin
ils 16. gis de Fenedur crod' ei la feafta de S. Val. Vefc a Marter de Trier.
Quel ei martirifaus entigl Onn 350. Ei croda fin il 3. gis de November
la feafta de S. Valentin Preer a Marter, quel ei vegnius cun in gref crap
enten coliez frius entela Mar, mo ei vegnius gidaus ora de fiu bien Aungel,
10 a bein preft digl Tyran veguiu fcavezaus, entigl Marcau Viterbij, Sin ils
11 gis de November ei vegnius martirifaus in auter S. Valentin cun plis
Marters. Sin ils 13 gis da quei fets Meins ei vegnius martirifaus puf-
[p. 13]pei in auter S. Valentin cun auters plis SS. M. Sin ils 16. de December
ei la feasta de S. Valentin Oberist a Marter, cun fiu figl concordi , enten
löRavena martirifai, tuts quels entigl Onn 303. digl grond Tyran Diocletian,
igl quäl 10. 0ns in fuenter Igiauter mingia Meins ha faig martirifar 17. milli
Marters, a veva ton bears SS enten prifchun per tut, chei veven buca larg
de far purfchaniers ils malfaciens.
vni.
20 Enten noffa Teara vein nus igl regiert, a devociun tier 3 auters
SS. Valentins. Igl emprim S. Val. Vefc de Cuera Confeffur, quel ei vegnius
ora dels Cofins dela Mar gronda, ad ei ius per amur de Diu, a per trer
las olmas, per igl Mund entuern muffond cun gronda doctrina a S. vita a
voluend grond diember or delia paganiglia tier [p. 14] la S. Crediencia
25Catholica; El ei ftaus Vefc de Paffau, ad ei lau daven fcaciaus, a perfe-
quitaus dels heretics Arianers, a vegnius enten noffa Tearra* a fuenter
bear travaglias, a perfecutiuns, angufchas, a fauurs, chel La cun ina mer-
vigliufa paciencia endirau a furportau, favend vidavon igl gi della fia
beada fin, fch' eis El paffaus da quelta mortala vita fin ils 17. gis de
SOGiener, enten nies Vefcgiu, entigl Onn 340 ad ei faterraus buca lunfch
de Meron entigl Tirol. Cun igl temps ei Iura fiu tgierp S. manaus a
Paffau fiu eraprira Vefcgiu, nua chel ven auncuoffa tenius, a reverius per
in dels lur principals SS. Patruns. Quei ei ftau in Vm de gronda foingiadat,
lia floriu cun enfennas a miracles en Vita, a fuenter fia preciufa Mort ; fia
35 feafta ei fin ils 23. gis de Giener.
[p. 15] S. Valentin, Precr a Marter..
Quei S. Valentin ei ftaus in S. Valent Vm, in Vm de gronda doctrina,
a foingiadat, igl quäl fuenter quei, ch' el ha giu faigg bear enfennes, a
La Bealla Vita de S. Valentin 843
miracles cun muffar, a dar la fanadat a bears de tutas forts malfauns,
fcheis el vegnius pigliaus, a manaus avont igl Keifer Claudius in Vm vegl,
bein pagaun, mo digl reft in Vm de grondas bunas qualitats; igl Keifer
vefend che S. Valentin fuua in Vm de grond' emportonfa, a grond entelleigg,
fcha el gig: Don Valentin pertgiei te fierras buca cun nus, ad eis buca »
nies amig; a lais buc ire quella crediencia dels Chriftiauns? S. Valentin
ha dau refpofta: fche ti faveffes la gracia de Diu, fche plidaffes ti tut
autra vifa, gie ti bandunaffes [p. 16] pli prefst tes fauls Deus, a charteffes
entigl ver Dens, chei enten Ciel. 11 Keifer ha gig: Valentin fche Chriftus
ei igl ver Deus, fche pertgiei ne mi gis fco Igiei vitfefets? S. Valentin 10
ha gig: Reiser verameing ei Chriftus igl folet ver Deus, entigl quäl fche
ti vens a crer, fche ven la tia olma vegnir falua, tiu Reginavel a tia
tearra ven a vegnir engrandida, a benedida, a tes inimigs vens ti tuts a
furvenfcher.
Udend quelas cauffes igl Keifer, fcha igl plidau tier ils fes, ad ha 15
gig: Vmens de Roma tetlei con bi, a bein, con fabiameing ad endreig
queft Vm plaida? Udend quei, a vefend a tumeud ils auters chigl Keifer
fe fchas furplidar, fcha igl Hofmeifter plidau ad ha gig: Keifer lein nus
pia bandunar quei che nus vein da juven enfi chertiu, a da vegl enuau
fal[p. 17] Vau: Ei han Iura mefs en fermonia S. V. ad han mefs enten ina i^O
Cafa dadin principal gientil Vm, per empruar fchei igl podefl'en trer tier
lur faulfadats; Mo curche S. Valentin ei vegnius enten quella cafa, fcha
el faig oraciun, ad ha gig: 0 S. Jefus Chriftus ti vera Igifch, terglifchi
po quefta Cafa, chei tei enconufchen per igl ver Deus, igl Bab de Cafa,
nomnaus Afterius, ha gig: iau mi fchmerveigl che ti gis, che Chriftus 25
feigi la vera Igifch ; iau hai in figlia, cha gig buca giu la Igifch dels oigls,
fche Chriftus tiu Deus ven, a dar la Igifch, a quela mia figlia, fche vi iau
far tgiei che ti demoudas. S. Valentin ha orau, ad ha urbiu de Deus la
vifida, a quela figlia, a tuts quels da quela Cafa en fe viult, ad en daventai
Chriftiaun Catolics, igl Keifer ha Iura faigs fcavezar S. V. quei glorius30
[p. 18] Preer a Marter fin ils 14. gis de Febrer entigl On 278. a fin quei
gi ven ein adinna faig la fia feafta enten la S. Befelgia.
S. Valentin Vefc a Marter.
[18] Denter bears, gronds, beals Marcaus, chen fin la Tearra de
Roma enten quella principala, a igl pli nomnada Provincia digl Mund, eis 35
ei denter 2. aues grondes a currentes, in Marcau, che ven nomnau Inter-
amna, u verameing en Ramonfch , Denteraves. Enten quei Marcau ei ne-
feiuss igl nies glorius S. Patrun, igl bien S. Valentin: de Bab a Muma
richs eis el nefeius niebels, a principals Burgeis de quei Mercau Denteraues.
S. Valentin ei Iura enten la fia juventegnia vegnius mufaus, entruidaus, a40
traigs fi enten tuta gientilecia, modeftia, do[p. 19]ctrina, a pietat; el ha
ftudigiau, ad empri(m)[u] linguags a fcritiras ; a priucipalmeiug ha el adinna fe
8M
Canzun Della Vanadat Dilg Mund
flifigiau de l'tudigiar, ad emprender bein la pli aulta principala Scola,
noranadameing la fcola della Theologia, quei ei la Scola della cognifciencia
de Diu, de furvir, a Diu, de tener char Diu, de plafcher a Diu, quei ei
la Vera Theologia, la pli aulta, la pli bealla principala fcola digl Mund.
5 S. Valentin nies glorius S. Patrun, curchel ei ftaus fi enten fia flur dad
Vm, fche ha el enten fiu viver, a damanar muffau tonta fabiencia, grond
entelleigg, bien exempel, devociun, S. Vita, a mauonfa, che tut igl refpetaua,
honoraua, a grondameing igl fchezegiaua; afchi bein che N. S. fets ha gig:
Nagin Prophet ei emperneiuels, a bein vegnius enten fia [p. 20] tearra. S, Luc.
10 c. 4 Auncalura quels de fiu Marcau Denteraues, a da quela teara tuts
cun ina buca, fpirituals. a feculars grond, a ping cun ina vufch han clamau,
garegiau, a domandau S.Valentin per lur Vefc, a Paftur dellas lurOlmas;
tuts manegiaven, a gieven, chei faveffen nigliu enflar in Vm, igl quäl faues,
a podefs lur olmas pli bein pafchentar, muffar ad entruidar fin la via digl
15 fallt, a manar tier Diu, a tier tut bien, a tier lä vita perpetna, che val
quei, noranadameing: S. Valentin. Ei afchia S. Valentin lau domandaus,
cieruius ora, ordinaus, a confirmaus, benedius, a daus per Vefc enten quei
Marcau Denteraues, chei fin igl ftad a teara de Roma.
€AIVZUN Della Vanadat Dilg Mund.
(Squicciada a Zug, Tras HEINRICH LUDOVIC MUOS Enten ill Onn 1680.)
1.
[f. a'^] LA vanadat en prichel ftat
Con pomp' e gronda dignitat ;
Vä sc' in Pivün enten veli,
Mo da vonzei co' Is peis en si!
5 La vanadat en prichel ftat.
Quei ch' agli par pli excellent
Val pauc von il NiesDieu poffent:
Siu effer ei folet in fim
E malraaneivel caveftrim:
10 La vanadat en prichel ftat.
Dieus varga fi ils Cherubins,
Et hk fut El ils Seraphins :
Dilg Ceder ten El nin adaig,
Perquei ch' El ha tut ina faig
15 La vanadat ect.
4.
[f. b^] Gl' Affön fe legra giix d'in glas,
Fighies per quei biar milli pafs:
Ilg gläfs fe rump trifts ven
gl' Affbn !
Chriftigiaun, ti eis in tal Affon:
20 La vanadat ect.
5.
Et aunch' vol effer Excellents,
Et vol aunch' elfer Eminents:
Sc' in in Reig, e Prinz eGentilhiim
Adinna vol ti feer si süm:
La vanadat ect.
25
6.
Pur t' aulza fi, fco Salomon,
Surtrai confpir argient tiu thron :
La mort ven tei lä ftär ä bafs,
Cur' ch' ella ven con fiu compafs :
30 La vanadat ect.
Canzun Della Vanadat Dilg Mund
845
Ai ! mira gl' aer de Jefrael
Co'ls chiauns lau fcarpen Jefabel:
Po bein Regina con plidar
Vegnir nomnada fil pli dar:
35 La vanadat ect.
8.
[f. bv]0 Aman, Aman, grond Signiür!
La Crusb ä ti prend boz 1' bonur :
Sbon Mardocchaeus empromet.
D' orar ventira ti' el fugbet :
40 La vanadat ect.
9.
La vall nomnada Therabin,
Dat preft ä Goliatb la fin,
Sturniüs de David; e mazaus,
Eshi quei Rifs fil plaz reftaus:
45 La vanadat ect.
10.
Er' ina Cafa fc' in Palaz
Dergida fi per far foläz:
Las piccbias prend Sambfon co' 1
mann,
Zaccud'fe fa tutt dar lil plaun:
50 La vanadat ect.
11.
Ai! miu Amic! ai! cbar Vicin!
Prend' il faltar pi' tala fin ?
Saltar vi jau sbar tgi cbe vult,
Mb quel le guardi dilg tumult,
55 La vanadat ect.
12.
[f. c*"] Lucretia de bialla flür,
Perdett la Vita con z' bonur:
La vult e' 1 pez la fpad' baver;
Dei ciocca Venus tön poder :
60 La vanadat ect.
13.
0 Ibsb Pivun! tgei ei tiu pracht?
La mort fin tei fa femper vacbt:
Gl' Ucci dilg luft (quei crei ä mi)
La flür dilg prau viv' pli cbe ti:
65 La vanadat ect.
14.
Belleza vana! vana flür
Dilg Cbierp, cbe porta biar z'bonür :
Difplai ä Dieu tiu effer bi,
Das gleiti giü en in vasbi:
70 La vanadat ect,
15.
S'Apelles gie tei malegiafs,
She gie Diogenes enflafs:
Na füfs ftateivla tia flür,
Mb preft feccafs si con dolür:
75 La vanadat ect.
16.
[f. c^] Ti bialla Giuno, fco la neiv'
Veis bucc' co' 1 fing luent' il feiv
II fing pb quel folet disfar,
E pb la neiv' er' luentar:
80 La vanadat ect.
17.
Quel cb'ei lavär fi bein marveilg,
Va gleiti giu, il bi foleilg:
Muffont che liung fei bucca liung,
Liung feigi nuotta fin queft' mund :
85 La vanadat ect.
18.
Mb tgei nazegien milli onus,
Ad' in, cb'ei biar ä Dieu culpons?
Mattufalem ei lus k träs
Et ei fe fpiars fc'in fleivel glas :
90 La vanadat ect.
19.
De loinsb ei bucca gl' Anticbrift
Dilg'Adam, chei nies emprim Bift:
[f. d''] She gie gl'emprim va dijg avont,
Sb' ei auncb quei tut pauc pli
cb' in onn :
95 La vanadat ect.
^ 846
Canzun Della Vanadat dilg Mund
20.
0 vana, vana Vanadät
Lai, ira tia Narradät:
En fi, folet vid il Parvis
Pertragia, quei ei miu avis
100 La vanadat ect.
21.
Dilg Mund fe fida bucca biar,
Pertgei ch' in ftb quel bandunar :
Savens aunch höz ei daus entuorn,
Quel ch' ha biar ons giü faig
il ftuorn:
La vanadat ect.
105
110
22.
Lai effer gronds, lai ir' en si,
Lai tut il Mund ir' en Veli :
Mb ti fe paina de mori,
E fai la foffa co' 1 vashi :
La vanadat ect.
23.
[f. d v] 0 Vanadat, perdun' ä mi,
She jau hai dig il ver k tgi:
De far il leishen fai jau buc'
Perduna pi' s' iau hai tei tue' :
115 La vanadat ect.
24.
Perquei che jau favens hai viü
Tonts milli Gronds dar füren giuj
Hai jau queft Mied per bien afflau,
Et era quel fin tei cantau:
La vanadat ect.
120
125
25.
Con tutta quei, per far la fin,
Dnn jau gl' avis ä fin ad in ;
La Vanadat, la Vanadat
Ei fc' ina flür de meza itkt.
La vanadat en prichel ftat.
AMEN.
mi NOVA BIALLA CANZÜN l)E NOSSA CHARA DONNA.
Sqnicciada ä Zug, Tras HEINRICH LUDOVIG Muos. Enten
ill Onn 1680.
1.
[f. a'] OLma ehara, biar pli clara,
Che las glijs dilg bi foleigl;
In viädi, e' 1 falvädi
Lein nus höz far bein marveilg.
2.
5 Tier Maria ei la via
En la Clauftra de Mostfer:
Festgin eien, e curreien
Per lau far il nies dov^r.
[f.a^] La lodeivla, e legreivla
10 Compagnia de Carmel,
Lau fi crefcia e florefcia
Sc' ina plonta giü de Ciel.
4.
Bialla Vigna, che convigna
Enten queft floriü Defiert:
15 Ch'ei fricgeivla, e nezeivla
Sc'in Pomer, ch'ei ent in Hiert«
Noffa Donna fc' ina Momma
Lau k tuts ei far dilg bein:
Sco Regina, lau adinna
20 Ei Ell' arver si fiü fein.
6.
0 beada ei bein ftada
Noffa tiarr' en quei Defiert!
Cur' Maria nus fin via
Ha ma(v)[n]au tras S. Zipert.
Ina nova, bialla canzun de nossa chara donna
847
7.
[f. b'] L' emprim era ch' el lau era
Si Bafelgia baghegiar:
Quell' ei stada confecrada
Agli Stella della mär.
Quella fteila zund legreivla
30 Ei Maria d'entellir:
Gie Maria tutta via
Ei El ftaus cau riverir.
9.
El onfriva fco' 'i s'udiva
A Maria fi fiü cor :
35 Per dulcezia, per legrezia
Quel favens fgolät eiupbr.
10.
El ming' bur' ä gli Figura
De Maria det honur:
Salidava, commendava
40 01m' e Chierp en fi' favur.
11.
[f. bv] El lodova & orava
II Rofari condeleig :
II quäl veva (fco El sbeva)
Si shentau S. Benedeig.
12.
45 L' ha S. Placi, fc'in grond fcazi ;
Si k Dieu reprefentau
Cur la via tier Maria
El vivönt gli vet moffau,
18.
Tras fiu Priedi, ha '1 obiedi
50 Eaig k Dieu tut nies Defiert:
Petgei tia 6 MARIA!
El favür vet cau reciert.
14.
Biar bragiva, mai finiva
De dar larmes de Amixr:
55 Ti, MARIA, eras Ha,
Trost folet'en la dolur.
15.
[f. Cr] Tier Tei mav'el, Tei clamav'el
En agit con Devotiun
Si' fperonza, si Fidonza
60 Tier Tei vet el con ragiun.
16.
Biaras gadas Tei moffavas
Vont ils cegls dil tiu furvient :
Visitavas, e portavas
Troft ä gli con legraraent.
17.
65 Per si' offa ha '1 la foffa
En tiu Tempel faig cavär
En in fpaci, fp6r' S, Placi
Ha '1 voliu cau ruafsär.
18.
Lau d' en via ei la tia
70 Devotiun, reftada cau,
E crefcida, e florida
Pli e pli de lur an nau.
19.
[f. c^] Pauc fuenter ei cau d' enter
Arrivaus S. Urficin:
75 Quel Maria tutta via
Char tenet, fc' in Seraphin.
20.
Biar battaglies e travaglies
Ha quel giü de fuftener:
Defertina en ruina
80 Hä, el viu con difplaser.
21.
Con Canera Muntanera
De Soldada cau vegnit
Quels brifiaüen, e stillafaenj
Tgei ch'ä, d'els p6 mai furuit.
848
lua nova, bialla Canzun de nossa clara donna
22.
85 La bargada malmorfada
Queft S. Liuc ha ruinau
Shelmament' han pli che trenta
Religiüs martyrifau.
23.
[f. d '] Tras la fpada fanganada
90 Han quefts foings lur vita dau ;
Mo Maria con legria
Ils ha la cruna fi shentau.
24.
Noffa Donna fco Patrona
Ha queft Line preft vilitau
95 E, con fia Tyrannia
Gl' euemic davend fcaccian.
25.
Sin bun' hura ei fi fura
Carolas Martell vegniüs:
Mb en ftalla cuort' horialla
100 Siu cavailg ei cau viviüs.
26.
Queft' encenna ha faig temma
A cufti zund grond figniür;
Ch'el con fia Signoria
A queft Liuc faggi^t honür.
27.
[f. d^] Noffa Donna fcina Momma
Prest ei cau fiu cor toccär,
Ch'el fe fprova d' ina nova
Clauftra fi cau bagheghiar.
28.
Noffa clauftra aunch in' antra
110 Glijsh hagiu de Devotiun :
Quell' ardeva, e fclareva
Clar per tut con 1' oratiun.
29.
En nies Tempel con Exempel
Er'orar S. Adalgott:
115 Con legria tier MARIA
Quel favens curret dabött.
30.
Quella via tier MARIA
Sonig Bernard gli v6t moffau :
Sco nus era (caufa vera)
120 Enten fcritt vein quei afflau.
31.
[f. C] Tuttas fias quel Fadigias
A MARIA commendat
Siu cor era fc'ina cera
Che favens d'amür luat.
32.
125 Las Grondezias, e richezias
Da queft Mund El bandunat :
Murt Maria frit el via
Tutta quella vanadat.
33.
Bi Exempel en quei Tempel
130 El ä. nus ha shau davös:
Che ventira für mefira
Sei de gijr cau Pater nbs.
34.
Aunch queft hura tutt lavura
Per queft Tempel venerar
135 E Maria enten fia
Cafa cau de cbr ondrar.
35.
[f. e^] Cau s' enclina la Regina
Della Gratia 'nconter tuts :
II cavefter e Balefter
140 Dilg daemuni v^n cau ruts.
36.
Noffa t'arra della giuarra
Defendid' ei bein favens
E vegnida benedida
Tras fiu ring ch'el tut pofs^ns.
Ina nova, bialla Canzun de nossa chara donna
849
37.
145 Tras la fia Oompagnia
De Carmel, ch'ei cau florir,
Ei Eir era milliera
Cau Perfunas benedir.
38.
L' Indulgenza, ch' ei femenza
150 De biar bien bein ei cau favens,
Cau furvegnen quels che tegnen
Char Maria, buns Taleus.
39.
[f. fr] Tgi le fida vid 1' urbida
De Maria, ven gidaus :
155 Dell' enciatta mai fe catta
Ch'in täl fei cau bandunaus.
40.
La conforta quel che porta
Vid fe fez il fcapular:
Mai banduna la Perfuna
160 Ch'ei vid Ella fe fidar.
41.
Sco fontauua d' aüa fauua
Della gratia fco canä.1:
Ch' ei mai ftada infettada
Dilg poccau Original.
42.
165 Judith maza, e fcavaza
Con la späda gl' Holofern
Mo Maria fcaccia via
Tut l'armada dilg 'vfiern.
43.
[f. fv]La Belleza d'Efther veza
170 Reig Affuerus con plafier:
Mo Maria tras la fia
Faccia Dieus hk podiu trer.
44.
L'ei Regina de fcadinna
Creatira de queft Mund:
175 Ella meina en cadeina
Ilg daemüni dilg' Abgrund.
45.
Sc' in armada bein pinada
Ei quel femper la tem^r:
Po fin Ella lentinella
180 11 povret bein dijg havör.
46.
L'emprim Eva mal faveva
Contraftar gli nausha fpiert:
Mo Maria hk la fia
Naushadat a nus fcoviert.
47.
[f. g*"] Gronda guiarra cau fin Tiarra
Vet Maria 'nconter el:
Aunch adinna mai trafinna
De combä.tter giu de Ciel.
48,
Olma pia, tier Maria
190 Vä favens per fupplicar
Ch' Ella vigli or' de milli
Prichels tei pö liberar.
49.
II bien Aunghel senza maunghel
Semper tei ven pertgirar:
195 Sti adinna la Regina
De tuts Aunghels eis ondrar.
50.
Nus Maria detti pia
Sin queft Mund Victoria:
Che tras Ella nus er' quella
200 Sur vegnien Gloria.
51.
[f. g*] Era fia Compagnia
De Carmel fei crefcentar:
(Quella fermi, e conlervi
Con adinna nus gidar:
AMEN.
Romanische Forschungen VIII.
54
850
[Cudisch de Canzuns]
[CUDISCH DE CANZUNS.]
CANZÜN
Iklla Compagnia dil foing Mltl de MARIA, chei shentada fi eilten la luiraciilufa
Bafelgia de Dofsa Donna della Glish a Trunt.
(Trunser Druck aus den Jahren 1690—90, 120 pag.)
Vegn, ti vens per dreiggia via
Devotiufa Compagnia
Ad ecqueri denter nus
Ina Glish von temps vefida
5 Cieu a Trun che tuts envida,
Tiu queft liuc miraculüs
Fai da car mi refda pia
Tgei eisi tras quella tia
Nova Glish leu daventau?
10 Nu ei quella comparida
Co, a nundar ei 1' urbida
Gi she fai ieu tgi bien grau.
De quei teraps chei patertgiauan
Sin queft Creft plaz mifirauan
15 Per in Tempel bagegiar
Vid in pei zuppada furza
Sent in vm, che ir fesforza
Mo fto leu fertor reftar,
Sgei vertit fü che teneua
20 Quei bien vm che ftar ftueva
Veglias raquintar empau,
She glei de fauer pufseivel
Tufs a mi quei zun plafcheivel
Gi po CO glei daventau.
25 Jau pos crer che qiaei fei ovra
De pufsonza che cieu drova,
La Patruna dals munglus,
Che queft ling per refidenza
Prende per dar audienza.
30 A fin pievel devotius.
Sh' entellig iau ufsa pia
Che la Glish feigi Maria,
Zun gratiufa en queft liug;
Ach iau paupra creatira
35 Hai fil meins quefta veutira
D' haver' part de fiu gron riug.
Nin puccont rog' adumbatten
Tuts che vegnen a cieu statten,
En queft liug cun devotiun
40 Quels receiuen temporalas
PH fauens fpirituales
Gratias, a zun perdun.
Vefs mia Olma po vrbida
D' efser enten gratia prida,
45 Or dil puoz de mes puccaus
Ch' en tu biars fcol teps ha uras,
A ton grefs ch' iau encanuras
Per quels fun miez defperaus.
Bucca perdi la fperonza
50 Haigias pir buna fidonza
Quei chei pers pos ti anflar,
Sti fas Vera penetienzia,
Cun carrezia ä cun pazienzia,
Pos ti tut bien turnentar.
55 Nua, CO dei dar enciata
De midar la vita sliatta,
Ch' iau hai toccan ufs menau ?
Sai buc' auter mi refolver,
Che val tier Maria voluer,
60 En queft liug priuilegiau.
Jeu cufsegl fai ina proua
Te lai enten quefta noua
Compagnia fcriver en,
Figent quei chella camonda
65 Has Maria che damonda
Per tei bien perdunamen.
Canzun della compagnia dil foing Nura de Maria
851
Jeu fun bucca meriteiuels
Bein ton pli munglüs ä fleiuels,
Gidi o Maria mei :
70 Prein mci ierfan lut la tia
Protectiuu, a meig fin via
Dil falit a prein cun tei.
Tutta questa Compagnia
Dudisch ga l'Ave Maria,
75 Pater, noss treis minca di
Ded' orar ei obligada :
Vol en quel' efser dumbrada,
Sehe stos quei vrar er ti.
Quei fuss pauca bagatella,
80 Aber co pos ieu en quella
Mi fscargar dels mes puccaus?
Quei grond Buordi mi stermenta,
A ton grevamein pefenta,
Che ieu fun tut zegegiaus.
86 Tras la vera penetienzia
Tuttas maclas de confcientia
Pos maneiuel shubergiar,
Per las Olmas bia lefgieras
Per tetez perdun, lau l'peras,
90 Pil Parvis bia gudognar.
Sto ieu pia quei quint render,
Tug gi penetienzia prender,
Stgilsa miu bien meini buc'?
Di CO vol che ieu deporti,
95 A mei carinamein conforti,
Gidi po mei aunc in ruc.
Tuttas fiaftas, ch' aen da Roma
Confecradas alla' Momma
Dil Salvader, a scadin
100 Tonts pafs fco la via prendi
Tontas foingias rofas renda
Quest friggeiuel curtin.
Fai ch' ieu pofsi 6 Regina
Or de tontas rofas ina
105 Tras la penetienza havör,
Bein che ieu pli prest sco iasters,
Per mes grons puccaus e lafters
Milli ftrofs, duefs tumör.
Da tut temps, ä cun zunt cura,
110 Ven nau tier la fuentr'vra;
Clomi fil meins cun il cor,
JESUS a MARIA adina,
She vegn tras favur diuina
Gron perdun ti partiu or.
115 Jeu vi pia bein schar fcriuer
En la Compagnia ä viuer,
0 Maria en tiu furvetsch
Jeu vi mai tiu Tigl offender
Semper tia honur defender
120 Prein fi quei pauc bien ch'ieu
fetsch.
Seigi Dieus da tuts per ina
Vusch per tut ludaus adina
Benedius, ad engratiaus,
Seis ludada 6 Maria
125 Schirm de quefta Compagnia
A confiert de tuts Beaus.
0 Maria benedefshi
Che fcadin ti offerefshi
Land, carezzia e devotiun :
130 Fai che tuts fe femegliureien
Cuon tiu Figl engrazia fteien
Sut la tia protectiun.
Se legreien, ä canteien
Quei dulsch Num da cor ludeien,
135 A tut temps viuien bein
Che fuenter queft' vrialla
Tuts pudeien quella biala
Glish guder perpetnamein.
Senza fin für tut ludada
140 Benedida ad adorada
Sei la foingia Trinitat,
Che Maria senza macla
Mefs en efser de miracla
Sut tutt' antra dignitat. Amen.
54*
852 Peter Saluz
PETER SALUZ.
Plaid syr fossa sin la bara digl Rerereud Ser Christ GaudenZ; Squicciau
Anno 1696.
Personali a.
5 [p. 16] Ano 1622. anturn S. Margaretha ei queft nies Sior Decan nafchius
ad ha afchia cumplenieu 70. 0ns ä miez, da fes prus vegls tras bien jflfer
muentai, confecraus da pitichen enfi als ftudis, termefs en Scola tfchou en
noffa Terra gl' emprim, fuenter quei egl' jester a Turig, da Turig h, Bafel,
da Basel k Gienf, ent' ils quals logs El fes studis ha promovieu, Hund-
10 reivla a Honestameng fa depurtau, fco fes teftimonis da quels log han dau
perdechia.
An 1646. ils 29. da Maig, ä Zuz, en Engiadina eis El vengius d'in
vener äd capitel examinaus, h fco vegonz tiers il S. Minister! confecraus.
En quei On eis el paflaus 1' emprima gada tras veglia da Deus ent' il
15 stand della S. Leg, cun Dunschell' Onna de Cafut, Figlia dil Sigr. Capitani
Peder de Cafut cun quella er vangieus benedieus da Deus cun in Pigl il
quäl Au 1676. ei paffaus da quefta vitta.
En queft On 1646. eis El er vengius clumaus ä confirmaus per in
Minifter della Baselgia dad'Igias, ä la quala el ha (urvien fideivlameng 6.0ns.
20 Anno 1652. eis El vengius clumaus ä confirmaus Minifter dalla Hund-
reivla Baselgia da Sevis en Purtenz alla quala El ha furvien fideivla-
meng 2. 0ns.
En quei on eis el paffaus 1' aiitra gada ent la S. Leg cun Dunschella
Martha k Monzvick, la quala Au 1670. ei clumada da quella vita.
26 Au, 1654. eis el vengius ordinaus per in Minister della ludeivla
Bafelgia da Majenfeld, alla quala el fideivlam. ei ftaus avont 8. 0ns.
Anno 1662. eis el vengius della Hundreivla Bafelgia de Caftris duman-
daus per in Minifter, er confirmaus, alla quala el ha pufpei fiirvieu fideivla-
meng in On ä miez.
30 Ano 1664. Sin la mort dil Sior Decan , Luzi Gabr. eis el vengius
ligieus or ä cunfermaus Minister da quefta Hundreivla Bafelgiada da Lgiont,
la quala ei uffa rumanida ofrna: alla quala el ha furvieu fliffiameng 29. ons
ä bunna fei. Battiau en quei temps 802. UfFonts : faig plaid sur Foffa ä
666. Perfunas.
35 Au. 1672. eis el vengies ligieus or per in bein meriteivel Decan da
noffas Baselgias Reformadas en quefta Ligia Grifcha.
[p. 17] Auo 1674. Eis El la terza gada paflaus ent'il stand della S. Leg
cun D. Litta Thomanne uffa für fia mort cumbriada, la quala Deus cun
fortig cun Tieu S. Spirt. Cun quefta fia Duua Mafera eis el vengieus
40 benedieus da Deus cun inna Filgia, ä la quala Deus dettig fanadat k
liunga vitta.
Un cmi; antrvidaraent par la juvantengia, Una Canzun da Cantar 853
ASo 1681. Eis El fco Minifter da quefta Hundreivla Balelgiada vengieus
prieus li un fia vitta ä per in Burgeis enfemel cun fia Dunna ä fia,
Filgia: Per la quala Hanur el rniha dan (cafiment dad engraziar en General
ä fpecial. Ei afchia il cuors da fia vitta ftaus aunc bein mideivels, mo
auncalura ventireivels ad Hundreivels.
Un cnrt antruYidament par la juvantengia en las scolas, en Banaduz tras [Malh]ias
Morou; Ao. 1739.
[p. 6] Alf, Aur, Alp, Art.
Bab, bien, bun, blat.
Clau, Chrift, Culm, curt.
Deus, Duns, don, dir,
5 Ems, eis, eis, erbfch.
Filg, Frar, Fürft, flur.
Grond, gref, grifch, gries.
Hans, hafs, heim, hum.
Jon, iou, ilg, iofch.
10 Kunst, krafft, krom, kuol.
Lom, Mieu, Nies, onns.
Paul, quel, Rom, Saul.
Tirol, Ulm, von, yn —
[p. 7] Adam, Babel, Christus.
15 Durifch, Elsi, Flurin.
Gudenz, Hartman, Jefus.
Kamunz, Lureng, Moifes.
Nefa, Olma, Peter.
Quader, Riget, Samfon.
20 Trinna, Urfchla, Vista
Xerxes, Ysla, Zaina.
Abraham, Brincazi, Clavenna.
Daniel, Engelhard, Fandrinna.
Glarunna, Haldenftein, Leonard.
30 Maria, Nicolaus, Simeon.
Una Canzun da Cantar en las Scolas.
[p. 21] 0 Senger Christ muffader char
Vangieus da tfchiel s' ilg munde
Termeff d'ilg Bab par nus muffarl
Quei ch' nus munglein bein zünde.
5 [p. 22] Nus Tei rugein tuts dacormeng
Ch' ti velgias amparftare.
{^54 P«ter Saluz
Tia grazi 'a (pirt zund ricbameng
A quels ch' han da muflare.
Par ch' eis nusantruvidian bein
10 A muffian cun tut flife
Tut quei ca nus bafengs tfchou vein,
Dad ir bein a parvife.
Tiers lur fchuar plantar luvrar,
Dai po Deus la carschieufcba.
15 Tras lur muflar antruvidar
Nus dai la cunafcbienlcha.
0 Deus memori' ad antalleg,
Nus dai er dad amprender,
Tut quei ca ven muffau andreg,
20 Fai Senger bien frig render.
Ca nus pudeian crefcbei* fi
Suenter tieu exempel.
[p. 23] Enten Sabienfcba pli a pli,
Tiers laud da D^us a femper.
25 Cunzund o Chrift Schuolmeister cbar
Velgias tras tieu foing Spirte,
En nus cardienfcba lavurar,
En crufch dai er cunfierte.
Antroqua cb' nus vangin manai
30 Tiers la perfecbiadade,
Nu' ch' nus vangin effer muffai
Da Deus bein en vardadö.
A vangin buccapli raunglar
Schuolmeifters ner muffaders
35 Quei ch' ei part ven fa midar
Enten perfechiadade.
En tia temma 6 Singiur
Nus lai viver andregge:
En tia grazia er morir,
40 Vangir t' ilg ver daleggc.
Par ca nus lou 6 Senger Deus
Pudeian tei ludare.
[p. 24] Enten la Scola d' ils ligieus
Halleluja cantare.
45 Halleluja DEUS feig ludaus:
Quei velgig nus udire
Nus gide bault tiers tuts beaus
Amen lein uffa gire.
AMEN!
La suentra veglia cid' olma 855
LA SUENTRA VEGLIA DEL' OLMA.
Fagia de S. Carli Borromeo, Squiccia« a Banadnz de Pete[r] Moron gl' Ou 1693.
[p.4] Star enfchanuglias avont il Grucifix cun reverenzia, ägijr.
ENten Num digl Bab, ä. Figl k Soing Spirt Amen. PER 1' emprima
fco fundament da tut Salit, Proteft jou k confefs enten prefchiencia digl 5
tutt puffent Diu Bab, Figl ä Soing Spirt, treit Perfunnas, in folett Diu,
Bab, Figl k Soing Spirt, treit Perfunnas, in folett Diu, della Beada Purfcbi-
alla Maria, a da tutt la Cuort digl Ciel, da vuler viver, k morir ubedeivel
alla S. Bafelgia Romana, da creer fermameing tuts ils dudifch Articuls
della S. Cardientfcha, muffai dels SS. Apo[p. Öjftels cun las lur decla- 10
ratiuns faigias della Soingia Catbolica Bafelgia, a tutta quei ca la S. Ba-
felgia cbe ven rigida digl S. Spirt, ha muffa k declarau, k tutta quei che
in Fideivel ä bun Chriftgiaun dei creer, enten la quala Soingia Cardienfcha
jou mi releger da morir, en tal vifa, ca fche jou giefs, ii fiefs enqual caufa
(Dieus fei 1' avont) enconter quella, entras dar ent digl Naufcha Spirt, ner 15
enten antra vifa tentau, vi jou uffa per l'ura enten vertit da quefta Protefta,
ch'ei feigi annullan, a caffau, e vi ch'ei feigi ni per gig ni per faig.
2. Plinavont entras quefta mia fuentra veglia fche gareig [p.6]joufin
1' Vra della mia Mort il S. Sacrament della Penetiencia, k confeffar, ä fche
per fort che tras enqual impediment jou pudefs quei buca haver, vi jou 20
uffa, per l'ura far da cormeing, mi dont per culpont da tuts ils mes puccaus
che jou vai faig cun pertragiaments , plaits, ad'ovras, ei feigi enconter
Dieus, enconter la mia Olma, ad enconter il proffim Chriftgioun, dels quals
ä mi de Cormeing encrefcha, k gareig temps da Penetiencia, per puder quels
pitrameing bargir, bucca mai follettameing per temma digl Vffiern , u per 25
ina antra peina, mo per haver offendiu la feza Bontad, che jou doveva für
tuttas cauffas carezar, ä furvir; Cun tut vi jou uffa far in [p. 7] ferm pro-
pieft, con la fia Soingia Gratia, tutt il temps della mia Vitta de mai pli
ragiliar, ni offender Ell.
3. Mils anavont per mi unir perfegiameing con il raiu Signur gareg 30
jou fin la fin della mia vitta de recieiver il Soingiffim Sacrament digl
Altar, vera Carn k Soung de nies Segnier Jefu Chrifti, ä sehe jou tras
enqual impediment pudefs quei bucca receiver, mi declar jou (uffa per
Iura) de receiver filmeinz Spiritualmeing con il Cor, con Adorar, e rogar
Ell ch' Ell vegli effer con mei lin quei prigulus viadi, mi defender avont 3B
ils Lifts dels Morders digl Vnffiern, a menar mei tier il Port fagir della
perpetna Beadiencia.
[p.8.] 4. Jou proteft era cur jou hai da paffar da quefta vitta, gareig
jou da d' effer veltgiu, e armau cun il Soing Sacrament digl Soing Jeli,
k> per fort che jou pudefs quei lurra bucca cuntonfcher, gareig jou El uffa 40
856
Inna Canzun davart ilg obrist Pul
per Iura , e rog la Divina Maijeftad ch' El vegli mei unfcher tuts ils mes
fentiments, da dens, e da dora cun il Jeli della lia infinita mifericordia, a
mi perdunar qu[e]i che jou hai faig puccau con ils Igls, Liunga, fchagiar,
ferdar, udir, k cun ils faigs, ad enten tuttas vifas.
[f. 5*]CharGrif8cliun, chei fteits afchia,
Ach, chei efsas cumbriai?
Truligs efsas tuta via,
A lou speras fig vilai.
5 Quais ean po v6s muncaments,
Ca vus fan fchi mal cuntents?
La caschun Da quei mi fcheias
A Dascues mei buc taneias.
2.
En Jerufalem eis pia
10 Ti parfuls in jester staus,
Chas quei buc udeu par via,
Chei tiers nus ei davantau?
Has ti buc Dilg bul udeu?
Co quei ha nus antardeu?
15 Co lei senza Ratanienscha
Curdaus giu da la cardinscha.
3.
Has ti buc Da quei udeu V
Co la preu Seu juvan filg
A Da maloch quei fi unfrieu,
20 Je freu quei en sieu Ravul.
Chi ves po quei maniau,
Nuus Da el vein fafidau,
Schau ufficis zun hundreivels,
Pli chei seg staus meriteivels.
4.
[f. b^] Cun vardat ün gir bein afcha,
Co' 1 ha schandli angonau
nies cumin tschu da tumlgiafchca,
un chei ent ha sa cumprau.
INNA CANZÜN.
Davart ilg obrist P[ul].
(Ineditum nach Ms. Mg.)
ün cou geiu ha maniau,
30 ün tal hum Da ver anfflau,
Ca seg Unna spunda, pichia,
mo lei Stada martscha, stichia.
Chars Grischuns, jou pos buc
quescher,
Scha vus veits quei maniau;
35 je 'ilg ei Da schar ancrescher,
Co la mal sa dapurtau.
Auncalura chei leits star
A: par quei sa phantisar.
El ei Staus malvantireivels,
40 Cun buc efser pli ftateivels.
6.
Scheit po ir a* la malhura,
Chi ca pir vult efser eus,
mo ün tal ven auncalura
ver da Bender quint' a Deus.
45 Cur ün ha Da Deus Ratschiert
zund bels Duns vid olma a chierp,
Ad ün quels lur tuts sut tscha-
pitscha,
Quei fa greva la capitscha.
7.
[f. 6»] Cur ca Billeam ir leva,
Deus Datschertameng Dusta,
50 mo silg suenter el Igi scheva,
Scha ti pir vol ir, scha va.
Er Da quest nus gir Duvein,
Schel ei buca pli Da bein,
Scha pir vomig fias vias
55 A cun el las ovras fias.
Inna Canzun davart ilg obrist Pul
857
8.
Chei vult ün par el si prender,
DOS schiliog el fova buc,
ner chel ngiva buc sarender;
60 Defser ün tat mamaluck,
ha el cun quei sa declarau,
ufs eil eus par quella Strada.
9.
Lha mangiau na tal sallata,
Chel ei ufsa Davantaus
65 Inna macla Da sia schlata,
ngeus or Dilg cumin cafsaus;
Unna fabla Da scadin,
ün curvien Da fin adin,
Unna zanur Da tut la terra,
70 ca gli Deva hanur schi bera.
10.
Giun Quera al bagiava
Sia casa sper la curt,
ßaschuneivel el tfcharciava,
fin la curt ei sieu cunfiert.
75 Enten Spangia ad a milaun
al quei gieu tucau sin maun,
a curdar amparmateva ;
Bers Daners sin quei par[neva].
11.
[f. 6^] Ach, chel ves sco fimon petrus
80 gig a quels, ca levan Dar
Bers Daners, sco fimon magus
la cardinscha marcadar,
meit tuts en la perdätiun
culs daners en vies magun,
85 Da mai, ca vus mi leits afchia
manar giu dla Dreschia via.
12.
la faig quint en sieu calender,
Ca tut vengig favundar,
Cun la cua trer fuenter,
90 Berras steilas far curdar,
mo el ha fig sanganau,
ounc ufs ei nagln curdaus.
vein er spronza tutta via,
ca nagin Deig far aschia.
13.
95 Scha lei jeus navent Da nus,
Sfcha füg meins nus legra quei,
Ch' el her mal cun el er prenda
cun il quäl tartaus el ei;
nus tras el ngin fchubriai,
100 Als Da mefsa patihai.
ün sto palgia Rors a vellas,
fchar ilg sufel ir cun quellas.
14.
[f, 7a] Tiers ils morts el ufsa vomig,
Quels ilg vengan schon tadlar;
105 Tiers ils vuts Dadault el clomig,
Quels ilg vengan schon gidar.
Cur el croda enten castigs,
Spindrig el seas crucifigs;
fieu agid seg lenna a crapa,
110 fieu parndun seg quei Dilg papa.
15.
Mal ei ftat er tutta via
Ad anchins Da nofs singurs,
Chilg vifsitan aunc afchia
A Igi porschen tont hanur,
115 Cur eis van tiers el a gast,
Sco pir ufs quei Davantava,
Tutg ilg mund saschmarvilgiava.
16.
Veits vus buc avunda pia
Er da beiver a mingar,
120 Ca vus meits en cafsa sia,
ne taneits vus el schi car.
Chars singurs, vus parchireit,
Quei hanur buc pli gli Deit.
Dens parchirig po nus tuts,
125 Da buc efser mamalucks,
Amen.
858 Jacob Battalia
JACOB BATTALIA.
Igl Fideivel a Pardert Dispensadur, Priedi fin la Sapiillira dilg S"". Johannes ttrass.
1702 ilgs 22 X^"«.
((Ineditum nach Ms.Btt,)
^ P e r s 0 n a 1 i a.
[p. 26] Ussa resta lin la Serra, ca nus plideian quäl caussa davart uofs
S'. Frar b. m. tont sco po servir, tiers laud ad hanur dilg S. num Da
Deus, niefs Salid, ä sia buua ragurdonza.
11g Reverend, fideivel, hundreivel, a Doctissim S'. Johanes Grass, ei
lOgeneraus ä nafchieus a«. 1635. ils 17 7 bris da prus hundreivels völgs, da
bunas schlattas k familias, da Bab ä MaiTia: Sco 'Igeis ä Scadün cunafchent.
Han quest lur Füg traig si en cunafchienfcha da Deus, ä tema dilg
Senger. Cunzund sieu S«". Bab, es stau üüa Igifch enten la hundreivla
Pleif da Purthein, ad enten Viefs Ludeivel Cumin da Heintzenberg: ha dau
löclarezia cun Sauna doctrina, a buua Vitta a damanonza, da tal guisa, ca
ilg bun sem ca El ha Semnau ora, porta ounc ussa bien [p. 27] frig en
Viefs Cumin. Er sia pietat es Stada bucca la mendra cal'chun de la richa
benedictiun sin sia posteritad, parchei ca Deus fa misericordia a beara milli
da quells, ca il tengian char, ä Salven ses Cuiuondaments.
20 Quell ha quest sieu Filg da pitfchen an si conservau tiers ilg S. Mi-
nister!, Igi ha sez mussau Scola ün temps, sco el era er ün iferig a pardert
Schulmeister. Suenter quei ilg tarmefs enten auters logs, enten ilg iester,
a Turig, a lou suenter sin la Acadamia da Basel : eis staus lou ons, Deus
ha banadieu sieu Studi, ca el ha faig bun progrel's, turnaus a Casa ün
25 giuvan cü buua Doctriiia a bien laud. A° 1657 eis el en Tusaun vangieus
examinaus dilg Vener. Capittel ä Vangieus prieus si par ün nember da
quell, cun laud a buiia cuntantienfcha. Suenter quei ha el enten stailg
dilg S'. Bab, ad er Suenter la mort da quei, ansemal cun ilg Frar, Kever.
S'. Casper Grafs, survieu ä Igi hundreivla pleif da Purthein pafcheivlameng,
30 a cun buna Satiffactiun antroqua A° 1670.
Tras la Providenzia da Deus s' ha el fartont , mefs enten ilg Stand da
la S. Leg, cun üna züchtia honorata Juvantfchella, d' üüa Völgia, Honorata,
ä buua Casa, [p. 28] la quala presentameng cun tristezia ilg cumpongia tiers
la Supultira. Deus lafchig Vangir sur dad ella ilg Cuufiert da Cristi cun
35 abundontza, k la Cunsalvig a la mantengig en sia Völgdengia. Cun la
quala El ha Vivieu enten ilg Ehe -Stand pascheivlameng, a vantireivla-
meng ons 43 a generau 6 uflfonts ilgs quals ein tutts passai avont ä gli en
Igl Fideivel a Pardert Dispensadur 859
la gliergia, rasalvont Ima Filgia, la quala Deus velgig melgsauavont
banadir.
A<» 1670. cur ei ha dau üna midada entö la Pleif da Purthein, eis el
legitimameng , ad einhellig vaagieu clumau ä Prez. Vasiond quei, ha el
faig SCO ilg Prophet Jeremias, ä Igi quäl Deus geva, va nua ca jou tei- 5
tarmett, a plaida quei ca jou k chi cuinond. Ha Survieu lou 0ns 32.
fideivlameng: Ha sa cuntentau da sia Sort, a bucca currieu, par, grandanir
quella, sco anchins fan.
Ell eis Staus quell fideivel ä pardert dispensadur, Sur la casa dil
Senger: Fideivel Vers Deus: ha oravont tuttas caussas anqurieu da pro- 10
mover la gliergia dilg Autifchem, a ca Deus Vengig glorifichiaus , tras
Jesum Christum. El ei staus fideivel vers ses Auditurs, k quels mel's avont
ilg Secret da Deus tont anavont Sco ei ei da basengs tiers ilg perpetten
Salid. Us manau sin la via dilg Salid, mussau fideivlameng, chei eis
[p. 29] deigian crer, ä co Viver: aschia ca el ha pudieu gir: Jou sunt 15
schubbers da Viefs Saung.
Fideivels eis el era Staus Vers Sasez. Quei ca el ha pardagau ad
auters, ha el sa flisigiau da Salvar sez. Ha bagiau cun Sauna ductriiia k
buiia Vitta. Ha bein er ugieu sias fleivlezias, k las qualas nus tutts essen
suttaposts; Elias ei staus ün tal S. Hura, ad ei stau suttapofts gual a quels 20
afFects sco nus. Suma : La Vurrigiau la buiia guerra, salvau la Cardienfcha,
ad üiia buSa Conscientia.
Questa sia fideltad ha el era mussau cun quei ca el ha Sparngiau
nagin cust, a nagiüa fadia, da metter giu ils Psalms dilg Prophet David,
enten rumonfch, suenter ilg Kvinst da la Pöesia, a Musica, da tal giusa ca 25
quels ca s'antallin sinsura, laudan ilg Authur, a la lavur. Tras quei mittel
eis ilg cantar ilgs Psalms, suenter la musica manau en en bears Baselgias
dilg Evangeli. Ven afchia 1' hanur da Deus promovida, a la Baselgia sia
bagiada.
Sia Vitta eis Stada ons 67. a meins 3. Lieunga Vitta eis ün grond dun 30
da Deus, ilg quäl quei amparmetta a quels ca ilg teiTian: Ounc pli grond
dun, Scha la Völgdin[p.30]na eis bucca meina surcargada cun gravezia: ad
ilg pli grond dun cur la Völgdiüa eis en hanur. Ell ha er ugieu Völgdiüa
Sauna, eis Staus troqua quest atun passau ün faun a ferm hum : principal-
meing aber, ha el ugieu Völgdiiia cun hanur. Salomon gi, ca cavels 35
grifchs, seigian üna curuna d' hanur a quels ca Vengian afflai in la Via da
la gistia.
Quest autun Vargau ha el antfchiet a declinar, eis curdau tiers vida
sia persuSa ün accident, sur 1' auter, antroqua el ha sa mefs giu enten il leg.
Deus ilg ha visitau cun üna leva malsongia: ha adina ugieu sieu bien an- 40
talleg antroqua la fin, ha disponieu sia casa Spirituala ä corporala, ha sa-
reconciliau cun Deus, a cun sieu proisan : enten sia malfongia sa cunfortau
cun la grazia da Deus, cun la Vartid dilg merit da Jesus, ä cun la Spronza
860 Tschentaments de Scheid
d'üna beada fin, a da la Vitta perpetna. Ha Saveus repeteu quels cua-
forteivels plaids pa S.Paul, Scha nus vivin, Sehe vivin nus a Igi Senger,
a fcha nus raorin, Scha morin nus ä Igi Senger, cuntut seig ca nus Vivian,
ner morian, fcha efen nus dilg Senger. A suenter quei ca el ha ugieu
5 racuniondau sia olma enten [p. 31] ilgs mouns da Sieu Bab da Tschiel, ha el dau
si sieu Spirt, ad ei dumengia sera anturn las diefch levameng beadameng
durmantau ent' ilg Senger Jesu. Jou sai ca el ha ugieu üna zund buna
cumpangia, tras la scüra Vall da 1' umbriva da la mort, numnadameng la
grazia da Dens ilg Bab, la Vartid dilg merit da Jesus, ad ilg cunfiert dilg
10 S. Spirt, ca el ha gig cun il S. Prophet ä Reg David, Scha bein jou stb
passar la Scura Vall de 1' umbriva da la mort. Vi jou bucca Tumer, parchei
ca ilg Senger eis cun mei, a cun ilg Völg prus Simeon, Senger lai ufs* ir
mei, tieu fumelg en pafch, parchei ca mes ölgs han vieu tieu salid.
TSCHENTAMENS DE SCHEID.
15 (Ineditum nach Ms. Schd.)
[f. 1*] AUTERS TSCHENTAMENTS
FUNDAMENTALS ner DIMPURTONZA,
c' ean Anno 1616. vangitschenta si la pli part.
!<>. Sch'ün fufs tont malvantireivel, c' El curdafs en fallament tont-
20anavont, c' El vangifs, tras Merit truvaus a la Mort, scha dei la Mezadad
da la Rauba d' üua tala Parsuiia, ca vonza sur tuts Custs, c' ean i si da
quella Vart, efser curdad' algi Oberkeit, ner algi Cumin; Mo ouncalura
adina par Uunaschienscha d'ilg Oberkeit, guardond sin tuttas Caulsas, suenter
SCO la Parsuna vefs Uffonts ner bucca.
25 2 ^. Seh' ün figiefs ün redli Todschlag, quel dei efser curdau fallonza
sur tuts custs R. 20. mo ouncalura adina par cunaschienscha da la Darchira.
3 ^. Cur ün fa a manchir ad ün auter sur Raschun quel ei curdau fal-
lonza R. 1.
4*. Chi ca plidafs anzachei ancunter 1' Hanur ad ün auter, ner figiefs
30 or üiia mala Canera ancunter 1' Hanur, aschia c' El stuvefs reclummar, scha
dei El eiser curdau fallonza /\. 4.
5**. Cur ei daventafs ca dus ner plis vangifsen malpariSa ner figiefsen
Dabat, a 1' ün ner lauter targiefs Vaffens, sco lg' ei Cuntels, Stilets, ner
aaters da quella sort Vaflfens, scha dei ün tal efser curdau fallonza ^. 20.
Auters tfchentaments 861
NB. Er seh' ün mai alzafs tals Vaffens en gritta ancunter ün auter,
scba gie ün bucca targiefs or da maun ner pichiafs, scha duvefs El efser
eurdau fallonza ^. 4.
mo adiSa resalvau legitim Nothwehr.
6 **. Milsanavont er quel ca targiefs Grappa ancunter sieu Farmer 5
carstioun a tuccafs, dei vangir castigiau a proportiun d' ilg Doü c' El
fa etc.
ad er seh' El gie tuccafs buc, scba dei '1 efser eurdau fallonza A. 4.
a scb' El parnefs mai sin Maun par trer A- 2.
7". Scb' ancbin rumpefs ner mafs en üua Casa, en ün Clavau, ner 10
Bageg par angular ner far Don, scba dei '1 efser curdaus fallonza A- 30.
8°. Scb' üna Parsuua angulafs Frigs sin ilg Feld, scba dei Ell' efser
curdada fallonza A. 40.
9 ®. Scb' üua Parsuua sapaticbafs cun rumper la Leg, scba dei quell' efser
cardada fallonza A. 80. suenter ilg Tscbeutament velg. 15
10". [f. Ib] Scb'üiia Parsuua ledia vivifs en Pitaneng, scb' ei Ella
curdada, suenter ilg velg Tscbentament A. 40. Ouncalura par cunascbienscba
d' ilg Oberkeit.
11<*. Er ba ün sabi Oberkeit avont peda gieu cattau par bien, ca damai
c' ei vangiva savenz faig grond Strapaz en la Casada la Darcbira, sin ils gis da 20
Dreigs etc. da metter si, ca cbi ca antscbavefs Dabat en la Stiva dala
Darcbira, deig efser eurdau fallonza A. 3. a quel c' antscbavefs Dabat
oreifer la Stiva^ en la Casa da la Darcbira, dei efser eurdau A. 2. senza
grazia.
12''. Milsanavont ei ilg Tscbentament ca scba gie ün vangifs catscbau25
maun vida eleu Cbierp ner picbiaus, scba deig quella Parsuna, a la quala
ei ven catscbau maun, bucca ver Pufsonza da dar Pardicbia en quei faig 5
rasalvond scb' Ella savefs mufsar Nodas ner Picbiras sufficientas; mo oun-
calura suenter Cunascbienscba d' ilg Oberkeit etc. mo cur ei ven mufsau
si, scba dei ei efser Strof. 30
13*^. Scb' ei vangifs ün Dabat, ner daventafs Dispitta a Scandel, ad
ei fu(s Lgiout lou d' anturn, scba dei ei vangir clumau frid antrocca la
terza gada, a scb' ei vangifs buc ubadieu, scba pofsig a deigig tal dar frid
suenter cuncienzia, a par Cunscbienscba d' ilg Oberkeit; a quella Parsuna
ca defs bucca frid dei efser curdada fallonza A^ 3. A quel ca lefs bucc35
ubadir, a salascbar sparcbir cun dar frid, dei vangir castigiaus par Cunascbien-
scba d' ilg Oberkeit.
14**. Milsanavont eis ei Anno 59. prieu si par tscbentament, ca scha
1' ün ner 1' auter fufs tont malvantireivel cb' El par Hafs ner da bugiend
rumpefs or las Fanestras da sieu Pcrmercarstioun, scba seig El eurdau 40
fallonza A. 4.
Er sch'ün rumpefs ent ils jschs ner sin tala guisa fagiefs Don. A. 2.
Qß2 Tschentaments de Scheid
15". Milsanavont eis ei er scumondau da giugar a saltar, a quel ca
surpalsa dei elser curdau fallonza R. 2. minchia gada.
16". [f. 2»] Item chi ca laschafs giugar ner Saltar en Casa sia savionta-
meng dei efser curdau fallonza minchia gada R. 2.
5 NB, Anno 1764. ei en specie d' ilg Cumin vangieu scumondau da dar
ilg Stickel, sut fallonza: im Hum R. 1. ün Mat baz 10. ün buob bz. 5.
17". Er eis ei stau faig a cunfermau ca cur ilg Oberkeit haig dau
or ün Truvament a castiau 1' ün ner 1' auter c' ha fallieu , scba dei ün tal
efser obligau da pagar sia fallonza senza Revisiun ner Nachlafs da quei
10 gi anvi, resalvond en Caufsas de Confusiun, c' ei pudefs suenter vangir
mufsau cun ciaras Raschuns, c' ei mafs antiert ; mo adiua par Cuuaschien-
scha da la Darchira.
18". Seh' ün Lud :^®^ Oberkeit, ner anchins da quels fan üna Scumon-
dada suenter la forma, chi ca surpafsafs dei efser curdau fallonza ^. 1.
15 ad alg Pofsefsur nar pretendent da la Caufsa efser 1' avont d' ilg Doü ner
restituir aproportiun da la Raschun etc.
amilsanavont par cunafchientscha d' ilg Obrikeit.
19". Mo quel ca lai far üna Scumondada sur üiia Caufsa c' ün auter
pofseda ner pretenda, dei endeifer 10. gis far ver sia Raschun a cunfermar
20 sia pretensiun da tala Caufsa cun Dreig ner tras conventiun ; a seh' El en
quei temps va bucca vinavont, scha dei la Scumondada efser liberada, a
dei quella Caufsa bucca puder far scuiüondar plianavont.
20". Milsanavont deig ei kraft tuts Statuts Divins a Humauns efser
scuüiondau da sa racuöiondar ad anchin ner far praichias a vuler cumprar
25 or, par vangir en anqual Uffici ner Survetsch da Cumin, ei seig da 1' ün
Stand ner 1' auter, ner er Pasturs da Cumin etc. a chi ca surpafsafs quei
deigig efser curdau fallonza A- 4. ad ün pastiiv A- 2. a lousperas sclaus
navend da tala sia Pretensiun etc. item er ei scuinondau tuttas Ligiadiras
en tals faigs.
30 21". Er eis ei scuniondau als Mats da far strasurden ner Strapaz er
la Noig, cunzund da prender a trer navend Carrs ner Schlieusas etc. sut
fallonza da A« 1- * restituir ilg Donn.
22". Milsanavont dei nagina Parsuiia gronda ner pitschna ir da Noig
par anqurir si Puiiia ne la Damaun ne la Sera sut fallonza bz. 10.
35 23". [f. 2^J Item chi c' antschavefs ün Dabat ner Pichiada cur ün
antir Cumin ei ansemel, ei seig sin la Tschentada ner sin autras occasiuns
er mai ordinarias dei efser curdau fallonza da A. 5.
Ad er quel ca gi en talas Occasiuns ancunter ün auter Plaids mals
ner malhundreivels, ca pon anridar ner dar Caschun tiers Dabat, dei efser
40 sut Fallonza da A. 2.
24". Milsanavont cur ei ven purtau avont anzacbai sin Cumin ner ca
lg' ei da gir Meinig sur 1' üna Caufsa ner 1' autra, scha dei ün ver Patienzia
Autere tfclieutamcnts ^^^^
da gir Meinig, avont c' ei seig spiau anturn ampau si 'Is amprims euenter
ilg Rang a buüa fei etc. mo seh' ün auter ca ven bucca spiaus lels gir an-
zachiei, scha dei El cun tutta Maniera far andimeut, c' El lels er gir sieu
Meinig sin quei; alura dei El puder gir; a seh' ün auter vult gir ancunter,
scha dei El duvrar la sumlgionta Maniera etc. a ininchiamai dei ün schar 5
plidar or quel c' ha antschiet, a declarar sieu Meinig avout ca gir an-
cunter etc. a cur lg' ei dus ner plis difierents Meinigs sur d' üna Cauina,
scha deig ei vangir faig pli a meins redliameng, prusameng, a cun Maniera;
a tiers quei ca venscha deig ei star; mo seh' anchin vefs legitima Caschun
da far üna Protesta, scha deig ei efser lubieu, cun conditiun c' El mufsiglO
si sufficientameng sia Raschun etc. chi ca surpalsa, ei curdau X. 20.
NB. Quest 2. Puings sisura dein vangir antalleg er sin Caschadas ner
en chei Rimnadas, c' ei pudefs efser, par muntaner urden, Ruvaus a De-
schentadad.
25°. Item eis ei Ano 1774. vangieu faig ün Tschentament, c' ei possig 15
vangir tanieu si Moun en tuts Üaas a Tschernas, a dau Vusch mai da quels,
ils quals ean culponts da luvrar tiers Cumin, suenter sco ilg Tschentament
ner Usum antroquan cou ha obligau; nua ca tuts Praetexts nun funsai dein
eiser nunautentics.
26°. Milsanavont eis ei stau ün velg Tschentament, ca minch' ün ilg 20
quäl haig faig Nozzas, seig culpont ladinameng dad ubadir a luvrar tiers
Cumin; er ca nagin sa pofsig liberar a gir giu Dreigs d' Cumin, senza
vangir avont cumin; er eis ei declarau a faig, ca ün ilg quäl haig bucca
schau parchir or tut sia Rauba sin ses uffonts ner Hartavels, scha gie quel
lefs Star cun ün da ses uffonts, quel seig culpont da luvrar tiers Cumin. 25
[f. 3»] 27°. Item eis ei er d' anzaquonts ous auou vangieu salvau ad-
observau par Tschentament, ca scha anchin maridafs üila Duüa d'ün auter
Lieug, ner oreifer ilg Cumin, quel dei efser culpont da dar algi Cumin R. 15.
28°. Item cur üna Filgia ven maridada ord' ilg Cumin, ner trai navend
elg iester, scha dei Ella efser culponta da dar algi Cumin R. 10. 30
29°. Milsanavont deig efser scumondau da cavar Salpeiter vid' ils Bagegs,
damai ca coutras ven savenz faig grond Don etc. a chi ca ven angartaus,
c' El surpafsafs quei, dei efser curdaus fallonza da A. 2. par minchiagada.
NB. Mo seh' ün vefs lubienscha d' ilg Patrun dils Bagegs, scha dei
El puder cavar suenter la Lubienscha minchiamai etc. 35
30°. Mo ouncalura seh' ün vefs gie tala Lubienscha, scha dei El buc
ir la gievgia fartont ilg Priedi, tras ilg quäl vangifs dau Hcandel, targinau
ilg Survetsch da Deus, a sut tal praetext pudefs vangir autras malas Con-
sequenzias etc. sco er deig efser scumondau da schunsclior Biesca ner ir
cun Carr a Bos ner Manadira or da la Vaschnounca avont Priedi ner far- 40
tont ilg Priedi la Gievgia ; NB. seh' ün vangifs noutiers avont priedi, c' El
fufs Stau en ün auter Lieug vivont, scha dei '1 efser übers da la fallonza. A. 1-
864 Tschentaments de Scheid
31". Eis ei afflau par bien a basngius da scumondar da far Cumin
ner far Propositiuns avont lg' Oberkeit la Domengia gual suenter Priedi ;
cun quella Declaronza ca d' ilg temps, c' ei ven salvau Priedi da gievgia,
seh' ei seig anzachiei da purtar avont Cumin ner avont lg' Oberkeit, scha
5 deig quei daventar la gievgia, ad' ilg temps, c' ei ven bucca salvau Priedi
dad' Emda pofsian talas Fatschentas vangir proponidas, scb' ei seig basengs,
la Domengia suenter Uratiun etc. da cou d' anvi Eif ei consedeu da salvar
Cumin d'' enter Priedi ad Uraziun, cura cK ilg ei bucca priedi da
gievgia^ ma ca ilg Mastral deigig bucca taner cumin sin talgi far
^Ominchia bagatella^ ma mai jjar Caufsas d'' inpurtonza, ad ilg Oberkeit
d' ei er bucc* EJ'ser obligaus da dar audenzia pH ca üna gada lanprima
gievgia Ner dumengia dilg Meins. Rafalvont Caufsas d^ inpurtonz.
32", Milsanavont deig er efser scumondau, sco ilg exprefs Cunion-
dament da Deus mett' avont ad obligescha da bucca far Lavurs Corporalas
15 sin ilg gi dilg Sabatb, ca pon vangir targinadas sin iln auter gi , sco par
Exempel cunzund masirar funds, marcadar, cumprar a vender, far Quints
ir par las Alps, ner Logs esters cun Scandal, ei seig par cumprar Biesca
ner purtar Teilas, purtar Vaffens a da quella Sort Lavurs etc. quei tut
deig efser scumondau sin tal gi sut fallonza da A- 1>
20 [f. 3*>] 33". Item, cur üna Duüa ven purtonza ner parturescha 1' amprima
gada meiüa bauld avont ils 9. Meins, da quintar suenter ilg gi d' ilg an-
sinar ent, scha dei la fallonz' efser A- 8.
NB. Mo ouncalura 15. gis deig vangir schanckiau, scb' ei vangifs tont
datiers etc.
25 DAVART ILG FUNDS, co regulär etc.
1". Tuccond tiers ils Pumers, scha dei nagin tschentar ner laschar
crescher si Pumers memma tiers alg Funds d' ün auter, mo ei deig adinna
vangir laschau ün Spazi da duas Tschunkeismas denter ilg Pumer ad ilg
Funds da 1' auter; a cbi ca surpafsa dei efser curdau fallonza da A« 2.
30 NB. tuccond tiers quei ca crescha si sez, deig quei ca vult bucca
vartir, scb' ilg ei mema tiers algi, schar visar 1' auter, a dar Spazi ün meins,
a scb' ilg Pofsefsur d' ilg Pumer figiefs en quei temps quei bucca navend,
scb' ei '1 curdau la fallonza ; s' antalli d' ilg temps , c' ün po tiers da cavar
ner ruckiar, etc.
35 2". Milsanavont tuccond tiers ilg Parcbir las Pumas, scha dein quels
Pumers , ca vargen or sur ilg funds d' ün auter , dar part algi , a vangir
parchieu par miez quei ca crescha sin tala Roiiia; mo quella Ronia, ca
varga orsur funds frietau d' ün auter, numnadameng quei, c' ei Saloms,
Curcbins ner orts , scha dei quei , c' ha tal funds , ver la Lochia da guder
40 sulett tala Pumma, ner da talgiar giu quella Roma ca varga sur sieu funds ;
rasalvond cur ei fufs faig anqual Accord ner conventiun, ei seig en Par-
tazuns, ner schilgioc etc.
Davart ilg fnnds 865
3 ^. Item ün ca mettefs a perder d' ausievr' a malziusameng ün Pumer
d' üu auter ner parnefs navend ner caval's or, insuiüa sin tala guisa figiefs
Don^ dei efsei' sut seckelmeister.
4". Item ün ca parnefs maliziusameng Ana d' Koda d' ün auter, dei
efser curdau fallonza K. 1. 5
Item chi ca schafs or üSa Fantauna par scliuar dei efser sut Fallonza
da A. 2.
Sco era clii ca lavafs giu ilg Plaz ^/j A.
b^. Chi ca fa ir L' Ana tras las Vias par schuar, dei efser curdau
fallonza A- 1. 10
Sco er chi ca manafs ner purtafs crappa a frils en las vias par minchia
carga bz. 10. a par minchia Canaster ner Burdi^ bz. 3.
6**. Item er chi ca meina ner porta crappa ent' ilg funds d' ün auter
ilg sumlgiont la fallonza ad efser obligau da manar navend.
[f. 4 *] 7 ". Tuccond tiers ilg Barchar a sagar Stubla etc. scha deig ei 15
efser lubieu da Barchar ner metter Haida Unna Tschavera a meaza par ün
a bucca pli, ad ilg term da sagar stubla dei efser antrocca S. Barclamieu,
a bucca pli gig; sut fallonza da ^/g. A- par tschavera; ad ün ca paschonta
suenter S. Barclamieu par minchia per Bovs, bz. 5.
8*. Item chi ca sega suenter festa S. Crusch, dei er efser sut tala 20
fallonza.
9*^. Chi c' ha funds, ca stausch' ancunter la Pastira ner ilg Landstrafs
a vias generalas deig efser culpont da clauder sufficientamengj sco er
minchiamai quels ca dein far si las Purtelgias suenter ils velgs Mussaments,
sut fallonza da X. 4. par tschunckeisma, chi ca vangifs a muncantarj a par 25
üiia Purtelgia X. 20.
Item, chi ca fa giu üiia Purtelgia par ir tras, a fa bucca si, er X. 20.
10". Mo 1' aucuntra seh' ei sa cattafs, c' ei vangifs malitiusaraeng rut
a scarpau giu Seifs a Clasidas, ner prieu navend, scha dei ün tal efser
curdau fallonza A- 2. 30
11 ^ Item tuccond tiers ilg Funds ca confinescha cuu las Pastiras, scha
dei ilg Oberkeit ner chi ca veu urdanau minchia tont temps far üüa Visita,
partutanavont ; a seh' ei sacattafs, c' ei vangifs catschau orsur ils Terms a
Nodas ancunter la Pastira, scha dei ei vangir prieu par minchia Tschuu-
keisma tont fallonza, sco ilg Funds ei lou en prezi, ad obligar tals da 35
ruckiar anavos cun la Ciasida antroqua tiers ils velgs terms.
12 ®. Milsanavont dein ils Buals efser scuiüondai, sco da velg, ca nagin
deig schar far Don, a seh' anzachi laschafs far Doü d' ansiever, dei vangir
castiaus a proportiun d' ilg temps quont gig, ad er d' ilg Muvel quont
grond etc. a quei ca mitscha senza frau, tras Liederlichadad, cun bucca 40
parchirar etc. dei efser par minchia per Bovs etc bz 5 ad a proportiun par
minchia Biese seh' ei fufs nunper.
Romftuiscbe Forscbungeu VIII. 55
g(36 Tchentaments de Scheid
IS**. Chi ca paschentafs d' ausiever sia Biesca ent' ilg funds d' ün
auter d' ilg tenips d' ils frigs dei efser curdau fallonza par minchia Cheau
X. 20. ad a quel, c' ei faig Don, dar Satisfactiun a proportiun, ad er quei
ca mitschafs en funds d' ün auter tras Negligenzia etc. scha Deig ilg Don
5 vangir restituieu par Cunaschienscha d' ils Visitaders etc.
NB. quei dei efser dad observar en tuts Caas, c' ei ven faig Donn ad
ün particular, c' ei deig adiiia vangir dau Satisfactiun p' ilg Doli, ca ven
faig sper la Fallonza ordiuaria, c' ei mefsa si parmur d' ilg Surpafsament
d' ilg Tschentament minchiamai etc.
10 14'*. Er ha ün Lud: Cumin gieu cattau par bien da scuüiondar ner
ordinär, ca nagin deig anqurir Schneks avont S. Margretta, a nagin cavar
avont festa S. Crusch sut fallonza A. 1.
15". Tuccond tiers la S. h. Biesca casa, scha deig ei efser surdau a
Igi Mastral ad Oberkeit minchiamai suenter sco ils onus sa presenten, aschi
löbauld sco lg' ei pufseivel, cu lg' ei terrein, da taner ord dils Segels cun
far ir or Pastur.
16*. Item tuccond tiers ilg sagar 3. gadas, dei efser par tschentament,
ca chi ca vult sagar 3. gadas deigig la terza gada ver sagau da calonda
d' attun , a suenter pofsig quei bucca vangir sagau pli sut fallonza da
20 A- 1- P*"^ Tschavera.
17". tuccond tiers ilg paschentar ilg agien funds, scha deig ei efser
lubieu antrocca miez Maig a minchin da paschentar ilg sieu senza Don dad
auters etc. mo da miez Maig anvi, deig esser scuiüondau totalmeng da
paschentar.
25 [f. 4b] DAVAUT LAS ALPS.
1". Seh' eis ei stau ün Tschentament velg ad er A° 59 cuuferraan,
c' ilg Cumin deig minch' onn ir ün gi sin Bargis a far Vuorr.
2". Dein quellas 3 Alps en dadens: Lavadinas, Surcruns a Raschi-
Igius cargar ad Alp anseiüel, a bucca 1' üü' avont ca 1' antra.
30 3"*. Dein quels da Bargis minch' onn ruckiar las Tegias, a quels da
1' Armora a Lavadinas, minch' auter onn; sco er dei minch' Alp minch' onn
ün gi rumir a schubriar 1' Alp ; a quell' Alp ca vangifs quei bucca far, dai
efser sut fallonza.
4**. Las Vaccas ad ils Vadels ca vengian cargai sin 1' Armora, dein
35 elg cargar a scargar ir si 'lg mender Don da las Aclas, suenter Tschentta-
ment velg.
5". Quels da 1' Armora dein adina muntaner la feif en stailg ir sin
Bargis a far Vuorr.
6®. Er dei ilg Vadler sin 1' Armora far maner ils Vadels en dadens
1h Vall 3. Eamdas. 8. gis giu sut, a 15. gis sisura.
[Canzun] 867
7 ^. Tuccond tiers ils Bischeis si 1' Ärraora , seh' eis ei ilg Tschenta-
ment velg, e' ei dig par minchia 8. Vaccas vaugir mefs ün Bischel, lg' am-
priin oun da la Parchida, sut fallonza da X. 48.
8 •*. Minchia Tegia uer Caschada deig el'ser culponta ilg davos oü da la
Parchida da mirar, c' ei seig 1. curter par minchia Vacca, suenter sco lg' ei 6
parchieu giu, senza 1' antra Vaschella, la quala dei tutta efser suenter sco
'lg ürden ei.
9^ Ils Pasturs da Cumin dein suenter ilg velg Tschentament, num-
nadameng ils Starlers, a Vadlers, a Nursers far maner la Biesca en Logs
sagirs, ner nua ch' ilg Cumin cuiüonda, a quei sut fallonza data, Er ent 10
a proportiun la Pagailgia.
10". Milsanavont seh' ei curdafs tiers c' üu S. h. Biese rumpets üila
Coina, scha pofsig quel vangir mefs si' lg plann Bargis ; rao antra Biesca
cun autras Mendas deig efser sclausa navend.
11. Las Nursas deian puder ir par las Alps sco da velg, s'antallilB
3. Eamdas ilg davos.
12**. Tuccond tiers ilg Arve ca ven dau par quella Biesca ca ven
cumprada oreifer ilg Cumin, seh' eis ei stau faig, ca quella Biesca, ca ven
tanid' a casa seig libra dalg Arve.
[f. 5 a] 18. Item Scha an Vaschin da Cumin ve/s basengs da diivrar 20
ilg agit da Cumin, scha dei ilg Mastral efser obUgaus, da metter si,
Senzafar imgar ; ei faig quei Schentament A*^. 1778.
19. Scha üna Parsima ca ha ilg Sarament, vases ca Hin ner V auter
surpafsas anzachei, a mettas buc en Chifa a pitdefs vangir mufsau dei
efser citrdau dubia falonza. 26
20. Dei efser Scmnandau ad ilg Ustier da Cumin Sin gis da Dreigs
da bucca dar da Beiver, antroca ca la Bichatta ven tanida. —
[f. 5»J ^0. 1780. E'ilg Guault da Frau Birchli, dador ilg Lariner
ca ven geiu ilg Prau da Lona frena deig efser enbanien, rarasalvon da
Bagigiar, sut falonza par minchia Plotita R. 1. 30
[CANZUN.]
(Inedituni nach Ms. Ap.)
I.
[f. 48<=] Cara feglia enten honur, She bellezia tgi a dau
vul a Christo, tiu signiur, la natira, maliau
esser bein plisheivla, fatsha culurida;
sbbeti tuttas vanadats, 10 tgiei eis auter ch' ina flur,
5 tuts sulats 6 naradats, che baul perdas la culur,
seies humiflilteivla. gleit» ti eis shniarshida.
55*
868
[Canzun]
Weglias en vertits ornar,
sha ven chrishtus tei spusa,
15 cun carezia vera;
sti suruesbas bein agli,
(lat el shon pag[a]lia a tgi,
cur ca ti fas sera.
[f. 48^] Quel sulet uen dar agl spe|r|t
20 in cuzeiuel uer cunfiert
murt tia obedientsbaj
tras igl dun da devotiun
vens urbir benedictiun
a tutta cnntentiensba.
25 Bials sur tuts a nonmortals
ei quei spus zelesbtial,
richs ad amureivels,
sin tuts graus perfetgs a bnns,
liberals a dat bia Duns
30 sin tuts graus cusbteivels.
Ven la spusa Honorar,
bi visbtgiu da gratia fa
en letetia fina,
cba maretta bia marshei,
-35 simiglionta agls eungiels
mantaner adiSa.
In anni cun in rubin
orda funs siu cor carin
el tgi offeresha,
40 [f. 49*] a cun pierlas digl sablun
della mar della pissiun
sointgiamein ornesha.
Encunter comi vens er ti,
cun unfrir in bi tsbupi,
45 esser agil fideivla,
ovras da vertits rimnai',
flurs a fretgs gli presentar
ad esser angraztgeivla.
Da tutts prigels a tuts dons,
50 SCO pudessen biars a grons
immitgs surprender,
ven tiu spus tei pertgirar,
a maneivel sbarmiar,
Da tut mal defender.
55 Cura ti a gli dingrau
has la tia crusli p(r)urtan
enten cumportonza,
ven tiu eungel cun legrar
la tia olma en tsbiel purtar
60 sensa dubitonza.
[f. 49**] Per tiu laud hal cun rishun
fatg iiia bialla canzun,
en la bebla scretta :
spusa mia, ca ieu car tengn,
65 bialla amitgia, sora vengn
en beada vetta.
Con bein ven el tei salva
en parvis, cur al ven dnmbra
denter las purshallas,
70 ca cumpognien el sco spus
cun in uorden meruiglius
gloriusas, biallas.
Tut perpetten legarmen,
ca sa mai vignir egl sen
75 en quei stan legreivel,
ven Ieu dau a tgi cunplein:
pos guder tut quei cun bein,
sco ei glei a tgi plisheivel.
Las pursballas sin in grau
80 han oreifer meritau
gloria spetiala,
[f. 49*^] per uer lur tschupials salvau,
lur regina suendau
en vetta mortala. Amen,
Canzuu d' ina feglia
869
II.
Caiiziiu dina Teglia aiigaiiada da siu agien qiiet a vaoa «peronza.
(Ineditum nach Ms. Ap.)
[f. 49 c] Veu crudar per tsliocadat
ala figlia en vanadat
eilten giuventegna,
che pertratgia bucc la hu,
5 CO sas gni rhi gleiti fin
tier la carshadetgna.
Cuosht a stenta po duvrar
pei' sia bellezia ornar,
forsa mai quitada,
10 er Clin meini da puder,
vanamein agl mun plisher
gl a notg a strada.
Sin siu tgiaii egl stagl tschupi
port el' in capetsch vali,
15 moda pauc modeslitia;
lai parer aupaii igls caucls
[t. dO«^] cun pizets a bia pindels,
iiisa dina creshta.
Bials curals cnten culiez,
20 enten stagl de piirta piez
t'azalet da seida,
milder alla moda fatg
a cun cordas li surtratg
fettan la barseida.
25 Libli fin cun bials pizets,
biallas flurs sigts lads inuugie[ts],
fin cusidas porta,
de bi pou camisha pon,
mongias cuortas tut de gron
30 ella sadeporta.
Sto hauer uishtgiu cumpatg
alla moda nova fatg
da materia bialla ;
sco ueu veder siu vishtgiu,
35 samiglion vegl esscr siu
cuoza pauc urialla.
Bein fitada plinauon
ua entuorn sa splengiou,
|t'. 50*] ad ancuren uentira;
40 shenzaueua anzitgi
des daners ad in anui
ei la sia mira.
Vesa in spassierli leri,
cha tier ella passa neu,
46 fiiiamein salida ;
bein vishtgius cun tegien uous,
ad in giuncer samiglious
prend ella partida.
Arda gronda amur egl cor,
50 lins a lauters sadat or
desser richs; quei
pli amur el sa fa grous,
lauda sets igls perdavons,
el ei buca mendra.
55 El gli porsha a siu sen,
she gie pauc el neu star en,
aur, amur, richezia;
dat igl plait della spusar,
biallas nozas fa per dar
60 pleina cuntentezia.
fr. 50**] Nozas ei bein in dulsh plaid,
mo sauens samid en laidt:
ach tut antra uisa,
chae uiuon pareua gli,
65 ueu ad esser cheu danui
vishtgiadira, spisa.
870
Canzun de Valterina
Sco ela ha igl siu mariu
cun vishtgir mal antardiu,
eis el antardida;
70 el atgi po star cn nuot,
paga quella uisa blut,
ella ei mal uendida.
La midada vanadat
enten gronda paupradat
75 fa tut autra fatsha;
gronda fom sto andira,
sto stgisar per sacurclar
rufidada stratsha.
San baul buca co vishtgir,
80 ni da viver suruignir,
shiendran betlaraglia ;
viven tuts ensemlamein,
[f. 50''] Chin po dir, chei seigi bein
gronda pugadaglia.
85 Ei buc auter ca dudir
in perpetten scuvignir,
ual sco tgieun a gatta,
gir aviras, siscigniar,
schmaladir, zundrar, giavla
90 enta fuus la gargatta.
La raassera en stagl de rael
agl mariu shangegia fei,
dat quei per lubronda;
igl mariu masira il pungn,
95 tuca siu garmadi grugn,
dat quei per vivonda.
0 tgiei viver ei mai quei,
quäl a desser la marshei
da shi rucha uetta ;
100 lur anprendin da sauer,
con mal segi Diaus surver,
pli chin mana queta.
[f. 50"^] Sha gie gleiti si cun scadiu
questa vetta peglia fin,
105 quei empau cunforta ;
mo tgiei fus ei ord quest liug
ira entent pe[r]petan fing,
cura chella ei raorta.
Vuardi us, con bia pli bein
110 in humiliteivlamein
ves la sia vetta ornau
bein cun las vertits,
a uon chrishto se spusau;
tgei fus quei Valetta?
CANZUN DE VALTERINA.
(Inedituin nach Ms. Dr. Vgl. p. 360 f.)
32.
[f. 3^] In Jerg, in fez Cumin de plcun,
taffers fergits nus dat Tufseun,
mo eunc biars en quei circuit,
anflein schon umen[8]de vertits,
5 er par mantognia fi fchi zun ;
pia fche veis buc giu rifchun
de criticar ina canzun,
faitgia cun buna intentiun.
33.
In marchion schau en vargeis,
10 in petschen fravi e plis anfleis,
TrepSjfchorschs etheslis fin la fin,
[f. 4'"] avon che pafsar Soing Bernardin,
er leu dat umens de grons dnns;
per quei veis er buc giu rischun
15 de criticar ina canzun,
faitgia cun buna in tertiun.
Canzun de Valteiina
871
34.
Mirci mal nofsa Ligia, Cons
Brafs piirs, las autras hau er tons.
biars fus ei euuc l'tau de dun-
brar fi,
20 mo ilg temps podet buc pli vertir;
mirei tgei bialla procefsiuu;
pia lebe veis buc giu rif'cbun
de criticar ina canzun,
faitgia cun buna in intentiuu,
35.
25 Ti petimetter de Canzuns,
che lais cun bien ni mals ni buus,
mira tuts quels has ti difaiuau,
per ignoranz quels titulau,
traitgias de efser für tut ilg mun ;
30 ua na, ti has buc giu rifchun
de criticar ina canzun,
faitgia cun buna intentiuu.
36.
Sto eunc scovierer in renpin,
ti gis, che exceptuau sei nin
35 en la Canzun dilg veilg auctur,
per trer cun tei enten zauur
Braf[8] umen[s] de reputatiun;
mo has er Ceu nina rischun
de criticar ina canzun,
40 faitgia cun buna intcntiun.
Mirei in Signur de Casti,
ils de la tur de breil de |di,
in obrift, in marfchal Caprez,
che feihmarveglien de vus lez,
45 Cun il Cifti er de Cifchliun;
Qual has ti pia giu rifchun.
38.
Queft hau la maulta buc torfchau,
La tiarra buc dishonorau,
queft vivcn e lain viver nus
50 e Sallaraeuten fez de vus.
[f. 4^1 quels lau la vofsa iufectiun;
pia fche has ti giu uegina risch[un].
39.
Ha pia ilg vielg auctur plidau
de quels sulet, ch' an faig pucau,
55 de quels sulets, ch' en traditurs,
ch' an squitschau sut subdits c
Purs;
fche quei ei faig exceptiun,
o, lu has giu buna rifchun.
40.
Ilg faig da quei fez plaida bein,
60 nus inozens nuet sedolein;
quels che fedolen an cunpaig,
tuts quels disuerdens sezi faig
u per daners, u per pifsiun;
pia fche ha er Cheu buc giu
rifchun,
41.
05 Ils prers has era attacau,
mo quei ei buca miu quitau;
quei sa gie tut ilg raund de gi,
ch' ilg mendcrs ei megliers che ti
scnza far antra exceptiun :
70 has pia er cheu nina rifchun.
42.
75 Cur ti has giu fco in Bcliel
Calumiau ilg geueral,
fche has exemplars exeptuau,
a certs aber grobs titeis dau,
per denter eis far divifsiun;
80 mo has er leu pauca rifchuu.
43.
Mo ceu fto jeu tei avifar,
tes tetels veglias tez falvar;
nar, hocher, scrog cunveng a ti,
um de paug prifch, fco ad en-
zatgi,
85 de tals buc fai profanatiun,
sehe vengs mai pli anflar rifchun.
872
Canzun d' il Berschament de Muster
44.
[f. 5'] Eung enzatgei vi gi ati,
avon chil jelli fchigi vi,
Quallas canzuns sein de bar-
fchar,
90 lein ils Cumins fchar Judicar;
quei ei giefta resolatiun
per ver, fche ti as giu rifchun.
4B.
Si pia pursi ftei fi Cumins!
verti buc pli fchi grons scurdins,
95 examinei vus las canzuns,
starglei ils fchliats ! giadei ils
buns !
Jeu lafch en vofsa difcretiun,
fche ilg auctur ha giu rischun.
46.
Pudeis forza er marveglias ver,
100 tgi sei gl' auctur, bugien saver.
tgi fei igl emprem, vai giegdegir,
glei in feiig d' in pur en in Cifti,
L'auter mareta ftrufch mentiun;
Pertgei ch' el ha fenza rifchun
feg criticau ina Canzun.
47.
105 Leis, tgi jeu sei, leis er saver?
Sun patriot, fun amig ver,
per pres fun pader, per Signurs
fun Secular, fun mez e pur,
fun igl auctur della Canzun,
110 faitgia cun buna intenziun;
Pervus, cugl eibafseins, miu num
vi bein bugien mettar fi fum.
CANZUN D'IL BERSCHAMENT DE MUSTER.
(Ineditum nach Ms. Di.)
1.
[f. l**! gl'on gisiat tschien novonta nof,
dil meins da maitg ils fis
fei curdau tier in zun gron ftrof
als de Muste ils plys.
5 remetter leinsa tut a Diu,
la chyschun, tgi feigi ftau.
pyty vein nus fullets ftuiu,
Dieus nus ha visitau.
la claustra, tempels, cun il vitg,
10 fco la parochialla
ha consumau en buca ditg
la floma infernala.
cun fointg gions, raveras, gonda,
funs, clavau nief, d' acletta
15 ars en cun clavaus part gronda
en meins, che in uretta.
cun thiers manedels, muvels grons
zun nuet ftgiavins dusta,
per fa il mal pli criu dils dons,
20 dil tut per pyrinta.
aluscha eun! o tgiei fchgerschur!
han glieut biara mafsacrau
fco ton vietrichs pleins furur,
persunas vif berschau.
Canzun d' il Berschainent de Muster
873
4.
[f.2a]cumpaitg cheu tras ha Dieus vuliu
a nus il cor tucha,
pli ftrofs en tems da ruga gm,
deportaments myda.
mo tonaton vyschins zuu chars
30 ftuein gie confefsa nus (ez,
cbei fei vegniu culs lasters biars
nuet meglier a culs vezs.
5.
da cormein per fe enryclila
a fa propiest ftateivel,
35 demegliera nies demana
a fa tut nies pufseivel.
Per quei fin oz vein fez priu fi,
fco penitents fixau ftreng fa,
a cur chei croda grad sil dy,
40 eun pli gronda fiasta fa.
6.
lein oz favens fe regurda
de nos pupratschs confras,
chel fiuch ad eil' uiarra fa
lur vett' an piars bein biars.
45 che Dieus eis clomi tiels beaus,
fcbels fufsen eun en peina,
a detti ad eis lur maus
en gloria compleina.
7.
[f. 2'»] a vus ply cbar de Jesus cbrist,
50 Sointg Gion per nus i'ugei,
apiestel et Evangielist,
deffectua gidei,
chod jeli fetg buglient für fiuch
frestgs a feuus veis pudiu y,
55 dustei da dons, d' uiarr' a fiucli,
tempronza buna urby.
d' urbau ils oitg la oraziun
cheu Icinsa applicha,
a lein fco quel eun fubmifsiuu
60 a Nies Diu fi cluma!
avon tes elgs nus oz purta
las nofsas cuolpas tutas lein,
eun quellas era presenta
las piagas, che nus vein.
9.
65 fche nus nofs lasters patertglein
comefsi dy en dy
viers quei, che nus bein meritein,
fufs nuet il nies pity
per nofs mal faitgs, che en schi grefs,
70 culs quals nus vein ftridau,
en cruschs a strofs bia meuii lefs.
che nus vein furpurtau.
10.
I f. 3a] La peina per ils nofs puchaus
fentynsa zwar zun bein,
75 untgi da quels fin nagins graus
ftinadamein buc lein,
ci ven zwar nofsa fchuachadat
tras tes chistigs battyda,
mo dils puchaus la nauschadat
80 ven nueta fchminuyda.
11.
nofs chors blefsai en turmentai,
mo mein en aul cul fgiau;
nus fuspirein tut doleutai,
culs faitgs ven nuet mydau ;
85 fin nies fa meglier, fche ti fpetgias,
veinsa nueta correcziun,
afchti vul duvra vendetgias,
lu fta or pudein nuetzun.
12.
chu ti chistigias, confcfsein,
90 tut fchliet chei faitgs zacu,
fuent' ilg avys nus emblidein,
che nus bargiu vein lu.
de ftruffigia, fchti muefsas meuu,
da fa bien purschein fil zuch ;
95 retegnas ti la fpada eun,
il bien pageinsa buch,
874 Alltoni Casanova
13. 14.
[f. S"^! l'clic Itrofs li fas seuty einpau, 105 lonza mcrets iiols o bab Diu
clunieinsa per jierdun, conzedi a uus quei,
a l'chüche ti has perdunau, che iius ord nuet has tez ßcaffiii,
100 tier nofs dein uns chyschuu. che nus rugeien tei
clieu fegner has la confessiun, entras jesum vies feig fointg
che uus finzer culpons fe dein, 110 muert fiu feun, chei fpons
a l'enza teia remyschun per nus.
a piarder yr ftuein. a regia ufsa cul fpert fointg
eu trinitad cun vus.
ANTONI CASANOVA.
PRIEDI per domengia d' engraziameiit 1877.
(lueditnm nach dem Autogiaph des Predigers.)
Co n fite mini doraino, quo'niam bonus, quoniam in seculum....
5 Ps. 117, 1.
Cars fideivels !
Schon el veder testameiit celebrava il pievel de Diu duos gadas adoii
de Tschuncheismas et igl atun ina fiasta d'engraziament. Dieus sez haveva
ordinau quella dubia fiasta et ordinau che quella fiasta dei vegnir celebrada
10 cun purtar al Segner in' unfrenda, seregordar cun engraziament dals bene-
fecis retscharts e puspci rugar per novs benefecis. Ina semiglionta fiasta
d'engraziament per la racolta vigneva era celebrada dalla baselgia el
niev testament. La dueivladat d' ina tala fiasta han era las autoritats civilas
renconoschiu e han perquei era tras ina lescha civila decretau quella fiasta
15 et ordinau che quella vegni dal entir pievel Svizzer catholic e protestant
celebrada sil madem di. Cheutras ei quella fiasta daventada ina fiasta
patriotica-religiusa. Et oz ei quei di, sin il quäl igl entir pievel svizzer,
aschi lunsch sco el ei eunc cartens , seredunescha eis divers tempels per
leu conuinablamein celebrar quella fiasta. Ei dei essp.r aber ina fiasta bucca
20 mo d'engraziament, sonder risguardont, che nus fussan bucca stai vengonz
de tons beneficis, sco Dicus ha porschiu a nus, er' ina fiasta de pene-
tienzia, e seregurdont dil ulteriur agit divin, che nus havein basegns,
er' ina fiasta de rogaziun. E sco tala lein era nus celebrar ella e per
far quei ton raegler, per disponer vus leuticr, vuless jeu sur quei treidubel
2')intent dar a Vus ina cuorta iustrucziun e considerar pia la hodierua fiasta:
Primarmein sco di d'engraziament,
Seeundarmein „ „ de penetienzia,
Finalmein „ „ de rogaziun.
Priedi per domengiji d' engraziainent 875
La fiasta ded oz ei primariamein iua fiasta d'engraziament, in di, sil
quäl il pievel Svizzer dei metter giu in engraziament. Pertgei rendins en-
graziaraent et a tgi ? Engraziament ei ins obligaus per ina caussa, in
schengetg, eh' in ha retschiert nounieritadamein et il engraziament auda a
quel, dal quäl ins ha retschiert la caussa, il benefeci, il schengetg, en- 5
graziaraent stuein nus pia mulsar a scadin carstgeun, che fa a nus sin ina
u l'autra moda dil bieu. 11 pli grond engraziament aber stuein uus render
a quel, dal quäl u direct ne indirect tut bien dariva, pia a Dieus.
Ei glei ina nonuegabla verdat, che tut bieu darivi da Diu. Ne a tgi
havein nus d'engraziar nossa veta? A Diu! El ha scaffiu, il carstgeun. A 10
tgi havein nus d'engraziar, che uus havein in' olma iniortala destinada tier
ina perfetga ventira? A Diu! El ha fladau en 1' olma iiTiortala al tgerp!
A tgi havein nus d'engraziar nossa redempziuu e nies SpindramentV AI S.
fegl, als infinits marets de sia veta, petra pifsiun a mort! A tgi havein nus
d'engraziar nossa sauctificatziun? AI S. sj)ert, entras il quäl nus obteuin 15
las grazias dils s. sacraments e las autras grazias spiritualas. A tgi havein
nus d'engraziar nofsa sanadatV A Dieus! El sulet ei il miedi che sa me-
degar nus en nossas malsognas, el sulet ha dau le forza medegonta alias
medischiuas et el sulet sa mantener nossa sauadat. A tgi plinavon havein
nus d'engraziar nies beinstar temporal. — II pofses de rauba? Laraccolta20
de quest on? A Dieus! St. Paul di gie claramein: „Ni quel che semna, ni
quel che bogna ei enzitgei, sondern quel che dat la carschienscha!" Et
in' antra gada di el: „Tgei has ti, che Ti havessas bucca retschiert. Has
Ti cha retschiert , pertgei seglorieschas , sco sehe Ti havessas bucca re-
tschiert." Ei glei ver, il carstgeun che vul pofseder e mantener rauba, il 25
carstgeun che vul fa ina raccolta , il carstgeun che vul guder ventira tem-
porala, sto sez luvrar u corporalmein ne spiritualmein! Aber mes cars!
Tut luvrar e brahar, tut sestentar e spargnar, tuts quittaus e tuttas bregias
gidan nuot, ein adumbaten, sehe Dieus retilla il meun de Benedicziun.
Quei emprueis Vus Vus setz mintga di ! Ei glei bucca avunda de mo cul- 30
tivar bein ils praus , de better ora il sem , d' allontanar il serclem , sehe
Dieus dat buc a dretg tems solegl, et a dretg tems plievia, sch'el lai far
memia ditg macort' aura ne meraia ditg schetgira, ne seh' el termetta in' aura
stemprada, ina tempiasta — nua veis Iura la raccolta? Ell' ei lavigiada ni
totalraein ruinada — e vofs' entira lavur ha vus gedau nuot! Vus pudeis u3ö
entras jerta, ni entras atgna activitat, luvrusadat e spargnusadat efser en
posses d' ina gronda facultat, sehe Dieus tegn bucca naven da vus disgrazias,
seh' ei quella facultat gleiti sminuida, ni totalmein svanida! Vus pudeis tras
la lavur de vos meuns, tras in mistregn , ne tras habilitats spirtalas efsor
el cas de trer vi undreivlamein vus sez e vossa familia ; sehe Dieus lai a4U
vus bucca la sauadat, privescha vus de vossas forsas de lavur, sehe cala
grad leu era la fonteuna de vossa ventira si. Dieus pia ei la fon-
tauna de tuttas grazias, el ei il auctur de tut bien, el ei quel, dal quäl
,S7() Aiitoiii Casanova
tut succcs de iiossas laviirs, la Stabilität de nossa beiustonza era tem-
porala.
Ord quella nonnegabla verdat suonda aber, cli' era nus, igl entir pievel
Svizzer, pia baveien d' engraziar tut bien gudiu ad in tutpussent e bunta-
5 deivel Diu. Grazias spiritualas dell' olma ha el porscliiu ä nus puspei in entir
oil ora pH ch' abuldoutamein; quellas lia al offeriu a giuvens e vegls, a
rehs e paupers cun meuiis pleins enten la s. niessa, il plaid de Diu, entras
il s. sacrament e tier las coumniuns e privatas devotiuns e sin autras modas,
e mes cars! quei ei las pli preciusas e custeivlas grazias, grazias cun las
10 qualas, sehe nus vein quellas bucc' eviau auavos, sondern acceptau e duvrau
et applicau ellas, saveiu comprar il parvis, beins perpetens, ventira perpetna.
Aber era grazias e benefecis teraporals ha ei a nus bucca muncau ; er il
diember de quels ei nondumbreivels. Ei po esser, ch' ils paucs ne nagins
han giu quei, ch'els havessan giavischau; ei po efser, ch' in ha giu disgrazia
15 e tribulaziun en casa; in auter discletg culs thiers , in tierz schliata sana-
dat; ei glei ver, la raccolta d'uoii havess naviu curdar ora meglier a riguard
il garnezi e tenor paretta, a riguard ils truffels, quella necefsaria vivonda
per ils paupers, aber nonditgond tut quei, schei a mi, stuein nus buc'
esser pli che cuntenz cun quei che Dieus ha dau a nus? Ha el bucca
20 dau il nezefsari? Ha el bucca pertgirau nossa contrada e vischneunca
de generalas calamitats, de malsognias de thiers V d' in barschament, che
smanatschava agl entir vitg? ha el bucca preservau nus de generals dons
entras bovas e lavinas et inundaziuns? Ha el bucca teniu navend grad de
nossa valada stempradas auras, che han en autras parts de nossa patria
25 sfraccau e lavigiau la gronda part della raccolta? Havefsau pia bucca pli
biaras e grondas disgrazias saviu vegnir sur de nus? Havess ei buc' era
per nus saviu dar in oü faliu? E sez hx vessan nus stoviu efser cuntens,
sereraetter alla veglia de Diu! Ton pli pia stuein nus en consideraziun
dellas nundumbreivlas grazias spiritualas e dils nondumbreivels beneficis
30 temporals et en consideraziun dellas biaras disgrazias dellas qualas nus
essen restai preservai, render cauld engi-aziament a Diu et ensemblamein
clomar cun David: Confitemiui domino, quouiam bonus, quo-
niam in seculum. Ni dei Dieus nies eraprem e suprem benefectur bucc'
astgiar spitgar da nus, quei ch' ils carstgeuns garegien de nus? Ils
35 carstgeuns garcgian da nus per mintga bagatella, per mintga pign survetsch
renconoschienscha et engraziament, bia pli pia vegn Dieus astgiar spi-
tgar e gariar engraziament dals carstgeuns, Dieus, dal quäl direct u
iudirect per mied dellas creatiras e della natira tut bien vegn tier a nus.
Nuot memia eis ci, che che nus celebreien mintg' ou ina extraordinaria e
40coniunabla fiasta d' engraziament, memia pauc, bia memia pauc fuss ei
denton, sehe nus vulessau secontentar de restrenscher quei engraziament
mo sin quei di, enstagl silmeins privatamein engraziar mintga di, efsend
che mintga di porta a nus grazia e benefecis de surengiu.
Priedi per domengia d' engraziament 877
Bein pia, lein mintga dl, lein aber sin iua particulara moda, e coiuuua-
blamein unii cun uos auters confrars e corapatriots Svizzers oz sinceramein
engraziar al tutpufsent per tuts beneficis generals e particulars, spirituals e
temporals. E quei engreziamen vulein nus expriiüer el cor cun renconusclierj
ed efser penetrai della cardienscba e persuasiun, che tuts beins e grazias 5
darivien da Diu. Quei engraziameut duein nus exprimer secundariamein
cun la bucca, cun plaids, entras las communablas oraziuns, che nus recitein
oz avon messa, sut messa, suenter raiezdi e la sera, specialmein cun cantar
ord il profund de nies cor e penetrai de sentiments d' engrazieivladat il
tedeum suenter viapras. Aber mes cars ! Quei che vala eunc pli, e quei 10
che metta si la cruna a nofs' engrazieivladat ei, che nus manifesteien nies
engraziement era tras l'ovra gl' entir oü ora. En tgei consista quei en-
graziament? Enten quei, che mintgin fetschi dals benefecis de Diu quei
diever, che schal ella veglia de Diu. La veglia de Diu ei aber, che nus
sesurvien de tuttas grazias, e tuts benefecis per sia honur, per il salid per- IT)
petteu de noss' olma er per sustenimeut dils munglus,
Dieus porscha a nus grazias spiritualas, sinaquei che nus applicheicn
quellas per noss' olma, el ha tschentau en 1' unfrenda della s. messa bucca
mo per ina memoria de sia sanguinusa unfrenda vid la crusch, sonder era
per ina fonteuna de grazias ; el ha instituiu ils s. sacraments, sinaquei ch' ils 20
christifideivels fetschien diever de quels aschi savens sco ei hau de basegns
et acquistan cheutras las necefsarias grazias per lur sanctificatiun e per il
progress enten la vertit; el lai purtar avon siu Evangeli, sinaquei ch' ils
christifideivels enconoschien la via dil salid e lur obligaziuns enconter el,
sesez, et il proxim; el lia fixau dis siu ils quals, la lavur corporala dei 25
ruassar et ei dei vegnir rendiu ad el il tribut d' adoraziun! mes cars! lein
nuss esser engrazieivels e mufsar quei engraziameut entras l'ovra, sehe
stuein nus sesurvir de quellas grazias spiritualas e quellas bucca negligir,
scheziar nuot ni magari abusar e sprezzar.
Dieus dat ä nus era las necefsarias grazias corporalas e teraporalas, 30
sinaquei che nus duvreien quellas per procurar a nus il necefsari nutriment
per dar a nus mettels enta meun, cun ils quals nus savein pH tgunsch
Invrar vid nossa perfecziun e sanctificaziun ; per far posseivel a geniturs
de trer si honorificamein lur affons e quels ton pli levamein bein educar, el
dat finalmein tals benefecis, sinaquei che nus cun quels saveien sustener 35
ils paupers, far ovras de misericordia e sez sinaquei che nus saveien guder
lubi, pia nonnuscheivels e nonpeccaminus divertiments. E sin quella moda
duein nus duvrar quellas grazias temporalas et entras quei dretg diever
mussar noss' engrazieivladat er' eil' ovra. Fetg faliu et ina enzeüa de negina
reuconoschienscha et engrazieivladat sondern in mussament, ch'in sappi nagin 40
grau a Diu per il bien, fuss ei, seh' il carstgeau duvras talas grazias mo
per emplunar si rauba morta, ni per sefitar e seluscherdar si, ni tier mal-
tempronza, ni autruisa tier il puccau. Sehe nus figein ad in pauper in
878 Antoni Casanova
schengetg eii danes et il pauper va e beiba vi quels, enstagl duvrar eis per
cuvrierer ils nezefsaris basegns, nl per procurar peun a ses affons, ne seh' in
rugadiir duvrass in tal schenghetg per cuinprar vestgadira sur sin stand e
cuutentar sia tupa luschezia, sehe seveliutassan inis bein cuu rischun sur in
5 tal diever de nies schengetg! Mes cars! Ual asclii fetg sto Dieus esser
malcuntenz cuu nus, sehe nus figein bucca quei diever de sias grazias, ch'el
vul, che nus figeien.
Nies engraziament encouter Diu dueiu nus pia exprimer oz et adina
cul cor, cun pleids e cull' ovra.
10 Culs sentiments d' eugraziamant deien nus er mintga di unir in ver spart
de penetienzia e de rogaziun e sin quella raoda celebrar la hodierna
fiasta era sco di de penetienzia e de rogaziun. Sur quels dus puncts
in per quorts plaids.
La regordienscha vid las nundumbreivlas gratias spiritualas e temporalas
löcb'il tutpussent ha fatg a nus nonmeritadamein, la regordientscha pia vid la
infinita carezia e buontat de Diu enconter nus zungegia nus d' era dar in'
egliada sin nies secontener enconter el. Jeu sai e vi de qucUas varts far in
examen de conscienzia naturalmein mo per meraez; mintgin detti iua profunda
nunpartischonta egliada en siu cor e mintgin vegn ad enflar, ch' el fuss bucca
20 Staus vengonz de tontas grazias e benefecis e biars vegnien ad enflar, ch'els
havefsan enstagl benefecis meritau strofs e castitgs. Laschi mintgin plidar la
conscienzia, e quella vegn a teuer avon a scadin il register de ses puccaus,
dil bia bien ch' el havess doviu far e ha bucca fatg, ch' el ha negligiu e
dellas biaras offensiuns ch' el ha selubiu. E quella regordientscha sto leven-
25 tar ordavon oz enten nus in spert de penetienzia e humilitonza. La
verdat aber ch' il carstgeun de sasez anora senza agit de surengiu, senza
susteniment entras la benidictiun divina seigi nuot e pofsi nuot, urgescha
nus d' oz era comunablamein termetter nossas rogaziuns e supplicas tier
Diu. L' oraziuu coinunabla, che vegn ord cors pleins de cardienscha e
30 fidonza, ha ina forza inresistibla. E de quei mettel, dal mettel dell' oraziun
deien nus adina far diever, ordavon tut oz coiüunablamein per impetrar
dal Altifsim grazias per il general beinstar de nossa patria, Rogar lein us
oz principalmein per il spiritual beinstar de nossa patria, rogar che Dieus
vegli mantener il spert de religiun e cardienscha e nuache quei meunca,
35 puspei leventar el ; rugar che nus pudeien prender tier eil' enconoschienscha
de Diu e crescher en vertit e pietat e cheutras efser vengonz beadis de
nos pietus pardavons e babuns , ch' an schau anavos a nus ina tiarra de
libertat. Rogar lein nus plinavon, che Dieus vegli dar a nossa patria auc-
toritats, penetradas dil spert de dretg e giustia, e las qualas hagien il
40 raadem bratsch e la madema mesira per rehs e paupers ; rogar ch' el vegli
sclarir quellas, ch'ellas relaschien adina mo leschas profiteivlas per il spiritual e
temporal beinstar dil pievel e per il manteniment e la conservaziun dil maus,
paisch e vera toleranza denter ils adherents dellas diversas confessiuns.
Gion Martin Darms 879
Aber per euuc pH grazias lein nus sevolver tier il Altissira. Inipetrar dad
el lein uus tras uofsas ferventas oraziuiis benedictiun sur ils fretgs, ventira
e buna sanadat de gleut e tliiers; Dieus vegli tener naven da nus e dall'
entira patria oüs de pupira e miseria, oüs de generalas disgrazias e cala-
mitats, e ch' el vegli dar a scadin tenor sia infinita sabienscha tut quei, 5
che fa de basegns per il salid perpeten dell' olma.
Gie engraziar lein nus oz de cor, seliumiliar en profunda ricla e cou-
triziun e denovameiu rogar et orar et aschia celebrar sin ina vengonza e
ludeivla moda il di ded oz sco fiasta d'engraziament, de penetienzia
ederogaziiin. 10
GION MARTIN DARMS.
PRIEDI salvans a Giioiit la Douiengia dils 27 August 1893 euii resguard al
brischaraeut aiitecedeut dils 20 d' Aug.
(Ineditum nach dem Autograph des Predigers.)
Text: Rom. 8, 28. Mo nus savein, ca tuttas caussas servesclian If)
en bien a quels, ca tegnan car Deus.
Devoziusa raspada christianeivla!
Avont 8 gis havein nus dedicau nossa attenziun all' antira patria, a
nies pievel Svizzer, en occasiun della votaziun federala (concernent raazzar
animals), il resultad della quala nus ei conoschents. Oz essan nus total- 20
mein pi-eoccupai par in liuc de nossa patria, par nies liuc, Gliont, il prim
mercau al Khein. Gie, chi de nus havess ansun Domengia en quest sanc-
tuari er mo dalunsch giu in presentiment, ca nies pitschen mercau vegni
aschi grevamein ancnrius a casa aunc quei medem gi, quella sera e notg? —
Segir, queir anguschiusa notg amblidein nus buca tgunsch: denter las 9 e 25
las 10 allarmont clom de fiuc e tementeivla rumur dils zens sturmegionts —
quels, ca curran nautier par mirar e stizzar, ein surpri ad en conf'usiun —
ei maunca aua ad auter — vitrontas colonnas de fiuc rumpan si ed ora
davart orientala ad illumineschan la gronda sala naturala della Foppa sco
da dar gi — da tuttas varts nau, damaneivel e dalunsch (da Flem toccan 30
Trun, sez da Muster) arrivan cun prescha pli e pli bears humens en roschas,
par part cun squittras, par porscher maun ad agid — in ferm suffel Occi-
dental cun in lev aurizi para favoreivels — las flommas furiusas han tonte-
tont aunc il surmaun e se sladan pli e pli — gronda ei la tema, ch' igl
antir mercau enteifer ses mirs vegni ingendraus, ed in rabitscha or da tuttas 35
casas tont sco pusseivel il mobiliar. Mo plaunsiu vegn tuttina il fiuc do-
880 Crion Martin Darms
raignaus, coustrenschius e supprimius: siat caeas ha il fiuc ruinau dil tut ad
ina otgavla ino par part. Angraziament al protectur celestial ad a quels bears
valorus operaturs, ca han gidau stizzar e salvar la gronda part! Deus sai
ludaus, ca nagiii humaun ha pers la vita en grond prigel smanatschont!
5 Ed ussa, pH numerusamein ch' igl ordinari radunai en la casa dil
Seguer — chei volein uus oz 'i Forsa plonscher e lamentar e plirar sur la
disgrazia occurrida? — Igl apostel Paulus gi a nus oz: „Nus savein, ca
tuttas caussas serveschan eu bien a quels, ca tegnan car Deus". Tuttas
caussasV er pia ina disgrazia, in brischament? Gie, cars auditurs-amproveien
lOcun agid divin da nus conventscher:
Nies grond cunfiert ei, ca a quels, ca tegnan car Deus, er
in incendi servescha en bien.
Exaraineien pia la caussa ampau pli datier — ella merita quei bein.
„Nus savein, ca tuttas caussas serveschan en bien a quels, ca tegnan
15 car Deus." Igl Apostel ei da quei ferm parsuadius, ad er nus fussen senza
dubi bugent sut 1' influeuza digl incendi e nus essan quei er veramein sut
ina condiziuu, numnadamein: ca nus sudien tier quels, ca tegnan car
Deus. Igl ei ina differenzia essenziala denter quels, ca snegan Deus u
maina pertratgan vid' el, e quels ch' igl aman ed aduran sco bab celestial,
20 Ed a quels, c' aman Deus ne silmeius il volessen amar, appartenein er nus,
schiglioc fussen nus buc cau en sia casa. — Mo ston e san pia tuttas
caussas servir en bien? cuntut er scadina sventira, miseria, malsogna,
mort, tuttas devastaziuns terriblas, er quella d' ansun Domengia? Daveras
regeva duront il brischament nocturn anguscha e furtina tier bears e cuzza
25 anavont aunc bein gig par buca paucs profunda creschadigna e dolur par
persas localitads e caussas plascheivlas. Cun snavur observa ins auuc gig
las ruinas e destrucziuns edificialas.
Mo plaunsiu se midan las relaziuns. II temps medgia piagas. In se
renietta. Ruvaseivla ponderaziun e resoluziun survegn il surmaun. In veza
30 pli e pli en la disgrazia er bunas consequenzas en general e particular, pli e pli
caussas, ca serveschan en bien. Considereien principalmein treis de quellas.
Oravont il liuc digl incendi cun tuts ses habitonts. Da quei se lai
bein cun buna fidonza sperar e spetgar sco prezius success ed acquist:
precauziun, preparaziun ed urden, provisiuu sufficienta d' aua en fontaunas
35 e casas, cunzun en certs temps p. e. de ferms suffels, de schitgira e calira;
tetgs dirs, assecuranza d' edificis e mobiliar. Daventa en quei tut anzatgei
andretg, in bien progress, allura ha, savein nus gir, il brischament sorviu
en bien al liuc. Gida tetez, schi gida tei Deus !
Milsanavont nus regordien nus en special de quels tuts, ca han pli
40 u meins patiu donn en consequenza dil brischament. Par eis eis ei, sch'els
vultan, in avis, ina educaziun, in castig. Han eis forsa, senza directa culpa
digl incendi, meritau aparti in castig? En quei resguard nus dat il Spin-
drader sez la necessaria instrucziun: „Quitteits vus, ca quels schotg, sin
Priedi cun resguard al brischament ,S8l
ils quals la turr en Siloa ei crodada ad ils ha mazzau, seien stai culpeivels
pH ca tuts quals, ca stevan a Jerusalem? Jeu g\g a vus, ca nuu; mo sclia
vus vus megliureits buc, vegnits tuts a pirir aschia u. (Luc. 13, 4. 5). Nus
savein bearont: „II Segner castigia quel, ca el teu car" (Hebr. 12, 6).
Tuts ein pucconts e meritan castig e hau caschun da suspirar cun il publi- 5
can: „ODeus seigias a mi puccont grazius!" Nus bavein forsa rnema pauc
dau oreglia alla enhortaziun dil Salvader en siu priedi montan: „Anqurit
igl amprim il reginavel da Dens e sia gistia! Rimneies buc scazis sin terra,
mo scazis en (;iel; parchei nua ca vies scazi ei, lau ven er vies cor ad
esser" — thesors prezius, Spirituals e perpetens, sco p. e. verdad, gistia e 10
fideivladad; cardienscha, carezia, spronza; filiala submissiun e fidonza —
da quels scazis, ca ne mulauns ne ruina, ne inundaziun ne incendi , nus
pon rubar. En verdad, ein las consequenzas dil brischament par nus iii-
timas resoluziuns, sinceras e da^ertas, de tala natira, seh' essan nus er
prompts da cunfessar: „Tuttas caussas, er in brischament, serveschan en..
bien a quels ca tegnan car Deus".
Finalraein mirein nus aunc sur noss confins locals ora sin nossa pa-
tria en il conturn. Quonts cumpatriots damaneivel e pli dalunsch nus lian
prestau agid en quella sgrischeivla notg! E quonts auters han gia mussau
e vegnan aunc a mussar viva e cordiala participaziun tras unfrendas de ^^
misericorgia visavi als donneggiai ord pura carezia fraterna e cun aniur '
patriotica! A tala beneficenzia christianeivla correspunda dueivlamein il pli
intim e sincer angraziament dils re^eviders e de nies antir liuc. E tala
beneficenzia e reconoschienscha viceversa, unint tuts sco christiauns e frars —
peisan ellas buc dapli, ca tut il donn dil brischament?
Cuntut astgeiu e volein nus pia bein acconsentir agl apostel ad er nus
en christianeivla resignaziun e filiala fidonza nus legrar e cunfertar cun el:
„Nus savein, ca tuttas caussas serveschan en bien a quels, ca tegnan car
Deus." Amen.
Romanische Forschungen VIII, k •
Ob
Nachiarort.
Das neunzehnte Jahrhundert wird in der sur- und subselvischen
Litteratur durch dieselben Männer eröffnet, welche zugleich die
politischen Führer des oberländischen Volkes waren. Georg Anton
Vieli und Peter Anton de Latour.
Noch aus dem aristokratischen achtzehnten Jahrhundert mit
seinen vielseitigen geistigen Interessen stammte die Bildung, über
welche Peter Anton de Latour, wohl einer der begabtesten räto-
romanischen Schriftsteller, verfügte. Seine Bearbeitung der Moliere'-
schen Stücke und seine Uebersetzung von Tiek's Genoveva zeichnen
sich durch Reinheit und Eleganz der Sprache aus.
Während de Latour die grossen Litteraturen der Nachbarländer
seinem Volke vermittelt und die Strömungen des geistigen Lebens
seiner Zeit direkt auf sich einwirken lässt, stehen die anderen, dem
Volksliede sich nähernden Dichter aus den Dreissiger und Vierziger
Jahren noch ganz im Banne der Ideen, welche das siebenzehnte Jahr-
hundert beherrschten. Der Neujahrsgruss von Paul Corai (1859)
erinnert ganz an den Neujahrsgruss von 1656.
Unter den Einwirkungen der romantischen Schule griff" Anton
Huonder in die Tiefe der rätischen Volksseele, um ihrem eigensten
Fühlen im Pur snreran und in der Ligia Grischa klassischen Aus-
di-uck zu verleihen. Die zwei Gedichte gehören zu dem nationalsten
und besten, was die rätoromanische Litteratur überhaupt hervor-
gebracht hat.
Unverkennbar ist der Einfluss Huonders auf die jüngeren Dichter.
Tüchtige historische Studien und scharfe, originelle Auffassung rätischen
Volkslebens verrathen sich in den Gedichten Giachen Caspar
Muoth's.
Nachwort 883
Die sürselvische Publizistik, die in den Vierziger Jahren begann,
fand in Placidus Condrau, Gieri Nuth, Gion Arpagaus und
Alexander Ball et ta eifrige Pflege.
Von den Uebertragungen aus dem Deutschen heben wir die
glückliche Uebersetzung von Schiller's Wilhelm Teil durch Anton
Bühler hervor.
Besonderes Interesse haben die Gemeinde- und Alp Ordnungen
von Fürstenau. Tavetsch und Scheid, welche in ihren Haupt-
bestimmungen weit ins Mittelalter zurückreichen und einen werth-
vollen Beitrag zur Geschichte des Gemeineigentums bei den Räto-
romanen bilden.
Ein Stück Kulturgeschichte sind auch die beiden Formelbücher
mit Hochzeitsreden, und eine Vergleichung zwischen den farben-
reichen, humoristischen Formeln des oberen Oberlandes mit dem
streng puritanischen Formularet der Subselver regt zu den mannig-
fachsten Betrachtungen an.
Im Anhange geben wir Proben aus allen seit dem Erscheinen
der ersten Lieferung entdeckten Drucken des siebenzehnten
Jahrhunderts. Aus der ersten Ausgabe des Sulaz lässt sich der Ein-
fluss des unterengadinischen Dialektes auf das Sürselvische des Stephan
Gabriel nachweisen. Durch die vielen altertümlichen Formen be-
sonders interessant sind die Kirchenlieder, welche gegen Ende des
genannten Jahrhunderts Baizar AI ig in dem rein romanischen Lug-
netzerthale gesammelt hat. Von den politischen Liedern des An-
hangs sei das acht volkstümliche subselvische Rügelied auf den
Obersten Buol hervorgehoben.
Aus der neueren Zeit lassen wir im Anhange noch je eine
Predigt der beiden beliebtesten sürselvischen Kanzelredner folgen.
Jene Versuche, welche zu verschiedenen Zeiten und unabhängig
von einander der Surselver P. Placidus Spescha und der Sub-
selver Anton Bühler unternommen haben, eine rätoromanische
Einheitssprache zu schaffen, gedenken wir dem Leser am Schlüsse
der ganzen Chrestomathie, wenn die Litteratur der verschiedenen
rätoromanischen Dialekte an ihm vorübergegangen sein wird, in einigen
charakteristischen Proben vorzuführen. Nachfolgend die Beschreibung
der Handschriften, die wir für diese Lieferung benutzt haben.
Ms. Vie.
Papierhandschrift in 4», in Kartondeckel, jetzt noch B9 foll., von
der Hand des Landrichters Georg Vieli. fol. V> trägt den Spruch:
8i vis me flere, dolendum est primum ipsi tibi.
56*
gß4 Handschriften
f. 2* — 4» enthalten den Entwurf einer Eingabe der Bündner
Deportirten in Innsbruck an den Erzherzog Carl, f. 4* — 5* den Eut-
wurl eines (Gesuches der Bündner Deportirten bei der sonne und
im Kuhnischen Hause an einen ungenannten Direktor, es möchten ihnen
die dreissig Kreuzer täglichen Vorschusses weiter bewilligt werden,
f. 5'' ist leer, f. 6* — 6^ folgt das von uns abgedruckte romanische
Lied, f. 7* — 8» ein deutsches Schreiben Vieli's an den französischen
Commissär Backer über die Befreiung der Bündner Deportirten,
f. 8*^ — 9^ die italienische Redaktion desselben Schreibens, f. 9^ — 11*»
eine „Nota*^ der Bündner Deportirten an die Auswechselungscom-
mission. Auf fol. 12* findet sich folgende Notiz: Colemhery a re^-u enfin
une lettre de Mistral Giert ou il marque, qu'il y a des grandes Maladies
en longnex uniquement ä Murifsen en Sont Morts 11 persones graiides,
parnii les quelles Mistral Christ Mathias et sa ferne et Son frere:
Albert de Toni d' albert: le fils du boiteux etc. etc. le medecin est
ici, et les Malades la dehors: ainsi le remede est dificile. f. 12^» folgt
Entwurf eines Schreibens, durch welches Vieli ein Capital aufkündigt,
f. 13* — 13'^ Schreiben an eine ungenannte Excellenz über das Flug-
blatt an das Bündner Volk, f. 14* — 22^ diplomatische Ueber-
sicht Bündens, eine interessante Darstellung der bündnerischen
Politik gegenüber den Grossmächten, besonders gegenüber Oesterreich,
seit dem 16. Jahrhundert, f. 23* — 24*» Entwurf eines Schreibens der
Deportirten, in welchem sie für ihre Befreiung plaidireu, f. 25=» — 26*
Entwurf eines französischen Schreibens Vieli's über seinen Besuch
bei dem Fürstbischof Buol, f. 26*» leer, f. 27* Schreiben an eine
Excellenz, worin sich die Deportirten gegen die „widrigsten" Schil-
derungen des B. V. S. vertheidigen, f. 27*» leer, f. 28» — 30* Be-
schreibung des Transportes der Deportirten von Chur nach Innsbruck,
f. 30*» leer, f. 31* — 32»» Vertheidigung Vieli's in Bezug auf seine
Verwaltung der Herrschaft Ehäzüns und seine Thätigkeit in öster-
reichischen Diensten, f. 33* — 34* Entwurf eines Schreibens Vieli's,
in welchem er für sich und die übrigen Deportirten das Wort führt,
f. 34*» und f. 35 leer, f. 36* Abschrift eines von einem Mitglied der
interinal Regierung zu Chur den 22. März 1800 zur Richtschnur der
Deportirten in Innsbruck übergebenen Schreibens, f. 38* leer, f. 38*»— 39*»
Notizen über den Congress in Chur (1787), die Veltliner Verhältnisse
und die Umtriebe der Salis.
Gehört der Kantonsbibliothek in Chur.
Daraus abgedruckt: Canzun dils d£portai, p. 523 f.
Handschriften gg5
Ms. Drs. und Ms. Cl.
Zwei Rolleu, welche vou den Hauptpersonen bei der Auffiilirung
der Comcdia de Sont(/a Gienoveva am 19. Febr. 1849 in Brigels be-
nutzt wurden, beide von derselben Hand geschrieben.
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt: Sontga Qienoveva, p. 535—545.
Ms. Ts.
Papierhandschrift in 4", 32 foll., von welchen 38 paginirt sind,
von einer Hand aus der ersten Hälfte des XIX. Jahrh. geschrieben.
Im Besitze des Herrn Oberst Theophil von Sprecher in Mayenfeld.
Enthält nur die pag. 552 if. abgedruckte: Lia cuorta Descripiim
du Viadi.
Ms. eil.
Papierhandschrift in kl. 8^, 8 foll., von einer Hand aus dem
Anfange des XIX. Jahrh. geschrieben, f. 8« trägt das Datum: Breil
ils 12 de Acrel 1811, und die Unterschrift des G lachen Murezi
Cabiallavetta; wahrscheinlich ist dies der Schreiber des Liedes.
Enthält nur die p. 562 ff. abgedruckte Canxun della pafsiun de
Sumvitg.
Ms. Tv.
Ein Doppelblatt in fol^., von einer Hand aus dem Anfange dieses
Jahrh. geschrieben.
Im Gemeindearchiv von Tavetsch.
Enthält nur das p. 567 abgedruckte Pareri diu Lndv. Obj.
Ms. Tva.
Ein Doppelblatt in foP., von einer Hand aus dem Anfange des
XIX. Jahrh. geschrieben.
Im Gemeindearchiv von Tavetsch.
Enthält nur das p. 568 f. abgedruckte Pareri de 1814.
Ms; Tvb. und Tve.
Zwei Doppelblätter in fol**., von einer Hand aus dem Anfange
des Jahrh. geschrieben.
Aus dem Gemeindearchiv von Tavetsch.
Enthält nur das p. 569 abgedruckte Uorden figl on 1818.
Ms. Tve.
Ein Doppelblatt in fol"., von einer Hand aus der ersten Hälfte
des Jahrh.
Im Gemeindearchiv von Tavetsch.
Enthält nur den p. 573 abgedruckten Sarainefujt dil flalter.
ggß Handschriften
Ms. Bq.
Papierhandschrift kl. 8", 200 foll., von Lehrer Bisqiiolm 1844
geschrieben, f. 1 leer, f. 2 trägt den Titel: Cn[djisch de canxunn
romo[n]tschaH de spasf e focietat. f. 2^ und f. 3* sind leer. Von f. 3'^
an sind die Blätter paginirt bis f. 92^^. f. 99*' und f. 200 sind leer.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von Lehrer ßisquolm.
Daraus abgedruckt: Rischieni denter in pur ed in ntarcadon de
biestga, p. 574.
Ms. Carg.
Papierhandschrift in 4", 28 foll., von einer Hand aus dem An-
fange des XIX. Jahrh. geschrieben.
Enthält Muster für Hochzeitsreden, KautTjriefe und ina f'uonna
dil dretg ner dartgira de mats. p. 24'' finden sich die Notizen:
Qiiefts Plaidß auden Tier a Mi Duitg Äntoni Cargiet, de far per er
Num dilg Capitani de Matz De Dardin. Pro Äno 1819 queft Oudifch
auda Tier a Mi Thomaifch Giofsep Cargiet de Dardin. Cudisch de
plaits ed Dertgiras de Spas a Tems de giuvanteitgna.
Daraus abgedruckt: Fnormas de Plaids, pag. 584 tf.
Ms. Ssch.
Papierhandschrift kl. 8°, 22 foll, von einer Hand aus dem An-
fange des XIX. Jahrh. geschrieben.
In der Kantonsbibliothek in Chur.
Enthält nur das p. 590 ff. abgedruckte Fornmlaret de Plaids.
Ms. Tr.
Papierhandschrift in foP., 7 foll., von der Hand des Landrichters
Theodor de Castelberg.
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt: La Ligia Orischa, p. 590 ff.
Ms. Cd.
Papierhandschrift in 4", 66 foll., von der Hand des Tumaisch
Antoni Lumbriser 1835 abgeschrieben, f. 2» — 34^ enthält die
Decrets e Statuds della Cadi. Auf dem Titelblatt steht die Bemerkung:
Scret giUj e furdaii alla Lrideivla Vifchneioiia de Trun.
Im Archiv des alten Hochgerichts Diseutis.
Daraus abgedruckt: Decrets e Statuds della Cadi, pag. 611 ff.
Handschriften {^^7
Ms. Balt.
Papierhaudschrift, ein Blatt in kl. 8", vtni einer Hand aus dem
XIX. Jahrh.
Im Besitze des Herausgebers, herrührend von der Familie Balletta
in Brigels.
Daraus abgedruckt: Igt Uors, p. 623.
Ms. Dg.
Papierhandschrift in foP., 40 Seiten, von einer unbekannten Hand
aus dem XIX. Jahrh.
Enthält eine grössere Anzahl Gedichte von Anton Durgiai
und P. Basilius Cargiet.
Im Besitze des Herausgebers.
Daraus abgedruckt: Canxun dih Turn[i]ers, p. 636 f.
Ms. Si.
Papierhandschrift in 4^, 21 foU. f. 2*- 17^ sind von der Hand
der Maria Nesa Steinhauser geschrieben, fol. V6^ — H> von einer
gewandteren unbekannten Hand.
Enthält Volks- und Schullieder.
Im Besitze des Herausgebers, von Herrn Nationalrat Stein-
hauser in Sagens herrührend.
Daraus abgedruckt: Canxun digl on 1849, p. 636 f.
Ms. Ne.
Ein Blatt in 4^, von einer Hand des XIX. Jahrh. geschrieben.
Im Besitze des Herausgebers.
Enthält nur das pag. 695 abgedruckte Lied : Onna Maria Bühler.
Ms. Fon.
Papierhandschrift in 4^ in Leder eingebunden, von verschiedenen
Händen des XVII. und XVIII. Jahrh. Ursprünglich ein Gebetbuch:
IN CUDIschet Da heara forts uratiuns, f. 4* — 142'^, dem die Historia
d' Abraham, f. 1421» bis 189^, nebst geistlichen Liedern und das Lied von
einem ginvnal de Glaruna, f. 195* — 210^, beigefügt wurden und zwar
von derselben Hand, welche das Gebetbuch geschrieben hat. f. iS"" findet
sich folgende Notiz : la grouda tri[s]tezia ha viei tuccan ach ve ach ve
dalnr chei en mieu cor raugida ils reJng da inarx, Ja viort ei iigida ha
mei privnu dilg miu fehl char Buh la )uort quelia lia iiginna rusida cUa
fchanegia a nagln ne a ping ne a gron ne a singiurs e ne a purfs,
ne a Beils ner a macorts ella ei nna scharffa faidsch, ca talgia ad un
388 Handschriften
iiUjKir (innnla Biirra hts (jiKdlitad.s Da In.s parsunas fco ei [tat fcritt
enten ily Cudisch da vtoisas.
Von späteren Händen sind politische Lieder und die Üraüim
f. 214»— 244* geschrieben worden, f. 244*» — 251» enthalten eine Todten-
klage auf den Dekan Menfort Gabriel, der wir folgende Daten entnehmen:
E7it jlg on. 72
Ha Deus (navent) bein prieu davent
da nufs jlg niefs fideivel furvient,
jlg quäl nufs vefsen gieu bugent.
Ejit ils. 5. gis beiu da janer,
Sco ä tutts ei bein da saver,
Tenter Liina a Las duas
La nog fparchieus nave^it da nufs;
füg 6 gis eilfei) Sutteraus,
Änfemel pievel bear Rafpau,
Qnei gi ei ftaus bein fin La sonda,
ün gi da Lamms a da plonfdwr.
Sähr nuth Grnsf, ca statt gieu Sellgias,
Figet ün plaid zimdt da marvelgias.
Ses Survients ear buc fpitar,
ils bnns fideivels surviens,
Quel-l rengian ufs bein da quest tenips,
Quels vengian iisf xundt mal salvai,
Quels vengian zundt par säqitai.
Quei vein nus bein catau dagur
da gig a nou Tschiou a vilgiur.
Lgi Survient da jefu Christ
vein nus sagir bein faig antiert,
nu^ vein a gli cumgniau gieu dau,
Quei vein nus ounc buc ambUdan,
nufs vein eär rut giu trentta Rengs,
Quei ven a nufs bein andament,
nufs vein sagir bein faig puccau,
mo efsen bears bein an?'iglai.
jls buns fideivels surviefnjts
Spiteigias vufs po buc ear quels;
ilg Deus, chei gist a tutt pufsents,
vandetta bein ven far par quels.
Lilgin bein erae da Samuel,
Handschriften 889
Co Said ily Ict car biw Saver^
ch'el hein ear gli tanes a vont
ilg sieu puccau hein ear fchi grond.
Cur Samuel fuov lur ear morts,
vangiet Said hir sagir da bot,
Ma Lücunfsch her beiti par ancurir,
Afla el lur fagir ca pli.
El fig, fig fuov lur bein a;uriglaus,
ch'el vet el ear buc suvandau,
Sco el vet ear bein pardagau,
Mo ei am el stau antardaus.
El rigla vet bein füg davofs,
El flogt Bargiva Zuundt da cor,
El vet tialglur nagin ruraufi^ ;
Dens el ilg vet bein bundanau,
Spu7ideva Larmas cun dalurs,
Ruvaiis vet el Sagir nalgiur.
Ti bien fideivel Samuel^
jou tei ufs bein Les car tarier,
jou tei ufs bein lefs suvendar,
jou lefs tei buc parfequitar.
ilg ver bien plaid d'ilg Senger Dens
A cid Jiai quel hnc ubadieu,
Autrocha ca jou refs quei pudieUj
Schi hai jou ear quei buc vallieu,
Mo ufs les jou bein fuvendar,
Ad ei a mi Zundt menma tardf,
La Rigla hai ufs silg davofs,
Quela fchmarfchenta bein mieu cor.
El get bein ear Igi Velgia Stria,
mi fai ti famuel vangir,
cun el lefs jou ufs bein plidar,
jou el lefs ufsa fuvendar e.
dg Giavel bein ilg cumparet
A suefn/ter bein a Said bei Igi figet,
Qidtava el Lou bein ear daver,
Chei fufs ilg bien Prufs Samuel,
jlg Giavel sehet lur a Igi Saul:
„2V das a mi Zundt malruvaus,
Damoun Stos ti fagir tnurir,
Tiers mei vens ti fagir vangir!^
390 Handschriften
Cur Said vet qiiei lur yieit TIdieu,
Par temina eil lur bein daiifs gieu;
Catta Lur bein ear dagur,
chei fufs bein ear ilg faiils Singinr.
Änguofcha vet lur Zimdt gro)ida
Vidi chierp ad er vidi L'Olma,
Langitscha bein er das Sieu cor
Savet el er nagin gir or,
figett quei er a Igi tontt mal,
Chel fe% er lur Stuvet maxar.
Ach, vefs Said po Sa gieu vieult,
Schi fufs el Semper buc pardius;
ach, veigias po er tuts a daig
Sin, Saul bein er col n faig,
Mo tutts vi jou bein er rugar,
ca VHS leigias er buc Schi far,
jls buns fideivelfs Siirvienfs
SPiteigiafs Po er bucca quelfs;
Carteit a quels A Sunvandeit,
antrocica Vufs Bein er Pudeits,
Chi viva Tschiou er Pranfsameng,
Qiiel niiera bein ximdt Ledmneng.
Par Ragurdonxa da la inortt
Da niefs fideivel bien Sähr forth,
ilg niefs paftur, ilg fähr Dgkan,
A mi a bears pilgver ftaus chars.
Sisonta quater onfs hal gieu,
Quels hal ufs tutts bein Cumplanieu,
Qnrontta onfs ha el er pardagau,
Sco el sex, nufs ha quei declarau,
Trenta dufs onfs bein er qouu Flem,
Sco a bears ven quei bein andamcudf. Amen.
Das Klagelied spielt offenbar auf die Streitigkeiten zwischen
dem Dekan Menfort Gabriel und der Familie de Capol an. Es ist
von der Hand des Johannes Zacharias Brunn er geschrieben,
welcher die Handschrift in den Siebenziger Jahren des XVII, Jahr-
hunderts besass und welcher, wie wir einer Notiz auf f. 253 entnehmen,
am 10. April 1671 sein vil geliebten weih Ai/n heiratet etc. Später war
die Handschrift im Besitze seines Sohnes hujts jacnm fanteuna, der
Handschriften 891
Äno milU setxin ä quitteordis Ils sex. da hornvng die cara dn?rna
spusa regia canginiia heiratet.
Gehört der Kantonsbibliothek iu Chur.
Ms. Bl.
Papierhandschrift in kl. 8^ 38 foll., in einem neuen Einbände
(die eine Hälfte des ursprünglichen grauen Umschlages ist noch er-
halten), von zwei Händen ans dem XVIII. Jahrh. geschrieben. Ent-
hält Volks- und Kirchenlieder. Die Handschrift stammt aus der
Subselva.
Gehört der Kantonsbibliothek in Chur.
Daraus abgedruckt: I?i?ia Canxwn davart üg ohrist P[ul], p. 856 f.
Ms. Schd.
Papierhandschrift in foP., 7 foll., von zwei Händen des XVIII. Jahrh
In der Kantonsbibliothek in Chur.
Enthält nur die p. 860 abgedruckten Tschoitamcnts de Scheid.
Ms. Ap.
Papierhandschrift, in 4^ in Kartondeckel mit Rückleder, von
zwei verschiedenen Händen aus dem XVIII. und XIX. Jahrh. ge-
schrieben.
Enthält deutsche und romanische Volks- und Kirchenlieder:
f. 1» steht, von der ersten, viel gewandteren Hand herrührend.
Difefs Lieder Buch für mich Antony Ärpagaufs der xu Cmnbels
Äno 17 5 9 Jahrs, f. 1^ lesen wir: Martin Äntjni Ärbagaus Von lüimbels
A. 1781; dies ist wohl der damalige Besitzer der Handschrift.
Aus dem Familienarchiv des Präsidenten Arpagaus von Cumbels.
Daraus abgedruckt: [Canxun] und Canxnn dina fcglia anganada
da sin agien qnet a vana speronxa, p. 867 ff.
Ms. Dr.
Papierhandschrift in kl. 8^ 8 foll., von einer Hand des XVIII. Jahrh.
In dem Familienarchive der Frau Oberst Hess - Castelberg in
Disentis.
Enthält nur die p. 870 f. abgedruckte Canxun de Valtcrina.
Ms. Di.
Papierhandschrift in kl. 8^ 10 foll., von der Hand des Land-
richters Theodor de Castelberg.
In der Klosterbibliothek Disentis.
Daraus abgedruckt: Canxun d'il Berschament de Muster^ p. 872 f.
Schlusswort zw Bd. I der Rätoromanischen
Chrestomathie
(= Romanische Forschungen IV. 1., VIII. 1., VIII. 4.)
In Fol^e des lebhaften Interesses, dem nnsere Chrestomathie in
den weitesten Kreisen des rätoromanischen Volkes begegnete, sowie
der thatkräftigen Unterstützung, die ihr von Seite der schweizerischen
Bundesbehörden zu Teil geworden ist, konnte der ursprüngliche Plan
des Werkes, wie er s. Z. (1888) im Prospekte des Herausgebers
dargelegt worden war, bedeutend erweitert und dem sur- und sub-
selvischen Folklore ein eigener Band eingeräumt werden. Die erste
Lieferung dieses Bandes, den wir als zweiten bezeichnet haben,
umfasst Märchen, Sage, Rätsel, Sprichwort, Kinderlied und Kinder-
spiel. Die zweite, noch ausstehende Lieferung wird dem Volkslied
gewidmet sein.
Die Ausscheidung dieser Orallitteratur aus dem Pensum des ersten
Bandes, der nach den drei Jahrhunderten unserer geschriebenen
Litteratur in drei Lieferungen sich gliedert, entspricht auch durch-
aus der Natur der Dinge. Bei den Erzeugnissen der Volkspoesie ist
eine Bestimmung der Entstehungszeit sehr schwierig. Volkslied und
Märchen z. B. gehören überhaupt nicht einem einzelnen Jahrhundert
an, am wenigsten vielleicht gerade dem, in dem sie zufällig ihre
schriftliche Aufzeichnung gefunden haben; die gesammte Vergangen-
heit erhebt Anspruch auf sie, wie die gesammte Vergangenheit
schöpferisch gestaltend an ihnen thätig war. Und völlig verdient hat
diese Orallitteratur die ihr erwiesene Ehre der Zuweisung eines be-
sonderen Bandes durch ihren inneren Werth: es ist der reichste und
nationalste Teil unserer Litteratur überhaupt. (S. das bezügliche
Vorwort der 1. Lieferung des II. Bandes.)
Schon aus der ersten Lieferung dieses ersten Bandes wird der
freundliche Leser ersehen haben, dass es unser Bestreben war, nicht
nur die sprachlich interessantesten Texte zu liefern, sondern durch
Schlusswort 893
die Auswahl und Zusammenstellung derselben ein treues Bild der
Entwicklung von Cultur und Litteratur unseres Volkes überhaupt zu
geben. So berücksichtigten wir vorzüglich die so zahlreichen Denk-
mäler des Volksrechtes, die Chroniken und Memoiren, die politischen
Lieder, deren Abfassnngszeit sich bestimmen liess, wie die Erzeug-
nisse der religiösen Kampflitteratur des siebenzehnten und achtzelmten
Jahrhunderts. Dabei glauben wir so ziemlich alle Volksbücher und
Lieder, welche für die vergleichende Litteraturgeschichte wertvoll
waren, in charakteristischen Proben vorgeführt zu haben.
Was wir an handschriftlichen ]\Iaterialien bieten — es mag uns
gestattet sein, auch hier darauf hinzuweisen — ist die Frucht einer
mehr als zwanzigjälirigen Sammlerthätigkeit^ in welcher wir von einer
grossen Anzahl von Freunden und Freundinnen unserer nationalen
Litteratur unverdrossen unterstützt wurden. Und wie sehr bedurften
wir dieser Unterstützung, denn beim Mangel an jeder grösseren
Bibliothek oder Handschriftensammlung, wie er bis in die neueste
Zeit herrschte, musste man, von Thal zu Thal Avandernd. häufig in
den Dachkammern alter Häuser die bestaubten Manuscripte aus den
Truhen suchen.
Unsere besondere Sorgfalt ging dahin, der subselvischen Litteratur
eine möglichst reiche Vertretung zu gewähren. Für die beiden ersten
Jahrhunderte gelang uns das auch; für das neunzehnte Jahrhundert
dagegen bereitete die gewaltig fortschreitende Germanisation der
Hinterrhein thäler unübersteigliche Schwierigkeiten.
Da die Erweiterung des Gesammtplanes uns auch innerhalb
des ersten Bandes mehr Raum verschaifte , ward es möglich , eine
Anzahl von Sprachdenkmälern vollständig und bei den Dichtern des
ausgehenden achtzehnten und des neunzehnten Jahrhunderts die
sämmtlichen bedeutenderen poetischen Erzeugnisse aufzunehmen.
Von allen Druckwerken des siebenzehnten Jahrhunderts haben
wir entw^eder in der ersten Lieferung oder, weil einzelne erst in
der letzten Zeit aufgefunden worden sind, im Anhange zur dritten
Lieferung Proben gegeben, indem jeder dieser ältesten Texte bei
der Mannigfaltigkeit der dialektischen Varietäten und dem Schwanken
der historischen Orthographie ein sprachliches Interesse besitzt.
Zu dem über die beim Abdruck befolgten Grundsätze früher
Gesagten ist noch Folgendes nachzutragen:
In den meisten Handschriften des siebenzehnten und achtzehnten
wie auch noch in den ersten Dezennien des neunzehnten Jahrhunderts
war die Interpunktion so mangelhaft und regellos, dass der Heraus-
394 .Schlusswort
geber es vorgezogen hat, moderne Interpunktion einzuführen. Nur bei
ganz wenigen Ausnahmen konnte die ursprüngliche Interpunktion bei-
behalten werden. —
Am Schlüsse des zweiten Bandes werden kurze biographische
Notizen über die angeführten Autoren, wie über die Entstehungszeit,
die kulturelle und litterarische Bedeutung der von uns ganz oder
teilweise publizirten Weisthümer, Dorfstatuten, Lieder und Streit-
schriften folgen. Zugleich soll wenigstens bei einer Anzahl von
Märchen, Sagen, Rätseln und Kindersprüchen ihre Bedeutung für
den ursprünglichen Volksglauben der Rätoromanen erörtert und durch
ähnliche Erzeugnisse aus dem Folklore anderer, besonders der roma-
nischen Völker illustrirt werden.
Bei der grösseren Anzahl von sur settisch eu Manuskripten und
dem reichen folkloristischen Materiale aus Sur- und Sutsess, die uns
zu sammeln gelungen, glaubten wir, dem Sursettischen einen eigenen
Band einräumen zu sollen, und so gaben wir, abgesehen von dem
Gurt MulTament, 1611, und dem Cuort Muoffament, 1615, keine sur-
settischen Texte in diesem Bande.
Dem Vorstand der Kantonsbibliothek zu Chur, Herrn Professor
Candreja, und dem der rätoromanischen Bibliothek des Klosters
Disentis, Hochwürden Herrn Pater Basilius Berther, den übrigen
Besitzern rätischer Handschriften, welche mit so grosser Liberalität
die Benutzung der Manuscripte ihrer Sammlungen gestattet haben,
sowie Herrn Bundesrath Lachenal, der uns durch seine erfolgreichen
Bemühungen das Autograph des Pater Basilius Cargiet aus der k. Hof-
bibliothek zu Berlin auf diplomatischem Wege besorgt hat, sei hier
der beste Dank ausgesprochen.
Mit aufrichtigster Dankbarkeit sei hier auch des verstorbenen
Herrn Bundesrath Schenk gedacht, der unserer Chrestomathie beson-
deres Interesse und grösstes Wohlwollen bezeigt hat.
Inhalt
von Bd. I der Rätoroinanischeii Chrestomsitliie (= Romauisclie
Forschimgeii IV. 1., VIII. 1., VIII. 4).
Seite
Daniel Bon ifaci IV 1 — 8
Catechifmiis IBOl 1—8
Vorrede 1
Widmung • . . 3
Annotatio 3
Davard la Tscheina digl Signer 3
Co ün Giu\Tiai de ordinär la luefa ö
Co ün Giuvnal de Tervir ä mefa ö
Co igl Giuvnal fe de falvar, cur ch'ell Jetts loa ä niela .... G
igl XXXIV. Pfahn 7
igl XXIII. Pfalm 8
igl CXII. Plalm 8
Gion Antoni Calvenzano 9— .30
Curt Moffament Ißll 9—17
Als devotioss Legents 9
Della Icifition, et fin del Chriftian 9
Dellä cretta 9
Della Credentfcha 10
Della fperonza 12
Della Carezia !•>
Dels Commandamens de Den 1<>
Bref apologetica 1612 18—22
In Court Mouffament 1615 22—30
Tier quels ch'een legier queft Cuodcfch 22
Della fcafizgiun digl Christgiaun 23
Della Cardientfcha. Cap. II 23
DeUa Cardientfcha. Cap. III '-4
DeUa Speronza 26
Adam Nauli "^^"^1
Anatomia dil svlaz 1618 ^0 3<
Eifi da mai nigin pargatieri -^0
Schi mangiein uu.s la caru, a bueiu il Ibung da Chrift? .... 32
Gi la fearra dil babb uoft ^'-^
Vangieus ei ilg Autechrift -J^
.S9() I'ihalt.
Seite
Ilg Celestial Hifiius^alcni, 1()20 37—40
Rhetus, 1621 40—42
Steffan Gabriel ' 42—58
Ilg ver sulaz da picvol giiivai), 1020 42 — 52
Qucita Canzuii ci fachia ent ilg on. 1G04. cur ilg Reg da 8pania
ha bagiau la fortezia en Yultlina 42
Psalm XCIIII 43
Davart la Loscheza 44
Davart ilg Pitaneug 45
Davart ilg Saltar 46
Davart L'Eivradad 47
Davart la Gitigouza 47
Davart la Scuvidouza 48
Davart la Persecutiun 49
Davart la fin d'ilg Mund 50
11 ver sulaz da pievel giuvan, 1641) 52 — 53
Co Abraham ha maiidau fiu tilg Ifac . . 52
Unua ftadera da paCar quäl feie vera cardienl'cha, 1625 . . 53- 58
Vorwort 53
Davart la Baselgia la quäl'- eis eu Tsehiel 54
Luci Gabriel 59—72
Ilg uief Teftaraent, 1648 59—65
Vorwort , 59
Cap. XVIII 60
Cap. XIX 62
Priedi fin la bara Dilg Sigorr land Richter Calpar Schmidt
da grieueck 65 — 69
Ilg Chiet d'ils Grischuns, 1665 . 70—72
Canzun mefsa si sin Giunker, Giacen de Mont 73 — 74
.AI Ludwig Molitor 74-79
Üu cudifchet da soinchias historias, 1652 74 — 79
L'Historia da Susanna 74
Davart ils duns da Dens 76
Davart ilg curs d'ilg mund 78
Ün Rieug sin on nief dilg 1656 79—80
Fuorma da menar ilg dreig souenter il [criminal| dreig
enteu il Comin da lomneza, 1659 80-84
Fuorma da menar il dreig, fouenter il ziuil dreig enteu
il Comin da lomneza 84—89
Zacharias da Salo 89—101
Spieghel de devotiun, 1665 89 — 91
Da vardt la vitta merits a soinghiadat de Maria 89
La Glisch sin il Candelier, 1685 91—101
La vita de soing Placi Sigisbert 91
La vita dilg beau Martir Rusca 93
H. Caflisch 101—103
La Vusch da Deus ner Soings Discurs, 1669 101 — 103
Cap. II 101
Inhalt. 89t
Seite
Christian Gav eleu t8 104
Praxis Pietatis, 1670 104
Uuua curta Uratiim da dauiuQS 104
Baizar Alig 1U4 108
La PalTivu, 1()72 104 107
Epii'tolas ad Evangelis, 1074 107-108
Epiltla fi la fial'ta da Baonia 107
Euangeli fi la fiafsta da Baonia 108
Urazchiun da Mars gis ner Mezeamna, l(i74 10!* — 112
Augustin Wendenzen 112 — 117
La vita de nies signier Jesus Christus, 1075 112 114
Memorial della passiun, 1605 115
Declaratiun della 8. Messa 115
Formvlar de refponder a gidar ils fpirituals, 1070 .... 115 — 117
Johann Grass 117 — 122
Ils Pl'alms d'ilg Ibinc prophct a reg David, 1083 .... 117-122
Ilg IL Psalm 117
Ilg XVIII. Psalm 118
Ilg CXLVII. Psalm 121
Ilg CXLVIIL Psalm 122
C u d i s c h d e C a n z u n s 123 153
Cauzuns devotiusas, 1685 123—128
In autra de Noffa Donna 123
In antra 124
Canzun de foing Placi, e loing Sigisbert 124
Canzun della Caftiadat 127
Coufolaziun della olma devoziufa, 1090 12fl — 142
In' autra Canzun per la Quareifma 129
Ils fiat foing Viarfs 130
Canzun de S. Beuedetg 130
In autra Canzun per Gl'advent 133
Canzuns de Nadal 1 133
In autra Canzun de Daniel' 135
In' autra canzun del Sheiver 130
In' autra Canzun de Quareifma 137
Della Miraculufa Bafelgia De nofsa Donna a Tiunt 139
Canzun de nofsa Donna . 141
Devociufas Canzvns, 1695 143—140
Canzvu dil .5. Rosarii 143
Canziui de Nadal 144
II Moribund prende cumgiau 145
Canzun della Mort 145
Consolatiim della olma devotiusa, 1703 140 149
Dieus ludaus da tuttas creatiras 140
Canzun della Vanadat Mundana 148
Confolatiun della olma devotiu.sa, 1731 149—153
Canzun de N. C. Donna da Citail 149
Canzun de S. Wechier de Tumegl 151
Romanische Forschungen VIII. 57
898 Inhalt.
Seite
Johan Mu'l) 154—162
Unna Canzun ner Dispita tenter laua ad ilg Fieuc . . . 154 — 158
Soings Discurs, 1680 159—162
Cordiala Congratulatiun 159
Davart la Grondezia da las peinas d'ilg Uffieru 159
Christian Caminada 163—160
Un muffament davart la praeparatiun tiers la mort, 1690 . 163—165
Soings partriarchaments 163
In Prezius scazi della olma, 1690 166 — 167
Ina bialla reuelatiun 166
Oraziun 107
Ina cvorta nizeivia e devozivsa Fvorraa 108—170
Oraziun de dir avont prender Penetienzia Sacraraentala , . . 168
Oraziun fuenter la Confefsiun 168
Oraziun avont fe peiTergiar 169
Oraziun de dir, fuenter ch'in ei fe pervergiau 169
La Mira de Bein morir, 1691 170—173
A quel che lega 170
Paig Spiritual cun S. Jofeph 171
Canzun de S. Joseph 171
In' autra Canzun de S. Joteph ... 172
AndreaNicka 173—175
Cunfiert da l'olma cartenta, 1692 173 — 175
Uratiun a partrachiements par ün Bab d'cafa 173
Schentaments da Flem 175—181
Ilg Chiett yuvan d'ilgs Grifchunl's 181—185
Inna canzun a quella da breill 185 — 187
Una canzun(s) chel Praedicant da Ilantz ä fatta 187—188
La Canzun cur jlg füg da Sörz-Fortt ei jeu a guara . . . 189—192
Inna Canzun Da Durmantar 193
Una canzun davart la cunpartonza 193 — 194
Uraziun da rugar par ina beiada fin 195
ilg saltar dils morts 196—199
Unna Canzun davart il spiert a la carn 199—200
[Da] Vartt ilg rieh hum 201—202
Cuorta Memoria 202—208
Augustin Stöcklin, il 62avei avat 202
Cuort Entruidament de Carmelo, 1700 VIII 1—2
Ina Canzun da Malla Curada Da Herculaufs De Capaull . . 2 — 3
L'uiara de Sagoing 3 — 6
Canzun S. Martin 7
Cvdesch Della Soingia Messa 8
Cura che ei dat las Vras 8
Eecomendatiun agl Cor de Jefu 8
Tier noffa Donna & tier ils SS. Patruns 8
CarldeCurtins 8
Soingias Letanias, 1704 8 — 9
Ils Quiudifch Mifteris de foing Jofeph 8
Inhalt 899
Seit«
Claf dil Purgatieri, 1712 10—11
Per iua olraa de tiu bien amig iQ
II Viadi a Jerusalem (vier Parallel texte) 12—21
Gion Christ Caduff 22-25
Teftamen dell' olnia, 1705 22—25
Davart las obligaziuns, che ha in Vifchinadi 22
Muflamens da diu Signiur nialCeun 23
Co dei in Oberkeit ledepurtar encunter lur Subiets? .... 24
Unna Canzun, Faichia par Caschun da la Scüridinna digl
Solelg, 17 06 25—27
Adelbcrt de Funs . 27—31
Noua Steilla dell [aj [Mar], 1712 27—28
Oratiun Tier il Grond e Glorius Patriarcha s. BENEDEIG . . 27
Dilg Suondar Christum, 1716 28—31
Cap. I 28
Cap. II 29
Cap. III 30
A 1 ex i u s C a m e n 31 —34
II penitent bein mossavs, 1713 31 — 34
Oraziun 31
Stabat Mater 32
Oratiun tier S. Barbla 33
Pungs Creminals 34 — 35
La Temma da Deus 36 — 38
Jon Linard 38 — 42
Uüa curta a clara Informatiun, 1717 38—42
Unna curta Defcriptiun davart ilg niz da queft Cudilchet ... 38
Ca la S. Scartira poffig a deigig vangir ligida 39-42
LaBibla,1718 42—52
Anc'hinas Obfervatiuns lur quel't' Üvra al Lectur .... 42
Deuteronomium 43 — 45
La Canzun da Moiles 43
Ilg Cudisch da Ruth 45-49
Cap. I 45
Cap. II 47
Ilg Cudisch da Job 49-50
Cap. XIV 49
La Prophetia Jelaia 50—52
Cap. I 50
Canzun digl Vuel'ch S.Valentin 1720 52—53
Historia da Barlaam et Giosafat (vier Parallel texte) .... 54 60
La Veta da Sointgia Genoveva (vier Paralleltexte) 60—67
In Pastur, che prenda c[om]gnau 68—69
CanzundaSoingAntoni 69 — 70
La Bref d'la Terra 70—74
Da CauTsas da Dergira 74 — 77
Fuorma dilg Dreig Crimiual da Lgiont 78 — 80
Dreg da Malafizi (zwei Parallel texte) 81—86
57*
900 Inhalt.
Seite
Rasch ieni den tpr i lg rieh h um a la m ort 86—87
Bref daniur 88 — 8'J
Daniel de Bagnolo 80 00
Defensiun della vera Cardienscha, 1746 80 -00
Encunter ils Türcks 80
Descriptiun d'ilg Boing da d'Alvegny 91—04
Informatiun della Exera])(l)[s]iun et Immunität 04-08
Conradin Riola • 08—101
Musica spirituala, 1740 08—101
Dedicatiim 08
Was lebet, was schwebet 100
Canzun da cautar en las Scolas 101
Canzun della Lavina a Rueras (zwei Parallel text«) 102 104
La Tromba dil giuvenessen di 104 — 106
Istoria de ina inozenta Grova e Soing Virich (zwei Parallel-
texte) 107-100
La veta de Sointgia Rosina 110 — 112
Furma da tschentar Darchirä 112 — 114
Cudil'ch de niedcschinas 114—116
Unna Canzun Davart la mort 116-117
Canzun dellas pli suenter causas 117 118
Canzun digl temps grazius 118 — 110
Abraham Willy 110 121
Siffonta tschunc historias biblicas, 1755 110—121
Davart Samson 119
Canzuns dils Tu mbliaschins 122-120
1 122
II ^ 124
Canzun dils treis humens da vieulden 120 — 133
Statuts da Fürstenau ad Ortenstein 134 — 138
CasperCollemberg 138—140
Viadi en l'isla de Frontscha, 1765 138—140
Mattli Conrad 141—145
Novas canzuns fpiritualas, 1784 141 — 145
Canzun davart la Passiun 141
Canzun davart 'lg unviern 144
Davart la buntad da Dens anvers da nossa patria 144
La Cur a 145—146
Canzun entuorjnj ir cngiart 146 — 148
Statuus par una Cumpangia 148 — 150
Canzuns de Valterina 1.50-162
Canzun sur las presentas fatshendas 150
II 152
III 156
IV 157
V 1.58
Canzun dedicada ails cumins 150
Tschantamen ts da Montogna 162 — 165
I
Inhalt. 901
Seite
Theodor de Castelberg 165 185
Canziin comonsurada al tomps, 17Ü4 (zwei Paralleltextej . . 105
Relatiun aigl Landtag 1G7
In' antra canznn comcnsurada al tcinps niev (zwei rarallel-
texte) 170
La vieuva lestia 173
La Canznn dils 8tan8 182
Las Schubas Schei 185
Christian Fidel Hanseniann 185 — 187
Canznn de Spass 185
Orazinn panegyirca 181)
Glicnart Balleta 187 189
Poesias I 187
Poesias II 188
Raport dils Depntai de Lnnineza 189 — l'Jl
ehrest Gliauard Arpagans 191 192
Brefs I 191
Brefs II 192
Canznn da la Guerra d'ilg Cnlm Dnssera 193—194
Uiari de Berchter 195— 2ÜU
Dnitg Balleta 200 210
Cudisch de niia vetta 200 210
Anno 1798 202
Empreschnnnameng dei)li ilgs 8. d'averel, 1799 207
Pertraitgs da Liung' Urialla 210-213
Gion Rndolf Steinhauser 213-21(5
La Passiun da Somvitg 217— 22*
La Passinn de Lumbreiu -27 — 230
La Dertgira Nauscha (zwei Parallcltextc) 231—244
Georg Anton Vieli 513-516
Canznn dils deportai 513
Canznn de scheiver -il^
Canznn pils pnrs 514
Canzun sin daniev, 1803 514
Marsch viers la perpetnadat 515
Peter Anton de Latour 516— j51
II Ranver 51^
II comunisnuis en poesia 534
Sontgia Gienoveva 53o
Diversas Cantatas e Canzuns or dalla Tragocdia Soiutgia
Gienoveva o4< -a4ö
Golo
547
Canzun din ginven 54*
Cftnzun snr la prsemavera 548
Cantada della trauppa 548
Notizias ord la vetta de landrechter Nicolaus Maissen . . 549
Gion Paul Tomaschet ?^""^ ^^j?^
Ina cuorta Descriptiun dil Viadi 552—558
902 Inhalt.
Seite
La ö^^ Partiziun Divers Viadis din liug en lautpr e finalmein a Malta 552
La (jta l'artiziun. Davon de Malta ontochen Rodis et Alexandria 553
Canzun f i ii la Fiasta, 1801 559—5(30
Canzun sin ils 13 de Favrcr, 1805 560 5(52
Canzun della pafsiun de Somvitg 562 — 564
Suspirs d'in moribund tier Maria 565 — 5(3(j
Uordens de Tu i et seh 567—573
Pareri de 1811 567
Parori de 1814 568
Uorden figl oii 1818 569
Sarame[n]t dil Salter 573
Rischieni denter in pur cd in marcadon, 1812 574
Florian Walther 575 — 577
CoIIectiun da Cauzuns Öpiritualas, 1816 . 575—577
Canzuji davart la Providentia da Deu.s 575
Canzun da Parraavera 575
Fidonza si Dens 576
Uraziun par la Patria 576
Canzun en la Seola 577
Gelli Cadisch ' 578—583
Igl Onu de Fomaz, 1817. 1822 578—583
Fuormas de Plaids 584—590
FuoiTna de Domendar vin de Caval.s 584
jn auter plaid de Domendar vin de Cavals 585
Plaid de Domendar la Signura Spufsa 587
Plaid de far enchonter ails Matz, Cura che ei veing faig fratgias 587
[Aschia] Riiponden quel, che Meina la Spul'sa, Cura Chils Matz
an Domendau vin de Cavals 588
Queft Plaid auda de far a quel, che Meina la Signiura Spufsa . 589
Plaid de Domeudar la Signiura Spufsa 589
Plaid de far ad in, che Meina la Spufsa 590
Form ularet de Plaids 590—597
Fuorma da Rugar ün Spiritual p'ilg ßattem 590
Fuorma da rugar Padrins ner Madritfchas 591
Fuorma dad' angraziar par quella Hanur 591
Fuorma dad anvidar ä Nozzas 592
Rasposta sin quei 592
Fuorma cur üu pafsa ent ilg Uffici da Maftral 593
Unn' autra Fuorma ente Suralgionta Caschun 594
Unna fuorma da metter gia ilg Uffici da Maftral 595
Fuorma da dumondar ünua Spusa 59(5
La Ligia Grischa 597 — 611
Dccrets e Statuds della Cadi 611 — 622
Surpafsaments Carnals 611
Davart Sepagamentar per Deivets 612
Davart Steiftands e Concuorfs 614
Davart Ugaus et Ugadias 616
Davart la Chatscha 617
liihult. ()Q;',
Seite
Schiizgelt fjl9
Davart Conipoteuza Judiziara 020
Davard Plantar Pumera G22
Luis Balletta (j23
Igl Uors Ö23
Lania[u]tischuns della Schuldada G23— 624
Canzuu tier l'ujarra G24
II Milifer de la Cadi (i2.') — 020
Codex Criminal 1838 020—031
Inzeudi 028
Rubaria, Spoliaziun 029
Joseph Casanova 531 032
INA EGLIADA anavos 031
Maurus Rothmuud 032—03")
La tiarra dils sgniaffers 032
Canzun sur ils effects diu hieu glas vin 033
Anton Durgiai 035 — 037
Wilhelm Teil 035
Canzun dils Turn(i ers 030
Canzun digl on, 1849 637—638
Pader Baseli Cargiet 638—546
Gliada eilg avignir 638
L'admiraziun 039
Perfcrutescha buc ils arcans de Dieu 039
La Mort 040
Cummiau dils Millissers de Mult^r 041
La Fortuna ei infidabla . . . • 041
La puii Travaulta 042
Daniev 043
Euina dils tirans 044
Schanetg dils tiers 044
De quater sort tschupials 645
Igl e git ed fe grev 045
Salid ad in President niev eligiu 045
La Mort il pli sincer fpiegcl 045
In plaid als giuvens 645
In plaid als grons 645
II Leng 645
Placi Condrau 640 652
II Righi grischun 640
Ventschidas 648
La Pissiun manada si a Lumbrein 649
Gieli Caduff 652—654
Canzun de la vall de Dapp 652
Las fenimas curaschusas de Luugneza 652
La patria 653
La fossa 654
Paul Corai 655—658
904 Inhalt.
Seite
Sin bienmaun, 1859 655
La Canzun davart il seun • 655
Johannes Barandun 658 — 665
Fablas, Siemis a Wilhehn Teil, 1860 658—661
La giuvantegna dilg Johannes Barandun, 1864 661 — 665
Da Selgias a Feldis 668
Anton Huouder 666—668
Gl' Ischi 666
II Pur Sursilvan . . 666
II pur suveran 666
Gl' Ischi a Truu 667
Gl' Ischi 667
Gl' Ischi a Trun 667
G. Antoni Bühler 668—684
Mia patria 668
Empermischun alla patria 668
Tut dat commiau 668
La flur alpina 669
Lamentatiun 669
Wilhelm Teil 670-682
Emprima Scena 670
Seconda Scena 677
La vendetga 682
La quacra a ses affous , 682
La rosa dell' aua 683
II referendum 684
Giou Antoni Tuor 684—690
Nu'ei ventira 684
En Speronza 685
II zen 685
Mort della Murouza 687
Eeflectiuns sur il project „Lucraanier" 687
Gieri Nuth 690-695
Landrichter Peter Antoni de Latour 690
Pater Thcodosius 692
Fidel Willi 695
Unna Maria Bühler de Doraat 695
Gion Arpagaus 696—704
Guder e schar guder, quei fa piascher 696
Igl on 1867 698
Sehe ti viil prender, sehe dai 701
II schar encrescher 703
Semeglias 704
Alexander Balletta 705—714
Memorias diu um vegl 705 — 712
Errur e Recouciliaziuu 712—714
Giacheu Caspar Muoth 714 — 768
La Liunga Notg-Nadal 714
I
Inhalt. 90f)
Seite
Las Spatlunzas 717
La vusch de S. Gliezi 721
II bov a la rauua 722
II spueutegl 722
Igl äsen e siu patrun 728
La dimna e la gagliua 723
Pregiudezis 723
La dertgira nauscha de Valondau 726
La cigogna a Luzein 729
La veglia lavonza 730
Igl Eremit S, Sigisbert 731
AI pievel romonseh 730
II tiiann Victor 737
A Mesiras 741
II cumin d' Ursera, 142ö 747
Co 'gl avat de Muster, Pieder de Pultengia va a cumniin oii
d' Ursera 747
Co' ils d' Ursera tau cumin 752
Co 'gl avat de Muster dat la spartgida 757
Ils dialects raetoroniontschs 762
Martin Cadonau 769—770
Casti Sogn Gieri en la Surselva Grischuna 769
Poesias 770—774
La mumma sil camp de battaglia 770
Ils scolars della scola «era 771
A Casa 773
P. Baseli Berther 774—788
La malsogua dil Toni 774
Venderdis sogn sut la crusch 775
Pertratgs dil Toni de scuas 770
II di dellas olmas 770
Jeu endirel er' cun Tei ! 777
Sas era nua Giuf ei? 778
Giachen Michel Nay 788 — 793
AI poet della Ligia Grischa 788
La pasculatiun cvimina 789
Ils fuinelgs en trfegha 790
La perdunonza 791
Florin Berther 793—797
II \äadi a Jerusalem 793
Alphons Tuor 797-802
La fossa sper la tur 797
II sursilvan egl jester 799
Igl avis 800
öuglielm TeU 800
A Scarborough 801
Alias steilas 802
Maria Ursula Cavelti 802-805
90() Inhalt
Seite
Fabiola 802
Lescha federala de stumadira e concuors 805 — 809
Tierz titel 805
Florin Caraathias 810—812
La lodola 810
La fugia en Egipta 810
Nossa viarva 811
Inschriften 813—814
1 813
11 813
III 813
IV 813
V 814
IV 814
VII 814
Finch'sche Inschrift 814
.Vachträge 815—881
Steffan Gabriel 815-821
Ilg Ver Sulaz da pievel giuvan, 1611 815—821
A Tuts Vers Cartents 815
lOn hai parchieu giu ilg pievel giuvan 818
Quefta Cauziui ei faigchia ent ilg on 1604. cur ilg Reg da Spania
ha bagiau la fortezchia en Vultlina 818
Unna Canzun Davart d' ilg Spirt a da la Carn 820
Ina Canzuu da quels 9 hummens?, 1652 822
Men-Fort Gabriel 823—824
Uratiuns salideivlas, 1663 823—824
O Senger ti 823
Gieli de Monte 825—826
Ina nizeivla a dauatiusa fuorma, 1670 825—826
Widmung 825
Cura cha ilg Spiritual wafin ilg Altar 826
Cura cha ilg Spiritual enfschziewa la Mefsa 826
Baizar Alig 826—8.34
Enzacontas Canzuus spiritvalas, 1674 826 — 834
Einleitung 826
Canzun digl Advent 826
Canzun della Quareilnia 827
Ina Canzun da Palchgias 828
lua Canzun digl Sacrament 830
Canzun digl S. Rol'ari 830
Ina antra, ca nies Segner ha priu Comgniau da N. Donna . . 832
Ina autra Canzun de N. D. della glifch 832
Ina Canzun digl agid de Dieu • . . 834
II Chief giuvan, 1674 835—836
[Canzuu] 1674 836—837
Canzun ä Lgi pievel giuven da Duin 837 — 839
Inhalt 907
Seite
Tgl vffon bein mussau, 1679 839—840
VEgni tier mei mes vffons 889
P. Gion Jeneliu 841—844
La Bealla Vita, a Beada Mort de S. Valentin, 1080 . . . 841—844
WEltkündig, vor a dar eis ei 841
VI 841
VII. S. Valeutin 842
VIII 842
S. Valeutin, Pieer a Marter 842
S. Valentin Vefc a Marter 843
Cauzun Della Vanadat, 1680 844-846
Ina nova, bialla Canzun de nossa chara donna 846 — 849
Cudisch de Canzuns (1690—1695) 850—851
Cauzun della compagnia dil foing Nuni de Maria .... 851
Peter 8aluz 852—8.54
Plaid svr fossa, 1693 852—853
Persoualia 852
Un curt antrvidament par la juvantengia en las scolas, 1739 853 — 854
Alf, Aur, Alp, Art 853
Una Canzun da Cantar en las Scolas 853
La suenter veglia del' olnia, 1693 855 — 856
Star enfchanuglias avont il Crucifix 855
Inua Canzun davart ilg obrist P[ul] .... 856 — 857
Jacob Battalia 858—860
Igl Fideivel a Pardert Dispensadur, 1702 858—860
Personalia ■ 858
Tschentamens de Scheid 860—867
[Canzun] 867-868
Canzun dina feglia anganada 869—870
Cauzun de Valterina 870 — 872
Cauzun d'il Berschament de Muster 872—874
Antoni Casanova 874-879
Priedi per domengia d'eugraziament, 1877 874
Gion Martin Darms 879-881
Priedi salvaus a Gliont la Domengia dils 27. August, 1893 . 879
Nachwort 882-892
Schlusswort zu Band I der Eätoromauischen Chrestomathie
(= Eomanische Forschungen IV. 1., VIIL 1., VIIL 4. 892-894
Inhalt von Bd. I der Kätoromauischen Chrestomathie (= Romanische
Forschungen IV. 1., VIIL 1., VIIL 4.) 895—907
i
PC Romanische Forschungen
3 *
R5
Bd. 8
PLEASE DO NOT REMOVE
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET
UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY